Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 643/2010
Líkamsárás Einkaréttarkrafa
X var sakfelldur fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, sbr. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa ráðist á A og skellt höfði hans í gegnum glerrúðu með þeim afleiðingum að hann hlaut skurði á höfði og líkama. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna, var refsing ákærða ákveðin fangelsi í átta mánuði, en fullnustu sex mánaða af refsingunni var frestað. Ekki þótti fært að skilorðsbinda refsinguna að öllu leyti þar sem ákærði hafði áður gerst sekur um ofbeldisbrot. Þá var ákærði dæmdur til að greiða A nánar tilgreindar skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. nóvember 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af refsikröfu ákæruvaldsins, en til vara mildunar á refsingu. Þá krefst hann aðallega frávísunar á einkaréttarlegri kröfu A, en til vara að hann verði sýknaður af henni. Fyrir héraðsdómi gerði A einkaréttarkröfu, sem fallist var á með þeim hætti, sem fram kemur í dómsorði hins áfrýjaða dóms. Af hans hálfu hefur ekki verið óskað endurskoðunar á þeirri niðurstöðu fyrir Hæstarétti og verður hún því staðfest, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 331.821 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. september 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 1. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 12. apríl 2010, á hendur X, kt. [...], [...], [...] „fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 7. desember 2008 í Veltusundi í Reykjavík, ráðist á A og skellt höfði hans í gegnum glerrúðu [...], með þeim afleiðingum að hann hlaut 4 skurði á höfði og líkama sem sauma þurfti saman með samtals 15 sporum, þar af einn langan skurð á höfði framanverðu sem í var lítil slagæð sem blæddi verulega úr og loka þurfti með saumum. Telst brot þetta varða við 2. mgr. 218. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta, samtals að fjárhæð kr. 600.000, auk dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá því mánuður er liðinn frá því krafan er kynnt ákærða til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá er þess krafist að bótakröfu verði vísað frá dómi. Loks er krafist hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 7. desember 2008, barst lögreglumönnum á lögreglubifreiðinni 07-140 tilkynning um hugsanleg átök við Ingólfstorg. Hafi tilkynningin komið frá lögreglumönnum sem sinntu eftirliti með löggæslumyndavélum í miðbæ Reykjavíkur kl. 03.23 aðfaranótt 7. desember 2008. Skömmu síðar hafi komið tilkynning um að þetta væri allt yfirstaðið og í framhaldi af því hafi komið beiðni frá Fjarskiptamiðstöð lögreglu um að fara á Ingólfstorg við Ground Zero vegna líkamsárásar. Í skýrslunni segir að lögreglumenn hafi farið rakleiðis á staðinn og hitt þá A og B á vettvangi. A hafi verið með áberandi áverka á höfði sem mikið hafi blætt úr og hafi honum verið veitt aðhlynning. A hafi borið um það að hafa verið staddur í sundinu, sem liggur á milli Austurvallar og Ingólfstorgs og framan við [...], og verið að hugga C, vinkonu sínam, sem hafi verið að gráta undan kærasta sínum, X. Á meðan hann hafi verið að ræða við hana hafi hún sagt snögglega „ekki“ og í sömu andrá hafi X komið og skellt höfði hans, þ.e. A, á rúðu með þeim afleiðingum að hann skall í gegnum rúðuna og skarst víðs vegar á líkamanum. Í kjölfarið hafi C og X farið af staðnum með leigubifreið með skráningarnúmerinu [...]. Eftir B er haft í frumskýrslu að hann hafi séð mann ráðast að tilefnislausu á A og skella honum á rúðu með fyrrgreindum afleiðingum. Hann hafi síðan farið af vettvangi með leigubifreið með skráningarnúmerinu [...]. Í skýrslunni segir að A hafi verið ekið beina leið á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi og við frumskoðun hafi komið í ljós að hann var með slæman skurð fyrir ofan hægri augabrún, á hnakka og báðum höndum. Aðspurður um frekari deili á árásarmanninum hafi A tjáð lögreglu að mögulega heiti hann X og vinni sem verktaki á gröfu. Þá hafi X sagt hann vera þrekvaxinn og um 185-190 cm á hæð. Hafi hann sagst ætla að afla betri upplýsinga um árásarmanninn. Haft var samband við bílstjóra leigubifreiðarinnar [...], D að nafni, og segir í skýrslunni að hann hafi kannast við að hafa tekið par upp í bifreið sína við Ingólfstorg og ekið því í [...]. Einnig hafi hann sagt að parið hefði eitthvað verið að rífast. Hinn 8. desember 2008 lagði brotaþoli, A, fram kæru á hendur ákærða í máli þessu vegna áðurgreindrar líkamsárásar. Meðal gagna málsins er vottorð Jóns Örvars Kristinssonar, læknis á slysa- og bráðadeild Landspítalans í Fossvogi, dags. 2. janúar 2009. Þar kemur fram að brotaþoli, A, hafi leitað á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi hinn 7. desember 2008, kl. 03.45, eftir að hafa orðið fyrir líkamsárás um hálftíma áður í miðbæ Reykjavíkur. Brotaþoli hafi sagst hafa verið staddur í porti á milli Thorvaldsenbar og Nasa og lent þar í útistöðum við einhvern mann, sem hann þekkti ekki, og hafi hann hent honum í gegnum rúðu. Við það hafi hann fengið nokkra skurði, m.a. stóran skurð á höfðu sem blætt hafi mikið úr. Í vottorði segir að brotaþoli hafi komið að á slysadeildina í fylgd lögreglu. Um skoðun á brotaþola segir m.a. eftirfarandi í vottorðinu: „Á höfði framanverðu var um það bil 5 cm langur skurður í honum miðjum lítil slagæð sem blæddi verulega úr þegar þrýstingsumbúðir voru teknar af. Þar ofan við var nokkru minni skurður um það bil 2 cm. Mikið blóð var í hársverði og alveg aftan á hnakka. Á vinstri upphandlegg innanverðum var lítill 7 mm skurður. Á hægri framhandlegg aftanverðum var um 10 mm skurður. Ekki var grunur um skaða á sinum, vöðvum né taugum.“ Um meðhöndlun brotaþola segir eftirfarandi í vottorðinu: „Slagæðin sem blæddi verulega úr var undirbundinn (sic) með 2 saumum og stærsti skurðurinn á höfðinu síðan saumaður með 7 sporum. Skurðurinn þar ofan við með 3 sporum. Skurður á vinstri upphandlegg með 1 spori og á hægri handlegg með 3 sporum, samtals því 15 spor. Eftir að hann kom hér fékk hann svima sem trúlega skýrist af örvun á ósjálfráða taugakerfinu fremur en blóðtapi. Blóðgildi mældist eðlilegt.“ Í kaflanum, Samantekt og álit, segir eftirfarandi: „Tuttugu og þriggja ára gamall karlmaður sem kemur á slysa- og bráðadeild eftir að hafa að eigin söng verið hent í gegnum rúðu. Var með 4 skurði þar af einn langan skurð á höfði framanverðu og í honum miðjum litla slagæð sem blæddi verulega úr og þurfti að loka með saumum. Þessi blæðing hefði ekki stöðvast af sjálfu sér.“ Að beiðni ríkissaksóknara var sett upp myndsakbending fyrir brotaþola A og vitnið B til að kanna hvort þeir bæru kennsl á ákærða í máli þessu sem geranda í málinu. Í skýrslu tæknideildar lögreglu, sem er á meðal gagna málsins, segir að ekki hafi verið til mynd af ákærða í myndasafni lögreglunnar. Ákærði hafi verið boðaður til myndatöku á lögreglustöðinni en hann hafi ekki mætt á boðuðum tíma hinn 9. desember 2009. Hinn 16. mars 2010 hafi ákærði loks mætt til myndatöku hjá tæknideildinni og hafi sú mynd verið notuð við myndsakbendinguna. Í skýrslunni segir að sett hafi verið upp tvö myndaspjöld með myndum merktum nr. 1-9 af níu karlmönnum á hvorri síðu með myndi af ákærða og mönnum, sem svipuðu til hans í útliti. Sömu myndir hafi verið á báðum spjöldum, en röð þeirra hafi verið breytt. Á spjaldi nr. 1 hafi mynd af ákærða verið nr. 3 og á spjaldi nr. 2 hafi mynd af ákærða verið nr. 8. Hinn 25. mars 2010, kl. 10.00, hafi brotaþoli gengist undir myndsakbendingu og skýrslutöku vegna málsins. Viðstaddur hana hafi verið Bjarni Hauksson hrl. fyrir hönd ákærða. Brotaþoli hafi verið látinn skoða myndaspjald nr. 1. Hafi hann benti á mann á mynd nr. 3 (ákærða í máli þessu) sem þann, sem ráðist hefði á sig. Hafi hann sagst vera nokkuð viss um að þetta væri ákærði, en hann hefði ekki verið með skegg á þeim tíma eins og á myndinni. Í skýrslu tæknideildar segir að sama dag, kl. 10.13, hafi vitnið B gengist undir myndsakbendingu og skýrslutöku vegna málsins. Bjarni Hauksson hrl. hafi verið viðstaddur myndsakbendinguna fyrir hönd ákærða. B hafi verið sýnt myndaspjald nr. 2 og hafi hann þekkt mann á mynd nr. 8 (ákærða í máli þessu) sem manninn, sem hent hefði brotaþola í gegnum rúðuna. Þá hafi hann sagst þekkja eða vita hverjir menn á myndum 2, 5 og 6 væru. Loks er á meðal gagna málsins útprentun úr dagbók lögreglu frá 7. desember 2008. Þar kemur fram að kl. 04.21 hafi lögregla verið kölluð að [...], [...], í [...], heimili ákærða, vegna ágreinings og ósættis á milli ákærða og C. Jafnframt að C hafi verið ekið heim til foreldra sinna að [...] í [...]. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir: Ákærði neitaði sök. Hann kannaðist ekki við að hafa verið að skemmta sér niðri í bæ umrædda nótt. Sagðist hann ekki muna hvar hann var þessa nótt en sagðist halda að hann hefði verið með unnustu sinni, C. Ákærða var bent á dagbókarfærslu lögreglunnar á dskj. nr. 6 og sagðist hann kannast við að ósætti hefði komið upp á milli hans og C á heimili þeirra í [...] þessa nótt og að lögreglan hefði ekið C heim til foreldra sinna. Aðspurður kvaðst ákærði kannast við kæranda. Hann sagðist ekki hafa skýringu á því af hverju kærandi bæri þær sakir á hann, sem greinir í ákæru máls þessa. Sagði hann að þeir kærandi hefðu ekki átt í neinum illdeilum. Ákærði sagðist ekki geta skýrt það hvers vegna vitni hefði bent á mynd af ákærða við myndsakbendingu hjá lögreglu. Hann kannaðist ekki við að hafa tekið leigubifreið umrædda nótt. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 20. febrúar 2009, sem er í samræmi við framburð hans hér fyrir dómi. Kærandi, A, sagðist hafa komið út af skemmtistaðnum Nasa umrædda nótt ásamt vini sínum og þeir gengið inn í portið á milli Nasa og Thorvaldsen. Þar hefði hann mætt ákærða og stuttu síðar séð C halda utan um andlitið á sér og vera grátandi, en ákærði hefði verið að koma frá henni. Sagðist hann hafa gengið til C og spurt hana hvort ekki væri allt í lagi með hana. Það næsta sem hann vissi hefði verið að hún hefði kallað upp: „Nei, X !“ Ákærði hefði þá komið hlaupandi aftan að honum, tekið um höfuðið á honum, snúið honum hálfhring og inn í gegnum rúðuna. Þegar hann hefði bakkað út úr glugganum og snúið sér við hefði hann séð ákærða hlaupa af vettvangi í átt að Veltusundi og inn á Ingólfstorg. Sagðist hann hafa farið á eftir ákærða og séð fyrir hornið að ákærði steig upp í leigubifreið ásamt C. Sagðist kærandi hafa séð andlit ákærða greinilega á þessum tímapunkti og að hann lyfti upp hnefa. Sagðist kærandi þá hafa snúið frá og í sama mund hitt E, sem hefði þá þegar verið búinn að hringja í neyðarlínuna. Einnig sagði kærandi að vinur sinn hefði farið á eftir ákærða og séð hann stíga upp í leigubifreið og fara í burtu. Kærandi sagðist hafa skorist á báðum höndum og á höfði við þetta, m.a. hefði farið í sundur slagæð á höfðinu og hann misst mikið blóð. Hann sagði að B vinur sinn hefði staðið við hliðina á sér þegar árásin varð. Aðspurður sagðist kærandi hafa kynnst C í gegnum sameiginlegan vinahóp. Hann sagðist ekki þekkja ákærða, en hafa vitað á þessum tíma hver hann var og hvernig hann leit út. Hann sagði að ekkert hefði farið á milli hans og ákærða áður en ákærði réðst á hann. Hann hefði ekki náð að verjast árásinni þar sem hann hefði snúið baki í ákærða þegar ákærði réðst á hann. Kærandi sagðist ekki hafa neinar skýringar á því hvers vegna ákærði réðst á hann í greint sinn. Aðspurður kvaðst kærandi hafa verið nýkominn niður í bæ þegar þetta gerðist og alls ekki hafa verið í annarlegu ástandi. Kærandi sagði að árásin hefði átt sér stað í portinu á milli Nasa og Thorvaldsen, en nær Nasa. Aðspurður kvaðst kærandi ekki hafa flett ákærða upp á netinu áður en hann fór í myndsakbendingu hjá lögreglunni. Kærandi kveðst ekki hafa neina tilfinningunni á enninu við örið, sem komið hefði eftir skurðinn. Þá sagðist hann hugsa um þetta atvik í hvert skipti, sem hann færi niður í bæ að skemmta sér og velta fyrir sér hvort hann gæti aftur orðið fyrir slíkri árás. Sagðist hann hugsa nær daglega um þetta og að þetta atvik væri búið að plaga hann mikið. Kærandi staðfesti að hafa merkt við mynd nr. 3 í myndsakbendingu hjá lögreglunni. Kærandi gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 8. desember 2008, sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. Þar greindi kærandi þó frá því að þegar hann hefði náð að losa sig úr rúðunni hefði hann verið mjög vankaður og allur útataður í blóði. Hann myndi aðeins eftir því að hafa reynt að hlaupa eftir aðstoð og að hafa hlaupið í átt að Nasa þar sem hann hefði hitt vin sinn, E og beðið hann um að hringja á neyðarlínuna. Í skýrslu sinni hjá lögreglu greindi ákærði hins vegar ekki frá því að hann hefði farið á eftir ákærða og séð hann stíga upp í leigubifreið ásamt unnustu sinni. B sagði að hann og kærandi hefðu verið að koma út af Nasa í greint sinn og hitt þar kunningja þeirra. Kærandi hefði síðan gengið að stelpu, sem þarna hefði verið. Allt í einu hefði hann orðið var við hreyfingu út undan sér og í sama mund séð mann koma askvaðandi, rífa aftan í kæranda og keyra hann í gegnum rúðuna. Sagðist hann hafa farið til A til að athuga með hann. Árásarmaðurinn hefði síðan gengið í burtu með stelpunni, sem kærandi hafði verið að tala við. Sagðist hann hafa horft á eftir manninum ganga út portið og beygja fyrir hornið. Sagðist hann þá hafa farið á eftir manninum og einnig farið fyrir hornið. Þar hefði ákærði, stelpan og einhver ókunnugur þriðji maður staðið. Þegar ókunnugi maðurinn hefði séð hann koma hefði hann stöðvað hann og sagt: „Slepptu þessu, það þýðir ekkert að tala við hann“ eða eitthvað í þeim dúr. Hefði maðurinn virst vera að róa ákærða niður. Vitnið hefði þá spurt: „Hver fjandinn er í gangi ?“ Hann hefði lítil svör fengið. Kærandi hefði þá komið innan úr portinu og hefði mikið blætt úr höfðinu hans. Sagðist hann hafa spurt kæranda hvað hann vildi gera og kærandi sagt honum að búið væri að hringja á lögreglu og að hann ætlaði að kæra þetta. Sagðist vitnið síðan hafa horft á ákærða stíga upp í leigubifreið ásamt áðurgreindri stelpu. Sagðist hann hafa tekið niður númerið á leigubifreiðinni. Hann sagðist ekki hafa séð ákærða áður en þetta atvik átti sér stað og sagðist ekki hafa flett honum upp á netinu eða aflað upplýsinga um hann áður en hann fór í myndsakbendingu hjá lögreglunni. Hann sagði að árásin hefði átt sér stað í portinu á milli skemmtistaðanna Nasa og Thorvaldsen, skammt innan við hornið. Sagðist hann hafa staðið u.þ.b. fimm til tíu metra frá árásarstaðnum, við hornið nær Austurvelli. Hann sagðist hafa horft aftan á ákærða þegar árásin átti sér stað, en þó séð á vangann á honum. Vitnið staðfesti að hafa merkt við mynd nr. 8 í myndsakbendingu hjá lögreglu. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 17. febrúar og 4. desember 2009, sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. C, unnusta ákærða, kannaðist ekki við að hafa verið tala við kæranda umrædda nótt skömmu áður en ráðist var á hann. Hún sagðist ekki muna hvar hún var þessa nótt eða með hverjum hún var. Hún sagðist vita hver brotaþoli væri, en ekki þekkja hann. Þá sagðist hún muna eftir því að lögregla hefði ekið henni heim til foreldra sinn í [...] eftir að ósætti kom upp á milli hennar og ákærða aðfaranótt 7. desember 2008. Hún sagðist hins vegar ekki muna eftir því hvað þau voru að gera umrædda nótt. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 24. febrúar 2009, sem er í samræmi við framangreint. Haukur Sigmarsson lögreglumaður sagði að lögreglumenn hefðu fengið útkall vegna líkamsárásar í Veltusundi, sem liggi frá Austurvelli og inn á Ingólfstorg. Á vettvangi hefði verið maður með mikinn áverka á höfði, sem blætt hefði úr, en einnig hefði blætt úr höndum. Þá hefði rúða í verslun verið brotin. Samkvæmt frásögnum vitna á vettvangi hafði manninum verið hent í gegnum rúðuna. Eitt vitnanna hefði vitað í hvaða leigubifreið árásarmaðurinn hefði farið af vettvangi. Hann sagði að lögregla hefði haft samband við viðkomandi leigubílstjóra en það samtal hefði ekki leitt til neins, þar sem bílstjórinn hefði ekki viljað koma niður á lögreglustöð til að gefa skýrslu. Þá hefði bílstjórinn slitið samtalinu og ekki svarað símanum aftur. Lögreglumönnum hefði verið tjáð á vettvangi að árásarmaðurinn væri gröfuverktaki. D leigubílstjóri sagðist hafa ekið ungu pari frá Ingólfstorgi og að [...] í [...] aðfaranótt 7. desember 2008. Hann sagði að unga parið hefði lítið talað saman á leiðinni, en einhver ágreiningur hefði þó verið gangi vegna einhvers kvenmanns. Eftir að hafa skilað fólkinu af sér hefði lögreglumaður hringt í hann vegna þessa máls og verið ókurteis og með hótanir í hans garð. Sagðist hann því hafa ákveðið að hætta að keyra þessa nótt kl. 4.30. Það gæti því stemmt að hann hefði ekið parinu frá Ingólfstorgi og í [...] á milli kl. 3.00 og 4.00 þessa nótt. Sagðist hann halda að hann hefði verið að aka Prius rafmagnsbíl í umrætt skipti. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 21. ágúst 2009, sem er í samræmi við framangreint. Þar er haft eftir vitninu að hann hafi tekið parið upp í bílinn á Ingólfstorgi og ekið því í [...] í [...] á milli kl. 3.00 og 4.00 umrædda nótt. III. Ákærði og unnusta hans, C, sem kaus að gefa skýrslu fyrir dóminum, hafa bæði borið um það að þau muni hvorki hvar þau voru aðfaranótt 7. desember 2008 né með hverjum þau voru. Ákærði sagðist þó halda að hann hefði verið með unnustu sinni. Ákærði kannaðist ekki við að hafa verið niðri í bæ að skemmta sér þessa nótt og vitnið C kannaðist ekki við að hafa verið að tala við kæranda skömmu áður en ráðist var á hann. Þegar dagbókarfærsla lögreglunnar frá 7. desember 2008 á dskj. nr. 6 var borin undir ákærða og vitnið könnuðust þau þó bæði við að ósætti hefði komið upp á milli þeirra þessa sömu nótt á heimili þeirra að [...] og að lögregla hefði ekið C heim til foreldra sinna í [...]. Þrátt fyrir að það gat hvorugt þeirra rifjað upp hvar þau voru eða hvað þau höfðu fyrir stafni þessa sömu nótt fram að því að ósætti kom upp á milli þeirra. Þykir framburður ákærða og unnustu hans um að þau muni ekki atburði næturinnar að öðru leyti en að ofan greinir ótrúverðugur. Kærandi hefur borið um það að ákærði hafi verið í fylgd unnustu sinnar, C, í miðbænum umrædda nótt. Kvaðst kærandi kannast við þau bæði og á sama veg hafa ákærði og vitnið C borið, þ.e. að þau hafi kannast við kæranda. Kærandi og vitnið B hafa borið um það, bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi, að ákærði hafi skyndilega rifið aftan í kæranda þar sem hann stóð og ræddi við C, og keyrt hann í gegnum glerrúðu með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Þá hafa þeir báðir borið um það að eftir árásina hafi þeir séð á eftir ákærða ganga eða hlaupa af vettvangi út Veltusundið og inn á Ingólfstorg þar sem hann og unnusta hans hafi stigið upp í leigubifreið. Fram hefur komið að vitnið B fór á eftir ákærða og átti nokkur orðaskipti við ókunnan vin ákærða, sem hjá honum stóð á torginu og virtist vera að róa ákærða niður. Hefur vitnið B því getað greint útlit ákærða við þetta tækifæri. Þá hefur komið fram að B tók niður númer leigubifreiðarinnar, sem ákærði og unnusta hans stigu upp í á Ingólfstorgi. Leiddi það til þess að haft var samband við bílstjóra þeirrar bifreiðar, vitnið D. Framburður kæranda og vitnisins B hefur verið stöðugur og er bæði skýr og greinargóður. Þykir framburður þeirra trúverðugur. Vitnið D leigubílstjóri hefur borið um það að hafa tekið upp ungt par á Ingólfstorgi umrædda nótt og ekið því í [...] í [...]. Eftir að hann hafði skilað fólkinu af sér hefði lögreglumaður hringt í hann vegna þessa máls og verið ókurteis. Af þeim sökum hefði hann ákveðið að hætta leigubílaakstri þessa nótt en þá hefði klukkan verið um 4.30. Hefði hann því að öllum líkindum ekið parinu frá Ingólfstorgi og út í [...] á milli klukkan þrjú og fjögur um nóttina. Samkvæmt áðurgreindri dagbókarfærslu lögreglunnar var lögregla kvödd á heimili ákærða og C klukkan 4.21 þessa sömu nótt. Þá hefur komið fram að lögreglu barst tilkynning um átökin í Veltusundi klukkan 3.23. Framburður vitnisins D, framangreindar tímasetningar og myndsakbending, sem fram fór hjá lögreglu, þykja því skjóta mjög styrkum stoðum undir annars trúverðugan framburð vitnanna A og B. Með hliðsjón af öllu framangreindu, sérstaklega trúverðugum framburði áðurgreindra vitna, þykir sannað, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í ákæru. Háttsemi ákærða er réttilega heimfærð undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í ákæru. Ákærði er fæddur 1983. Á árinu 2001 gekkst ákærði undir greiðslu sektar hjá lögreglustjóra vegna umferðarlagabrots og hinn 3. febrúar 2006 var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði stóðst skilorð þess dóms. Við ákvörðun refsingar er litið til 1., 2. og 3 tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Til refsiþyngingar horfir ennfremur að ekkert er fram komið í málinu sem réttlætir hina fyrirvaralausu og harkalegu líkamsárás ákærða. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Þar sem ákærði hefur áður gerst sekur um ofbeldisbrot þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu ákærða að öllu leyti. Þykir rétt að fullnusta sex mánaða af refsingunni falli niður að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í málinu krefst brotaþoli, A miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 600.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá því mánuður er liðinn frá því krafan er kynnt ákærða til greiðsludags. Brotaþoli hlaut talsverða áverka við árás ákærða og þurfti m.a. að stöðva blæðingu, sem ekki hefði stöðvast af sjálfu sér. Voru skurðir þeir sem brotaþola hlaut saumaðir með alls 15 sporum. Þá hefur brotaþoli lýst því að atlaga ákærða hafi valdið honum andlegri vanlíðan. Með vísan til framangreinds og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er fallist á bótakröfu brotaþola að fullu. Loks er ákærða gert að greiða 282.750 krónur í sakarkostnað, þar af málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðin að fjárhæð 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í átta mánuði, en fullnustu sex mánaða af refsingunni er frestað og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði brotaþola, A, 600.000 krónur í miskabætur. Ákærði greiði sakarkostnað að fjárhæð 282.750 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímsson hdl., 251.000 krónur.
Mál nr. 408/2017
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í tólf mánuði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 21. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2017 þar sem sóknaraðili var sviptsjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild erí 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og verður hún ákveðin með virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, HólmgeirsElíasar Flosasonar héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20.júní 2017.I.Með kröfu, sembarst dóminum 12. júní sl., gerir sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar,Borgartúni 12-14 í Reykjavík, kröfu um að varnaraðili, A, kt. [...], [...] íReykjavík, verði sviptsjálfræði í 12 mánuði.Varnaraðili krefstþess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara að sjálfræðissviptingunniverði markaður skemmri tími. Þá gerir verjandi hennar kröfu um að honum verðiákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1. mgr. 17. gr. laga nr.71/1997.II.Sóknaraðili byggirkröfur um sviptingu sjálfræðis til 12 mánaða á a-lið 4. gr. sbr. 5. gr.lögræðislaga, nr. 71/1997. Er krafan reist á því að varnaraðili sé ekki fær umað ráða persónulegum högum sínum í bráð vegna geðsjúkdóms. Sóknaraðili vísarum aðild sína til d-lið 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997. Aðstæðurallar þyki vera með þeim hætti að rétt sé að sóknaraðili standi að beiðni umsjálfræðissviptingu varnaraðila. Samkvæmt upplýsingum frá geðlækni varnaraðilahafi ættingjum hennar verið gert kunnugt um kröfu sóknaraðila umsjálfræðissviptingu hennar.Með beiðnisóknaraðila fylgdi m.a. læknisvottorð B geðlæknis frá 7. júní sl., oglæknisvottorð C, dags. 24. maí sl. og beiðni um fyrirsvar fyrir héraðsdómiReykjavíkur varðandi kröfu um sjálfræðissviptingu varnaraðila, dags. 9. júní2017. Í kröfu sóknaraðilakemur fram að varnaraðili sé 58 ára gömul fráskilin kona sem eigi tvö börn. Húnbúi í eigin íbúð en undanfarin ár hafi hún verið félagslega einangruð.Varnaraðili sé greind með þekktan geðhvarfaklofa og nú með manískum blæ(F25.0). Frá árinu 1992 hafi hún oftsinnis lagst inn á geðdeild frá 1992 oghafi verið sjálfræðissvipt um níu mánaða skeið árið 2008 til að hægt væri aðkoma við lyfjameðferð. Sjúkdómi hennar fylgi iðulega ofsóknarranghugmyndir oghún hafi oft verið ógnandi og árásargjörn. Varnaraðili hafi hvorki innsæi ísjúkdóm sinn né náð að halda út þær meðferðir sem henni séu nauðsynlegar. Húnhafi ekki verið til samráðs með lyfjaskammta og átt það til að breytaskömmtunum. Hún hafi prófað mörg lyf en hætt á þeim þar sem hún telji sig verameð ofnæmi fyrir þeim eða fá sjaldgæfar aukaverkanir vegna þeirra.Varnaraðili hafilagst sjálfviljug inn á geðdeild þann 8. maí sl. fyrir milligöngusamfélagsgeðteymisins en þann 22. maí sl. hafi hún verið nauðungarvistuð í 72klst., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997. Í kjölfarið hafisóknaraðili staðið að nauðungarvistun í 21 dag, sbr. 19. gr., sbr. 20. og 21.gr. lögræðislaga nr. 71/1997, með beiðni, dags. 24. maí 2017, sem samþykkt varsamdægurs með bréfi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Með kröfu dagsettri 25.maí 2017 hafi varnaraðili krafist þess að felld yrði úr gildi ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags.30. maí 2017, var kröfu hennar hafnað. Aðdragandinúverandi innlagnar sé sá að varnaraðili hafi verið með ranghugmyndir um aðverið væri að reyna drepa hana og son hennar. Erfitt hafi reynst að fylgjahenni eftir í samtali ásamt því að merki hafi verið um losaraleghugrenningartengsl. Varnaraðili hafi dvalið á móttökugeðdeild 32A áLandsspítalanum til að byrja með en þann 14. maí hafi varnaraðili verið metinör og ógnandi umhverfi sínu. Aðrir sjúklingar hafi hræðst hana svo hún hafiverið flutt til meðferðar á bráðageðdeild 32C. Þar hafi varnaraðili veriðóútreiknanleg og veist að starfsfólki með orði og gjörðum. Hún hafi verið meðmikla aðsóknarkennd og hafi viljað láta kalla sig öðrum nöfnum en sínu eigin.Þá hafi hún verið metin hugsanatrufluð og verið með geðrofseinkenni meðörlyndisyfirbragði. Varnaraðili hafi verið í þörf fyrir lyfjameðferð. Hún hafiverið nauðungarsprautuð þann 22. maí 2017 eftir að hafa í tvígang veist aðlækni en í kjölfarið hafi verið farið fram á nauðungarvistun. Varnaraðili hafilítið innsæi í veikindi sín og hafi ekki verið til samvinnu hvað varðilyfjameðferð en hún hafi verið nauðungarsprautuð fjórum sinnum frá fyrstunauðungarsprautu. Í vottorði B,geðlæknis, dags. 7. júní sl., kemur fram að varnaraðili sé greind með þekktangeðhvarfaklofa og krónískar aðsóknarranghugmyndir. Ranghugmyndir varnaraðilahverfi aldrei að fullu þó þær hjaðni og hún hafi ekki innsæi inn í sjúkdóm sinn.Að mati læknisins sé það ástæða þess að varnaraðili hafi í gegnum tíðina ekkigetað verið til fullrar samvinnu með lyfjameðferð en hún hafi bæði breyttskömmtum lyfja og hætt alfarið að taka lyfin og þar með aukið hættu á aðveikjast. Orðrétt segir í vottorðinu: „Þaðer mat undirritaðrar að nauðsynlegt sé að svipta A sjálfræði til að tryggjaviðeigandi meðferð vegna alvarlegs geðsjúkdóms. Mun meðferðin tryggjalyfjameðferð og vonandi leiða til aukins sjúkdómsinnsæis. Áframhaldandi meðferðer A nauðsynleg og án hennar stefnir hún heilsu sinni í voða og spillirmöguleikum á bata. Það er mat undirritaðrar og annarra fagaðila sem komið hafaað málum hennar, að frekari meðferð sé réttlætanleg og styðja meðferðaraðilareindregið fram komna beiðni um sjálfræðissviptingu til eins árs.“ Sóknaraðili telurað með hliðsjón af framanrituðu, gögnum málsins og aðstæðum öllum að öðru leytiverði að telja að tímabundin sjálfræðissvipting til tólf mánaða sé nauðsynlegtil að vernda líf og heilsu varnaraðila. Nauðsynlegri læknishjálp ogmeðferðarúrræðum verði ekki komið við með öðrum hætti og að önnur og vægariúrræði í formi aðstoðar hafi verið fullreynd. Í því tilliti sé vísað tillangrar geðsögu varnaraðila og að hún hafi veikst í apríl sl. þrátt fyrir aðhafa notið þjónustu samfélagsgeðteymis á heimili sínu. Þá hafi hvorki lega áalmennri móttökugeðdeild 33C né nauðungarvistun í kjölfar hennar skilaðnauðsynlegum árangri. Krafan um tímabundna sjálfræðissviptingu byggist á því aðvarnaraðili sé án vafa haldin alvarlegum geðsjúkdómi og sé sökum hans ekki færum að ráða persónulegum högum sínum í bráð. Krafan sé tímabundin til tólfmánaða og taki því fullt mið af meðalhófsreglu 1. mgr. 12. gr. lögræðislaga nr.71/1997 þar sem fram komi að svipting sjálfræðis skuli ekki ganga lengra endómari telji þörf á hverju sinni. Með vísan til alls þessa verði að telja aðskilyrðum a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 séfullnægt. B geðlæknir gaf skýrslu fyrir dómi. Húnstaðfesti vottorð sitt og svaraði spurningum um efni þess og um heilsufarvarnaraðila. Læknirinn greindi frá því að hún hefði verið meðferðarlæknirvarnaraðila á meðan hún dvaldi á deild 32C á Landspítalanum, sem hefði veriðfrá 14. maí til 16. eða 17. júní sl. þegar hún var flutt yfir á deild 32A. Skýrðihún frá því að meðferðin sem varnaraðili hefði fengið á spítalanum hefði skilaðnokkrum árangri með því að örlyndiseinkenni hennar hefðu hjaðnað mikið oggeðrofseinkennin minnkað. Enn væri varnaraðili þó bráðveik og nauðsyn bæri tilað veita henni frekari læknismeðferð, m.a. forðalyfjameðferð til að tryggjameðferðarheldni. Þá greindi hún frá því að skortur á innsæi varnaraðila ísjúkdómsástand sitt gerði það erfitt að veita henni aðstoð vegna annarraheilsufarsvandamála en geðsjúkdómsins en varnaraðili glímdi m.a. við sykursýki.Staðfesti læknirinn það mat sitt, sem fram kemur í vottorði hennar, aðsjálfræðissvipting varnaraðila væri nauðsynleg til að unnt væri að veita henniviðeigandi meðferð. Varnaraðili hefði notið allrar aðstoðar utan spítala sem íboði væri en þau úrræði væru ekki nægjanleg miðað við ástand varnaraðila nú. Þá gaf einnig skýrslu fyrir dómi Dgeðlæknir en hann er sérfræðingur á deild 32A þar sem varnaraðili dvelur nú.Hann kvaðst hafa rætt við varnaraðila í gær og teldi hana hafa þörf fyrirfrekari meðferð, m.a. með forðalyfjum. Meðferð varnaraðila miðaði að því aðreyna að forða henni frá að lenda aftur í bráðum veikindum líkum þeim sem húnnú væri að glíma við. Var hann sammála mati B um nauðsyn þess að krafasóknaraðila yrði tekin til greina. Verjandi varnaraðila mótmæltir kröfusóknaraðila og telur skilyrði lögræðissviptingar skv. a-lið 4. gr. laga nr.71/1997 ekki vera fyrir hendi. Ekki væri forsvaranlegt að lögræðissviptavarnaraðila á grundvelli fyrirliggjandi sjúkdómsástands hennar. Varnaraðiliværi til samvinnu við lækna.III.Með vísan til þesssem að framan er rakið, fyrirliggjandi gagna og skýrslna lækna fyrir dómi, erþað mat dómsins að fullar sönnur hafi verið færðar fyrir því að varnaraðiliglími við alvarlegan geðsjúkdóm og hún hafi lítið sem ekkert innæi ísjúkdómsástand sitt. Fyrir liggur matgeðlækna um að varnaraðili þurfi læknisaðstoð til að takast á við sjúkdóm sittog fái hún ekki viðeigandi meðferð stefni hún heilsu sinni í voða og spillimöguleikum á bata.Verður að fallast áþað með sóknaraðila að varnaraðili sé af þessum sökum ófær um ráða persónulegumhögum sínum og að nauðsynlegt sé í þágu hagsmuna hennar að svipta hanasjálfræði. Í ljósi vættis geðlæknanna B og D er fallist á að allar líkur séu áþví að vægari úrræði en sjálfræðissvipting komi ekki að tilætluðu gagni. Því erskilyrðum a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 fullnægt, sbr. og 1. mgr. 5.gr. lögræðislaga.Fyrir liggur matgeðlæknis um að sjálfræðissvipting í eitt ár sé varnaraðila nauðsynleg en umlangtíma vanda sé að ræða. Er þá vísað til þess að varnaraðili eigi fjölmargarinnlagnir að baki ásamt því að vandi hennar sé viðvarandi og ekki sé útlitfyrir breytingu þar á. Ekki er efni til að draga í efa að varnaraðili þurfivirkt og stöðugt aðhald í töluvert langan tíma til að vinna bug á eða ná tökumá alvarlegum heilsufarsvanda sínum. Þegar jafnframt er litið til þess, aðsamkvæmt 15. gr. lögræðislaga er unnt að fella lögræðissviptingu niður meðúrskurði dómara, séu ástæður sviptingarinnar ekki lengur fyrir hendi, þykirtíminn ekki vera óhæfilegur. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila eins og húner sett fram. Samkvæmt 1. mgr.17. gr. laga nr. 71/1971 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstrimálsins, þar með talda þóknun verjanda varnaraðila, Hólmgeirs ElíasarFlosasonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 180.000 krónur, að teknu tillititil virðisaukaskatts.IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,A, kt. [...], er svipt sjálfræði og í 12 mánuði.Allurkostnaður af málinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, HólmgeirsElíasar Flosasonar hdl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 418/2009
Kaupsamningur Einkahlutafélag Fasteign Uppgjör
Árið 2008 keyptu B og S, f.h. óstofnaðs hlutafélags, allt hlutafé I ehf. Ágreiningur var milli aðila um uppgjör og héldu B og S eftir tilgreindri fjárhæð af kaupverðinu. H o.fl. töldu þá fjárhæð hærri en heimilað hefði verið í kaupsamningi og kröfðust þess að B og S greiddu mismuninn, 14.861.201 krónu. Var meðal annars deilt um endurgreiðslukröfu SA hf. á hendur hinu selda félagi að fjárhæð 4.326.944 krónur og kröfðust B og S lækkunar á dómkröfum H o.fl. sem nam þeirri fjárhæð. Talið var að B og S hefðu gert einhliða samkomulag við SA hf. um endurgreiðslu kröfunnar og án aðildar H o.fl., eins og áskilið hefði verið í kaupsamningi aðila. H o.fl. væru því ekki bundnir af því samkomulagi og því ekki fallist á að lækka kröfur H o.fl. sem nam þeirri fjárhæð. Þá var í kaupsamningi aðila gert ráð fyrir að kaupendur mættu halda eftir 2.500.000 krónum vegna viðgerða sem eftir ætti að framkvæma á aðaleign félagsins, sem var hótelbygging. B og S töldu hins vegar að verulegur viðbótarkostnaður hefði fallið til við að koma fasteigninni í umsamið ástand og lögðu fram af þessu tilefni fjölda reikninga. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að jafnvel þótt ekki hefði farið fram mat á fasteigninni mætti slá því föstu að hún hafi ekki uppfyllt þær væntingar sem B og S hefðu mátt hafa samkvæmt sölulýsingu. Hins vegar væri ekki unnt að átta sig á því að hvaða verkþáttum reikningarnir lutu að og þar af leiðandi ósannað að sá kostnaður sem H o.fl. væru ábyrgir fyrir næmu hærri fjárhæð en þeim 2.500.000 sem um var samið. Var krafa H o.fl. tekin til greina og B og S gert að greiða þeim umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Hjördís Hákonardóttir hæstaréttardómari, Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari og Benedikt Bogason dómstjóri. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. júlí 2009. Þeir krefjast í aðalsök sýknu að svo stöddu, en í gagnsök sýknu. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 7. október 2009 og krefjast þess að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða þeim 14.861.201 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.861.201 krónu frá 20. febrúar 2008 til 24. mars sama ár, en af 14.861.201 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en aðaláfrýjendur keyptu einkahlutafélagið Islandia Hotel af gagnáfrýjendum 6. febrúar 2008 og deila um greiðslur vegna þeirra viðskipta. Kröfu sína í aðalsök um sýknu að svo stöddu byggja aðaláfrýjendur á því að uppgjör hafi ekki farið fram samkvæmt ákvæðum kaupsamnings. Frá því að kaupsamningur var gerður hafi aðaláfrýjendur greitt ýmsa reikninga samtals að fjárhæð 27.323.219 krónur. Þeim hafi verið heimilt að halda eftir samtals 25.000.000 krónum til að mæta slíkum útgjöldum og skuldi gagnáfrýjendum ekkert. Þar sem endanlegt uppgjör hafi hins vegar ekki farið fram sé ekki unnt að ljúka málinu með endanlegum dómi. Komið hafi í ljós að upplýsingar um skammtímaskuldir sem kaupverð hafi verið miðað við hafi verið rangar, síðast í mars á þessu ári hafi komið fram eldri viðskiptakröfur á félagið. Þá hafi verulega skort á að hótelið, sem var aðaleign félagsins og lýst hafi verið við kaupin sem nýju og fullbúnu þriggja stjörnu hóteli, stæðist væntingar og hefði kostað verulega fjármuni að koma því í umsamið ástand. Af hálfu aðaláfrýjenda kom fram við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að uppgjör gæti farið fram því allir reikningar vegna skammtímaskulda og lagfæringa á hótelbyggingunni lægju nú fyrir ásamt opinberum gjöldum, og hefði þetta verið greitt af félaginu. Telja þeir sig hafa greitt hærri fjárhæð en nam umsömdu kaupverði. I Í 2. grein kaupsamnings aðila er gerð grein fyrir kaupverði og greiðslu þess. Þar er meðal annars tekið fram að kaupendum sé heimilt að halda eftir 15.000.000 krónum, þar af 12.500.000 krónum vegna áætlaðra skammtímaskulda en 2.500.000 krónum vegna viðgerða sem eigi eftir að framkvæma á fasteign félagsins. Þá var þeim heimilt að halda eftir 10.000.000 krónum þar til yfirlýsing leigusala tiltekinnar lóðar lægi fyrir. Í fyrri málsgrein 3. greinar samningsins segir að greiðsla eftirstöðva kaupverðsins, 31.200.000 krónur á gjalddaga 14 dögum eftir undirritum samningsins sé háð því „að fyrir liggi athugasemdalausar niðurstöður áreiðanleikakönnunar.“ Skuli kaupendur hafa lokið henni „innan 7 daga frá undirritun kaupsamnings og lýsa því yfir með undirritun sinni á samning þennan að þeir hafi fengið í hendur öll þau gögn sem þeir hafa óskað eftir.“ Innan 8 daga frá undirritun skyldu athugasemdir berast seljendum og Saga Capital fjárfestingarbanka hf., sem fór með umboð þeirra við söluna. Komi athugasemdir fram og tækist ekki samkomulag um þær innan 10 daga frá undirritun, þá skyldu „aðilar tilnefna hvor sinn aðila sem skulu koma með tillögu að uppgjöri.“ Næðist enn ekki samkomulag, þá skyldi Saga Capital fjárfestingarbanka hf. tilnefna oddamann „sem sker úr ágreiningi innan 14 daga frá undirritun kaupsamnings og skuldbinda báðir aðilar sig til þess að hlíta niðurstöðu hans.“ Í samræmi við kaupsamninginn létu aðaláfrýjendur gera áreiðanleikakönnun á félaginu. Er þar gerð athugasemd við kröfu á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og einnig um það að staða gagnvart lánardrottnum sé ekki nægilega glögg „sem ætti ekki að koma að sök ef uppgjör á skuldum fer fram samkvæmt tilboði.“ Taldi endurskoðandi sá, sem könnunina gerði, að leggja þyrfti fram gleggri og uppfærðan lista um skammtímaskuldir. Niðurstaða könnunarinnar er að ekki séu neinir alvarlegir „ágallar á uppgjöri Islandia Hotels ehf. fyrir árið 2007 sem leiða ættu til breytinga á uppgjöri“, þó þurfi að leita skýringa og staðfestingar á kröfunni á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Kaupsamningurinn var eins og áður segir undirritaður 6. febrúar 2008. Áreiðanleikakönnunin er ódagsett en ekki er ágreiningur um að hún hafi komið fram innan tímamarka samningsins. Ekki verður byggt á síðari skýringum aðaláfrýjenda og endurskoðandans um að áreiðanleikakönnunin sé ófullkomin vegna þess að bókhald félagsins hafi ekki verið frágengið þegar hún var gerð. Áreiðanleikakönnunin var þannig fyrirvaralaus hvað þetta varðar og verða aðaláfrýjendur að bera hallann af því. Framangreind 3. grein kaupsamningsins, og sú aðferð sem þar er samið um að verði viðhöfð til lausnar ágreiningi sem upp kunni að koma við uppgjör, lýtur samkvæmt efni sínu að fjárhagslegri stöðu og rekstrarhorfum hins selda félags. Af hálfu aðaláfrýjenda hefur því ekki verið hreift að þeir hafi gert athugasemdir í kjölfar áreiðanleikakönnunarinnar innan þeirra tímamarka sem sett eru í kaupsamningnum. Auk þess féllu aðaláfrýjendur frá kröfu um frávísun málsins í héraði 9. desember 2008 sem var reist á því að uppgjörið hefði átt að sæta meðferð samkvæmt 3. grein samningsins. Í sama þinghaldi lækkuðu gagnáfrýjendur kröfu sína í ljósi nokkurra reikninga sem þá höfðu komið fram. Frekari kröfur aðaláfrýjenda vegna skammtímaskulda eða breytinga á slíkum kröfum, sem gerðar eru fyrir Hæstarétti, er mótmælt af gagnáfrýjendum og teljast of seint fram komnar. Leiðir þetta til þess að hafnað verður kröfu aðaláfrýjenda um sýknu að svo stöddu á þeirri forsendu að uppgjör hafi ekki farið fram, enda lýtur 3. grein samningsins um uppgjör að þeim efnisþáttum samningsins sem áreiðanleikakönnunin tók til. Samkvæmt þessu eru aðaláfrýjendur bundnir við samninginn að því er skammtímaskuldir varðar eins og þær voru áætlaðar á kaupsamningsdegi, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem gerðar voru í héraði, enda leiddi áreiðanleikakönnun sú sem þeir létu gera ekki til annarrar niðurstöðu. Athugasemd var þó gerð vegna uppgjörs við Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og verður fjallað um þann þátt sérstaklega. II Í lokamálsgrein 2. greinar kaupsamningsins er sérstaklega fjallað um „tvö ágreiningsmál“ sem séu óleyst gagnvart viðskiptamönnum félagsins og lúti annað að Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Þar kemur fram að seljendur telji sig eiga kröfu á tryggingafélagið, en það hafi aðeins samþykkt hana að hluta. Því sé óvissa um þá fjárhæð sem koma muni til frádráttar skammtímaskuldum, en fáist meira greitt en þegar hafi verið samþykkt eigi kaupendur að greiða seljendum mismuninn. Gagnáfrýjandinn Vilhjálmur Sigurðsson lýsti því fyrir dómi að tjón hefði orðið á byggingareiningum hótelsins í flutningi frá Noregi. Taldi hann að heildarbætur vegna þessa hefðu numið 35.000.000 til 40.000.000 krónum. Ágreiningur hefði verið við tryggingafélagið um bætur og útborgun þeirra og hafi þeir átt í samningaviðræðum um lokakröfuna sem hafi numið tæpum 15.000.000 krónum. Samkomulag hafi síðan náðst um 9.000.000 króna lokagreiðslu eftir að gagnáfrýjendur hefðu gefið eftir um 6.000.000 krónur vegna útlagðs kostnaðar. Kemur fram í skýrslunni að gagnáfrýjendur höfðu falið lögmannsstofu að annast þetta uppgjör við tryggingafélagið. Samkvæmt skaðabótakvittun Sjóvá-Almennra trygginga hf. 18. febrúar 2008 skyldi greiða 9.000.000 krónur til Islandia Hotel ehf. og er nánari skýring þannig: „Lokauppgjör tjónabóta vegna flutningstjóns á hóteleiningum í mars 2007 skv. samkomulagi“ við nafngreindan lögmann. Þegar viðskiptaskuldir höfðu verið dregnar frá greiddi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. félaginu sama dag í samræmi við þetta samkomulag 8.085.847 krónur sem lokagreiðslu. Í skýrslu gagnáfrýjandans Vilhjálms kemur einnig fram að eftir lokauppgjörið hafi starfsmaður tryggingafélagsins talið að ofgreiddar hafi verið 4.326.944 krónur um áramótin 2007/2008, en gagnáfrýjendur hafi ekki talið þetta rétt. Taldi hann að aðaláfrýjandinn Björgvin Þorsteinsson og Saga Capital fjárfestingarbanki hf. hefðu verið upplýst um þessa kröfu. Krafan virðist hafa verið sett fram í tölvupósti 28. febrúar 2008 til lögmannsins sem annaðist málið fyrir gagnáfrýjendur gagnvart tryggingafélaginu. Aðaláfrýjendur hafa lagt fram bréf frá tryggingafélaginu dagsett 27. febrúar 2009 þar sem staðfest er að samkomulag hafi „náðst milli Sjóvá-Almennra trygginga hf. og Íslandia Hótel ehf. um endurgreiðslu af ofgreiddum vátryggingarbótum að fjárhæð kr. 4.326.944.“ Á grundvelli þessa krefjast þeir þess að sama fjárhæð verði dregin frá dómkröfunni. Í nefndum hluta 2. greinar kaupsamnings aðila er sérstakt skilyrði þess efnis, að krafan á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. skuli vera á forræði seljenda og á þeirra kostnað. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að gagnáfrýjendur hafi samþykkt framangreinda endurkröfu. Þvert á mót kemur fram í skýrslu gagnáfrýjandans Vilhjálms að þeir hafi ekki verið samþykkir þeirri fullyrðingu vátryggingafélagsins að greitt hafi verið of mikið. Einhliða samkomulag aðaláfrýjenda við Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um endurkröfuna án aðildar gagnáfrýjenda var ekki bindandi fyrir þá og verður krafa aðaláfrýjenda þar að lútandi ekki tekin til greina. III Loks lýtur ágreiningur aðila að uppgjöri vegna kostnaðar við aðaleign hins selda félags, hótelbyggingu að Núpum í Skaftárhreppi. Við gerð kaupsamningsins var gert ráð fyrir að kaupendur mættu halda eftir 2.500.000 krónum „vegna viðgerða sem eftir á að framkvæma á fasteign félagsins“ eins og segir í 2. grein hans. Svo sem fram er komið var hótelið byggt úr einingum sem fluttar höfðu verið inn frá Noregi og varð tjón á sendingunni í flutningi. Óumdeilt er að styrkja þurfti einingar byggingarinnar. Virðist það hafa verið tilefni þess að aðaláfrýjendum var heimilt að halda eftir 2.500.000 krónum af kaupverði. Eftir kaupsamning kom fram leki, sem talinn var geta stafað af því að ekki hefði verið sett aukalag af pappa á þakið. Samkvæmt skýrslu gagnáfrýjandans Vilhjálms fyrir dómi, samþykktu seljendur að taka á sig kostnað við það. Aðaláfrýjendur leggja áherslu á að þeir hafi keypt nýtt hótel í rekstri, en að verulegur viðbótarkostnaður hafi fallið til vegna þess að frekari gallar hafi komið fram á eigninni. Auk þess hafi ýmsum framkvæmdum verið ólokið og úttekt á byggingunni ekki farið fram. Þá hafi opinber leyfi og gjöld ekki verið frágengin. Aðaláfrýjendur hafa lagt fram fjölda reikninga, sem þeir segja að sé vegna lokafrágangs, samtals að fjárhæð 9.436.535 krónur, og telja að auki að eftir dómtöku í héraði hafi enn bæst við um 2.500.000 krónur vegna viðbótarvinnu við frágang, launakröfu og skipulagsgjalds. Aðaláfrýjendur byggja á því að ágreiningur þeirra og gangáfrýjenda varði uppgjör vegna kaupa á einkahlutafélagi. Hluti af því uppgjöri séu reikningar fyrir viðgerðarkostnaði vegna galla og ólokinna verka við fasteignina, sem hafi átt að vera fullbúin. Við söluna var aðaleign hins selda félags kynnt sem þriggja stjörnu hótel sem lokið var byggingu á í júní 2007 og hafi það veri/*ð fyrsta rekstrarár þess. Umrædd fasteign var hluti af viðskiptum aðilanna. Að því marki sem ágreiningur þeirra snýst um það hvort fasteignin hafi verið í samræmi við þær væntingar sem kaupendur höfðu um hana eiga við reglur um fasteignakaup, sbr. lög nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í 5. grein kaupsamningsins segir að kaupandi hafi „kynnt sér ástand hins selda og sættir sig við það að öllu leyti.“ Í 28. gr. laga nr. 40/2002 segir að þó að kaup um fasteign séu gerð með þeim skilmálum að eign sé seld „í því ástandi sem hún er og kaupandi hefur kynnt sér“ eða sambærilegum almennum fyrirvara, teljist hún engu að síður gölluð ef seljandi hefur ekki veitt réttar eða fullnægjandi upplýsingar um eignina eða þær upplýsingar sem hafa verið veittar um hana eru rangar, sbr. 26. og 27. gr. laganna. Einnig teljist fasteign gölluð þrátt fyrir að fyrirvari hafi verið gerður um skoðun kaupanda, ef ástand hennar reynist vera til muna lakara en kaupandi hafði ástæðu til að ætla miðað við kaupverð hennar eða atvik að öðru leyti. Eins og áður greinir var umrædd fasteign aðaleign hins selda félags með þeim hótelrekstri sem þar fór fram. Jafnvel þótt ekki hafi farið fram mat á fasteigninni má slá því föstu að hún hafi ekki uppfyllt þær væntingar sem kaupendur máttu hafa samkvæmt sölulýsingu. Sönnunarbyrði fyrir því að þær framkvæmdir sem unnar hafa verið við eignina varði það að koma henni í það ástand sem ætla mátti að hún væri í við kaupin hvílir á aðaláfrýjendum. Eins og að framan greinir hafa þeir lagt fram ýmsa reikninga vegna byggingarframkvæmda. Ekki er unnt að átta sig á því að hvaða verkþáttum hinir ýmsu reikningar lúta og þar af leiðandi er ósannað að sá kostnaður sem gagnáfrýjendur teljist ábyrgir fyrir nemi hærri fjárhæð en þeim 2.500.000 krónum sem um var samið. Af öllu framangreindu leiðir að tekin verður til greina krafa gagnáfrýjenda eins og hún er fram sett. Staðfest verður ákvörðun héraðsdóms um málskostnað og aðaláfrýjendum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Björgvin Þorsteinsson og Sverrir Hermannsson, greiði gagnáfrýjendum, Hjálmari Þresti Péturssyni, Vilhjálmi Sigurðssyni, F&S ehf. og Helgavatni ehf. 14.861.201 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.861.201 krónu frá 20. febrúar 2008 til 24. mars sama ár, en af 14.861.201 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er óröskuð. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjendum 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 27. febrúar 2009, og endurupptekið og flutt að nýju hinn 11. maí sl., var höfðað af Hjálmari Þ. Péturssyni, [ ], Reykjavík, Vilhjálmi Sigurðssyni, [ ], Kópavogi, F&S ehf., Viðarási 23, Reykjavík, og Helgavatni ehf., Stórhöfða 18, Reykjavík, á hendur Björgvini Þorsteinssyni, [ ], Reykjavík, og Sverri Hermannssyni, [ ], Reykjavík, með stefnu birtri 16. september 2008. Endanlegar kröfur stefnenda eru þær, að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnendum 14.861.201 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, aðallega frá 20. febrúar 2008 til greiðsludags, til vara frá 24. mars 2008 en til þrautavara frá 10. ágúst 2008. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnenda, auk málskostnaðar úr þeirra hendi. Upphafleg krafa stefnenda var um greiðslu stefndu in solidum á 17.109.955 krónum, en í þinghaldi hinn 9. desember 2008 var stefnufjárhæðin lækkuð í núverandi fjárhæð. Þá kröfðust stefndu upphaflega frávísunar málsins en féllu frá þeirri kröfu í þinghaldi hinn 9. desember 2008 I Málavextir eru þeir að með kaupsamningi, dagsettum 6. febrúar 2008, keyptu stefndu f.h. óstofnaðs hlutafélags allt hlutafé Islandia Hotels ehf. af stefnendum. Höfðu stefnendur falið Saga Capital að sjá um söluna og hafði það fyrirtæki milligöngu um kaup stefndu á hlutafénu. Islandia Hotel ehf. er eigandi og rekstraraðili Islandia hótel Núpa skammt austan Kirkjubæjarklausturs. Greina stefndu frá því að fram hafi komið hjá Sigurði Berndsen, starfsmanni Saga Capital, að hótelið væri nýbyggt og fullbúið 3ja stjörnu hótel, sem gert væri úr einingum sem fluttar hefðu verið inn frá norska fyrirtækinu Moelven ByggModul AS. Þá hafi komið fram að með í kaupunum á hótelinu hafi fylgt leigulóð í landi Grímsstaða undir sams konar hótel. Stefndu kveðast hafa fengið í hendur sölukynningu sem starfsmenn Saga Capital hafi unnið fyrir stefnendur. Þar komi fram að fyrsta rekstrarár hótelsins hafi verið árið 2007 og lokið hafi verið við byggingu þess sama ár. Stefndu kveðast hafa skoðað hótelbygginguna í desember 2007 og hafi sú skoðun ekki leitt neitt í ljós sem athugavert hafi mátt telja. Stefndu hafi því gert tilboð hinn 21. desember 2007 í allt hlutafé Islandia Hotel ehf. að fjárhæð 330.000.000 króna, en þar sem Glitnir banki, sem félagið hafi skuldað, hafi krafist hækkunar á vöxtum hafi verð hluta verið lækkað í kaupsamningnum. Samkvæmt kaupsamningi aðila var kaupverð hins selda 327.200.000 krónur, sem greiðast átti með yfirtöku áhvílandi láns frá Glitni banka að fjárhæð 201.000.000 króna. Þá skyldu stefndu halda eftir 12.500.000 króna, vegna áætlaðra skammtímaskulda, og 2.500.000 króna, vegna viðgerða, eða alls 15.000.000 króna. Þá bar stefndu að greiða upp lán tengdra aðila til Islandia Hotel ehf. að fjárhæð 12.700.000 krónur og greiða stefnendum 98.500.000 krónur í reiðufé. Bar því stefndu að greiða samtals fyrir hlutafé og lán til tengdra aðila 111.200.000 krónur. Skyldu allar greiðslur greiðast til Saga Capital sem sjá átti um að ráðstafa kaupverði til stefnenda. Greiddu stefndu 60.000.000 króna hinn 7. febrúar 2008, eins og kaupsamningur kvað á um, sem og 20.000.000 krónur hinn 12. febrúar 2008. Hinn 26. febrúar 2008 greiddu stefndu 21.200.000 króna, en héldu eftir 10.000.000 króna, í samræmi við ákvæði kaupsamnings aðila um að stefndu væri slíkt heimilt vegna dráttar á yfirlýsingu eigenda Grímsstaða um að Islandia Hotel ehf. væri leigutaki að lóð í landi Grímsstaða, en yfirlýsing þessi lá ekki fyrir þann dag og reyndar ekki fyrr en hinn 24. mars 2008, að sögn stefnenda. Hafa stefndu því alls haldið eftir af kaupverði 25.000.000 króna. Stefnendur halda því fram, að skammtímaskuldir hafi á kaupsamningsdegi reynst vera 14.390.045 krónur, en ekki 15.000.000 króna. Samkvæmt kaupsamningi aðila hafi Islandia Hotel ehf. átt kröfu á norska félagið Moelven ByggModul AS og Sjóvá-Almennar tryggingar, sem félögin hefðu aðeins samþykkt að hluta. Í fylgiskjali með kaupsamningi koma fram upplýsingar um stöðu skammtímaskulda að frádregnum viðurkenndum gagnkröfum á hendur Sjóvá og Moelven. Segir í kaupsamningi að komi í ljós við endanlegt uppgjör við þessi tvö félög að þau samþykki hærri kröfur félagsins en gert hafi verið á kaupsamningsdegi, skuli stefndu greiða stefnendum þann mismun innan 10 daga frá því endanlegt uppgjör liggi fyrir. Greina stefnendur frá því að hinn 17. febrúar 2008 hafi borist lokauppgjör frá Sjóvá að fjárhæð 9.000.000 króna. Þar af hafi innborgun verið 8.085.847 krónur, en Sjóvá hafi haldið eftir 243.815 krónum, vegna skuldabréfs, útgefins hinn 1. júlí 2007, og 670.338 krónum, vegna tryggingar frá janúar 2008 til janúar 2009. Stefnendur greina svo frá að, að teknu tilliti til annarra skammtímaskulda og þeirra krafna stefndu sem stefnendur viðurkenni, sbr. hér síðar, sé staða skammtímaskulda hins selda 7.638.799 krónur. Þá sé stefndu rétt að halda eftir vegna viðgerða 2.500.000 krónum, eða alls 10.138.799 krónum, en stefndu hafi haldið eftir alls 25.000.000 króna. Mismunurinn sé stefnufjárhæðin. Samkvæmt kaupsamningnum skyldu stefndu ljúka áreiðanleikakönnun innan 7 daga frá undirritun kaupsamnings. Ef athugasemdir væru af hálfu stefndu skyldu þær berast stefnendum innan 8 daga frá undirritun kaupsamnings. Fengu stefndu Jón Þ. Hilmarsson til að framkvæma áreiðanleikakönnunina. Gerði hann þar athugasemdir við viðskiptakröfur en taldi ekki neina alvarlega ágalla á uppgjöri hins selda félags fyrir árið 2007, sem leiða ætti til breytinga á uppgjöri, en leita þyrfti skýringa og staðfestinga á kröfu Sjóvár. Stefndu greina frá því að eftir gerð kaupsamnings hafi stefndi Björgvin farið að Núpum og þá allt verið á kafi í snjó. Við skoðun á hótelinu hafi komið í ljós að þak hefði lekið á nokkrum stöðum og skemmdir verið í loftum og vatn á gólfum. Einnig hafi spónaplötur á samskeytum bólgnað upp vegna raka. Hafi ástand hótelsins verið með allt öðrum hætti en við skoðun stefnda Sverris í desember 2007. Í framhaldinu kveðast stefndu hafa átt samtal við Rúnar Pál Jónsson, framkvæmdastjóra RR Tréverks, sem unnið hafi við að reisa hótelið. Hafi þá komið í ljós að í ýmsu hafi ekki verið farið eftir teikningum og fyrirmælum framleiðanda um frágang og uppsetningu eininganna. Hafi m.a. verið upplýst að stefnandinn Vilhjálmur og skráður byggingarstjóri hússins hafi ákveðið að ganga ekki frá þakpappa eins og fyrirskipað hafi verið af framleiðanda. Hafi einu pappalagi verið sleppt, en það hafi átt að hindra að vatn kæmist um naglagöt á þakpappa þeim sem losa varð upp við samskeytingu eininga þeirra sem hótelið var sett saman úr. Hafi það verið orsök lekans. Kveðst stefndi Björgvin hafa kvartað yfir þessum göllum og samkomulag hafi orðið um að hann og stefnendurnir, Hjálmar og Vilhjálmur, færu austur að Núpum og könnuðu skemmdir og frekari galla. Svo hafi farið að aðeins stefndi Björgvin og stefnandinn Hjálmar hafi farið austur og Hjálmar tekið myndir af lekastöðunum og skemmdum. Þá greina stefndu frá því að í ljós hafi komið að ekki hafi farið fram lokaúttekt á hótelinu og bráðabirgðastarfsleyfi þess hafi runnið út hinn 31. desember 2007. Stefndu segja viðgerðir og úrbætur á hótelinu hafa hafist í maí 2007 en ekki hafi tekist að ljúka þeim þá um vorið. Hafi hótelið verið rekið án formlegra leyfa en með samþykki stjórnvalda þótt enn hafi verið eftir að uppfylla nokkrar kröfur eldvarnareftirlitsins að fullu. Ekki liggur fyrir að hlutafélag hafi verið stofnað af stefndu vegna kaupanna. II Stefnendur byggja málatilbúnað sinn á því að kaupverð og tilhögun greiðslu þess sé lýst skýrt og afdráttarlaust í kaupsamningi. Stefndu hafi ekki mótmælt kröfu stefnenda um uppgjör greiðslu kaupverðs, en hafi látið hjá líða að sinna áskorunum stefnenda um efndir lokauppgjörs. Ekkert hafi verið stefndu til fyrirstöðu að efna kaupsamninginn í síðasta lagi frá 24. mars 2008, er yfirlýsing vegna Grímsstaða hafi legið fyrir í samræmi við kaupsamninginn. Frá greiðslu kaupverðs sé stefndu heimilt að draga 10.138.799 krónur, en ekki 15.000.000 króna, eins og gert hafi verið ráð fyrir í kaupsamningi til bráðabirgða. Þá sé ekki forsenda til greiðsludráttar að fjárhæð 10.000.000 króna. Stefnendur sundurliða skammtímaskuldir þannig: Samkvæmt framangreindu hafi stefndu verið rétt að halda eftir vegna skammtímaskulda 7.638.799 krónum, auk þess sem stefndu hafi verið rétt að halda eftir 2.500.000 krónum vegna viðgerða, eða alls 10.138.799 krónum. Stefndu hafi hins vegar haldið eftir 15.000.000 króna vegna skammtímaskulda og viðgerða, og að auki 10.000.000 króna, vegna ákvæðis um yfirlýsingu vegna Grímsstaða, eða alls 25.000.000 króna. Gera stefnendur kröfu um greiðslu mismunarins sem sé 14.861.201 króna. Kröfu um dráttarvexti miða stefnendur við þann gjalddaga sem kaupsamningur kveði á um, 20. febrúar 2008. Til vara er gerð krafa um að upphafsdagur dráttarvaxta taki mið af þeirri dagsetningu er yfirlýsing um Grímsstaði hafi sannanlega legið fyrir, eða hinn 24. mars 2008. Til þrautavara reiknist dráttarvextir frá þeim degi er mánuður hafi verið liðinn frá greiðsluáskorun á hendur stefndu, hinn 10. ágúst 2008. Um lagarök vísa stefnendur til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi og efndir samninga. III Stefndu byggja málatilbúnað sinn á því, að við kaupin hafi verið samið um að stefndu héldu eftir 15.000.000 króna, vegna svokallaðra „annarra nettó skulda“ Islandia Hotels ehf. Skuldir þessar hafi á kaupsamningsdegi verið taldar 12.238.951 króna, eftir að frá hafi verið dregnar annars vegar vátryggingabótakrafa á hendur Sjóvá að fjárhæð 2.683.247 krónur, og krafa á Moelven ByggModul AS að fjárhæð 6.147.000 krónur. Í 2. gr. kaupsamningsins hafi verið gert ráð fyrir því að stefnendur fengju hlutdeild í bótagreiðslum Sjóvár og afslætti frá Moelven væru greiðslur þessara aðila til Islandia Hotels hærri en sem næmi framangreindum fjárhæðum. Stefndu kveða aðrar nettóskuldir Islandia Hotels hafa hækkað frá undirritun kaupsamningsins og telji stefnendur þær hafa verið 14.390.045 krónur á kaupsamningsdegi. Stefndu kveða skjal þetta rangt að því leyti að Islandia Hotel skuldi ekki Lex lögmannsstofu 230.944 krónur, eins og yfirlitið geri ráð fyrir. Skuldin við Lex sé skuld stefnenda sjálfra vegna lögfræðiþjónustu stofunnar við þá við söluna. Stefndu kveða að á listann vanti hins vegar kröfur á hendur Islandia Hotel, að fjárhæð 1.125.376 krónur, sem séu frá Mörkinni lögmannsstofu 348.600 krónur, Reykjalundi v/Dælur 140.332 krónur, Ernst & Young 599.467 krónur, og Viðskipti og ráðgjöf 36.977 krónur. Kröfur þessar séu samkvæmt nýjasta skuldalista Islandia Hotel, miðað við 6. febrúar 2008, sbr. framlagður listi stefndu ásamt fylgiskjölum. Á skjali þessu komi fram að skuldir sem tilgreindar hafi verið á fylgiskjali 2 með kaupsamningi hafi reynst 718.514 krónum hærri en þær hafi verið taldar við gerð kaupsamnings. Samkvæmt þessu séu aðrar nettóskuldir 16.002.991 króna. Auk þess hafi komið fram krafa frá Verkalýðsfélagi Suðurlands að fjárhæð 32.456 krónur, sem nú sé greidd. Stefndu kveða að ekkert fáist út úr Moelven umfram það sem gert hafi verið ráð fyrir við kaupsamningsgerðina. Stefndu kveða því aðrar nettó skammtímaskuldir vera 16.035.447 krónur, sem þeir hafi 15.000.000 krónur af kaupverðinu til skuldajöfnuðar. Stefndu kveða með öllu óljósa fjárhæð bóta frá Sjóvá. Stefndu benda á að í bókum félagsins við sölu þess hafi verið búið að færa sem viðskiptakröfu á hendur Sjóvá 4.326.944 krónur. Þessi færsla virðist röng því Sjóvá hafi greitt þessa fjárhæð inn á bæturnar um áramótin 2007-2008. Stefndu kveða að áreiðanleikakönnunin hafi leitt í ljós að Sjóvá hafi verið talin meðal lánardrottna Islandia Hotels með kröfu að fjárhæð 2.923.056 krónur. Hafi endurskoðandinn talið að trúlega hafi átt að leggja saman 4.326.944 krónur og 2.923.056 krónur og eignfæra kröfu að fjárhæð 7.250.000 krónur á hendur Sjóvá. Endurskoðandinn hafi hins vegar sagt að leita þyrfti skýringa og staðfestinga á kröfu Sjóvár. Stefndu kveða Sjóvá hafa greitt inn á reikning Islandia Hotels hjá Glitni 8.085.847 krónur hinn 18. febrúar 2008. Skömmu síðar hafi Sjóvá óskað eftir því við lögmannsstofu þá, sem hafði séð um uppgjörið, að endurgreiddar yrðu 4.326.944 krónur, þar sem um ofgreiðslu hafi verið að ræða. Stefndu kveða að ef einhverja greiðslu frá Sjóvá eigi að draga frá fjárhæð annarra nettóskulda sé sú greiðsla að hámarki 835.847 krónur, sem sé mismunur hinnar raunverulegu greiðslu frá Sjóvá og áður greindra 7.250.000 króna. Stefndu kveða að aðrar nettóskuldir hafi verið 16.035.447 krónur. Frá þeirri fjárhæð megi að hámarki draga 835.847 krónur, vegna uppgjörs frá Sjóvá. Samkvæmt því hafi aðrar nettóskuldir við kaupin verið 14.959.791 króna og kunni stefndu því að skulda stefnendum 15.199 krónur vegna uppgjörs á liðnum aðrar nettóskuldir í kaupsamningi. Stefndu kveða þetta þó háð því að ekki komi til endurgreiðslu þeirrar, sem Sjóvá hafi gert kröfu um. Reynist krafa Sjóvár um endurgreiðslu rétt hækki aðrar nettóskuldir til jafns við endurgreiðsluna. Stefndu kveðast því ekki skulda stefnendum neitt undir liðnum „aðrar nettóskuldir“ í kaupsamningi. Stefndu kveða, að ekki aðeins hafi reynst torsótt að fá botn í skuldastöðu félagsins heldur hafi og komið á daginn að fasteignin, hótelbyggingin sjálf, aðaleign hins selda félags, hafi verið haldin stórfelldum göllum, sem stefnendur hafi ekki hirt að upplýsa um. Um hafi verið að ræða galla sem ekki hafi mátt sjá við skoðun og ekki mátt reikna með í nýreistu einingahúsi. Stefndu kveða að stefnendur hafi þó upplýst við kaupin að það væri eftir að ganga frá stífun stafna hússins og teinum til að festa einingar þess saman. Stefnendur hafi hins vegar ekki greint frá því að allar tröppur, samkvæmt teikningum, hafi vantað upp að húsunum sem mynduðu hótelbygginguna. Þá hafi láðst að geta þess að ekki hafi verið lokið við lögn fyrir sjónvörp í helmingi herbergja hótelsins. Ekki hafi heldur verið upplýst að úttekt byggingaryfirvalda hefði ekki farið fram og að öll rekstrarleyfi væru til bráðabirgða og væru að renna út. Stefndu kveða að einn stefnenda, Vilhjálmur Sigurðsson, hafi gefið upp að áætlaður kostnaður við stífun og samskeytingu eininganna yrði 2.400.000 krónur. Hafi hann sagst hafa þessar kostnaðartölur eftir Rúnari Páli Jónssyni hjá RR Tréverki ehf., sem hafi ætlað að vinna verkið. Samkomulag hafi verið um að þessi kostnaður yrði dreginn frá kaupverðinu. Stefnendur hafi einnig upplýst að seturlögn frá rotþró væri ófrágengin og að áætlaður kostnaður við frágang hennar væri 1.300.000 krónur. Stefndu hafi tekið þennan frágang seturlagnar að sér og greitt fyrir hann. Sé ekki gerð krafa um endurgreiðslu þess kostnaðar úr hendi stefnenda. Stefndu byggja á því að kostnaður við viðgerðir og nauðsynlegar úrbætur til að uppfylla kröfur byggingaryfirvalda og leyfisveitenda vegna viðgerða og úrbóta á hótelinu nú vera 9.681.996 krónur. Stefndu sundurliða fjárhæðina þannig: RR tréverk ehf. kr. 4.463.337 Rafsuð ehf. kr. 2.684.470 Magnússon ehf. kr. 975.145 Króm og hvítt ehf. kr. 804.475 Pro-Ark ehf. kr. 89.889 Securitas hf. kr. 664.680 Samtals kr. 9.681.996 Stefndu kveða að stefnendur hafi upplýst við kaupin að allir rúmbotnar væru ónýtir en þeir myndu útvega nýja. Stefndu kveða stefnendur hafa staðið við þetta að öðru leyti en því að stefndu hafi orðið að greiða kostnað af flutningi nýrra rúmbotna að fjárhæð 95.570 krónur. Sú fjárhæð sé á ábyrgð stefnenda sem hafi skuldbundið sig til að útvega nýja rúmbotna. Stefndu kveðast því þegar hafa lagt í kostnað að fjárhæð 9.777.566 krónur til að koma hótelinu í það stand, sem það hafi átt að vera í við söluna. Stefndu kveða þessa fjárhæð eiga að koma til skuldajafnaðar við ógreiddar eftirstöðvar kaupverðsins, 10.000.000 króna. Auk þess sem þegar hafi verið greitt, liggi fyrir að stefndu eigi eftir að greiða RR Tréverki reikning að fjárhæð um 212.522 krónur. Þá sé einnig ógreiddur reikningur að fjárhæð 283.110 krónur, frá Securitas vegna úttektar á brunaviðvörunarkerfi hinn 10. júlí 2008. Stefndu kveða að þrátt fyrir þær úrbætur sem þegar hafi átt sér stað á fasteign hins selda félags sé ekki ljóst hver heildarkostnaður úrbótanna kunni að verða þar sem lokaúttekt byggingaryfirvalda sé enn ólokið. Stefndu kveða stefnendur því ekki eiga neina gjaldfallna og dómtæka kröfu á hendur sér, hvorki vegna annarra nettóskulda né eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi. Stefnendum hafi verið haldið upplýstum um allt það sem ábótavant sé við hótelið. Stefndu hafi þannig upplýst stefnendur og SagaCapital um alla meinta galla á hinu selda og um að skuldir væru hærri en ráð hafi verið fyrir gert í kaupsamningi. Stefndu byggja á því að þeir skuldi stefnendum ekkert. Stefndu hafi aðeins haldið eftir 10.000.000 krónum af umsömdu kaupverði. Frá þeirri fjárhæð eigi að draga allan þann kostnað sem stefnendur hafi orðið að leggja í til að endurbæta hið nýbyggða og fullbúna hótel, sem verið hafi forsenda verðlagningar hinna seldu hluta. Kostnaður við endurbætur sé nú 9.777.566 krónur og fyrir liggi reikningar að fjárhæð 495.632 krónur, sem ógreiddir séu. Að þeim greiddum sé kostnaður orðinn 10.273.198 krónur. Af því leiði að stefnendur séu í raun í skuld við stefndu. Ekki liggi fyrir í hvaða kostnað stefndu þurfi að leggja til að fá endanlega úttekt byggingaryfirvalda á hótelinu og nauðsynleg rekstrarleyfi. Stefndu byggja á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um að gerða samninga skuli efna samkvæmt aðalefni þeirra. Stefndu hafi keypt einkahlutafélag sem átt hafi nýja hótelbyggingu, sem haldin hafi verið stórfelldum göllum. Samkomulag hafi verið um að stefnendur létu bæta úr þeim og að sá frádráttur kæmi til frádráttar kaupverðinu. Stefnendur hafi veitt rangar og ófullnægjandi upplýsingar um aðrar nettóskuldir hins selda félags og bótauppgjörið við Sjóvá þegar kaupsamningurinn var gerður. Upplýsingarnar hafi verið rangar þar sem hið selda félag hafi fyrir kaupin tekið við greiðslu frá Sjóvá að fjárhæð 4.326.944 krónur. Þá fjárhæð eigi að leggja við 2.923.056 krónur, sem hafi verið bókfærð krafa í reikningum félagsins á hendur Sjóvá. Samkvæmt því kunni að koma til frádráttar öðrum nettóskuldum 835.847 krónur, en ekki 8.085.847 krónur, eins og stefnendur byggi á. IV Í máli þessu deilir aðila á um það hversu hárri fjárhæð stefndu sé heimilt að halda eftir samkvæmt kaupsamningi aðila frá 6. febrúar 2008, um kaup á öllu hlutafé Islandia Hotel ehf. Óumdeilt er að stefndu hafa haldið eftir alls 25.000.000 króna af kaupverðinu. Telja stefndu sér það heimilt en stefnendur telja hins vegar að stefndu sé einungis heimilt að halda eftir sem nemi 10.138.799 krónum og krefjast þess að stefndu greiði mismuninn, þ.e. 14.861.201 krónur. Samkvæmt 2. gr. kaupsamnings aðila er stefndu heimilt að halda eftir sem nemur alls 15.000.000 króna af kaupverði. Þar af er óumdeilt að stefndu sé heimilt að halda eftir 2.500.000 króna, vegna viðgerða sem eftir var að framkvæma á fasteign félagsins á kaupsamningsdegi. Eftir standa 12.500.000 krónur, sem eru vegna annarra nettóskulda félagsins samkvæmt kaupsamningum. Telja stefndu að þeim sé heimilt að halda þeirri fjárhæð eftir, en stefnendur telja að stefndu sé einungis heimilt að halda eftir sem nemur 7.638.799 krónum, vegna þessa þáttar. Nokkuð er á reiki hver raunveruleg nettóstaða annarra skulda hins selda félags var á kaupsamningsdegi. Samkvæmt fylgiskjali nr. 2 með kaupsamningi voru skuldir þessar á kaupsamningsdegi taldar vera 12.238.951 króna. Stefnendur halda því fram að skuldirnar hafi í raun verið 14.390.045 krónur, sbr. framlagt yfirlit, dagsett hinn 10. mars 2008, yfir skuldastöðu félagsins hinn 6. febrúar 2008. Stefndu telja hins vegar að í raun hafi þessar skuldir verið alls 16.035.447 krónur með vísan til gagna sem stefndu hafa lagt fram. Eftir að stefnendur breyttu kröfugerð sinni við fyrirtöku málsins hinn 9. desember 2008 stendur eftir samtals krafa stefnenda að fjárhæð 14.861.201 króna. Þar af eru 10.000.000 króna vegna ákvæðis um yfirlýsingu vegna Grímsstaða, en um það verður fjallað síðar í dómnum. Með breyttri kröfugerð tóku stefnendur tillit til hluta þeirra athugasemda sem stefndu höfðu gert við hina upphaflegu kröfu. Er krafa stefnenda vegna skammtímaskulda því 4.861.201 króna. Er það sú fjárhæð, sem um er deilt í þessum lið kröfu stefnenda. Stefnendur byggja þennan hluta kröfunnar m.a. á því að hinn 18. febrúar 2008 hafi Sjóvá greitt alls 8.085.847 krónur til hins selda félags. Hafi þar verið um lokauppgjör að ræða. Með tölvupósti hinn 28. febrúar 2008 tilkynnti Sjóvá að mistök hefðu verið gerð þegar gengið var frá greiðslunni og hafi verið ofgreiddar 4.326.944 krónur. Var sú skýring gefin að sama fjárhæð hefði verið greidd um áramótin 2007-2008 og sú fjárhæð innifalin í endanlegu fjárhæðinni sem samkomulag náðist um. Gerði Sjóvá því kröfu um að Islandia Hotel ehf. endurgreiddi þessa fjárhæð. Við aðalmeðferð málsins upplýsti einn stefnenda, Vilhjálmur Sigurðsson, að honum hefði verið kunnugt um ofgreiðslu þessa og hefði hún verið kynnt stefndu. Þá greindi stefndi Björgvin frá því að hann hefði náð samkomulagi við Sjóvá um endurgreiðslu fjárhæðarinnar þó ekki hefði verið skriflega frá því gengið. Fyrir liggur að Sjóvá hefur krafist endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar er að ofan greinir frá hinu selda félagi. Af framburði stefnanda Vilhjálms má ljóst vera að stefnendum var kunnugt um kröfuna. Liggur ekki fyrir að henni hafi verið mótmælt af þeirra hálfu né gerðar við hana athugasemdir, þó stefnendur hafi haft augljósa hagsmuni af því að fá skorið úr um réttmæti hennar í samræmi við uppgjör aðila, samkvæmt kaupsamningnum. Bar því að reikna endurgreiðslukröfu Sjóvár inn í uppgjör aðila. Er stefndu þannig heimilt að draga fjárhæð kröfunnar, 4.326.944 krónur, frá kröfu stefnenda vegna skammtímaskulda að fjárhæð 4.861.201 króna. Eins og fyrr greinir er nokkur ágreiningur milli aðila um það hver raunveruleg skuldastaða hins selda var á kaupsamningsdegi. Telja stefnendur fjárhæðina vera 14.390.045 krónur, sbr. framlagt skjal frá 10. mars 2008 um stöðu skulda hinn 6. febrúar 2008. Þar við bætast reikningar samtals að fjárhæð 1.125.376 krónur, sbr. sundurliðun á kröfu stefnenda fyrr í dómnum, og frá dragist þar til greindar inneignir. Stefndu telja hins vegar að staða nettóskulda hafi verið 12.238.951 króna á kaupsamningsdegi og vísa til fylgiskjals 2 með kaupsamningnum máli sínu til stuðnings. Þegar skjöl þessi sem aðilar vísa til eru borin saman má sjá að á skjali sem stefnendur vísa til og dagsett er hinn 10. mars 2008, eru taldar upp nokkrar kröfur sem ekki er greint frá í fylgiskjali 2 með kaupsamningnum. Er þar um að ræða kröfu frá DiMar ehf. að fjárhæð 68.940 krónur, kröfu frá Hrafnkeli Óðinssyni að fjárhæð 229.100 krónur, kröfu frá Lex að fjárhæð 230.944 krónur, og kröfu frá Rafsuð ehf. að fjárhæð 93.831 króna. Samtals nema þessar kröfur 722.815 krónum. Þar sem reikningar þessir eru ekki taldir á meðal skulda hins selda félags í fylgiskjali 2 með kaupsamningi, verður að telja, gegn eindregnum mótmælum stefndu og þar sem engin önnur gögn liggja fyrir varðandi þessar kröfur, utan reiknings frá Lex, sem stefndu hafa sérstaklega mótmælt að sé hluti af skuldum hins selda, að stefnendum hafi ekki tekist sönnun þess að téðar kröfur séu meðal skulda hins selda félags. Verða stefnendur að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Þegar við bætist endurkrafan frá Sjóvá að fjárhæð 4.326.944 krónur og 7.638.799 krónur, sem óumdeilt er að stefndu var heimilt að halda eftir, er það niðurstaða dómsins að stefndu hafi verið heimilt að halda eftir 12.500.000 krónum af kaupverði vegna nettóskulda félagsins með vísan til 2. gr. kaupsamnings, en samkvæmt samningi aðila var það sú hámarksfjárhæð sem stefndu var heimilt að halda eftir vegna þeirra skulda. Samkvæmt 3. gr. kaupsamnings aðila var stefndu heimilt að halda eftir 10.000.000 krónum af kaupverði þar til yfirlýsing frá eigendum Grímsstaða lægi fyrir um að Islandia Hotel ehf. væri leigutaki að lóð í landi Grímsstaða. Skyldi yfirlýsingin jafnframt innihalda skuldbindingu eigenda Grímsstaða þess efnis að leigusali myndi útvega leigutaka lóð sambærilega þeirri sem kveðið væri á um í leigusamningnum innan óumdeildra landamerkja norðan þjóðvegar, en ágreiningur er um hvort viðkomandi leiguland sé innan landamerkja Grímsstaða. Krefjast stefnendur þess að fjárhæðin sé greidd þar sem yfirlýsing þessi liggi nú fyrir og hafi gert frá 24. mars 2008. Stefndu byggja hins vegar á því að þeir eigi kröfu á hendur stefnendum til skuldajafnaðar á móti þessum 10.000.000 króna vegna kostnaðar við endurbætur á hóteli í eigu hins selda félags, en um hafi verið að ræða einu eign félagsins sem verið hafi forsenda verðlagningar hinna seldu hluta. Leggja stefndu fram fjölda reikninga kröfum sínum til stuðnings og telja þær nema 10.273.198 krónum. Yfirlýsing sú sem vísað er til liggur ekki fyrir dómnum. Hins vegar liggur fyrir tölvupóstur frá stefnanda Vilhjálmi, dagsettur 24. mars 2008, þar sem stefndu er gert kunnugt að yfirlýsing þessi hafi borist. Eins og málatilbúnaði stefndu er háttað er ekki á því byggt af þeirra hálfu að yfirlýsing sú sem um er rætt í 3. gr. kaupsamningsins liggi ekki fyrir, heldur kjósa stefndu alfarið að byggja á því að þeim sé skuldajöfnuður heimill vegna kostnaðar við endurbætur á hótelinu. Er ekki hægt að skýra þessa afstöðu stefndu á annan hátt en þann að ekki sé ágreiningur um það milli aðila að yfirlýsing þessi liggi fyrir. Við úrlausn málsins ber því að miða við að svo sé þrátt fyrir að yfirlýsingin hafi ekki verið lögð fram. Samkvæmt 2. gr. kaupsamnings aðila var stefndu heimilt að halda eftir 2.500.000 krónum vegna viðgerða sem væri eftir að framkvæma á fasteign hins selda félags, þ.e. hótelinu. Eins og áður greinir er óumdeilt milli aðila að stefndu sé heimilt að halda þeirri fjárhæð eftir. Fram kom í framburði stefnda Björgvins fyrir dómnum að meðstefndi Sverrir hefði skoðað eignina í desember 2007 áður en tilboð var gert í hlutaféð, en eina eign félagsins hafi verið umrætt hótel. Sú skoðun hafi ekki leitt neitt í ljós. Það hafi ekki verið fyrr en við skoðun stefnda Björgvins á eigninni eftir gerð kaupsamningsins, sem stefndu hafi uppgötvað þar til greinda galla. Upplýsa stefndu að stefnendur hafi við kaupin upplýst að það væri eftir að ganga frá stífun stafna hússins og teinum til að festa einingar þess saman. Samningur sá sem um er deilt í máli þessu snýr að kaupum á hlutafé en ekki fasteignakaupum. Af gögnum málsins, s.s. upplýsingum frá SagaCapital um hið selda, má ráða að umrætt hótel hafi verið eina eign félagsins auk leigulands í landi Grímsstaða. Af efni kaupsamnings má ljóst vera að hið selda hafi þannig verið í raun hótelið og rekstur þess auk fyrrgreinds leigulands. Stefndu byggja á því að þar sem viðgerðir á hinu selda nemi hærri fjárhæð en þeim 10.000.000 króna, sem stefndu hafi verið heimilt að halda eftir, sé þeim heimilt að skuldajafna þá fjárhæð við kröfu stefnenda. Þá liggi enn ekki fyrir í hvaða kostnað stefndu þurfi að leggja til að fá endalega úttekt byggingaryfirvalda á hótelinu og nauðsynleg rekstrarleyfi. Í lögum um fasteignakaup nr. 40/2002 er lögð rík ábyrgð á kaupendur varðandi skoðun fasteigna. Segir þar m.a. í 1. mgr. 29. gr. að kaupandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að hafi kaupandi skoðað fasteign áður en kaup gerðust eða án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða hana geti hann ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Þó lög þessi gildi ekki um lögskipti aðila vegna þess samnings sem um er deilt er engu að síður til þess að líta að umrætt hótel var eina eign hins selda félags. Var það alfarið á ábyrgð stefndu að framkvæma þá skoðun á eigninni sem þeir töldu nauðsynlega. Þykja stefndu ekki hafa náð að sýna fram á að umrædd eign hafi verið haldin nokkrum þeim göllum sem stefndu hefðu ekki mátt sjá við skoðun hennar. Verða stefndu að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Þá er og til þess að líta að gögn þau sem stefndu leggja fram til stuðnings skuldajafnaðarkröfu sinni eru ekki gögn sem aflað er eftir reglum IX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Jafnframt er til þess að líta að samkvæmt 3. gr. samnings aðila er heimild stefndu til að halda eftir 10.000.000 krónur alfarið bundin við það að yfirlýsing eigenda Grímsstaða samkvæmt ákvæðinu hafi ekki borist. Í 2. gr. samningsins er hins vegar heimild til handa stefndu til að halda eftir 2.500.000 krónum vegna viðgerða á hótelinu. Er ekki hægt að skýra það ákvæði öðru vísi en svo að komi til þess að kostnaður við viðgerðir sé hærri en sú fjárhæð sé það stefndu að bera þann kostnað. Með vísan til alls þess sem að ofan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að stefndu beri að greiða stefnendum in solidum 10.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. mars 2008, en það er sú dagsetning sem sannað þykir að yfirlýsing sú sem um er rætt í 3. gr. kaupsamnings aðila hafi legið fyrir samkvæmt fyrirliggjandi gögnum. Með vísan til úrslita málsins verða stefndu dæmdir til að greiða stefnendum in solidum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Af hálfu stefnenda flutti málið Sigríður Andersen, hdl. Af hálfu stefndu flutti málið Sigurður G. Guðjónsson hrl. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Björgvin Þorsteinsson og Sverrir Hermannsson, greiði in solidum stefnendum, Hjálmari Þresti Péturssyni, Vilhjálmi Sigurðssyni, F&S ehf. og Helgavatni ehf., in solidum 10.000.000 krónur, auk dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 24. mars 2008 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnendum in solidum 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 140/2008
Börn Forsjá
M og K deildu um forsjá tveggja sona sinna. Talið var að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá sonanna og þeim liði vel hjá þeim báðum. Með hliðsjón af áliti sálfræðingsins V, sem dómkvaddur var í málinu eftir dómsuppsögu héraðsdóms, var ekki talið tilefni til að hagga mati héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, um að það væri sonunum fyrir bestu að lúta forsjá K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu deila aðilar um forsjá sona sinna A, sem fæddur er [...] 1998 og því nýlega orðinn tíu ára gamall, og B, sem fæddur er [...] 2001 og því tæplega sjö ára. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð Valgerðar Magnúsdóttur sálfræðings 22. apríl 2008, en hún var dómkvödd í Héraðsdómi Reykjavíkur að beiðni áfrýjanda eftir uppsögu héraðsdóms til að gefa „faglegt álit sitt á því hjá hvorum aðila málsins forsjá drengjanna ... verði best fyrirkomið til framtíðar.“ Eru niðurstöður matsmannsins svohljóðandi: „Niðurstöður lýsa jákvæðum tengslum A við foreldra sína, og þau eru mun sterkari í garð móður hans. Afstaða hans til búsetu er skýr og afdráttarlaus. Hann vill búa hjá móður sinni og fara í umgengni til föður síns. Afstaða hans byggir greinilega á sterku tilfinningasambandi við móður hans og er ástæða til að taka fullt mark á henni. Þegar svona skýr afstaða liggur fyrir er ekki ástæða til að ætla að nein neikvæð áhrif verði af breytingum á búsetu. Niðurstöður lýsa jákvæðum tengslum B við foreldra sína, jákvæðni í garð stjúpföður og neikvæðni í garð stjúpmóður. Hann gaf ekkert frekara upp sem hægt er að byggja á varðandi afstöðu hans til búsetu.“ Einnig hefur verið lagt fyrir Hæstarétt endurrit af skýrslu matsmannsins fyrir héraðsdómi 9. júní 2008. Þar lýsti matsmaðurinn meðal annars þeirri skoðun að eldri drengurinn hafi með óvenjulega skýrum hætti lýst vilja sínum til að vera hjá móður, en yngri drengurinn hafi ekki viljað taka neina afstöðu. Þá taldi matsmaðurinn drengina vera mjög mikið tengda. Með hliðsjón af framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 8. febrúar sl., er höfðað fyrir dómþinginu af K, á hendur M, með stefnu áritaðri um birtingu 16. maí 2007. Dómkröfur stefnanda eru þær, að samkomulag aðila frá 20. maí 2003 um sameiginlega forsjá verði úr gildi fellt og henni verði með dómi falin forsjá barnanna A, kt. [...] og B, kt. [...] og að ákveðið verði í dóminum hvernig umgengni barnanna við stefnda skuli háttað. Að stefndi greiði mánaðarlega einfalt meðlag með hvorum drengjanna um sig eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni til fullnaðs átján ára aldurs þeirra. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær að forsjárkröfu stefnanda verði hafnað og að stefnda verði með dómi falin forsjá barnanna A og B til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra. Að ákvarðað verði um inntak umgengni stefnanda við drengina þannig að drengirnir dvelji hjá stefnanda þriðju hverja helgi, frá föstudegi til sunnudagskvölds. Drengirnir dvelji hjá stefnanda í páskaleyfum, vetrarleyfum frá skóla og í 7 vikur yfir sumartímann. Drengirnir dvelji önnur hver jól og önnur hver áramót hjá stefnanda. Loks er þess krafist að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. I. Málavextir eru þeir að aðilar málsins kynntust á árinu 1997 og tóku skömmu síðar upp sambúð. Stefnandi varð fljótlega ófrísk en aðilar eignuðust á sambúðartíma tvo syni, A, fæddan [...] 1998 og B, fæddan [...] 2001. Sambúð aðila lauk í janúar 2003 og flutti stefnandi út af heimilinu. Við sambúðarslit var ákveðið að aðilar færu með sameiginlega forsjá beggja drengjanna. Skyldi eldri drengurinn eiga lögheimili hjá stefnanda en sá yngri hjá stefnda. Var sú skipan mála staðfest hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. maí 2003. Eftir sambúðarslitin dvöldu drengirnir vikulega til skiptis hjá hvoru foreldri og gengu í sitt hvorn skóla þar sem aðilarnir bjuggu í sitt hvoru skólahverfinu. Vorið 2006 mætti stefnandi til sýslumannsins í Reykjavík og óskaði eftir að lögheimili beggja drengjanna yrði hjá henni. Í framhaldi sóttu aðilar sáttameðferð hjá embætti sýslumanns. Eftir það var ákveðið að lögheimili drengjanna yrði óbreytt. Skömmu eftir sambúðarslitin kynntist stefnandi núverandi sambýlismanni sínum og hófu þau sambúð. Eignuðust þau tvö börn saman, stúlku sem nú er tveggja ára og dreng fæddan í apríl 2007. Stefndi kynntist núverandi sambúðarkonu sinni á árinu 2005. Skólaveturinn 2006 til 2007 var A í 3ja ára bekk í [...]skóla en B á leikskólanum [...]. Skólaveturinn 2007 til 2008 hóf B síðan skólagöngu í [...]skóla. Á vormánuðum 2007 ákvað stefnandi að flytja búferlum til X en sambýlismaður hennar fékk starf sem lögreglumaður á X. Kynnti stefnandi stefnda þá hugmynd sína í fyrstu óformlega, en síðar með formlegum hætti með bréfi frá 16. apríl 2007. Ekki náðust sættir með aðilum um forsjá og flutning drengjanna. Hafði stefndi uppi kröfu hjá sýslumanninum í Reykjavík 20. apríl 2007 um að lögheimili A yrði flutt til sín, auk þess sem stefnandi myndi greiða meðlag með drengnum. Þá var höfð uppi krafa um breytta umgengni. Var málið tekið fyrir hjá sýslumanni 16. maí 2007 en þar hafnaði stefnandi kröfum stefnda. Var málinu í kjölfarið vísað frá sýslumanni. Stefndi lagði kröfu fyrir héraðsdóm um forsjá beggja drengjanna til bráðabirgða þar til niðurstaða fengist í forsjármálinu sem þingfest var 22. maí 2007. Var mál um þá kröfu stefnda þingfest 28. júní 2007. Hafði stefnandi einnig uppi kröfur í málinu um að henni yrði til bráðabirgða falin forsjá beggja drengjanna. Féll í málinu úrskurður í héraðsdómi 3. ágúst 2007 þar sem kröfum beggja aðila um bráðabirgðaforsjá var hafnað. Hins vegar var fallist á kröfu stefnanda um að lögheimili beggja drengjanna skyldi vera hjá stefnanda á meðan á rekstri forsjármálsins stæði. Var kveðið á um umgengnisrétt stefnda við drengina og meðlagsgreiðslur. Stefndi skaut málinu til Hæstaréttar Íslands sem með dómi 24. ágúst 2007 í máli nr. 427/2007 staðfesti þá niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms að hafna bráðabirgðaforsjá beggja aðila með drengjunum. Hins vegar var ákvæði úrskurðar um lögheimili drengjanna hrundið og mælt fyrir um að það skyldi vera hjá stefnda þar til leyst yrði úr um forsjá þeirra með dómi, auk þess sem mælt var fyrir um umgengnisrétt stefnanda með drengjunum. Í dómi réttarins sagði m.a. að eins og málið lægi fyrir yrði að leggja til grundvallar að báðir aðilarnir væru hæfir foreldrar og færir um að veita sonum sínum gott heimili. Í málatilbúnaði þeirra beggja hefði verið lögð áhersla á að drengirnir yrðu ekki skildir að. Sá eldri hefði gengið í sama grunnskóla í Reykjavík í þrjú ár og hefði honum vegnað þar vel, þótt tímabundið hafi komið til vandkvæða. Yngri drengurinn hefði lokið leikskóla og væri ráðgert að hann hæfi nám við sama grunnskóla og bróðir hans, en hann gætu þeir báðir sótt frá heimili stefnda. Af gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að drengirnir þekktu vel aðstæður á þessu svæði og ættu þar félaga, en það sama gæti ekki svo að teljandi væri átt við um það sveitarfélag, þar sem stefnandi ætti nú heimili, þótt drengirnir hafi dvalið þar að nokkru eftir að hún hafi flutt þangað og áður verið þar í heimsóknum hjá foreldrum hennar. Þegar þetta væri virt væru ekki efni til að láta syni aðilanna sæta þeirri röskun á skólagöngu og öðrum aðstæðum, sem óumflýjanlega myndi fylgja heimilisfesti hjá stefnanda, á meðan óvíst væri hvort sú skipan ætti að haldast til frambúðar. Skyldi því lögheimili beggja drengjanna vera hjá stefnda þar til leyst hefði verið úr því máli, sem rekið væri um forsjá þeirra. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar málsins skýrslu, auk þess sem matsmaður staðfesti matsgerð sína fyrir dóminum og gerði grein fyrir einstökum atriðum varðandi matið. Auk þeirra gáfu skýrslu sambýlingar aðila málsins, þau C og D. Loks gáfu skýrslu kennarar drengjanna A og B, þær E og F. E kvaðst hafa haft með höndum kennslu fyrir A frá því hann hafi byrjað skólagöngu sína. Skólaveturinn 2007 til 2008 hafi drengnum liðið bærilega og hann verið í meira jafnvægi en áður. Færi það eftir námsgreinum hvernig drengnum gengi í skóla. Hafi hann sýnt framfarir í ýmsum greinum. Þá hafi hann unnið heimavinnu fyrir skóla. Ekkert óeðlilegt væri varðandi nesti fyrir drenginn og umhirðu almennt. Ætti drengurinn vini í skólanum sem hann léki við. Væri það mat E að A hafi allur styrkst skólaveturinn 2007 til 2008. Skólaveturinn á undan hafi drengurinn sýnt meiri geðshræringar. Hafi hann þá átt við félagslega erfiðleika að etja. Tekið hafi verið á því máli á sínum tíma. Þau vandkvæði hafi tengst knattspyrnu í skólanum. Hafi drengurinn brugðist of sterkt við og orðið ,,agressivur” og lent í erfiðleikum sem hann hafi ekki náð að leysa úr. Einhverju sinni hafi A sagt við E að hann væri ef til vill að fara í skóla á X. Hafi A sýnt af sér jákvætt fas um leið og hann hafi látið þessi orð falla. A hafi að öðru leyti aldrei tjáð sig um fjölskyldumál sín. F kvaðst hafa umsjón með námi B í [...]skóla. Námsárangur drengsins væri eðlilegur og hann í góðri framför. Væri hann duglegur við að æfa sig heima. Hann væri að byrja í skóla og gengi það allt vel. ,,Renni” hann vel með hópnum og væri vinsæll í bekknum. Hann væri gæði glaðlegur og skemmtilegur. B léki við ákveðinn dreng í bekknum. Væri hann í fínu jafnvægi og hafi hann ekki að neinu leyti tjáð sig um forsjárdeilu foreldra sinna. Ætti hann það til að ræða mikið um A bróður sinn og færi hann stundum til hans í frímínútum í skólanum. Væri það mat F að B væri tengdur yngri systkinum sínum en um þau hafi hann rætt. II. Stefnandi byggir kröfur sínar um forsjá drengjanna á 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Væri hagsmunum drengjanna betur borgið í forsjá hennar eða í búsetu hjá henni. Hafi stefnandi boðið stefnda að forsjá yrði áfram sameiginleg en drengirnir ættu lögheimili hjá stefnanda með rúma umgengni við stefnda. Hafi stefndi hafnað þeirri tillögu og því nauðsynlegt að dómur skæri úr um framtíðar búsetu þeirra og forsjá. Teldi stefnandi mikilvægt að drengirnir ælust upp á sama stað enda væru þeir mjög innbyrðis tengdir sem og mjög nánir stefnanda. Þá væru búsett á heimilinu tvö hálfsystkin drengjanna sem stefnandi ætti með núverandi eiginmanni sínum. Væri drengjunum jafnframt mikilvægt að alast upp með yngri systkinum sem þeir væru mjög tengdir. Aðstæður stefnanda til að hafa forsjá drengjanna væru mjög góðar. Á X hafi maður hennar fengið mjög góða stöðu sem lögreglumaður. Drengirnir væru hagvanir þar enda ættu þeir þar vini og afa og ömmu. Hafi þeir farið norður í öllum fríum og teldi stefnandi drengina hlakka til flutnings norður. Hafi stefnandi og maður hennar leigt út hús sitt í Reykjavík og væri ætlunin að vera í leiguhúsnæði nyrðra a.m.k. fyrst um sinn. Aðstæður á heimili stefnda væru ekki eins góðar. Byggi hann í leiguhúsnæði og væri í óskráðri óvígðri sambúð. Engin önnur börn væru á heimilinu en eldri dóttir stefnda er væri þar í helgarumgengni. Telji stefnandi mun meiri stöðugleika að finna í þeim aðstæðum og umhverfi sem hún geti boðið drengjunum. Stefnandi telji tengsl drengjanna við sig mótast af öryggistilfinningu og að hún sé umönnunarforeldri þeirra en tengsl þeirra við stefnda séu meira félagatengsl. Eldri drengurinn hafi átt í erfiðleikum í skóla, orðið fyrir einelti, en stefndi hafi ekki viljað viðurkenna þá erfiðleika drengsins. Telji stefnandi að skólaskipti myndu gera honum gott. Þá myndi flutningur leiða til þess að drengirnir gengju í sama skóla. Telji stefnandi umgengnisfyrirkomulag sem ríkt hafi ekki gagnast hagsmunum drengjanna m.a. af þeim sökum að aðilar málsins hafi ekki talast við í um tveggja ára skeið. Sé þá ljóst að grundvöllur sameiginlegrar forsjár sé brostinn en einnig þar sem aðilar komi sér ekki saman um búsetu drengjanna. Um lagarök vísar stefnandi til barnalaga nr. 76/2003. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. III. Stefndi byggir kröfu sína um að honum verði falin forsjá beggja drengjanna á því að slík forsjárskipan sé hagsmunum drengjanna fyrir bestu. Högum drengjanna sé betur borgið með því að lúta forsjá hans og eiga áframhaldandi búsetu hjá honum í því umhverfi sem þeir hafi verið aldir upp í. Telji stefndi að ákvörðun um forsjá drengjanna hjá honum feli ótvírætt í sér stöðugleika og öryggi í uppvexti drengjanna. Í slíkri skipan felist minni röskun fyrir drengina þar sem hjá honum muni þeir halda áfram að vera í umhverfi sem þeir gjörþekki og líði báðum vel í. Stefndi bendi á umsögn deildarstjóra á leikskóla yngri drengsins þar sem staðfest sé að drengurinn sé í góðu jafnvægi og sáttur. Hafi hann tengst vinum sínum og líði vel. Hið sama sé að segja um eldri drenginn svo sem fram komi í umsögn skólastjóra um líðan hans í skóla. Stefndi byggi á því að krafa stefnanda um forsjá drengjanna og flutning til X muni hafa í för með sér verulegar breytingar á högum drengjanna og uppeldisaðstæðum þar sem aðstæður allar á X séu frábrugðnar þeim sem drengirnir þekki og líði vel í. Krafa stefnanda feli í sér algera óvissu um það hvernig drengjunum kunni að reiða af í því umhverfi m.a. hvernig þeir muni aðlagast þar. Bendi stefndi á þá staðreynd að í [...]hreppi búi tæplega 400 manns og hafi íbúum í sveitarfélaginu fækkað um meira en 100 á síðustu 50 árum. Því sé um gjörólíkt uppeldisumhverfi að ræða á X miðað við það sem drengirnir þekki og séu aldir upp við. Skólaárið 2006 til 2007 hafi 79 börn verið í grunnskólanum á X og séu þá meðtalin börn sem keyrð séu í skólann úr nágrannasveitum. Meðalfjöldi í bekk sé tæplega 8 börn og sé stundum um samkennslu tveggja bekkjardeilda að ræða. Drengirnir séu vanir fjölmennum bekkjardeildum og leikskólaárgöngum þar sem fjöldi vina sé ávallt til staðar og muni það því vera mikil viðbrigði fyrir þá að fara í fámenni m.a. 5 manna bekkjardeildir þar sem vinirnir kunni að vera búsettir utan byggðarkjarnans, þ.e. í nágrannasveitum. Stefndi mótmæli sérstaklega sem röngu fullyrðingum í stefnu um að drengirnir séu hagvanir á X og eigi þar vini. Vissulega eigi drengirnir móðurforeldra á X og hafi komið þangað í stuttar heimsóknir en því fari víðsfjarri að þar séu þeir hagvanir og eigi vini sem jafnast eigi við þá félaga sem séu í nágrenni stefnda. Telji stefndi engan vafa leika á því að betra sé fyrir drengina að fá að alast áfram upp í núverandi umhverfi en dveljast reglulega og einkum í leyfum og á sumrin hjá stefnanda á X. Stefndi byggi á því að hann sé hæfara foreldri en stefnandi, m.a. sé hann mun næmari á þarfir og tilfinningar drengjanna en stefnandi og sýni þeim meiri skilning. Þarfir drengjanna hafi forgang hjá stefnda en margsinnis hafi stefnandi tekið eigin þarfir fram yfir þeirra, allt frá því á meðgöngu er hún hafi neitað að hætta að reykja sem haft hafi í för með sér óþarfa hættu. Stefndi bendi á að eldri drengurinn, A, sé sérstaklega viðkvæmur fyrir öllum breytingum og því hafi komið í ljós að hann sé kvíðinn og vilji ekki flytjast til X. Stefnandi hafi farið ógætilega í að kynna búsetuflutning hennar fyrir drengjunum, m.a. hafi hún kynnt eldri drengnum fyrir skólanum á sama tíma og ljóst hafi verið að hún hygðist höfða forsjármál og niðurstaða um framtíðarbúsetu drengjanna engan vegin ljós. Stefndi telji þessar og fleiri aðfarir stefnanda hafi verið ónærgætnar gagnvart drengjunum sem staðfesti að hún sé ekki eins næm á líðan þeirra og tilfinningar og stefndi en þetta valdi drengjunum óþarfa áhyggjum og vanlíðan sem þeir leiti til stefnda með. Fullyrðingum í stefnu um að drengina hlakki til flutnings til X sé sérstaklega mótmælt sem röngum, sem fjölmörg vitni hafi orðið áskynja um. Þá bendi stefndi á að eldri drengurinn hafi lent í einelti haustið 2006 sem hafi einkum tengst fótboltaleikjum í skólanum. Harðlega sé mótmælt fullyrðingum í stefnu um að stefndi hafi ekki viljað viðurkenna þá erfiðleika, sem víðsfjarri öllum sannleika. Staðreyndin sé sú að báðir foreldrar hafi tekið á því máli með skólanum og umsjónarkennara drengsins, þó stefnandi hafi fyrst borið það upp við skólann enda hafi stefnandi starfað á þeim tíma sem skólaliði í skólanum. Í samvinnu foreldra og skólans hafi eineltið verið upprætt auk þess sem drengurinn hafi fengið aðstoð félags- og námsráðgjafa [...]skóla sem hann hafi verið hjá veturinn 2006 til 2007. Stefndi hafi fylgt málinu eftir allan veturinn og verið í nánu samstarfi við umsjónarkennara drengsins vegna þessa og hafi drengurinn verið félagslega í góðum málum allt frá því í nóvember 2006 og líði vel í skóla. Stefndi hafi fylgt málinu vel eftir, spyrji drenginn ákveðinna spurninga í samráði við námsráðgjafa og skiptist á upplýsingum við hann og umsjónarkennara reglulega. Stefndi viti ekki til þess að stefnandi hafi gert slíkt hið sama. Eldri drengurinn hafi veturinn 2006 til 2007 verið í mikilli framför námslega í skóla eins og vitnisburður um það staðfesti. Stefndi byggi á því að vel hafi verið haldið utan um málefni drengsins í skólanum, þar eigi hann góða vini og félaga og líði vel og telji engan vegin gott fyrir drenginn að skipta um skóla. Þvert á móti geti slíkt verið áhættusamt fyrir drenginn og valdið honum kvíða. Byggi stefndi á því að áhættusamt geti reynst félagslega fyrir drenginn að þurfa að koma nýr inn í bekk þar sem nemendur hafi verið saman frá upphafi og takast á við allt annað umhverfi og gjörólíkt því sem hann sé vanur. Stefndi byggi á því að hann geti boðið drengjunum betri og öruggari uppeldisaðstæður en stefnandi. Stefndi búi í öruggri leiguíbúð sem hann leigi af leigufélagi Búseta ehf. og sé leigusamningur ótímabundinn. Hann sé í sambúð með D, sem tekið hafi báðum drengjunum opnum örmum og þeir tengst henni tilfinningaböndum sem og fjölskyldu hennar. Drengirnir virðist á engan hátt hafa tengst sambýlismanni stefnanda með sama hætti og hafi kvartað við stefnda undan því að stefnandi hafi beðið þá um að kalla hann pabba. Stefndi sé í traustu og vellaunuðu starfi sem yfirmaður þróunarmála hjá [...], sem hann hafi verið í undanfarin ár. Vinnutími stefnda sé mjög sveigjanlegur og geti hann unnið nánast allt sitt starf heima, ef svo beri undir og geti hann því auðveldlega aðlagað vinnutíma sinn að þörfum drengjanna, verði honum falin forsjá þeirra. Sambýliskona stefnda sé einnig í góðu starfi sem hún geti sinnt til kl. 14.00 á daginn. Tekjur heimilisins séu traustar og góðar. Á heimili þeirra séu þarfir og hagsmunir drengjanna í forgangi og styðji þau þá í leik og starfi og haldi góðum tengslum við vini drengjanna sem og foreldra vina þeirra. Stefndi byggi á því að drengirnir séu í góðum tengslum við stórfjölskyldu hans sem og stórfjölskyldu sambúðarkonu stefnda og að stuðningsnet hans í fjölskyldunni sé mjög gott og þétt. Allar ytri aðstæður stefnda séu því traustari og öruggari en stefnanda auk þess sem stefndi hafi mun rýmri tíma til að sinna drengjunum heldur en stefnandi, þar sem hún sé með tvö ung börn. Heimili stefnanda í Reykjavík sé nú í útleigu sem stefndi telji gefa til kynna að búsetuflutningur til X sé einungis tímabundinn. Stefnandi hafi flutt inn á heimili foreldra sinna á X ásamt sambýlismanni sínum og tveimur börnum og geri ráð fyrir að búa inni á foreldrum sínum um sinn. Stefndi telji algjöra óvissu ríkja um það hversu lengi stefnandi muni búa á X, hvort um tímabundið ástand sé að ræða eða framtíðarbúsetu. Stefnandi hafi sagt stefnda að hún myndi búa hjá foreldrum sínum þar sem ómögulegt væri að fá leiguhúsnæði á X, a.m.k. eins og stendur. Stefndi byggi á því að allar aðstæður stefnanda séu mun óöruggari en stefnda og því sé mun meiri áhætta fólgin í því að fela stefnanda forsjá drengjanna. Sambýlismaður stefnanda taki við starfi sem lögreglumaður og óvíst sé hvernig honum muni líka í fámenninu á X og hvernig honum komi til með að líka við starfið. Þá leggi stefndi ríka áherslu á þá staðreynd að stefnandi eigi tvö börn og sé tími og aðstæður stefnanda til að sinna drengjunum því mun minni en hjá stefnda. Grundvallarmunur sé á aðstöðu málsaðila að þessu leyti. Umönnun tveggja ungra barna taki drjúgan tíma stefnanda og hafi hún því ekki eins góðar aðstæður og stefndi. Stefndi bendi á að yngri drengurinn sé mjög opinn tilfinningalega og þurfi mikla athygli og hlýju og efist stefndi um að stefnandi sé fær um að veita honum slíkt atlæti miðað við heimilisaðstæður hennar. Stefnandi hafi sjálf lýst því yfir að henni finnist erfitt að vera með fjögur börn, svo sem fram komi á bloggsíðu hennar á dskj. nr. 19. Óvíst sé hvaða vinnu stefnandi muni fá á X að loknu fæðingarorlofi og telji stefndi að rekstur heimilis stefnanda sé mun þyngri en stefnda og tekjur heimilisins umtalsvert lægri. Telji stefndi kröfu sína um forsjá drengjanna tvímælalaust í samræmi við hagsmuni drengjanna og fela í sér mun öruggara umhverfi og meiri stöðugleika fyrir drengina. Þá byggi stefndi á því að málsaðilar hafi ólíkar uppeldisaðferðir og að uppeldisaðferðir stefnda henti drengjunum betur. Stefnandi sé ekki mikið fyrir að hafa skýran ramma utan um drengina, m.a. um mataræði, svefntíma og kurteisi sem og að iðka sínar tómstundir sem drengirnir alist upp við hjá stefnda. Félagatengsl stefnda og drengjanna hafi ávallt verið mjög mikil og þeir leitað mikið til hans enda hafi stefndi brennandi áhuga á því sem drengirnir séu að gera sem og tómstundum þeirra. Stefndi telji að drengirnir sýni greinileg merki vellíðunar meðan þeir dveljist hjá honum og sé vel hugsað um þá. Stefndi byggi á því að hann muni ávallt virða tengsl drengjanna við stefnanda og fjölskyldu hennar og muni leggja ríka áherslu á að drengirnir geti dvalið hjá henni bæði reglulega sem og ríflegan tíma yfir sumar eins og stefnukröfur hans endurspegli. Finnist stefnda sjálfsagt að taka tillit til lengri dvalartíma í sumarleyfum á meðan búseta stefnanda verði á X. Stefndi telji mikilvægt að bræðurnir verði ekki skyldir að. Stefnandi virðist hins vegar ekki setja það fyrir sig að svo verði en hún hafi tilkynnt drengjunum að A myndi hefja nám í Grunnskóla X haustið 2007. Stefndi telji mikilvægt að drengirnir fái að alast upp saman þar sem þeir séu mjög tengdir tilfinningalega og að mikilvægt sé að virða þau tengsl. Stefndi telji að stefnandi hafi, allt frá því að hún hafi ákveðið að breyta um búsetu, ekkert tillit tekið til þessara sterku tengsla bræðranna og virðist ekki setja það fyrir sig að skilja drengina að. Stefndi byggi á því að mikilvægt sé að drengirnir alist upp saman. Þeir hafi sömu áhugamál, hafi báðir æft sund og hafi báðir áhuga á fótbolta og hvorugur megi af hinum sjá nema í örskamman tíma. Fyrirætlanir stefnanda um skólagöngu eldri drengsins haustið 2007 gangi þvert á tilfinningar og vilja drengjanna og beri með sér að hagsmunir þeirra séu ekki hafðir að leiðarljósi við þá ákvörðun, en slíkar ákvarðanir geti haft afdrifaríkar afleiðingar á sálarlíf þeirra beggja. Stefndi byggi á því að krafa hans um forsjá drengjanna sé í samræmi við eindreginn vilja þeirra. Drengirnir hafi ítrekað lýst þeirri skoðun sinni yfir við stefnda og fleiri, þegar búsetuflutninga stefnanda hafi borið á góma, að þeir vildu ekki flytja til X. Þótt afi og amma drengjanna búi á X og þeir hafi í gegnum árin komið þangað nokkrum sinnum í heimsókn þá eigi þeir þar enga vini eða félaga sem þeir tengist með sama hætti og félögum þeirra í Reykjavík. Drengirnir hafi aðeins komið í stuttar heimsóknir til X, aldrei dvalið þar yfir vetrarmánuði og séu því á engan hátt hagvanir þar eins og haldið sé fram. Þvert á móti hafi drengirnir ávallt litið á sig sem gesti þegar þeir hafi komið þangað. Stefndi telji að drengirnir séu svo ungir að þeir séu á engan hátt færir um að gera sér grein fyrir þeim miklu breytingum sem búseta á X myndi hafa í för með sér fyrir þá, en þeir geri sér grein fyrir því að þeir eigi heima í [...] og þeir vilji alls ekki flytja. Stefndi byggi á því að báðum drengjunum líði vel í því umhverfi sem þeir hafi verið í og þar finnist þeim þeir eiga heima. Vilji beggja drengjanna endurspegli þá vellíðan þeirra í dag. Stefndi byggi á því að uppeldisaðferðir málsaðila séu mjög ólíkar sem rekja megi til þess að eðli málsaðila sé mjög ólíkt. Stefndi mótmæli harðlega sem röngu fullyrðingum í stefnu um að stefnandi sé meira umönnunarforeldri en hann enda hafi stefndi alið drengina upp til jafns á við stefnanda og sinni umönnun þeirra og uppeldi síst minna en stefnandi. Stefndi telji hins vegar rétt sem fram komi í stefnu að hann hafi meiri félagatengsl við drengina en stefnandi og telji að þau tengsl fari sífellt vaxandi eftir því sem drengirnir verði eldri og áhugamál þeirra hin sömu. Stefndi fullyrði að stefnandi sé úthaldslítil varðandi uppeldi drengjanna sem komi m.a. fram í því að hún sé ekki tilbúin að fylgja þeim eftir í tómstundum nema í skamman tíma. Hún hafi verið í sambandi við stefnda varðandi eineltið í skólanum í nokkrar vikur en síðan hafi hún ekki haft eftirfylgni með því máli gagnvart skólayfirvöldum, né öðrum. Stefnandi sé í mun minni tengslum en stefndi við skóla og leikskóla drengjanna og t.d. hafi stefnandi ekki séð ástæðu til að mæta í útskrift B úr leikskóla vorið 2007 né á skólaslit í [...]skóla í byrjun júní 2007 þrátt fyrir að hún hafi verið í bænum. Stefndi mæti á alla viðburði tengda drengjunum, foreldraviðtöl, bekkjarkvöld í skóla, æfingar og keppnir, svo fátt eitt sé nefnt. Stefndi byggi á því að hann sé virkari en stefnandi í félags- og tómstundastarfi drengjanna og leiti drengirnir frekar til hans varðandi það. Að hluta til skýrist það af tveim ungum börnum sem stefnandi hafi eignast á undanförnum tveimur árum og því telji stefndi augljóst að verði krafa stefnanda tekin til greina muni það m.a. bitna á tómstundastarfi drengjanna, þar sem stefndi muni ekki geta stutt þá í því sökum landfræðilegra aðstæðna. Stefndi vísar til 2. mgr. 34. gr., sem og VI. kafla laga nr. 76/2003. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV. Hinn 12. september 2006 var dómkvaddur sálfræðingurinn Ragna Ólafsdóttir til að framkvæma sálfræðilega matsgerð vegna deilu málsaðila um forsjá drengjanna. Í skýrslunni, sem dagsett er 17. desember sl., er rakin saga málsaðila og ýmislegt annað þeim tengt. Í skýrslunni er að finna niðurstöður sálfræðilegra prófa er framkvæmd voru á stefnanda. Fram kemur að niðurstöður leiði í ljós sálfræðilega vel aðlagaða konu sem sé fær um að takast á við erfiðleika daglegs lífs. Sjálfsmynd hennar sé jákvæð og vísbending um góðan sjálfstyrk. Hún sé kraftmikil og virk og vel afslöppuð í samskiptum við annað fólk. Konur með prófmynd sem þessa séu alla jafnan sjálfstæðar, hagsýnar og ábyrgar. Hún sé félagslega opin og hafi ríka þörf til að vera innan um annað fólk. Þá megi vera að hún eigi erfitt með að mynda merkingabær og náin samskipti við annað fólk. Hún kunni að koma öðrum fyrir sjónir sem jákvæð, viðkvæm og með gott innsæi. Niðurstöður sálfræðilegra prófa á stefnda sýni að stefndi hafi heiðarlega svarað spurningum prófsins og ekki reynt að fegra ímynd sína. Kvarðarnir leiði í ljós að hann hafi fremur lélega sjálfsmynd og sé óánægður með ýmislegt í fari sínu en skorti færni til að breyta þeirri stöðu. Niðurstöður gefi til kynna skort á sjálfstyrk og þá hugsanlega vanmátt í að takast á við vandamál daglegs lífs. Klínískir kvarðar prófsins leiði í ljós að stefndi eigi ekki við alvarleg geðræn vandamál að stríða. Hann reyni gjarnan að líta á jákvæðar hliðar lífsins og forðist að hugsa um óþægilega hluti. Menn með prófmynd sem þessa séu tortryggnir og viðkvæmir fyrir viðbrögðum annarra og kenni oft öðrum um eigin vandamál. Hann sé hefðbundinn og hneigist til að vera stíflyndur samkvæmt prófinu. Hann sé opinn og hugsanlega yfirborðslegur í mannlegum samskiptum. Varðandi fjölskyldutengslapróf komi fram að A sé í sterkum og jákvæðum tengslum við báða foreldra sína. Sendi A móður sinni fleiri skilaboð en föður sínum og lúti þau að ást hans til hennar og upplifun hans af væntumþykju hennar. Þá er vísað til þess að matsmaður hafi verið í sambandi við E, kennara A í [...]skóla. Greini E ekki vanlíðan hjá A frekar en hjá öðrum börnum í bekknum. Allur búnaður hjá drengnum sé í góðu lagi, hann komi alltaf með unna heimavinnu. Samskipti við foreldra hafi í gegnum tíðina verið góð. Einnig sé vísað í viðtal við G félags- og námsráðgjafa í [...]skóla. Í viðtalinu hafi komið fram að A hafi sagt G frá því að hann væri að flytja til X ,,og væri æðilega ánægður.” Fram hafi komið í samvinnu hennar og A að hann væri tengdur X og mjög tengdur móðurafa og móðurömmu. G hafi talað við A haustið 2007 og hún skynjað söknuð hjá honum eftir móður sinni, enda hafi henni fundist þegar hún hafi verið með drenginn í ráðgjöf að hann væri tengdari henni en föður sínum. B hafi einnig farið í fjölskyldutengslapróf. Fái foreldrar hans jafn mörg skilaboð og flest jákvæð. Í viðtali við F kennara í [...]skóla hafi komið fram að hann hafi alltaf komið með unna heimavinnu og sé allur aðbúnaður drengsins í góðu lagi. Tjái B sig ekkert um sína einkahagi. Geti hún ekki greint að drengurinn sé í neinu ójafnvægi í skólanum. Samskipti við foreldra hafi verið ágæt. Í samantekt og ályktun um forsjárhæfni foreldra kemur m.a. fram að í prófunum og athugunum komi fram að stefnandi sé í sterku tilfinningasambandi við báða syni sína, hún þekki eiginleika þeirra vel og hlúi að þeim. Stefndi sé einnig í sterku tilfinningasambandi við syni sína og leitist við að styrkja þá m.a. með því að láta þá stunda íþróttir sem hæfi hvorum þeirra um sig. Drengirnir upplifi mikla væntumþykju frá báðu foreldrum. Báðir foreldrar séu færir að búa vel að drengjunum á hvorum stað fyrir sig. Móðir búi í sinni heimabyggð, X, þar sem drengirnir frá fæðingu hafi eytt drjúgum tíma í nálægð við afa þeirra og ömmu. Þeir eigi þar vini og séu á heimavelli. Drengirnir hafi frá fæðingu búið í [...]hverfi, gengið þar í leikskóla og nú grunnskóla. Þeir eigi þar vini og uni sér þar vel við leik og störf. Stjúpforeldrar drengjanna báðum megin axli ábyrgð á þeim. Foreldrar stefnanda hafi verið henni, og á sínum tíma stefnda, mikil stoð við að koma undir sig fótum. Mikill samgangur hafi ætíð ríkt milli stefnanda og þeirra og drengirnir tengdir þeim sterkum böndum. Fram hafi komið í viðtölum við foreldra stefnanda að barnabörn séu þeim afar dýrmæt og þau óspör að eyða tíma með þeim. Ljóst sé af samtölum við þau að þau þekki lyndiseinkenni drengjanna vel. Foreldrar stefnda hafi verið í reglulegu sambandi við drengina. Föðurafi sé liðtækur í að skutla og sækja drengina á æfingar og horfa á þá keppa. Af lýsingu afans á drengjunum sé ljóst að hann þekki þá vel. Bæði stefnandi og stefndi hafi lýst því yfir að fengju þau forsjá drengjanna myndu þau stuðla að góðri umgengni drengjanna við forsjárlaust foreldri. Foreldrarnir beri hag þeirra fyrir brjósti og sjái nauðsyn þess að þeir umgangist báða foreldra sína. Faðir hafi sýnt óþarflega mikinn stífleika við að verða við óskum móður við að bregða út af umsaminni umgengni. Matsmaður álíti að þeir örðugleikar sem upp hafi komið varðandi umgengni séu vegna óvissu ástands sem ríki um hvar forsjá muni vera og telji að foreldrar muni bera gæfu til að ná samkomulagi um umgengni þegar niðurstaða fáist í málinu. Báðir drengirnir séu vel gerðir piltar sem nái að fóta sig í skóla og vinahóp. Þeir séu þeim eiginleikum gæddir að þeir muni geta aðlagast vel fari svo að þeir flytji á stað sem þeir þekki vel og hafi góð tengsl við. Tengslapróf, athuganir og viðtöl leiði í ljós að drengirnir séu afar tengdir og háðir hvor öðrum enda nálægir í aldri og hafi alltaf fylgst að. Tengsl þeirra við hálfsystkini sín endurspegli eðlileg systkinatengsl. Tengslin við systkini móður megin virðist þó sterkari. Ragna Ólafsdóttir staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Kvaðst hún í matsgerð sinni ekki hafa gert upp á milli foreldra drengjanna að því er varði aðstæður og hagi. Stefnandi hafi meira haft af uppeldi A að segja eftir fæðingu hans á meðan hún hafi verið í sambandi með stefnda. Eftir skilnað foreldra hafi komið til þess að stefnandi hafi oft verið með A á meðan hann hafi átt að vera hjá föður. Finnist Rögnu sem A sé tengdari móður sinni en föður. Bæði hafi A lýst yfir að hann vildi búa hjá móður sinni, auk þess sem tengslapróf hafi sýnt að hann væri heldur tengdari móður sinni en föður. Sé mikill söknuður í drengnum gagnvart móður. Hafi A verið hjá föður sínum þegar tengslin voru könnuð en þrátt fyrir það hafi hin sterku tengsl við móður komið fram. Þá hafi A verið í samtals 16 viðtölum hjá námsráðgjafa sem fullyrði að drengurinn sé tengdari móður sinni en föður. Þá væri A mjög tengdur yngri systkinum sínum, sem og móðurafa og móðurömmu sinni. A kunni vel við sig í þeim skóla sem hann gangi í og tengist föður. Virðist honum líða vel í þeim aðstæðum er hann sé í. Hafi hann tekið miklum framförum í sjálfstyrkingu veturinn 2007 til 2008. Bræðurnir séu mjög ólíkir og A mun viðkvæmari. Sé hann mun gætnari með tilfinningar sínar og um leið lokaður. B sé harðari af sér. Hafi komið fram í viðtölum við hann að honum fyndist tími sem hann hefði með móður sinni vera of stuttur. Foreldrum hafi tekist að setja drengina ekki í þá stöðu að þeir þurfi að velja á milli foreldranna. Væri það mat Rögnu að drengirnir þyrftu að vera meira hjá móður en nú væri. Kvaðst Ragna hafa hugleitt þann möguleika í tengslum við forsjá drengjanna að hún yrði áfram sameiginleg en lögheimili þeirra flyttist til móður. Á unglingsárum, er þarfir þeirra yrðu aðrar og þeir þyrftu að sækja í nám fyrir sunnan gæti lögheimili þeirra flust aftur suður til föður. Ragna kvaðst telja að ákvörðun stefnanda og sambýlismanns hennar um að flytja norður hafi verið tekin án þess að allir hlutir hafi legið ljósir fyrir. Virðist sem stefnandi hafi reiknað með að hún gæti fengið drengina með sér norður. Ragna kvaðst vera þeirra skoðunar að það skipti miklu máli fyrir drengina að alast upp með hálfsystkinum sínum. V. Í máli þessu deila aðilar um forsjá tveggja drengja, A sem nú er 9 ára, og B, 7 ára. Eins og rakið var hér að framan hefur Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur komist að þeirri niðurstöðu að báðir foreldrar hafi góða aðstöðu til þess að hafa drengina og geri hún ekki upp á milli foreldranna í því efni. Þá verður ekki annað ráðið af skýrslu hennar og vætti en að báðir foreldrarnir séu vel hæfir til að fara með forsjá drengjanna. A og B hafa alla tíð átt heima í [...] og ganga nú báðir í [...]skóla. Eftir því sem fram er komið í málinu gengur báðum drengjunum vel í skóla og virðast þeir þar una sér vel. Þá verður ekki annað séð en að þeir hafi báðir eignast vini í skólanum. Um þetta nýtur m.a. framburðar kennara drengjanna. Þá er fram komið að þeir séu í reglulegu tómstundastarfi. Er öll sú umgjörð sem þeir búa við í dag í [...] góð. Er það álit dómsins að talsvert veigamikil rök þurfi til þess að raska núverandi skipan mála. Ragna Ólafsdóttir hefur í matsgerð gert grein fyrir þeim tengslum sem drengirnir hafa við foreldra sína. Gerði hún nánari grein fyrir þessu atriði fyrir dóminum. Af matsgerð og framburði hennar verður ráðið að eldri drengurinn sé mun meira tengdur móður sinni heldur en föður. Skýrist það m.a. af því að móðirin var mun meira samvistum við drenginn á fyrstu árum ævi hans, auk þess sem hann virðist vera tilfinningalega mjög næmur drengur og tengdur móður. Þá liggur fyrir að námsráðgjafi hafi einnig metið það svo að drengurinn sakni móður sinnar og að hann sé tengdari móður heldur en föður. Þá hefur E kennari A í [...]skóla greint frá því að drengurinn hafi tjáð henni að hann væri ef til vill að fara í skóla á X og að hann hafi sýnt af sér jákvætt fas um leið og hann hafi látið þessi orð falla. Að mati dómsins sýna öll þau atriði sem hér að framan hafa verið rakin að afstaða A virðist talsvert skýr og veita eindregnar vísbendingar um að hann vilji frekar vera hjá móður sinni heldur en föður. Foreldrar drengjanna, sem og Ragna Ólafsdóttir, hafa metið það svo að sökum þess hve samrýmdir drengirnir séu komi ekki til álita að aðskilja þá. Undir það tekur dómurinn heils hugar. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003 skal við úrlausn um hjá hvoru foreldri forsjá verði fara eftir því sem er barni fyrir bestu. Við mat á niðurstöðu í þessu máli vegast á þau sjónarmið annars vegar að drengirnir verði áfram í því trausta umhverfi sem þeir þekkja og hefur mótað líf þeirra frá unga aldri og hins vegar hin sterku tengsl eldri drengsins við móður sína. Þegar aðstæður móður eru skoðaðar þykir skipta máli að hún hefur nú sest að á stað sem drengirnir virðast þekkja vel. Þangað hafa þeir margoft farið allt frá barnæsku og eiga þar afa og ömmu sem virðast hafa sýnt í verki að séu reiðubúin að styrkja og styðja fjölskylduna. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að drengirnir eigi þar félaga. Þá liggur það fyrir að drengirnir eiga fyrir tvö hálfsystkini á heimili móður. Eru fram komnar eindregnar vísbendingar um að þeir séu báðir mjög tengdir yngri systkinum sínum. Að mati dómsins skiptir miklu máli að drengirnir alist upp í sem mestum tengslum við hálfsystkini sín. Með vísan til þess sem hér að framan hefur verið rakið um tengsl A við móður sína, þeirrar umgjarðar er móðir býr nú við á X og mikilvægi tengsla við yngri hálfsystkini er það niðurstaða dómsins að ekki sé annað fært en að taka slíkt tillit til þessara atriða við ákvörðun um niðurstöðu málsins að rétt sé að stefnanda verði dæmd forsjá yfir báðum drengjunum. Þó svo ekki hafi beinlínis áhrif á niðurstöðu þessa máls er til þess að líta að þegar móður hefur verið dæmd forsjá drengjanna er sá möguleiki fyrir hendi að þeir fari suður til föður síns ef þær aðstæður skapast síðar að þeir fari í skóla til Reykjavíkur. Matsmaður var fylgjandi hugmyndum um slíka ráðstöfun, auk þess sem umfjöllun um þá tilhögun fékk jákvæð viðbrögð við skýrslutökur fyrir dóminum. Lýsir dómurinn sig mjög fylgjandi slíkum ráðagerðum skapist aðstæður til þeirra. Í ljósi niðurstöðu málsins er fallist á dómkröfur stefnanda um meðlagsgreiðslur úr hendi stefnda, eins og nánar greinir í dómsorði. Í málinu er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Skal stefndi hafa umgengni við drengina aðra hverja helgi í mánuði frá því strax að loknum skóla á föstudegi og fram á sunnudagskvöld, enda hamli hvorki færð né veður ferðalögum. Er rétt að foreldrar leggi báðir jafnt til þegar kemur að því að aka drengjunum á milli staða og mætist á miðri leið. Á þessu kunna aðilar þó að finna aðra og heppilegri lausn. Drengirnir skulu dvelja hjá stefnda í vetrarleyfum frá skóla og í hálfu sumarleyfi eftir samkomulagi. Drengirnir dvelji hjá stefnda í jólaleyfi 2008 en þá um áramót hjá stefnanda, árið eftir snúist þetta við og síðan áfram koll af kolli. Umgengni um páska skiptist til helminga eftir nánara samkomulagi. Við ákvörðun um umgengni að öðru leyti verða foreldrar að hafa samráð um hvernig að umgengni verði staðið og henni best komið á en stefnanda sem forsjárforeldri ber að uppfylla þessa þörf drengjanna. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Eins og áður er komið fram eru drengirnir nú með lögheimili hjá föður, á slóðum sem þeir hafa alla tíð alist upp á. Fari svo að dómi þessum verði áfrýjað og önnur niðurstaða verður fyrir æðra dómi þykir ákaflega óheppilegt að raskað hafi verið skólagöngu og öðrum aðstæðum drengjanna. Í því ljósi er ákveðið að áfrýjun fresti réttaráhrifum dómsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 76/2003. Dóminn kveða upp Símon Sigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður, og sálfræðingarnir Guðfinna Eydal og Þorgeir Magnússon. Dómsorð: Fellt er úr gildi samkomulag aðila frá 20. maí 2003 um sameiginlega forsjá með drengjunum A kt. [...] og B, kt. [...] Stefnandi, K, skal fara með forsjá drengjanna A og B. Stefndi, M, greiði mánaðarlega einfalt meðlag með hvorum drengjanna um sig eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni til fullnaðs átján ára aldurs þeirra. Regluleg umgengni stefnda við drengina skal verða aðra hverja helgi frá föstudegi strax eftir skóla, en drengirnir skulu vera komnir til síns heima á sunnudagskvöldi. Drengirnir dvelji hjá stefnda í vetrarfríi frá skóla og í hálfu sumarleyfi. Drengirnir dvelji hjá stefnda í jólaleyfi 2008 en þá um áramót hjá stefnanda, árið eftir snúist þetta við og síðan koll af kolli. Umgengni um páska skiptist til helminga eftir nánara samkomulagi. Málskostnaður fellur niður. Áfrýjun frestar réttaráhrifum dómsins.
Mál nr. 491/2013
Kærumál Vanreifun Stefna Málshöfðunarfrestur Samlagsaðild Litis pendens áhrif Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður þar sem vísað var frá dómi máli L hf. á hendur annars vegar tveimur fyrrum bankastjórum, fjórum fyrrum bankaráðsmönnum og fyrrverandi forstöðumanni fjárstýringar bankans L hf. og hins vegar vátryggingarfélögum vegna ábyrgðartryggingar þeirra. Var málatilbúnaður L hf. reistur á því að áðurgreindir stjórnendur bankans hefðu bakað sér bótaskyldu með því að gefa fyrirmæli um eða samþykkja, með berum orðum eða þegjandi samþykki, greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi af L hf. dagana 6. og 7. október 2008. Bar L hf. því við að þessi háttsemi ætti að leiða til skyldu allra áðurgreindra aðila ýmist til greiðslu skaðabóta eða vátryggingabóta. Fyrir Hæstarétti höfðu þrír þeirra, K, A og Þ, uppi frávísunarkröfur á grundvelli fjölþættra röksemda. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars vísað til þess að við þingfestingu málsins hafði L hf. lagt fram skjöl um þær greiðslur sem um ræddi í málinu auk fjölmargra skjala sem væri ætlað að sanna að þær hafi bakað honum það tjón sem hann krefðist bóta fyrir í málinu. Talið var að ekki væri unnt að gera þá kröfu til L hf. að hann brygðist þegar í stefnu við hugsanlega vörnum stefndu, enda væri því ekkert til fyrirstöðu eftir lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála að L hf. gerði það með öflun frekari sönnunargagna undir rekstri málsins, þ. á m. með því að neyta úrræða IX. kafla laganna um öflun matsgerða sérfróðra manna. Þá var hvorki talið að efni væru til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeirri forsendu að ætluð bótaskylda væri ekki enn til orðin, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, né heldur að 4. mgr. 94. gr. sömu laga stæði málshöfðun í vegi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Sigurjón Þorvaldur Árnason, Kjartan Gunnarsson, Andri Sveinsson, Þorgeir Baldursson, Svafa Grönfeldt og Jón Þorsteinn Oddleifsson krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Mál þetta var höfðað af sóknaraðila í ársbyrjun 2012, annars vegar gegn tveimur fyrrum bankastjórum, fjórum fyrrum bankaráðsmönnum og fyrrverandi forstöðumanni fjárstýringar sóknaraðila og hins vegar „vátryggingarfélögum sem gáfu út ábyrgðartryggingar fyrir stjórnarmenn og stjórnendur“ hans eins og sagði í héraðsdómsstefnu. Þar var gerð krafa um að fyrrgreindir stjórnendur sóknaraðila greiddu honum „skaðabætur vegna gáleysis sem leiddi til þess að greiddir voru verulegir fjármunir út úr Landsbanka Íslands þann 6. október 2008 þegar fyrir lá að bankinn var ógjaldfær.“ Því var haldið fram að þessar greiðslur hafi í fyrsta lagi verið inntar af hendi til verðbréfasjóða Landsvaka hf., 16.879.746.580 krónur, 11.718.856 Bandaríkjadalir og 11.292.410 evrur vegna kaupa á nánar tilgreindum kröfum, í öðru lagi til Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf., 7.200.000.000 krónur, og í þriðja lagi til MP Banka hf., 7.359.755.111 krónur. Þá hafi síðastnefnda bankanum verið greiddar 158.955.015 krónur 7. október 2008 vegna leiðréttingar á fyrri greiðslunni til hans. Í hinum kærða úrskurði er gerð nánari grein fyrir efni héraðsdómsstefnu og málatilbúnaði sóknaraðila. Í stefnunni var á því byggt af hálfu hans að fyrrgreindir stjórnendur hafi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart honum „með athöfnum og/eða athafnaleysi sem leiddi til þess að áðurgreindir fjármunir voru greiddir út úr bankanum. Að minnsta kosti frá 29. september 2008 vissu bankaráðsmenn, bankastjórar og forstöðumaður fjárstýringar eða máttu vita að bankinn var í verulegum fjárhagslegum erfiðleikum. Þá vissu þeir eða máttu þeir vita að, minnsta kosti frá því að breska fjármálaeftirlitið og Evrópski seðlabankinn settu fram kröfur þann 3. október 2008, bankinn gat ekki staðið við skuldbindingar sínar og var því ógjaldfær. Við þessar aðstæður bar þeim skylda til að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að tryggja að gætt yrði hagsmuna lánardrottna bankans. Bankaráðsmönnum og bankastjórunum var við þessar aðstæður skylt að gefa fyrirmæli sem mundu tryggja að eignir bankans yrðu til reiðu fyrir lánardrottna við skipti á búi bankans. Nánar tiltekið bar þeim að gefa fyrirmæli um að óheimilt væri að ráðstafa fjármunum bankans til að greiða stórar kröfur, hvort sem þær voru skuldbindandi fyrir bankann eða ekki og banna að fjármunum bankans yrði ráðstafað til að kaupa skuldabréfakröfur úr sjóðum dótturfélags á yfirverði. Þá er einnig byggt á því að bankaráðsmönnum og bankastjórunum hafi verið óheimilt að gefa fyrirmæli um eða samþykkja að umrædd viðskipti ættu sér stað, hvort sem það hafi verið með beinum orðum eða þegjandi samþykki. Forstöðumanni fjárstýringar bankans var að sama skapi óheimilt að gefa fyrirmæli um greiðslu umræddra fjármuna til MP banka og Straums þegar fyrir lá að bankinn var ógjaldfær“. Sóknaraðili krafðist þess í stefnu að varnaraðilarnir Sigurjón Þorvaldur, Halldór Jón, Kjartan, Andri, Þorgeir og Svafa yrðu dæmd til að greiða sér óskipt 14.116.395.373 krónur, 10.546.970 Bandaríkjadali og 10.840.714 evrur auk nánar tilgreindra vaxta. Þá krafðist sóknaraðili þess að auki að varnaraðilinn Jón Þorsteinn greiddi sér óskipt með fyrrnefndum varnaraðilum 11.146.310.126 krónur auk nánar greindra vaxta. Í stefnu kvað sóknaraðili sig hafa „orðið fyrir tjóni vegna þeirra fjármuna sem greiddir voru út úr bankanum samkvæmt framansögðu enda hefur einungis hluti þeirra fengist endurheimtur.“ Færði sóknaraðili síðan rök fyrir því fjárhagstjóni sem hann teldi sig hafa beðið vegna greiðslna til hvers hinna þriggja fjármálafyrirtækja sem áður getur. Tjón vegna greiðslunnar til Straums-Burðaráss fjárfestingarbanka hf. taldi sóknaraðili nema 4.377.600.000 krónum. Kvaðst hann hafa selt kröfu sína á hendur þessum banka á markaði gegn staðgreiðslu og væri söluandvirði kröfunnar dregið frá fjárhæðinni sem innt hafi verið af hendi til bankans. Sóknaraðili hélt því fram að tjón vegna greiðslunnar til MP Banka hf. væri 6.768.710.126 krónur og væri tjónið þannig fundið út að frá upphæðinni, sem greidd hafi verið, væru dregnar 750.000.000 krónur sem sóknaraðili kvaðst hafa fengið greiddar frá þessum banka. Loks sagði sóknaraðili að tjón sitt vegna kaupa á skuldabréfakröfum af Landsvaka hf. 6. október 2008 næmi samtals 14.116.395.373 krónum, 10.546.970 Bandaríkjadölum og 10.840.714 evrum. Frá þeim fjárhæðum, sem inntar hafi verið af hendi til þessa fjármálafyrirtækis, væri dregið áætlað heildarverðmæti krafnanna, ýmist samkvæmt sölu á sumum þeirra á markaði, ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins þegar aðrar þeirra voru færðar yfir til NBI hf., nú LBI hf., eða vegna þess hve áætlað væri að muni fást upp í enn aðrar þeirra við skipti á þrotabúum hlutaðeigandi skuldara. Sóknaraðili krafðist þess ennfremur í stefnu að aðrir varnaraðilar en fyrrgreindir stjórnendur yrðu dæmdir til að greiða óskipt með þeim nánar tilgreindar fjárhæðir í sterlingspundum auk vaxta. Hélt sóknaraðili því fram að umræddir varnaraðilar, sem allir eru vátryggjendur, væru ábyrgir fyrir því tjóni sem stjórnendurnir hafi valdið sér samkvæmt framansögðu á grundvelli ábyrgðartrygginga sem varnaraðilarnir hafi tekist á hendur. Væru kröfur á hendur þeim byggðar „á því að ábyrgð þeirra sé hlutfallslega skipt (pro rata) þeirra á milli en óskipt (in solidum) með stefndu stjórnendum að þeirri fjárhæð sem hlutur þeirra í tryggingafjárhæðinni er.“ Í stefnunni voru síðan sundurliðaðar kröfur á hendur hverjum þessara varnaraðila um sig, miðað við áður gefnar forsendur. Þá sagði þar jafnframt: „Þó bótakrafa á hendur ... stjórnendum sé sett fram í íslenskum krónum, USD og EUR eru kröfur á hendur vátryggjendum sett fram í GPB þar sem vátryggingafjárhæðir eru tilgreindar í þeirri mynt og koma því til greiðslu í þeirri mynt. Greiðsla af hálfu ... vátryggjenda á grundvelli tryggingar mun koma fram sem innborgun á kröfur stefnanda á hendur öðrum stefndu miðað við gengi GBP er greiðsla er framkvæmd.“ Í stefnu var tekið fram að við þingfestingu málsins yrðu lögð fram nánar greind skjöl, auk þess sem sóknaraðili áskildi sér rétt til að leggja fram önnur gögn á síðari stigum, þar með taldar matsgerðir „m.a. um fjárhæð tjóns“, gæfi málatilbúnaður varnaraðila tilefni til. Þá voru talin upp nöfn fimmtán aðila og vitna, sem sóknaraðili áskildi sér rétt til að krefjast að gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins, fyrir utan að fleiri aðilar og vitni kynnu að þurfa að koma fyrir dóm til skýrslugjafar. Í samræmi við það, sem að framan greinir, lagði sóknaraðili síðan fram við þingfestingu 126 skjöl, auk stefnu og skrár yfir hin framlögðu skjöl. Varnaraðilar lögðu fram ítarlegar greinargerðir og skjöl af sinni hálfu í héraði, þar sem þeir færðu meðal annars margvísleg rök fyrir kröfum sínum um sýknu. II Varnaraðilarnir Kjartan Gunnarsson, Andri Sveinsson og Þorgeir Baldursson krefjast þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi og hafa þeir fært fjölþætt rök fyrir þeirri kröfu. Í fyrsta lagi telja þeir að kröfugerð sóknaraðila sé vanreifuð þar sem orðalag hennar sé óskýrt, innbyrðis samhengi kröfuliða óljóst og að kröfurnar séu settar fram í fleiri en einum gjaldmiðli án þess að tiltekið sé við hvaða gengi eigi að miða fjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlum. Þá sé óljóst hvort tilteknir kröfuliðir séu innifaldir í öðrum eða hvort þeir komi þeim til viðbótar. Þessir annmarkar á kröfugerð sóknaraðila hafi leitt til þess að aðilar málsins leggi ólíkan skilning í hana. Taka varnaraðilarnir þrír til að mynda undir þann skilning sem héraðsdómur leggur í kröfugerðina í hinum kærða úrskurði, en vísa á bug því inntaki sem þeir varnaraðilar, sem eru vátryggjendur, hafa lagt í hana. Auk þess telja varnaraðilarnir kröfugerðina svo óákveðna að það myndi leiða til verulegrar óvissu um stöðu einstakra varnaraðila yrði hún tekin til greina, enda séu skaðabótakröfur sóknaraðila ýmist gerðar óskipt á hendur varnaraðilum eða á grundvelli skiptrar ábyrgðar, allt í mismunandi fjárhæðum og gjaldmiðlum. Halda varnaraðilarnir því fram að þessi framsetning eigi sér ekki stoð í reglum skaðabótaréttar þar sem ekki sé unnt að gera í senn kröfur um óskipta og skipta ábyrgð, heldur verði að velja annan kostinn. Þá færa þeir rök fyrir því að ómögulegt myndi reynast að reikna út skuldastöðu einstakra dómþola í tilefni af innborgunum að fengnum dómi á grundvelli kröfugerðar sóknaraðila. Varnaraðilarnir þrír byggja í öðru lagi á því að aðild málsins sé vanreifuð þar sem sóknaraðili hafi ekki rökstutt að skilyrði samaðildar samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 eða samlagsaðildar eftir 1. mgr. 19. gr. sömu laga séu uppfyllt í málinu, en fyrir liggi að varnaraðilar hafi haft mismunandi tengsl við sóknaraðila og ólíkum hlutverkum að gegna gagnvart honum. Varnaraðilarnir Kjartan og Þorgeir vísa í þriðja lagi til þess að málatilbúnaður sóknaraðila sé svo vanreifaður að hann standi í vegi fyrir því að varnaraðilar fái haldið uppi vörnum í málinu, auk þess sem verulega skorti á að röksemdir sóknaraðila og málatilbúnaður hans að öðru leyti fái stoð í gögnum sem lögð hafi verið fram af hans hálfu. Varnaraðilinn Þorgeir vekur sérstaka athygli á því að örðugt sé að festa hendur á hvaða röksemdir eigi við um einstaka varnaraðila, þar á meðal sé engin grein gerð fyrir því hver aðkoma sín hafi verið að ætluðum tjónsatvikum 6. október 2008, en hann hafi verið staddur erlendis dagana 5. og 6. þess mánaðar. Þá sé ekki vikið að því hvort grundvöllur ætlaðrar bótaskyldu sinnar og annarra bankaráðsmanna sé athafnaleysi þeirra eða það að skort hafi á samþykki bankaráðsins. Að því er þessa málsástæðu varðar lætur varnaraðilinn Andri nægja að vísa til forsendna hins kærða úrskurðar. Í fjórða lagi halda varnaraðilarnir þrír því fram að ætlað fjárhagslegt tjón sóknaraðila sé vanreifað af hans hálfu og að ekki hafi verið tekið tillit til ýmissa nánar greindra þátta, sem kunni að hafa áhrif á það, þar á meðal hafi sóknaraðili höfðað mál til riftunar á tilteknum greiðslum, sem hann reisi skaðabótakröfu sína á, svo og mál á hendur endurskoðendum sínum til heimtu skaðabóta vegna sömu atvika og hér um ræðir. Samkvæmt því beri að vísa málinu frá dómi, meðal annars samkvæmt 1. mgr. 26. gr. og 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Í fimmta lagi reisa varnaraðilarnir frávísunarkröfu sína á því að málshöfðunarfrestur samkvæmt 136. gr. þágildandi laga um hlutafélög, nr. 2/1995, hafi verið liðinn þegar mál þetta var höfðað. Með hinum kærða úrskurði var máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum sem fyrr greinir vísað frá dómi. Var sóknaraðili ekki talinn hafi gert reka að því að staðreyna tjón sitt með þeim úrræðum sem honum væru tæk að lögum, svo sem með öflun mats dómkvaddra manna eftir ákvæðum laga nr. 91/1991. Svo sem nánar er rakið í úrskurðinum var tjón sóknaraðila talið vanreifað og sömuleiðis grundvöllur fyrir fjárhæð kröfugerðar hans. Var málinu vísað frá dómi með skírskotun til þess að annmarkarnir lytu að málinu í heild og væru svo verulegir að ekki yrði úr þeim bætt á síðari stigum málsins. III Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er héraðsdómsstefna 46 blaðsíður á lengd. Þótt um sé að ræða viðamikið mál hefur sóknaraðili ekki gætt þess að greina þar svo glöggt sem verða má dómkröfur sínar, málsástæður og lagarök á gagnorðan hátt, svo sem áskilið er í d., e. og f. liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar er fallist á með héraðsdómi að þessir annmarkar á framsetningu málatilbúnaðar sóknaraðila geti ekki, einir og sér, leitt til frávísunar málsins. Eitt af því sem ástæða hefði verið til að gera grein fyrir í stefnu er við hvaða lagaheimild það styðjist að varnaraðilum skuli vera stefnt saman í einu dómsmáli. Hér fyrir dómi heldur sóknaraðili því fram að skaðabótaábyrgð varnaraðila sé sprottin af athöfnum og athafnaleysi bankastjóranna tveggja og bankaráðsmannanna fjögurra 6. október 2008 og eftir atvikum dagana þar á undan og eigi kröfurnar gegn þeim því rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu. Þó kunni að leika vafi á því hvort skilyrði standi til aðildar varnaraðilans Jóns Þorsteins Oddleifssonar eins og atvikum málsins sé háttað. Með vísan til þessa rökstuðnings sóknaraðila verður talið að skilyrði samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 hafi verið fyrir hendi til að sækja aðra varnaraðila en Jón Þorstein í sama máli, sbr. og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þar sem þessi varnaraðili hefur ekki krafist frávísunar málsins kemur ekki til skoðunar hvort skilyrði hafi verið til að höfða það gegn honum ásamt öðrum varnaraðilum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þrír varnaraðila hafa sem fyrr segir krafist þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi á þeirri forsendu að það hafi ekki verið höfðað innan þess frests sem mælt hafi verið fyrir um í b. lið 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995. Í ljósi þess að hér var í reynd kveðið á um sérstakan fyrningarfrest í þágildandi lögum um hlutafélög verður að líta svo á að álitaefni um hvort þessi frestur hafi verið liðinn við höfðun málsins sé atriði, sem taka verði afstöðu til við efnisúrlausn þess, en geti ekki varðað frávísun, sbr. dóm Hæstaréttar 7. desember 2011 í máli nr. 614/2011. Samkvæmt því er ekki fallist á þessa röksemd fyrir frávísunarkröfu varnaraðilanna þriggja. Eins og áður greinir var í stefnu gerð grein fyrir málsatvikum, málsástæðum og lagarökum sem sóknaraðili telur að leiða eigi til skyldu varnaraðila til greiðslu skaðabóta og vátryggingarbóta. Lagði sóknaraðili fram við þingfestingu málsins fjölda skjala í því skyni að færa sönnur á að hann hafi átt í svo miklum fjárhagserfiðleikum þegar 3. október 2008 að bankaráðsmenn, bankastjórar og forstöðumaður fjárstýringar hans hafi vitað eða mátt vita að hann gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar og væri því ógjaldfær. Er á því byggt af hálfu sóknaraðila að fyrrgreindir stjórnendur hans hafi bakað sér bótaskyldu með því að gefa fyrirmæli um eða samþykkja, með berum orðum eða þegjandi samþykki, tilteknar greiðslur sem inntar hafi verið af hendi af sóknaraðila 6. og 7. október sama ár. Kröfur hans á hendur varnaraðilum eru reistar á því að þessar greiðslur hafi valdið honum tjóni eins og nánar voru færð rök fyrir í stefnu. Við þingfestingu lagði sóknaraðili fram skjöl um þessar greiðslur, auk fjölmargra skjala sem ætlað er að sanna að þær hafi bakað honum það tjón sem hann krefst bóta fyrir úr hendi varnaraðila. Ekki er unnt að gera þá kröfu til sóknaraðila að hann hafi þegar í stefnu brugðist við hugsanlegum vörnum af hálfu varnaraðila, enda er ekkert því til fyrirstöðu eftir lögum nr. 91/1991 að sóknaraðili geri það með öflun frekari sönnunargagna undir rekstri málsins, þar á meðal með því að fara samkvæmt IX. kafla laganna fram á mat sérfróðs manns eða manna á atriðum sem dómari leggur ekki sjálfur mat á. Með vísan til alls þessa verður talið að sóknaraðili hafi reifað nægilega í stefnu kröfur sínar um bætur úr hendi varnaraðila til þess að leyst verði efnislega úr málinu. Sóknaraðili heldur því sem fyrr segir fram að fyrrgreindir stjórnendur bankans hafi valdið sér fjárhagstjóni með ólögmætri og saknæmri háttsemi sinni í byrjun október 2008, enda þótt fram komi í kæru hans til Hæstaréttar að ekki sé enn að fullu ljóst hvert umfang þess hafi verið. Að teknu tilliti til þessa eru ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeirri forsendu að ætluð bótaskylda varnaraðila sé ekki enn til orðin, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Þá standa ákvæði 4. mgr. 94. gr. þeirra laga ekki í vegi fyrir málshöfðun sóknaraðila á hendur varnaraðilum þótt hann hafi áður höfðað dómsmál gegn öðrum aðilum og haft þar uppi aðrar kröfur en gerðar eru í þessu máli. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að málskostnaður í héraði vegna þessa þáttar málsins og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2013. Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri 17., 18. og 23. janúar 2012 var tekið til úrskurðar um frávísun 13. júní sl. að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er LBI hf., áður Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru Sigurjón Þ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagður óstaðsettur í hús í Kanada, Kjartan Gunnarsson, Starhaga 4, Reykjavík, Andri Sveinsson, sagður óstaðsettur í hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt, sögð óstaðsett í hús í Bandaríkjunum og Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá er stefnt Brit InsuranceLtd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrum nafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi. Í þessum þætti málsins gera stefndu Andri, Kjartan og Þorgeir þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi og þeim úrskurðaður málskostnaður. Stefnandi krefst þess að kröfu um frávísun verði hafnað og stefndu Andri, Kjartan og Þorgeir verði úrskurðaðir til greiðslu málskostnaðar. Af hálfu annarra stefndu liggur enn fremur fyrir krafa um málskostnað og var sú krafa áréttuð af stefnda Brit InsuranceLtd. o.fl. við munnlegan flutning málsins. Yfirlit yfir efnishlið málsins Í máli þessu gerir stefnandi, sem áður bar heitið Landsbanki Íslands hf. og sætir nú slitum samkvæmt reglum XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, kröfu um skaðabætur gegn tveimur fyrrverandi bankastjórum bankans, þ.e. stefndu Kristjáni og Sigurjóni, og fjórum af fimm bankaráðsmönnum, þ.e. stefndu Andra, Kjartani, Svöfu og Þorgeiri, vegna tiltekinna ráðstafana bankans degi fyrir fall hans eða 6. október 2008. Einn bankaráðsmaður, Björgólfur Guðmundsson, er ekki sóttur til greiðslu bóta í málinu með vísan til þess að hann sé ógjaldfær og málsókn því tilgangslaus. Einnig er stefnt forstöðumanni fjárstýringar bankans, stefnda Jóni Þorsteini, vegna einnar ráðstöfunar sem málið varðar og nánar greinir síðar. Þá er Brit InsuranceLtd. og 24 öðrum nafngreindum vátryggjendum stefnt á grundvelli vátryggingasamnings um ábyrgðartryggingar fyrir stjórnarmenn og stjórnendur bankans. Kröfur stefnanda byggjast á því að hinir stefndu stjórnendur beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna ráðstafana sem gerðar voru á vegum bankans 6. október 2008 þegar fyrir lá að bankinn var ógjaldfær, en þetta hafi verið síðasti starfsdagur bankans áður en Fjármálaeftirlitið tók hann yfir og skipaði honum skilanefnd. Þær ráðstafanir sem hér er um að ræða skiptast í þrjá hluta sem hér segir: 1. Kaup á kröfum af Landsvaka hf. fyrir samtals 19.980.925.818 krónur: Í stefnu segir að þrátt fyrir lokun fyrir viðskipti í sjóðum Landsvaka hf., þá dótturfélagi stefnanda, hafi átt sér stað umtalsverð viðskipti milli bankans og verðbréfsjóða í umsjón Landsvaka hf. umræddan dag þar sem bankinn hafi keypt skuldabréfakröfur á yfirverði og orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Ráðstafanirnar eru taldar upp í 14 liðum í stefnu og eru taldar hafa numið 16.879.746.580 krónum, 11.718.856 bandaríkjadölum og 11.292.410 evrum. Því er lýst í stefnu hvernig ráðstöfun umræddra krafna var háttað. Var í sumum tilvikum um að ræða sölu stefnanda á kröfum til þriðja aðila en í öðrum tilvikum voru kröfur færðar yfir til nýja Landsbankans hf. í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Miðar stefnandi tjón sitt við mismun söluandvirðis, eða þess verðs sem ákvörðun Fjármálaeftirlitsins byggðist á, og kaupverðs bréfanna 6. október 2008. Í enn öðrum tilvikum miðar stefnandi tjón sitt við áætlaðar endurheimtur krafna sem lýst hefur verið í þrotabú annarra fyrirtækja á grundvelli hinna keyptu bréfa. Samkvæmt þessu er heildartjón stefnanda vegna kaupa á skuldabréfum af Landsvaka hf. talið nema 14.116.395.373 krónum, 10.546.970 sterlingspundum og 10.840.714 evrum. 2. Útborgun reikningslánalínu til Straums fjárfestingarbanka hf. (Straums) að fjárhæð 7,2 milljarðar króna: Í stefnu er greint frá því að stefnandi hafi veitt Straumi svokallaða reikningslánalínu með samningi 30. janúar 2007 að fjárhæð 7,2 milljarðar króna. Ekki hafi verið óskað eftir láni samkvæmt samningnum fyrr en með tölvupósti kl. 15:57 hinn 6. október 2008 eða skömmu fyrir ávarp forsætisráðherra um yfirvofandi hrun bankakerfisins. Samkvæmt ákvæði 4.1 í lánasamningnum hafi ádráttarbeiðni þurft að berast fyrir kl. 13:30 til þess að útgreiðsla gæti átt sér stað sama dag. Þrátt fyrir þetta og þær aðstæður sem hafi verið uppi hafi téð fjárhæð verið greidd frá bankanum til Straums kl. 18:38 þennan sama dag samkvæmt fyrirmælum stefnda Jóns Þorsteins. Í stefnu er greint frá því að þetta hafi verið gert þótt greiðslukerfi fyrir stórar greiðslur samkvæmt reglum Seðlabanka Íslands hafi verið lokað og því þurft sérstök fyrirmæli Seðlabankans til að greiðslan gæti farið fram. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi selt kröfu sína gegn Straumi, sem síðar hafi verið tekin til slita, og fengið um 39,2% af fjárhæð kröfunnar greiddar. Er tjón stefnanda fyrir þennan lið miðað við það hlutfall eða 4.377.600.000 krónur auk vaxta og kostnaðar. 3. Uppgjör á viðskiptum við MP banka hf. að fjárhæð 7.518.710.126 kr.: Í stefnu er ítarlega lýst kaupum MP banka hf. á skuldabréfum að jafnvirði 10 milljarða króna og, útgefnum af stefnanda, til nota í endurhverfum viðskiptum við Seðlabanka Íslands. Í samningnum hafi m.a. verið tilgreind sú forsenda að ekki kæmi til breytinga á viðskiptakjörum í endurhverfum viðskiptum Seðlabanka Íslands og kaupanda væri heimilt að skila skuldabréfunum ef forsendur brystu. Nýjar reglur Seðlabanka Íslands um endurhverf viðskipti hafi tekið gildi 25. ágúst 2008, en með reglunum hafi leyfilegt hlutfall verðbréfa fjármálastofnana í slíkum viðskiptum átt að lækka um 10% á hverjum mánuði þar til hlutfallið væri komið í 50% hinn 1. janúar 2009. Þá er í stefnu gerð grein fyrir atvikum upp úr hádegi 6. október 2008 þegar MP banki hf. lýsti yfir riftun samningsins. Kemur þar fram að afstöðu MP banka hf. hafi fyrst verið hafnað en síðar um daginn hafi erindi MP banka verið samþykkt og fallist á að forsendur samningsins væru brostnar. Beiðni um greiðslu inn á reikning MP banka hf. hafi svo fyrst verið móttekin í Seðlabanka Íslands þegar búið var að loka stórgreiðslukerfi bankans og hafi hún verið afgreidd þar samkvæmt sérstökum beiðnum starfsmanna stefnanda. Skuldabréfin hafi verið í umráðum Seðlabankans þegar greiðslurnar fóru fram og hafi þau ekki verið afhent stefnanda fyrr en tveimur dögum síðar andstætt því sem fram hafi komið í yfirlýsingu MP banka hf. Stefnandi hafi lýst yfir riftun á þessum greiðslum 31. maí 2010, aðallega á þeim grundvelli að greidd hafi verið upp skuldabréf fyrr en eðlilegt var sbr. 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, en hafi fallið frá málsókn þar sem talið hafi verið að MP banki hf. myndi ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að greiða nema hluta af kröfunni. Hinn 8. júlí 2010 hafi aðilar gert með sér samkomulag um að MP banki hf. greiddi stefnanda 750.000.000 króna til uppgjörs á kröfunni. Miðar stefnandi tjón sitt við mismun þessarar fjárhæðar og þeirrar fjárhæðar sem innt var af hendi til MP banka hf., þ.e. 6.768.710.126 krónur. Telur stefnandi ljóst með hliðsjón af síðari atvikum að umrætt uppgjör hafi tryggt stefnanda eins háar endurheimtur og framast var unnt. Kröfur gegn vátryggjendum: Svo sem áður greinir byggjast kröfur gegn Brit Insurance Ltd. o.fl. á ábyrgðartryggingu sem keypt var fyrir stjórnendur og starfsmenn stefnanda. Grundvallast fjárhæð þeirra krafna, sem gerðar eru hlutfallslega gegn sérhverjum gagnaðila vátryggingarsamningsins, á tiltekinni skiptingu samningsins sem nánar greinir í samningnum sjálfum. Í stefnu er þó jafnframt greint frá því að á „bakvið vátryggjendur sem séu tilgreindir sem „Syndicate“ sé hópur vátryggjenda sem koma fram sameiginlega undir nöfnum hópanna“. Segir í stefnu að við nöfn stefndu sé að finna tilvísun í þann hóp sem stefndu tilheyra. Jafnframt beri samkvæmt samningi að tæma greiðslur úr frumtryggingu áður en komi til greiðslu úr fyrstu viðbótartryggingu og greiðsla úr annarri viðbótartryggingu komi ekki til fyrr en greiðsluskylda samkvæmt frumtryggingu og fyrstu viðbótartryggingu sé tæmd. Ekki er ástæða til að rekja samskipti stefnanda málsins við umrædda vátryggjendur á þessu stigi málsins. Málatilbúnaður stefnanda byggir í meginatriðum á því að hinir stefndu stjórnendur hafi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda með athöfnum og/eða athafnaleysi sem leiddi til þess að áðurgreindir fjármunir voru greiddir út úr bankanum. Vísar stefnandi til þess að frá a.m.k. 29. september 2008 hafi þeir vitað að stefnandi ætti í verulegum fjárhagslegum erfiðleikum og frá 3. október þess árs vitað eða mátt vita að stefnandi gat ekki staðið við skuldbindingar sínar. Við þessar aðstæður hafi þeim borið skylda til að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að tryggja að gætt yrði hagsmuna lánardrottna bankans, nánar tiltekið að gefa út fyrirmæli um að óheimilt væri að ráðstafa fjármunum bankans til að greiða stórar kröfur, hvort sem þær voru skuldbindandi fyrir bankann eða ekki, og banna að fjármunum bankans yrði ráðstafað til að kaupa skuldabréfakröfur úr sjóðum dótturfélags á yfirverði. Þá er einnig byggt á því að hinum stefndu stjórnendum, þ. á m. stefnda Jóni Þorsteini, hafi verið óheimilt að gefa fyrirmæli um eða samþykkja að umrædd viðskipti ættu sér stað, hvort sem það hafi verið með beinum orðum eða þegjandi samþykki, meðal annars greiðslu fjármuna til MP banka hf. sem gerð var eftir ávarp forsætisráðherra og eftir að bankanum hafði verið lokað 6. október 2008. Af hálfu stefnanda eru skyldur hinna stefndu stjórnenda einkum rökstuddar með vísan til ákvæða 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, laga nr. 161/2002 um starfsemi fjármálafyrirtækja og starfsreglna stefnanda svo og almennra sjónarmiða um skyldur bankastjóra og bankaráðsmanna. Um þátt stefnda Jóns Þorsteins er einnig vísað til áhættureglna stefnanda til stuðnings saknæmri og ólögmætri háttsemi hans. Málsástæður og lagarök aðila Við munnlegan flutning málsins sameinuðust stefndu Andri, Kjartan og Þorgeir um málsástæður fyrir kröfum sínum um frávísun málsins. Þessir stefndu reisa þannig kröfu sína um frávísun í fyrsta lagi á því að kröfugerð sé óákveðin og í ósamræmi við málsreifun stefnanda. Ekki sé ljóst hvort leggja beri fyrsta og annan hluta kröfugerðar saman, ekki síst þegar horft sé til orðalags þriðja hluta kröfugerðar. Þá sé gerð krafa um greiðslu í fleiri myntum. Í öðru lagi sé ekki rökstutt í stefnu að skilyrði séu fyrir hendi til þess að stefna öllum stefndu saman í einu máli, þ.e. að fyrir hendi séu skilyrði samaðildar eða samlagsaðildar, sbr. 18. og 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu leggja í þessu sambandi áherslu á að bótakrafa eigi ekki rót sína í sömu atvikum. Stefndu byggja á því í öllu falli að skilyrði framangreindra ákvæða fyrir samaðild eða samlagsaðild séu ekki fyrir hendi, sem leiði til frávísunar málsins. Í þriðja lagi er byggt á því að málatilbúnaður stefnanda sé verulega vanreifaður. Þannig sé stefna málsins úr hófi löng, samhengi skorti á milli dómkrafna og málsástæðna auk þess sem örðugt sé að átta sig á því hvaða rök eiga við gagnvart hverjum stefnda. Óljóst sé hver bótagrundvöllur sé vegna sérhvers hinna stefndu, svo sem hvort um sé að ræða ætlað athafnaleysi eða hvort skort hafi á samþykki bankaráðs. Þá benda stefndu á að stefnandi reifi með engum hætti hvernig skilyrðum samaðildar eða samlagsaðildar sé fullnægt í málinu. Í fjórða lagi er vísað til þess að stefnandi hafi höfðað riftunarmál gegn Landsvaka hf. vegna umræddra viðskipta með skuldabréf sjóða fyrirtækisins og þá hafi stefnandi einnig höfðað mál gegn PricewaterhouseCoopers ehf. í Reykjavík og PricewaterhouseCooper LLP í London. Í þessum málum séu gerðar skaðabótakröfur vegna sama tjóns og um ræði í málinu. Stefndu telja af þessum sökum óvíst hvaða tjóni stefnandi hafi orðið fyrir og beri að vísa málinu frá á grundvelli 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt sé rétt að vísa málinu frá dómi á grundvelli 4. mgr. 94. gr. sömu laga. Án tillits til þessara atriða telja stefndu að tjón stefnanda sé vanreifað þar sem ekkert mat hafi farið fram á því hvert tjón stefnanda hefði orðið hefðu stefndu gripið til þeirra aðgerða sem stefnandi telur að stefndu hafi borið að grípa til. Þá sé ekkert tillit tekið til þátta sem hafa áhrif við mat á ætluðu tjóni, t.a.m. hverjar heimtur stefnanda verða vegna nauðasamninga í Straumi eða hver niðurstaða endurmats á eignum sem voru færðar úr stefnanda yfir í nýja Landsbankann verður. Að lokum er á því byggt að málshöfðunarfrestur samkvæmt b-lið 136. gr. laga nr. 30/1995 um hlutafélög sé liðinn. Stefnandi mótmælir málatilbúnaði stefndu. Hann telur kröfugerð sína skýra, meðal annars þannig að leggja beri fjárhæðir í fyrsta og öðrum hluta kröfugerðar saman. Í þriðja hluta kröfu sé hins vegar krafist greiðslu á fjárhæð sem sé hluti þessarar heildarfjárhæðar eins og orðalagið „jafnframt“ vísi til samkvæmt almennri orðnotkun og skilgreiningum í orðabókum. Stefnandi vísar til þess að 18. gr. laga nr. 91/1991 eigi ekki við um málatilbúnað stefnanda en samlagsaðild stefndu byggi á því að kröfur verði raktar til sömu atvika og/eða sömu aðstöðu, sbr. 19. gr. laganna. Stefnandi mótmælir sjónarmiðum um vanreifun og vísar til þess að stefndu haldi uppi ítarlegum vörnum í greinargerðum sínum. Þá eigi atvik málsins eftir að skýrast við gagnaöflun og aðalmeðferð. Stefnandi telur að viðhlítandi grein sé gerð fyrir þætti sérhvers hinna stefndu og samhengi krafna og málsástæðna liggi vel fyrir. Þá sé tjón reifað en jafnframt hafi stefnandi áskilið sér rétt til að afla mats dómkvaddra manna ef ástæða þyki til. Stefnandi mótmælir því að málsástæða vegna málshöfðunarfrests laga nr. 138/1994 um hlutafélög geti leitt til frávísunar málsins. Niðurstaða Stefna í máli þessu er 46 blaðsíður á lengd og er lýsing málsatvika þar af rúmlega 26 blaðsíður. Þótt ekki sé unnt að útiloka að slík lengd stefnu geti samrýmst meginreglu réttarfars um munnlegan málflutning, þegar um er að ræða sérlega flókin og umfangsmikil mál, skortir á að hin ítarlega málsatvikalýsing í stefnu málsins sé sett í fullnægjandi samhengi við málsástæður og lagarök stefnanda þannig að fyllilega sé ljóst á hverjum atvikum málatilbúnaður hans grundvallast. Telur dómari að þetta hafi gert stefndu nokkuð erfiðara um vik en ella að hafa uppi varnir, leitt til þess að greinargerðir þeirra urðu lengri en efni stóðu til og þannig átt þátt í því að auka á umfang málsins úr hófi. Dómari telur allt að einu að stefndu hafi ekki getað dulist hvert sakarefnið málsins var og þannig verið kleift að hafa uppi efnisvarnir í málinu. Umræddur annmarki á málatilbúnaði stefnanda getur því ekki, einn og sér, leitt til frávísunar málsins, en getur hins vegar haft þýðingu við ákvörðun málskostnaðar við endanlega úrlausn þess, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. A Svo sem áður greinir hefur stefnandi uppi þá kröfu að stefndu Sigurjón, Halldór, Kjartan, Andri, Þorgeir og Svafa verði dæmd til að greiða stefnanda sameiginlega 14.116.395.373 krónur, 10.546.970 bandaríkjadali og 10.840.714 evrur ásamt nánar tilteknum vöxtum og dráttarvöxtum. Þá krefst stefnandi þess „að auki að stefndi Jón Þorsteinn Oddleifsson greiði stefnanda in solidum með stefndu Sigurjóni, Halldóri, Kjartani, Andra, Þorgeiri og Svöfu kr. 11.146.310.126“ ásamt nánar tilteknum vöxtum og dráttarvöxtum. Að mati dómara verður fyrrgreind kröfugerð samkvæmt orðum sínum ekki skilin á aðra leið en þá að stefndu Sigurjón, Halldór, Kjartan, Andri, Þorgeir og Svafa séu í heild krafin sameiginlega um 14.116.395.373 krónur, auk framangreindra bandaríkjadala og evra, en þar af eigi stefndi Jón Þorsteinn að greiða 11.146.310.126 krónur með þessum stefndu. Af hálfu stefnanda hefur hins vegar verið áréttað við munnlegan flutning málsins að málatilbúnaður hans grundvallist á því að umrædd stefndu séu krafin um samtals 25.262.705.499 krónur, auk framangreindra bandaríkjadala og evra, og sé sá skilningur jafnframt í samræmi við reifun málsástæðna og nánari sundurliðun kröfunnar í stefnu. Á það er fallist með stefnanda að af lestri stefnu megi álykta um heildarkröfu að fjárhæð 25.262.705.499 krónur, auk fyrrgreindra bandaríkjadala og evra, gegn stefndu Sigurjóni, Halldóri, Kjartani, Andra, Þorgeiri og Svöfu. Sú fjárhæð kemur þó hvorki fram berum orðum í kröfugerð stefnanda né annars staðar í stefnu. Samkvæmt þessu byggist málatilbúnaður stefnanda í reynd á því að skilja beri kröfugerð hans andstætt því sem leiðir af orðanna hljóðan og þá til samræmis við það sem ráða má af efnisumfjöllun í stefnu. Í ljósi fjárhæðar kröfunnar sem höfð er uppi gegn stefnda Jóni Þorsteini telur dómari einnig óútskýrt í málatilbúnaði stefnanda hvers vegna stefndi Jón Þorsteinn er í þriðja hluta kröfugerðar krafinn um greiðslu sameiginlega með stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. án aðgreiningar frá öðrum meðstefndu sem krafðir eru um mun hærri fjárhæð, svo sem áður greinir. Þótt stefndi Jón Þorsteinn hafi ekki krafist frávísunar málsins fyrir sitt leyti er óhjákvæmilegt að horfa til þess að grundvöllur kröfugerðar stefnanda er að þessu leyti óútskýrður. Samkvæmt framangreindu er kröfugerð stefnanda óljós um ákveðin atriði. Á það verður þó fallist með stefnanda að annmarkar á kröfugerð hans lúti eingöngu að öðrum hluta kröfugerðar stefnanda, svo og aðild stefnda Jóns Þorsteins sem ekki hefur uppi kröfu um frávísun hvað hann snertir, og geti því aldrei leitt til frávísunar málsins í heild. B Svo sem áður greinir krefur stefnandi stefndu Sigurjón, Halldór, Kjartan, Andra, Þorgeir og Svöfu um skaðabætur vegna tiltekinna ráðstafana sem gerðar voru af hálfu stefnanda, þá Landsbanka Íslands hf., hinn 6. febrúar 2008, en stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. eru krafin um greiðslur á grundvelli vátryggingarsamnings. Til stuðnings tjóni sínu vísar stefnandi ýmist til endurgjalds sem hann hefur þegar fengið við sölu þeirra eigna sem hann fékk afhentar með umræddum ráðstöfunum, til væntanlegra endurheimtu krafna við gjaldþrotaskipti skuldara eða til verðmætis krafna við yfirfærslu þeirri til nýja Landsbankans hf. samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Þá vísar stefnandi til samkomulags við MP banka hf. um samkomulag um uppgjör þess láns sem bankanum var veitt og áður greinir. Samkvæmt framangreindu byggir tjón stefnanda og fjárhæð stefnukrafna annaðhvort á tilteknum ráðstöfunum stefnanda sjálfs, á áætlunum hans eða á stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Í málinu er þannig hvergi að finna gögn um ætlað tjón stefnanda sem gætu orðið grundvöllur undir mat dómsins á tjóni hans. Við þetta bætist að fyrir liggur að stefnandi hefur höfðað mál til riftunar þeim kröfum sem keyptar voru af Landsvaka hf. 6. október 2008 og hefur lýst því yfir við munnlegan flutning málsins að eðlilegt sé að úrlausn um þann þátt málsins, sem lúti að þessum viðskiptum, bíði meðan leyst sé úr því máli, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Liggur þannig í reynd fyrir að tjón stefnanda vegna þessa hluta kröfu er ekki að fullu komið fram. Er málatilbúnaður stefnanda að þessu leyti ósamrýmanlegur grunnrökum 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu telur dómari að mjög skorti á að stefnandi hafi gert reka að því að fá tjón sitt staðreynt með þeim úrræðum sem honum eru tæk að lögum, svo sem öflun mats samkvæmt ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991. Er tjón stefnanda því vanreifað og grundvöllur fjárhæðar kröfugerðar hans í reynd getgátur. Lúta þessir annmarkar að málinu í heild og eru þeir svo verulegir að ekki verður úr þeim bætt á síðari stigum. Er því skylt að vísa málinu í heild frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að úrskurða stefnanda til að greiða stefndu málskostnað í samræmi við kröfu þeirra þar að lútandi. Málskostnaður til stefnda Andra, Kjartans og Þorgeirs, þykir hæfilega ákveðinn tvær milljónir króna til hvers um sig. Málskostnaður til Brit InsuranceLtd. o.fl. þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur til hvers og eins eða samtals 2.500.000 krónur. Er þá litið til sambands þessa aðila og sameiginlegs fyrirsvars þeirra fyrir dómi. Málskostnaður til annarra stefndu þykir hæfilega ákveðinn 1.750.000 krónur. Hefur þá í öllum tilvikum verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnda Þorgeirs flutti málið Ólafur Vignisson hdl. Af hálfu stefnda Andra flutti málið Reimar Pétursson hrl. Af hálfu stefnda Kjartans flutti málið Karl Axelsson hrl. Af hálfu stefnanda flutti málið Jóhannes Sigurðsson hrl. Aðrir stefndu létu ekki málið til sín taka við flutning þess um frávísun að öðru leyti en því að lögmaður stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., Viðar Lúðvíksson hrl., áréttaði kröfu þessara stefndu um málskostnað. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, LBI hf., greiði stefndu, Andra Sveinssyni, Kjartani Gunnarssyni og Þorgeiri Baldurssyni, 2.000.000 krónur í málskostnað, en stefndu, Sigurjóni Þ. Árnasyni, Halldóri J. Kristjánssyni, Svöfu Grönfeldt og Jóni Þorsteini Oddleifssyni, 1.750.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði eftirtöldum stefndu hverjum um sig 100.000 krónur í málskostnað: Brit Insurance Ltd., Liberty Mutual InsuranceEurope Ltd., Internationanl Insurance Ltd., Allianz GlobalCorporate & Specialty AG, QBE CorporateLtd., Alterra Corporate Capital 2 Ltd., Alterra CorporateCapital 3 Ltd., Kelvin Underwriting Ltd., Nameco (No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., NovaeCorporate Underwriting Ltd., SCOR UnderwritingLtd., Sorbietrees Underwriting Ltd., Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan, CarolJean Harris, David John DeMarle Coulthard, Eileen Elsie Hunter, Gary Frederick Sullivan, Ian RichardPosgate, Joseph Elmaleh, John LeonGilbart, Julian Michael West, Richard Michael Hodgson Read og Norman Thomas Rea.
Mál nr. 546/2015
Fasteign Skipulag Tjón Skaðabætur Matsgerð Sveitarfélög
V höfðaði mál á hendur sveitarfélaginu M til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar hans. Reisti hann kröfu sína á því að með breytingunni hefði íbúð hans rýrnað í verði, einkum vegna aukins hávaða, umferðar og sjónmengunar, sbr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ekki var fallist á með M að yfirmatsgerð dómkvaddra manna væri haldin slíkum annmörkum að það leiddi til þess að niðurstaða hennar, um að söluverð fasteignar V hefði rýrnað um 11% vegna umþrættra breytinga á deiliskipulagi M, yrði ekki lögð til grundvallar í málinu. Var M því gert að greiða V hina umkröfðu fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. ágúst 2015. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefnda, en til vara að krafan verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 3. maí 2016.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málkostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir en við ákvörðun á fjárhæð hans er tekið tillit til þess að samhliðaþessu máli eru rekin fimm önnur um sama álitaefni.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Mosfellsbær,greiði stefnda, Valdimar H. Jóhannessyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 26. maí 2015 Mál þetta var höfðað15. október 2013 og dómtekið 13. apríl 2015. Stefnandi er Valdimar H.Jóhannesson, til heimilis að Stórakrika 1 í Mosfellsbæ, en stefndi erMosfellsbær, Þverholti 2 í Mosfellsbæ. Stefnandi krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 2.904.000 krónurásamt dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 1. ágúst 2012,með vísan til 9. gr. sömu laga, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslumálskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar en til varaað kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður falli niður.I. Samkvæmtkaupsamningi, dagsettum 15. febrúar 2008, keypti stefnandi íbúð ífjölbýlishúsinu Stórakrika 1 sem er í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Um er að ræðafjögurra herbergja íbúð á annarri hæð til vinstri, merkta 204. Samkvæmt þvídeiliskipulagi sem var í gildi þegar stefnandi keypti íbúðina var gert ráðfyrir leikskóla á einni hæð á lóð norðan við Stórakrika 1. Þann 8. maí 2008sendi stefndi eigendum nánar greindra eigna við Sunnukrika, Litlakrika ogStórakrika, þar á meðal eigendum íbúða í Stórakrika 1, tillögu að breytingu ádeiluskipulagi Krikahverfis til grenndarkynningar. Stefndi byggðigrenndarkynninguna á því að um óverulega breytingu á deiliskipulagi væri aðræða, sbr. 2. mgr. 26. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Sneri breytingin að lóð og mannvirkjum á lóð Krikaskóla norðan við Stórakrika1. Samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi átti að reisa leik- og grunnskóla í staðleikskólans, og skyldi meginhluti hússins vera á tveimur hæðum í stað einnarhæðar áður. Lóð skólans var enn fremur stækkuð um 916 fermetra til norðaustursog var bílastæðum fjölgað. Við bættist einnig ný aðkoma að bílastæðunum fráSunnuhlíð. Stefnandi og aðrir íbúar í Stórakrika mótmæltu fyrirhuguðumbreytingum í bréfi til stefnda þann 5. júní 2008. Staðhæfðu íbúarnir aðbreytingin skaðaði hagsmuni þeirra með því að útsýni úr íbúðum þeirra myndiskerðast og hávaði og umferðarþungi í nágrenni þeirra aukast. Töldu þeirforsendur sínar fyrir kaupum á íbúðum við Stórakrika brostnar ef fyrirhuguðbreyting á deiliskipulagi næði fram að ganga. Í kjölfar þessara mótmæla vorugerðar breytingar á deiliskipulagstillögunum. Byggingarreitur skólans varfærður um 10 metra til norðurs og 5 metra til austurs, í átt frá Stórakrika 1.Þá var lóð skólans stækkuð úr 9.966 fermetrum í 11.875 fermetra. Bílastæðum varfjölgað um 12, skyldu nú 14 stæði vera fyrir framan bygginguna, í stað 12 áður,og 30 í stað 20 norðaustan við bygginguna. Þann 17. júlí 2008 samþykktibæjarráð stefnda breytingarnar á deiliskipulagi sem voru auglýstar íStjórnartíðindum 10. september sama ár. Stefnandi krafðistbóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna breytinganna ádeiliskipulaginu. Fékk stefnandi ásamt fleiri fasteignaeigendum fasteignasalanaSverri Kristinsson og Þorleif St. Guðmundsson til að meta tjón vegna breytingaá deiliskipulagi. Matsgerð þeirra nær til 15 íbúða í fjölbýlishúsinu Stórakrika1 auk 6 nærliggjandi einbýlis- og raðhúsa í götunni. Skiluðu þeir sérfræðiálitidagsettu 28. apríl 2010. Matsmennirnir voru sammála matsbeiðendum um að stækkunskólans skerði útsýni íbúða og raðhúsa, þó mismunandi mikið. Einnig töldu þeirljóst að umferð og hávaði myndi aukast og hvort tveggja raski þeim forsendumsem matsbeiðendur byggðu á við kaup sín. Var það niðurstaða matsmanna að allareignirnar hefðu lækkað í verði og áætluðu þeir að verðrýrnunin væri á bilinu3-15%. Hvað varðar íbúð stefnanda áætluðu þeir að verðrýrnun hennar væri 8% ognæmi 2.044.000 krónum. Stefndi fór fram ádómkvaðningu matsmanna sumarið 2010 og voru fasteignasalarnir Gunnar JónYngvason og Magnús Kristinsson dómkvaddir til þess að meta hvort íbúarStórakrika 1-13, Stórakrika 17 og Litlakrika hefðu orðið fyrir tjóni, og þáhversu miklu. Matsgerð þeirra lá fyrir 15. mars 2011. Í umfjöllun matsmanna umforsendur matsins er greint frá því að þeir hafi kannað gaumgæfilega útsýni úríbúðunum og húsum og leitast við að meta hvort gæði útsýnis hefðu veriðfrábrugðin ef Krikaskóli hefði verið byggður á einni hæð í samræmi viðupphaflegt skipulag og hvaða áhrif það hefði á verð fasteignanna. Þá ertiltekið í matinu að matsmenn telja nálægð við grunnskóla leiða til hækkunarfasteignaverðs en það hve nálægt hann er íbúðum horfi þó til lækkunar á verði.Á heildina litið telja þeir staðsetningu skólans ekki hafa áhrif áfasteignaverðið. Niðurstaða matsgerðarinnar, að því er varðar íbúðir íStórakrika 1, var sú að deiliskipulagsbreytingin hefði engin áhrif haft ámarkaðsverð þeirra. Breytingarnar á deiliskipulaginu hefðu á hinn bóginn lækkaðmarkaðsverðmæti raðhúsa í Stórakrika, en ekki þykir frekari ástæða til að rekjahér umfjöllun matsmanna um þær eignir. Í kjölfar þessa mats gekk stefndi tilsamninga við eigendur áðurnefndra raðhúsa um greiðslu bóta á grundvellimatsins. Þeir aðilar sem ekkivar samið við eftir að matsgerð lá fyrir í mars 2011 fóru fram á dómkvaðninguyfirmatsmanna. Dómkvaddir voru þeir Dan Valgarð S. Wiium, hdl. og fasteignasali,Ingileifur Einarsson fasteignasali og Freyr Jóhannesson tæknifræðingur, semskiluðu yfirmatsgerð 19. júní 2012. Í matsgerðinni kemur fram að yfirmatsmennhafi látið gera hljóðmælingu og samkvæmt niðurstöðum hennar sé hávaðinntalsvert umfram það sem talið er eðlilegt í íbúðahverfi. Halldór KristinnJúlíusson, starfsmaður Verkís ehf., vann hljóðmælinguna og skilaði minnisblaðitil yfirmatsmanna sem fylgdi yfirmatsgerðinni. Í niðurstöðu hljóðmælinga segirað hljóðstig hafi mælst mest 5 dB yfir viðmiðunarmörkum reglugerðar nr.724/2008. Í minnisblaði Halldórs er tekið fram að mælingar hans veitivísbendingu um stærðargráðu hljóðstigs en til að fá áreiðanlega niðurstöðu umjafngildishljóðstig þurfi mun umfangsmeiri mælingar en hann gerði. Yfirmatsmenn vísa tilframangreindra mælinga og er niðurstaða þeirra sú að þegar börn séu að leik áskólalóð Krikaskóla sé umfang hávaða við Stórakrika 1 slíkt að það geti hæglegaverið til ama fyrir íbúa hússins en tekið er fram að hljóðmengun komi misillavið íbúa hússins eftir staðsetningu íbúða. Enn fremur var það niðurstaðayfirmatsmanna að umferð fólks og farartækja væri talsvert meiri nú en hefðiverið, ef skólabyggingin hefði verið minni og á einni hæð. Þá segir íyfirmatsgerð að flestir íbúar í húsinu nr. 1 við Stórakrika, Mosfellsbæ séukomnir á eftirlaunaaldur og telja yfirmatsmenn fullvíst að það hafi ráðið mikluvið val þeirra á kaupum í umræddu húsi. Um breytt útsýni úr íbúðunum segir íyfirmatsgerð að það hafi skerst lítils háttar vegna efri hæðar skólabyggingarinnaren skerðingin sé meiri vegna íbúða á neðri hæðum hússins. Niðurstaðayfirmatsmanna var sú að íbúðareigendur tilgreindra íbúða við Stórakrika 1 og 11hefðu orðið fyrir tjóni vegna breytinga á deiluskipulagi. Töldu þeir aðmarkaðsverð íbúðanna hefði skerst um 5-14% og næmi tjónið í heild 42.667.000krónum. Að því er varðar íbúð stefnenda töldu matsmenn að markaðsverðmætieignar þeirra hefði skerst um 11% og næmi tjón þeirra 2.904.000 krónum.Stefnandi, ásamt öðrum íbúðareigendum, kröfðu stefnda um greiðslu bóta fyrirþað tjón sem þau höfðu orðið fyrir samkvæmt yfirmatsgerðinni en stefndi hafnaðibótaskyldu í málinu. Eftir að mál þettavar höfðað var að beiðni stefnda dómkvaddur matsmaður til að mæla hávaða fráleiksvæði við skólann. Var óskað eftir því að matsmaður gerði samfelldahljóðmælingu í sjö sólarhringa við húshlið Stórakrika 1. Skyldi mælitími náyfir heila skólaviku án frídaga og skyldi matsmaður reikna hvert væri svonefnthljóðstigsgildi, þ.e. „jafngildishljóðstig“ í desibelum (LAeq í dB(A)),„hámarkshljóðstig“ í desibelum (LAFmax í dB(A)) og „hávaðavísir“ í desibelum(Lden í dB(A)). Ólafur Daníelsson byggingarverkfræðingur var dómkvaddur tilstarfans. Í matsgerð Ólafs errakið að í reglugerð nr. 724/2008 séu gerðar tilteknar kröfur um hljóðstig fráatvinnustarfsemi, sem séu breytilegar eftir tíma sólarhrings. Á milli klukkan 7á morgnana til klukkan 7 að kvöldi megi jafngildishljóðstig, mælt í desibelum(LAeq), ekki fara fram yfir 50 desibel mælt við húsvegg íbúðarhúsnæðis á íbúðarsvæðum,en 30 desibel mælt innandyra. Á milli klukkan 7 að kvöldi og klukkan 11 aðkvöldi megi jafngildishljóðstigið við húsvegg sömu húsagerða ekki fara framyfir 45 desibel, eða 30 desibel innandyra. Að nóttu, eða á milli klukkan 11 aðkvöldu og 7 að morgni, megi jafngildishljóðstigið við húsvegg sömu húsagerðaekki fara fram yfir 40 desibel, eða 25 desibel innandyra. Þá segir aðhámarkshljóðstig (LAFmax) megi ekki fara fram yfir 45 desibel innandyra. Í niðurstöðukaflamatsgerðarinnar er rakið hvernig hljóðmælingarnar voru framkvæmdar við húsveggStórakrika 1. Þá segir að gera megi ráð fyrir að hljóðgjöf fráleikskólalóðum/skólalóðum sé mjög breytileg frá einum degi til þess næsta.Margt geti haft áhrif á hljóðstig frá starfsemi sem þessari, ýmist til hækkunareða lækkunar, eins og íþróttaiðkun á skólalóð (íþróttaviðburðir), veðurfar,dagskrá skólanna, gerð leikfanga, líðan barnanna o.fl. Valdi það auknumbreytileika í hljóðgjöf og þar með þeirri óvissu þegar mat sé lagt áhávaðadreifingu og hljóðstig frá leikskólalóðum/skólalóðum. Þá segir: „Í þessummælingum mælist hljóðstig yfir 50dB fyrir flest tímabil mælinganna. Ljóst er aðumferðarhávaða gætir á svæðinu. Bakgrunnshávaðamæling var framkvæmd þegar enginstarfsemi fyrir börn var í skólanum. Þegar bakgrunnshávaðamæling var framkvæmdvar hálka á götum fyrst um morguninn og vegyfirborð blautt, sem hefur áhrif ámæliniðurstöður. Í bakgrunnshávaðamælingunni 24. október mældistjafngildishljóðstig að jafnaði heldur lægra en þegar börn eru í skólanum. Þarsem hljóðstigið mælist nokkuð áþekkt er erfitt að draga miklar ályktanir afniðurstöðunum. Fyrrgreindar mælingar gefa þó vísbendingu um aðjafngildishljóðstig frá starfsemi Krikaskóla liggi undir eða í kringum mörkreglugerðar um hávaða nr. 724/2008.“ Mál þetta er rekiðsamhliða málunum E-4095/2013 til 4100/2013 og fór aðalmeðferð þeirra fram íeinu lagi. Í upphafi aðalmeðferðar gengu dómarar á vettvang ásamt lögmönnumaðila. Stefnandi gaf aðilaskýrslu og Anna Kristín Scheving, Karl Kári Másson ogJón Guðmundsson, íbúar í Stórakrika 1 og aðilar annarra mála, og vitnin ÞrúðurHjelm, skólastjóri Krikaskóla, Sverrir Kristinsson, löggiltur fasteignasali,Þorleifur Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, og matsmennirnir Gunnar JónYngvarsson, Magnús Kristinsson, Ingileifur Einarsson, Freyr Jóhannesson og DanValgarð Sigurðsson Wiium.II. Stefnandi byggir áþví að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga sem stefndi gerði ádeiliskipulagi í nágrenni íbúðar hans skömmu eftir að hann keypti hana. Áður enhann festi kaup á íbúðinni hafi hann kannað skipulag svæðisins og hafi ákveðiðkaupin þar sem hann taldi íbúðina uppfylla kröfur sínar um að búa í friðsæluhverfi. Jafnframt hafi hann ályktað út frá skipulaginu að íbúðin myndi takaalmennum verðbreytingum á fasteignamarkaði. Stefnandi byggirbótakröfu sína á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en þau löghafi gilt þegar umrædd breyting á deiliskipulagi átti sér stað. Skipulagslögnr. 123/2010 tóku gildi 1. janúar 2011, en í þeim sé að finna sambærilegt ákvæðií 51. gr. laganna. Í 56. gr. þeirra laga séu tekin af tvímæli um það að lög nr.73/1997 gildi um þau lögskipti sem hér um ræðir. Í 33. gr. sé kveðið áum það að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki ognýtingarmöguleikar hennar skerðist þá eigi sá sem sýnt getur fram á að hannhafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði. Í samræmivið lagaákvæðið hafi hann leitað eftir samkomulagi við stefnda um bætur ogsíðan um að meta tjón sitt þar sem stefndi taldi sér ekki fært að semja viðstefnanda án þess að ákveðin viðmiðun um fjárhæð lægi fyrir. Þegar sú viðmiðunlá fyrir óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta tjónstefnanda. Stefnandi hafi ekki viljað una því mati og því óskað eftiryfirmatsgerð. Krafa stefnanda sé byggð á matsgerð yfirmatsmanna en matið hafiverið hnökralaust og niðurstöðunni hafi ekki verið hnekkt. Niðurstaðayfirmatsmanna sé sú að verðmæti fasteignar þeirra hafi rýrnað vegna breytinga ádeiliskipulagi á lóð V-5 í Krikahverfi í Mosfellsbæ. Skipulagsbreytingin hafileitt til þess að skólabyggingin varð hærri og stærri en ráðgert var, umferð oghávaði meiri og útsýni úr íbúðunum minna. Niðurstaða matsgerðarinnar sé sú aðsöluverð allra fasteigna sem matið náði til hafi lækkað. Hvað varðar íbúðstefnenda sé fjártjón vegna þeirrar verðrýrnunar 2.904.000 krónur. Stefndi hafi, með þvíað greiða bætur á grundvelli undirmatsgerðar, til þeirra íbúðareigenda semundirmatsmenn töldu að hefðu orðið fyrir tjóni, viðurkennt í verki að greiðaeigi bætur í samræmi við niðurstöðu mats á tjóni íbúðareigenda. Með sama hættiverði stefndi því að sætta sig við að greiða bætur til þeirra sem yfirmatsmenntelja að eigi rétt á bótum í samræmi við niðurstöðu þeirra. Stefnandi vísar til64. gr. laga nr. 91/1991 varðandi fullt og óskorað sönnunargildiyfirmatsgerðarinnar. Auk þess sé samhljómur milli niðurstöðu yfirmatsmanna ogniðurstöðu sérfræðinga stefnanda, þeirra Sverris Kristinssonar og Þorleifs St.Guðmundssonar. Yfirmatsmennirnir og þessir sérfræðingar hafi meiri reynslu enundirmatsmenn af mötum af þessu tagi. Stefnandi byggir áþví að hann eigi einnig rétt á bótum samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins en á þær reglur reyni ekki nema sem viðmiðun þar sem 33. gr.skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 taki af öll tvímæli um rétt stefnandatil bóta. Um lagarök að öðruleyti vísar stefnandi til skipulagsreglugerðar nr. 400/1998 ogbyggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 7/1998 um hollustuhætti ogmengunarvarnir, reglugerðar nr. 724/2008 um hávaða og reglugerðar nr. 1000/2005um kortlagningu hávaða og aðgerðaráætlanir. Þá vísar hann til laga nr. 38/2001varðandi dráttarvaxtakröfuna og XXI. kafla laga nr. 91/1991 varðandimálskostnað. III. Stefndi byggirsýknukröfu sína á því stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrirtjóni í skilningi 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997.Ekki verði byggt á yfirmatsgerð í málinu þar sem matsmenn hafi ekki fylgtákvæðum laga um meðferð einkamála við framkvæmd yfirmats. Jafnvel þótt byggjamegi á fyrirliggjandi yfirmatsgerð sé hún haldin slíkum efnisannmörkum að húnverði ekki talin sýna fram á tjón stefnenda. Hvað fyrra atriðiðvarðar, að matmenn hafi ekki fylgt ákvæðum einkamálalaga, byggir stefndi á þvíað fyrir liggi að rökstuðningur yfirmatsmanna byggi að verulegu leyti áhljóðmælingu sem framkvæmd hafi verið án þess að honum hafi verið gefiðtækifæri til að vera viðstaddur mælinguna. Stefnda hafi heldur ekki veriðgefinn kostur á að tjá sig um umrædda hljóðmælingu þegar minnisblað um hanahafi legið fyrir. Þessi háttur á gerð matsgerðar sé í andstöðu við 2. mgr. 62.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt ákvæðinu hvíli skylda ámatsmönnum að tilkynna aðilum um matsfundi og veita þeim færi á að tjá sig um gögnsem aflað er til afnota við matið. Þessari skyldu hafi ekki verið fullnægt.Lögmaður og yfirmatsbeiðandi virðast aftur á móti hafa haft aðgang að umrædduminnisblaði um hljóðmælingu áður en yfirmatsgerðin lá fyrir. Stefndi hafi fyrstfengið upplýsingar um hljóðmælinguna þegar honum hafi verið kynntyfirmatsgerðin. Þegar af þessari ástæðu sé ótækt að byggja á yfirmatsgerðinnivið úrlausn málsins og því fari fjarri að hún geti talist fullnægjandi sönnunhins meinta tjóns. Stefndi byggirmálsástæðu þessa einnig á því að framangreind hljóðmæling hafi ekki veriðframkvæmd af þeim matsmönnum sem dómkvaddir höfðu verið til starfans, heldur afHalldóri Kristni Júlíussyni, starfsmanni Verkís, án þess að stefndi hafi haftnokkuð um það að segja. Samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991, beri dómkvöddummatsmanni að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingará matsgerð. Dómkvaddir matsmenn geti með engu móti gefið skýringar áminnisblaði um hljóðmælingu sem þeir hafi ekki sjálfir framkvæmt. Að sama skapisé höfundi minnisblaðsins óheimilt að koma fyrir dóminn með vísan til ákvæðis51. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi byggirstefndi á því að ef talið verður forsvaranlegt að byggja á yfirmatsgerðinniþrátt fyrir framangreinda galla, þá séu alvarlegir efnisannmarkar á henni semleiði til þess að hún geti ekki talist fullnægjandi sönnun um ætlað tjónstefnanda. Beri af þeim sökum að sýkna stefnda. Yfirmatsmenn hafikomist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við breytingu ádeiliskipulagi skólalóðar Krikaskóla þannig að íbúð hans hafi rýrnað í verði um2.904.000 krónur. Rökstuðningi yfirmatsmannanna megi skipta í þrjá hluta:Hljóðmengun, sjónmengun og aukna umferð. Stefndi telur rökstuðningyfirmatsmanna ófullnægjandi og að hann sýni ekki fram á tjón stefnanda. Að því er hljóðmengunvarðar, hafi framkvæmd hljóðmælingar verið ófullnægjandi. Enga lýsingu sé aðfinna á því hvernig mælingin fór fram, hvenær hún hafi verið gerð, hvar hafiverið mælt eða hversu lengi í senn. Þá liggi hvorki fyrir útreikningar néniðurstöður mælinga á tölulegu formi. Aðeins sé vísað til þess að mæling hafi ístuttan tíma mælst mest 5 dB yfir viðmiðum reglugerðar nr. 724/2008 að því ervarðar viðmið fyrir íbúðarhúsnæði á íbúðasvæði en mælst mest jafnhátt viðmiðunumreglugerðarinnar fyrir íbúðarhúsnæði á verslunar-, þjónustu og miðsvæðum. Engarnánari skýringar sé hins vegar að finna á þessum viðmiðunum eða hvort þau eigivið um hljóðvist við Krikaskóla. Þá taki mælingamaður sjálfur fram aðniðurstaða hans sé háð óvissu og nauðsyn sé umfangsmeiri mælinga. Mælingin séþví ómarktæk og niðurstaða yfirmatsgerðar sem byggð sé á henni geti ekki haftsönnunargildi í málinu. Hvað sjónmengunvarðar, þá byggir stefndi á því að niðurstaða yfirmatsmanna sé órökstudd. Í niðurstöðuyfirmatsgerðar segi: „Útsýni hefur skerts lítilsháttar vegna efri hæðarskólabyggingarinnar en skerðingin er ekki mikil að mati yfirmatsmanna.Útsýniskerðingin [sic] er þó meiri fyrir þær íbúðir sem eru á neðri hæðumhússins. Hafa yfirmatsmenn tekið tillit til þessara þátta í niðurstöðum sínum.“Hvergi sé vikið að því hvaða aðferð hafi verið notuð til að leggja mat á meintaskerðingu útsýnis. Útsýni úr íbúðunum sé mismunandi eftir staðsetningu íbúðar íhúsinu. Enga útskýringu sé að finna í yfirmatsgerð á því hvaða þættir eðasjónarmið hafi haft áhrif á þá niðurstöðu að útsýni úr íbúð stefnanda hefðiskerst og hvaða áhrif það atriði hafi haft á niðurstöðu þeirra um lækkaðmarkaðsverð. Þá sé engan samanburð að finna á milli óbreytts skipulags og hinsbreytta skipulags að því er meinta sjónmengun varðar en með breyttu skipulagihafi byggingin aðeins hækkað um þrjá metra, úr sex metrum í níu metra. Íundirmatsgerð sé þetta atriði mun betur rökstutt og niðurstaða hennar er sú aðútsýni úr íbúð stefnanda hafi ekki áhrif á markaðsverð hennar. Loks sé niðurstaðamatsgerðar varðandi aukna umferð í nágrenni íbúðar stefnanda órökstudd. Íyfirmatsgerð sé staðhæft að umferð fólks og farartækja sé talsvert meiri nú enhefði verið, ef skólabyggingin hefði verið innan óbreytts skipulags.Yfirmatsmenn virðist ekki hafa athugað þetta atriði eða mælt núverandi umferðeða lagt mat á hvers konar ónæði hljótist af umferðinni. Þannig sé hvorkigerður reki að því að sýna fram á að umferð hafi aukist miðað við óbreytt skipulagné hvert sé raunverulegt ónæði af umferð fólks og farartækja sem leiði til þessað markaðsvirði íbúðar stefnanda hafi lækkað. Sem fyrr sé ekki að finnarökstuðning á því hvort og þá hvernig þetta atriði hefur áhrif á útreikningyfirmatsmanna á hinu meinta skerta markaðsvirði. Þá er í yfirmatsgerð hvorkigetið um né lagt mat á áhrif breytinga sem stefndi gerði á upphaflegrideiliskipulagstillögu, með því að færa bílastæði fjær íbúð stefnanda. Auk framangreindraatriða bendir stefndi á að í yfirmatsgerð sé ranglega staðhæft að flestir íbúarvið Stórakrika 1 séu komnir á eftirlaunaaldur og segi í matsgerðinni aðfullvíst sé að það hafi ráðið miklu um val þeirra við fasteignakaup. Staðhæfingþessi sé einfaldlega röng, svo sem gögn málsins sýni, auk þess sem ekki verðiséð hvaða áhrif aldur íbúðareigenda geti haft á markaðsvirði íbúða en fráupphafi hafi verið ráðgert að leikskóli yrði á umdeildri lóð. Þá sé ekki íyfirmatsgerðinni vikið að því hvort nálægð við grunnskóla kunni að hafa áhrif áverðmæti umræddra íbúða til hækkunar en undirmatsmenn töldu það hafa áhrif ámarkaðsvirði íbúðanna við Stórakrika 1. Þá sé umfjöllunyfirmatsmanna um sundurliðun fjárhæðar tjóns á hverja fasteign órökstudd.Niðurstaða yfirmatsins feli í sér að verðmætisskerðing sé frá 5-14% ánsundurliðunar á því á hverju það byggir, s.s. hvort sjónmengun eða hljóðmenguná í hlut eða hvaða viðmið sé notað. Þá sé enginn samanburður á verðmæti miðaðvið að skipulag hefði verið óbreytt. Þá er mótmælt áætluðu markaðsvirðiumræddra fasteigna sem röngu og ósönnuðu en engar skýringar sé að finna íyfirmatsgerð á því hvernig viðmiðunarverðið sé fundið út. Stefndi telur einnigmeð öllu óljóst hvort yfirmatsmenn hafi yfirhöfuð skoðað íbúð stefnanda viðgerð yfirmatsins. Í yfirmatsgerð sé vísað til þess að þann 22. nóvember 2011hafi yfirmatsmennirnir Dan Wiium og Freyr Jóhannesson skoðað 13 íbúðir í húsinuán þess að þær hafi verið tilgreindar frekar. Síðan segir að þann 14. mars 2012hafi farið fram önnur skoðun á íbúðum hússins, nú af hálfu yfirmatsmannannaDans Wiium og Ingileifs Einarssonar, og sem fyrr án frekari tilgreiningar á þvíum hvaða íbúðir í húsinu hafi verið að ræða. Eigendur 14 íbúða ífjölbýlishúsinu að Stórakrika 1 voru aðilar að yfirmatinu. Loks mótmælir stefndiþví að samhljómur sé á milli yfirmatsgerðar og skýrslu Sverris Kristinssonar ogÞorleifs St. Guðmundssonar og jafnframt þeirri staðhæfingu að þessir aðilar séureynslumeiri en undirmatsmenn. Af öllu framangreinduleiði að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að verðmæti fasteignar hans hafilækkað við gildistöku deiliskipulagsbreytingar stefnda þann 17. júlí 2008, néað hann hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem stefnda beri að bæta, sbr.1. mgr. 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá sé því mótmæltað stefnandi eigi rétt á bótum samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins endahafi hann ekki sýnt fram á að skilyrðum þeirra reglna sé fullnægt. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. ákvæði 9. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá mótmælir stefndi sérstaklega kröfumstefnanda um greiðslu málskostnaðar, s.s. greiðslu kostnaðar vegna matsgerðar,sem stefnandi aflaði einhliða, og greiðslu kostnaðar vegna hljóðmælingar. Stefndi byggir tilvara á því að kröfur stefnanda beri að lækka verulega og að málskostnaður falliniður. Byggir stefndi kröfu sína á því að stefnanda hafi ekki tekist að sýnafram á réttmæti nema hluta þess tjóns sem bóta er krafist fyrir vegna meintrarverðmætisrýrnunar eða að tjón stefnanda sé aðeins að litlu leyti að rekja tildeiliskipulagsbreytinga sem stefndi samþykkti þann 17. júlí 2008. Vísar stefndiað öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því aðvarakrafa hans skuli ná fram að ganga.IV. Í máli þessu er deiltum bótaskyldu stefnda vegna tjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrirvegna breytinga á deiliskipulagi lóðar í nágrenni íbúðar þeirra, sem gert vareftir að hann keypti íbúðina. Stefnandi byggir á því að breytingar ádeiliskipulaginu hafi leitt til þess að íbúðin rýrnaði í verði. Er bótakrafahans á því reist að verðrýrnunin hafi verið 11% og nemi 2.904.000 krónum. Stefnandi byggirbótakröfu sína á 33. gr. áðurgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997,sbr. 56. gr. núgildandi skipulagslaga nr. 123/2010 varðandi lagaskil. Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafiorðið fyrir tjóni í skilningi 33. gr. Í 1. mgr. 33. gr.segir að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki,nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá því sem áður var heimilt eða að hún munirýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður þá eigi sá sem sýnt getifram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóðieða að hann leysi fasteignina til sín. Í 2. og 3. mgr. greinarinnar eru nánariákvæði um ákvörðun bóta o.fl. Er hér um almenna hlutlæga bótareglu að ræða semnú er að finna í 1. mgr. 51. gr. laga nr. 123/2010 með lítið breyttu orðalagisem ekki var ætlað að hafa áhrif á inntak reglunnar. Stefndi byggirsýknukröfu sína aðallega á því að yfirmatsgerðin, sem stefnandi byggir kröfusína á, sé haldin svo miklum annmörkum að hún geti ekki talist tæktsönnunargagn um tjón stefnanda. Jafnvel þótt fallistsé á það með stefnda að rétt hefði verið af matsmönnum að upplýsa um það ámatsfundi með fulltrúum bæði matsbeiðanda og matsþola, hvernig ákveðið var aðstanda að hljóðmælingu, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, er ekki fallistá að þessi formgalli leiði til þess að matsgerðin í heild sé haldin slíkumannmörkum að hún teljist ekki tækt sönnunargagn í málinu, enda er hljóðmælingineinungis einn þáttur af fleirum sem matsgerðin byggir á. Þá ber matsmönnum aðstaðfesta matsgerð sína fyrir dómi og skýra efni hennar, sbr. 65. gr. sömulaga, og á það einnig við um atriði sem þeir byggja á sérfræðigögnum annarra enmatsmanna sjálfra. Þá heldur stefndi þvífram að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé ófullnægjandi og renni hún af þeimsökum ekki stoðum undir staðhæfingar stefnanda um tjón af völdum umdeildrabreytinga á deiliskipulagi. Yfirmatsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi, staðfestumatsgerð sína og lýstu því að þeir hefðu skoðað allar íbúðir sem matsgerðin tóktil. Svo sem fram kemur í matgerð töldu yfirmatsmenn að söluverð fasteignarstefnanda hefði rýrnað um 11% vegna umdeildra breytinga á deiliskipulagistefnda. Í matsgerðinni kemur fram að þeir telja þrjá þætti leiða til þessararniðurstöðu; aukinn hávaða, aukna umferð og sjónmengun, þar með talið lakaraútsýni. Fallast má á það meðstefnda að rökstuðningur í yfirmatsgerð sé fremur rýr. Af matsgerðinni verðurekki ráðið með skýrum hætti að matsmenn hafi rannsakað sérstaklega, eða meðöðrum hætti reynt að meta, hvernig hávaða og umferð hefði verið háttað ef ekkihefði komið til breytingar á deiliskipulaginu. Þá er í matsgerðinni einnig aðfinna staðhæfingar þess efnis að flestir íbúar Stórakrika 1 séu komnir áeftirlaunaaldur, sem matsmenn telja fullvíst að hafi haft áhrif á fasteignakaupþeirra. Þessi staðhæfing fær ekki stoð í gögnum málsins og virðast íbúarhússins vera á öllum aldri. Þá er engum gögnum til að dreifa um að aldurstefnanda hafi verið forsenda kaupa hans né útskýrt hvernig það atriði geti hafahaft áhrif á mat yfirmatsmanna um verðrýrnun íbúðarinnar vegnaskipulagsbreytinganna. Þrátt fyrirframangreinda ágalla hefur því mati yfirmatsmanna ekki verið hnekkt að íbúðstefnanda hafi rýrnað í verði. Er það mat dómsins að sjónmengun og skert útsýnieitt og sér hafi hvað mest áhrif og eru þessir þættir ótvírætt til staðar ogsýnilegir við vettvangsskoðun. Endurspeglast þetta í niðurstöðu yfirmatsmanna íþví að þeir telja verðrýrnun íbúða mismunandi eftir því hvernig þessi þátturhorfir við. Hvað ónæði af umferð og aukinn hávaða varðar, þá er erfiðleikum háðað meta með nákvæmni hver umferð og hávaði hefði verið, hefði skólinn risiðinnan ramma óbreytts skipulags. Á hinn bóginn liggur fyrir að fleiri starfmenneru að störfum við Krikaskóla en verið hefði ef starfsemi hans hefði verið ísamræmi við fyrri nýtingarhugmyndir og sömuleiðis eru fleiri börn í skólanum.Var þetta staðfest af Þrúði Hjelm, skólastjóra Krikaskóla, sem gaf skýrslufyrir dómi. Af því er óhætt að draga þá ályktun að allar líkur eru á að umferðsé meiri en stefnandi mátti vænta miðað við óbreytt skipulag. Hvað hávaða frástarfsemi skólans áhrærir er á það fallist með stefnda að hljóðmælinguyfirmatsgerðarinnar er ábótavant og ályktanir yfirmatsmanna, um aukinn hávaðamiðað við fyrra deiliskipulag, eru ekki reistar á fullnægjandi gögnum. Hinsvegar er til þess að líta að stefndi aflaði nákvæmari mælinga á hávaða meðmatsgerð Ólafs Daníelssonar, dómkvadds matsmanns. Í matsgerð Ólafs er því lýsthverjum vandkvæðum það er bundið að afla nákvæms mats á hávaða frá Krikaskóla,að teknu tilliti til annarra umhverfishljóða. Engu að síður eru niðurstöðurítarlegra mælinga hans að hávaði utan við Stórakrika 1 séu í eða við efri mörkþess sem heimilt er frá atvinnustarfsemi samkvæmt reglugerð nr. 724/2008 umhávaða. Verður ekki annað séð en það styðji þá niðurstöðu yfirmatmanna, semþeir leggja til grundvallar mati sínu, að hávaði geti hæglega verið stefnandaog öðrum íbúum í Stórakrika 1 til nokkurs ama. Með vísan til þesssem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að yfirmatsgerðin sé ekkihaldin slíkum annmörkum að það leiði til þess að niðurstaða hennar verði ekkilögð til grundvallar í málinu. Verður með hliðsjón af því að byggja niðurstöðumálsins á því að stefnandi hafi á grundvelli yfirmatsgerðar tekist sönnun þessað hann hafi orðið fyrir tjóni, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum.Stefndi hefur sérstaklega andmælt forsendum matsgerðarinnar um áætlaðmarkaðsverð, en matsmenn miða verðmætisrýrnun á íbúð stefnanda við áætlað markaðsverðhennar í mars 2011. Stefndi hefur á hinn bóginn ekki rökstutt andmæli sínfrekar eða lagt fram nein gögn sem veita vísbendingar um að matsverð þetta sérangt. Er niðurstaða dómsins því sú að leggja beri niðurstöðu yfirmatsgerðartil grundvallar úrlausn málsins, bæði hvað varðar sönnun á tjóni stefnanda ogumfangi þess. Ber stefndi bótaábyrgð á framangreindu tjóni á grundvelli 33. gr.laga nr. 73/1993. Bótakrafa stefnanda verður samkvæmt framansögðu tekin tilgreina. Stefnandi krefstdráttarvaxta frá 1. ágúst 2012 en stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu frá fyrritíma en dómsuppsögu. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 skuluskaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að liðnummánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar semþörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með hliðsjón af þessarireglu verður við það að miða að stefndi hafi sannanlega haft öll gögn í höndumtil að meta fjárhæð bótakröfunnar þann 16. ágúst 2012 en þann dag sendilögmaður stefnanda stefnda kröfubréf með sundurliðaðri kröfugerð á grundvelliyfirmatsgerðarinnar. Krafa stefnanda ber því dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, frá 16. september sama ár. Í samræmi við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað. Viðákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til útlagðs kostaðar stefnanda, þ. á m.vegna matsgerðarinnar sem aflað var áður en málið var höfðað, enda verður aðtelja hana tengjast beint málarekstri þessum og falla því undir g-lið 1. mgr.129. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt er tekið tillit til þess að mál þetta errekið samhliða 6 öðrum samkynja málum. Telst málskostnaður með hliðsjón afofangreindu hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Mál þetta flutti,fyrir hönd stefnanda, Jón Magnússon hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefnda,Ingvi Snær Einarsson héraðsdómslögmaður. IngibjörgÞorsteinsdóttir, héraðsdómari og dómsformaður, kvað upp dóminn ásamtmeðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni verkfræðingi og Magnúsi Leópoldssyni,löggiltum fasteignasala. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.D ó m s o r ð : Stefndi, Mosfellsbær,greiði stefnanda, Valdimar H. Jóhannessyni, 2.904.000 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. september 2012til greiðsludags, auk 600.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 802/2016
Gagnáfrýjun Fasteignakaup Galli Stöðvunarréttur Upplýsingaskylda Beint tjón Skaðabætur
R ehf. höfðaði mál á hendur H og Á og krafðist aðallega riftunar á kaupsamningi um fasteign vegna ýmissa galla sem félagið taldi vera á eigninni, en til vara skaðabóta. Héraðsdómur hafnaði riftunarkröfu R ehf. en féllst á að félagið ætti rétt á skaðabótum sökum þess að brunahurð og snjógrind hefðu ekki staðist kröfur byggingarreglugerðar og vegna þess að lagning rafmagns í bílskúr hefði ekki verið í samræmi við kaupsamning. Þar sem R ehf. hafði haldið eftir kaupsamningsgreiðslu sem nam hærri fjárhæð heldur en skaðabætur félagsins vegna gallanna, sýknaði héraðsdómur H og Á af kröfum þess á grundvelli skuldajafnaðar. Fyrir Hæstarétti var aðeins deilt um skaðabótakröfu R ehf. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um rétt R ehf. til bóta vegna brunahurðarinnar og raflagnanna í bílskúrnum, en sýknaði H og Á af kröfu félagsins vegna snjógrindarinnar. Þá taldi Hæstiréttur að H og Á bæru ábyrgð á því gagnvart R ehf. að gerð hefðu verið mistök við gerð söluyfirlits fasteignarinnar, þar sem tilgreint var að til staðar væri snjóbræðslukerfi þótt svo hefði ekki verið, og því ætti félagið einnig rétt á bótum vegna þess. Að lokum vísaði Hæstiréttur til þess að þótt H og Á hefðu ekki gagnáfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti heldur krafist staðfestingar hans, væri þeim engu að síður heimilt að krefjast þess að skaðabótakröfu R ehf. yrði hafnað, þar á meðal vegna þeirra liða sem dæmdir hefðu verið í héraði, enda fælist ekki í því krafa um breytingu á dómsorði héraðsdóms heldur að forsendum fyrir niðurstöðunni yrði breytt. Voru H og Á því dæmd til að greiða R ehf. skaðabætur vegna nefndra galla, en að frádreginni þeirri fjárhæð sem R ehf. hafði haldið eftir.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2016. Hann krefst þessað stefndu verði gert að greiða sér 4.703.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 18. júní 2015 til 14. janúar 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMál þetta reis af ágreiningi milliáfrýjanda og stefndu um rétt hins fyrrgreinda til skaðabóta úr hendi stefnduvegna ætlaðra galla á húseigninni Skógarseli 11 á Egilsstöðum, sem þau selduáfrýjanda. Aðdragandi þeirra kaupa var sá að fyrirsvarsmaður áfrýjanda ogeiginkona hans gerðu kauptilboð í fasteignina 18. maí 2015, en það var gert meðáskilnaði um að þau hefðu heimild til þess að framselja réttindi sín og skyldursamkvæmt tilboðinu til ótilgreinds einkahlutafélags. Þann rétt nýttu þau þegargengið var frá kaupsamningi þar sem áfrýjandi var tilgreindur kaupandi. Ítilboðinu sagði jafnframt: ,,Kauptilboð þetta er gert með fyrirvara um frekariskoðun á ummerkjum um raka í einu herbergi á neðri hæð sem og nánari skoðun áparketi í sama herbergi. Kaupendur skulu hafa fallið frá fyrirvara þessum eigisíðar en þrem vikum eftir að kauptilboð er samþykkt.“ Í skýrslu fyrirhéraðsdómi upplýsti fyrirsvarsmaður áfrýjanda, að hann hefði rætt við fasteignasölunaInni á Egilsstöðum, sem haft hefði fasteignina til sölumeðferðar, og gerttilboð í hana. Hann lýsti því síðan að eftir að tilboðið hefði verið samþykkt,,þá fer ég og skoða með Sigurði Magnússyni fasteignasala og það var nokkuðvenjubundin skoðun.“ Fasteignasali þessi mun hafa verið starfsmaðuráðurnefndrar fasteignasölu. Fyrirsvarsmaðurinn lýsti því einnig að hann hefðióskað eftir því að við þá skoðun yrðu eigendur fasteignarinnar ekki viðstaddir.Stefndu undirrituðu hið skriflega tilboð um samþykki sitt 19. maí 2015. Ekki er upplýst hvenær fasteignasali sá, semí upphafi hafði milligöngu við kaupin,útbjó söluyfirlit vegna fasteignarinnar. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda bar fyrirhéraðsdómi að hann hefði óskað eftir því að fá það sent áður en hann gerðikauptilboð í fasteignina. Í stefnu til héraðsdóms er á því byggt að við gerðkauptilboðs hafi legið fyrir söluyfirlit frá fasteignasalanum. Þessarimálsástæðu hefur ekki verið andmælt og verður samkvæmt því lagt til grundvallarað fyrirsvarsmaðurinn hafi haft söluyfirlit þegar hann og eiginkona hans gerðutilboðið. Jafnframt verður lagt til grundvallar að þetta söluyfirlit hafi veriðsama efnis og það sem prentað var út fyrir fund 18. júní 2015 og síðar getur,en án nafnritana. Af gögnum málsins má ráða að haldinn hafiverið fundur á fasteignasölunni til þess að undirrita skriflegan kaupsamning umeignina 18. júní 2015. Þar mættu stefndu og fyrirsvarsmaður áfrýjanda ogeiginkona hans. Í upphafi fundarins hafi eigandi fasteignasölunnar, semannaðist lokafrágang viðskiptanna, tekið til við að lesa söluyfirlit fyrirviðstöddum, svo og kynna önnur skjöl sem þýðingu höfðu. Í söluyfirlitinu var meðalannars að finna eftirfarandi texta: ,,Utan á húsinu er ljós steinkápa ogbílastæði er hellulagt með snjóbræðslu sem og aðkoma að húsi.“ Er kom að lestriþessa hluta söluyfirlitsins er ágreiningur með aðilum um atvik málsins íframhaldinu. Stefndu kveðast strax hafa vakið athygli á því að ekki værisnjóbræðslukerfi undir bílastæði og aðkomu að húsi. Tók eigandifasteignasölunnar undir það í sinni skýrslu fyrir dómi. Kvað hann það ,,algjörlegaá hreinu í mínum huga að fyrirsvarsmanni stefnanda var það fullljóst að þettahafði eða þarna var ofsagt.“ Hann kveðst hafa strikað yfir þessi orð á sínueintaki söluyfirlitsins og látið það svo ganga hringinn og aðrir skrifað undirþað. Önnur eintök hafi einnig gengið hringinn og verið árituð. Hann hafi á hinnbóginn ekki gengið úr skugga um að aðrir viðstaddir hafi breytt sínum eintökummeð sama hætti. Áfrýjandi, sem lagt hefur fram áritað eintak söluyfirlits þarsem ekki er strikað yfir þessi orð, neitar að samkomulag hafi orðið um aðbreyta söluyfirlitinu og kveður það ekki sérstaklega hafa komið til tals áfundinum að breyta því. Hann hafi ekki áttað sig á að ekki væri snjóbræðslaundir bílastæði og aðkomu að húsi fyrr en eftir afhendingu, þegar honum hafiverið bent á það af manni, sem hann hafi þá fengið til að skoða eignina með sér.Síðar á fundinum var ritað undir kaupsamning um fasteignina og um nánarilýsingu á henni sagði þar í texta sem var undirstrikaður: ,,Nánar tiltekið erum að ræða 193 fm. einbýlishús auk 26,1 fm. bílgeymslu, samtals 219,1 fm.,byggt úr forsteyptum einingum árið 2005. Vísað er til söluyfirlits varðandinánari lýsingu hins selda.“ Við gerð kaupsamningsins voru þannig tvö mismunandieintök af söluyfirlitum.Fyrir liggur að fasteignasali sá, sem íupphafi hafði milligöngu við kaupin útbjó söluyfirlitið. Hann kveðst hafaskoðað húsið þegar það var tekið til sölumeðferðar á fasteignasölunni. Hannhafi haft samskipti við stefndu Ágústu við skoðunina og segist hafa byggt efnisöluyfirlitsins á því sem hann sá við skoðunina og því sem hann var upplýsturum. Hann var spurður um hvernig það hafi komið til að hann hafi fært inn ásöluyfirlit að snjóbræðsla væri á tilgreindum stöðum. Hann svaraði því svo aðhann hafi skilið stefndu Ágústu þannig að það væru hitalagnir undir þessumstöðum en mögulegt sé að einhver misskilningur hafi orðið og hann hafi oftúlkaðþað sem hún sagði. Ágústa kvaðst sjálf í sinni skýrslu ekki hafa sagt aðhitalagnir væru undir bílastæði eða aðkomu að húsi og telur að um mistök afhálfu fasteignasalans hafi verið að ræða. IIÍ 1. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2004 um sölufasteigna, fyrirtækja og skipa, sem giltu á þeim tíma er atvik málsins urðu, varmælt fyrir um að fasteignasali skyldi, strax og hann fengi eign tilsölumeðferðar eða honum falið að ganga frá kauptilboði eða kaupsamningi umeign, semja rækilegt yfirlit um þau atriði sem skipt gætu máli við sölueignarinnar. Í 2. mgr. greinarinnar sagði að áður en tilboð væri gert í eignskyldi afhenda væntanlegum tilboðsgjafa söluyfirlitið og skyldi hann staðfestamóttöku þess með nafnritun sinni og dagsetningu. Jafnframt sagði í 3. mgr.greinarinnar að fasteignasali skyldi afla undirritunar seljanda á söluyfirlitum að efni þess væri rétt samkvæmt bestu vitund hans. Í 2. mgr. 12. gr. lagannasagði svo að fasteignasali bæri ábyrgð á því ef upplýsingar í söluyfirliti reyndustrangar eða ófullnægjandi, enda væri um að kenna gáleysi hans. Þá sagði í 3.mgr. sömu greinar að skylda seljanda til þess að veita upplýsingar samkvæmtlögum um fasteignakaup væri óháð skyldum fasteignasala samkvæmt lögunum. Ljóst er að fasteignasali sá, er í upphafi hafðimilligöngu um kaupin, sinnti ekki framangreindri skyldu um að afla undirskriftavæntanlegs tilboðsgjafa og seljenda á söluyfirlitið. Jafnframt liggur fyrir aðefni söluyfirlitsins var annað en seljendur fullyrða að það hafi átt að vera ogekki í samræmi við raunverulegan búnað fasteignarinnar. Fasteignasali sá, semannaðist gerð söluyfirlitsins, er samkvæmt framansögðu ábyrgur fyrir misræmimilli efnis þess og raunverulegs búnaðar fasteignarinnar. Þá liggur fyrir að samkvæmt 1. mgr. 7. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup komst á kaupsamningur með aðilum þegar þann19. maí 2015 með því að seljendur samþykktu með undirritun sinni kauptilboð semfyrirsvarsmaður áfrýjanda og eiginkona hans höfðu gert. Hvorugur málsaðilareisir þó málatilbúnað sinn á því að þegar kom að því að gengið skyldi fráskriflegum kaupsamningi 18. júní 2015 hafi þegar verið kominn á samningur, heldur bermálatilbúnaður þeirra með sér að kaupsamningur hafi fyrst orðið bindandisíðastnefndan dag. Verður að miða úrlausn málsins við það. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þeimkröfuliðum, sem áfrýjandi teflir fram, og mynda skaðabótakröfu hans. Verðurfyrst fjallað um hvort hann eigi rétt til bóta vegna þess að ekki hafi veriðsnjóbræðslukerfi undir bílastæði og aðkomu að húsi, eins og sagði ísöluyfirlitinu. Við úrlausn um það verður í ljósi efnis söluyfirlitsins að lítasvo á að stefndu hafi sönnunarbyrði fyrir því að áfrýjandi hafi á fundinumsamþykkt breytingu á söluyfirlitinu og að hann félli frá kröfu um skaðabæturvegna þess að snjóbræðslukerfið hafi ekki verið fyrir hendi. Eins og að framangreinir er framburður fyrirsvarsmanns áfrýjanda annars vegar og stefndu hinsvegar andstæður um það hvort þetta hafi komið sérstaklega til tals á fundinum18. júní 2015 og efni söluyfirlits að þessu leyti verið breytt á fundinum og fyrirsvarsmaðurinnunað við þá breytingu. Framburður málsaðila að þessu leyti getur ekki haftsönnunargildi, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðmat á sönnunargildi framburðar eiganda fasteignasölunnar, er annaðistmilligöngu um söluna, sem einnig er lögmaður og löggiltur fasteignasali, verðursamkvæmt 59. gr. laganna að huga að því hvaða hagsmuni hann hefur afmálsúrslitum, en samkvæmt framansögðu ber hann, sem vinnuveitandi þessfasteignasala er söluyfirlitið vann, ábyrgð á þeim mistökum sem urðu við gerðþess. Verður einnig að líta til þeirrar framkvæmdar sem hann ber sjálfur ábyrgðá að tryggja ekki ótvíræðan frágang á þeirri breytingu sem hann kveður hafaverið gerða á söluyfirlitinu, þannig að ekki væru fleiri en eitt mismunandieintak söluyfirlits til. Jafnframt gættihann þess ekki, í ljósi þeirrar óvissu sem uppi var, að búnaði fasteignar værilýst sérstaklega í kaupsamningi, heldur lét nægja að þar væri um nánari lýsinguvísað til söluyfirlitsins. Er samkvæmt framansögðu, og að teknu tilliti tilþess að því er ekki haldið fram að áfrýjandi hafi, hvað sem leið ætluðusamþykki hans á breytingunni, fallist á að una við hana bótalaust, ekki unnt aðleggja framburð fyrirsvarsmanns fasteignasölunnar til grundvallar um þettaatriði. Er því ósannað að áfrýjandi hafi afsalað sér skaðabótarétti vegnaþeirra mistaka, sem urðu við gerð söluyfirlitsins, sem hann hafði haft ívörslum sínum í einn mánuð er fundurinn var haldinn. Í 27. gr. laga nr. 40/2002segir að fasteign teljist gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi,eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama eigi viðef fasteignin er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar eru í auglýsingum,söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum. Gagnvart kaupanda berastefndu því ábyrgð á þeim mistökum sem urðu við gerð söluyfirlits og leiddu tilþess að efni þess var ekki í samræmi við búnað og eiginleika fasteignarinnar aðþessu leyti, enda verður litið svo á að þar sem fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafðihaft söluyfirlitið í vörslum sínum í mánuð áður en fundurinn 18. júní 2015 varhaldinn, að 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 eigi ekki við. Krafa áfrýjanda erreist á matsgerð dómkvadds manns sem áætlaði, miðað við tilgreinda verklýsingu,að kosta myndi 2.200.000 krónur að setja snjóbræðslukerfi undir bílastæði ogaðkomu að húsinu. Þessu mati hefur hvorki verið hnekkt með yfirmati né færðhaldbær rök fyrir því að fjárhæðin eigi að vera lægri og verður hún því lögðtil grundvallar. 2Í héraði kröfðust stefndu sýknu af kröfuáfrýjanda en höfðuðu ekki gagnsakarmál þótt áfrýjandi hefði haldið eftir1.000.000 krónum af þeim hluta kaupverðs sem greiða átti 1. júlí 2015. Íhéraðsgreinargerð lýstu þau yfir að kröfu þeirra um greiðslu þess, sem eftirvar haldið af kaupverðinu, væri haldið til streitu. Í hinum áfrýjaða dómi ermálsástæða þessi skilin svo að gagnkrafa sé höfð uppi til skuldajafnaðar viðætlaða skaðabótakröfu áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Íhéraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi ætti skaðabótakröfu áhendur stefndu vegna þriggja liða sem tilgreindir eru í matsgerð dómkvaddsmanns 7. desember 2015 og taldir voru til galla. Skaðabætur voru ákveðnarsamtals 598.000 krónur. Þeir þrír liðir sem um ræðir voru í fyrsta lagi aðbúnaði þar sem vera átti brunahurð milli íbúðarrýmis og bílageymslu væri áfátt,sbr. lið 2 í matsgerðinni, í öðru lagi að rafmagn hafði ekki verið leitt í bílageymslu,sbr. lið 5 í matsgerð og í þriðja lagi að svonefnda snjógrind vantaði á þakfyrir ofan innganga í húsið, sbr. lið 12 í matsgerð. Þar sem dæmdar skaðabæturvoru lægri en gagnkrafa stefndu, sem þó var ekki krafist sjálfstæðs dóms um,var niðurstaða héraðsdóms sú að sýkna stefndu af kröfu áfrýjanda. Eins og framer komið krefjast stefndu þess hér fyrir dómi að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur. Þau telja sér engu að síður heimilt að lögum að krefjast þess aðhafnað verði kröfu áfrýjanda um skaðabætur, einnig vegna þeirra þriggja liðasem dæmdir voru í héraði. Fallist er á með stefndu að þau geti hagaðmálatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti á þennan veg, enda felst ekki í því krafaum breytingu á dómsorði héraðsdóms, heldur að forsendum fyrir niðurstöðunniverði breytt. Var því ekki þörfgagnáfrýjunar af þeirra hálfu. Verða því allir liðir í matsgerð dómkvadds manns,sem mynda skaðabótakröfu áfrýjanda, til endurskoðunar hér fyrir dómi.3Í 2.lið matsgerðar er komist að þeirri niðurstöðu að kostnaður við að taka niðurhurð milli íbúðarrýmis og bílageymslu, farga efni og setja í staðinn nýja hurðsem uppfyllir kröfur byggingarreglugerðar nr. 441/1998, sem gilti á þeim tímasem húsið var reist, væri 210.000 krónur. Í héraðsdómi var talið að búnaðurbrunahurðarinnar fæli í sér galla á fasteigninni enda hafi stefndu borið aðupplýsa um annmarka á hurðinni, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Í framhaldi afþví að fasteignin var afhent 1. júlí 2015 og kvartana áfrýjanda óskaði stefndiHafsteinn eftir því að lokaúttekt færi fram á eigninni. Vottorð um þálokaúttekt er dagsett 8. sama mánaðar. Þar var meðal annars gerð athugasemd viðað eftir væri að ,,setja felliþröskuld og hurðarpumpu á eldvarnarhurð íbílageymslu“. Í bréfi stefndu 23. júlí 2015 til áfrýjanda buðust þau til þessað lagfæra þau atriði, sem ófrágengin væru samkvæmt lokaúttekt, meðal annarsbúnað eldvarnarhurðar. Því var hafnað af hálfu áfrýjanda sem á því stigi hafðilýst yfir riftun kaupanna, en frá þeirri kröfu hefur hann fallið eftir aðniðurstaða héraðsdóms lá fyrir. Í 1. mgr. 39. gr. laga nr. 40/2002 er kveðið áum að sé fasteign gölluð, en seljandi býðst til þess að bæta úr gallanum fyrireigin reikning sé kaupanda skylt að una því enda hafi úrbæturnar ekki í för meðsér slík óþægindi fyrir hann að ósanngjarnt megi telja og hann hefur ekkisérstakar ástæður til þess að leggjast gegn þeim. Áfrýjandi færði engin sérstökrök fyrir því að hafna boði stefndu um úrbætur, þótt honum væri ljóst aðstefndi Hafsteinn sé húsasmíðameistari og hafi sjálfur reist húsið. Verður lagttil grundvallar að synjun áfrýjanda á boði stefndu um úrbætur hafi farið í bágavið 1. mgr. 39. gr. laga nr. 40/2002. Þar sem fallist hefur verið á aðáfrýjandi eigi rétt til skaðabóta vegna gallans leiðir af skýringu á 4. mgr.39. gr. laganna að áfrýjandi heldur þeim rétti, þrátt fyrir óréttmæta synjun áboði stefndu um úrbætur. Verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um þennan lið. Jafnframt verður með vísan til forsendnastaðfest niðurstaða héraðsdóms um rétt áfrýjanda til skaðabóta vegna kostnaðarvið að leiða rafmagn í bílageymslu, sbr. lið 5 í matsgerð. Þótt svonefndsnjógrind eigi að vera á þaki hússins fyrir ofan innganga til þess að fullnægjakröfum byggingarreglugerðar, sbr. lið 12 í matsgerð, verður að líta til þess aðvið skoðun af hálfu fyrirsvarsmanns áfrýjanda gat honum ekki dulist aðsnjógrind vantaði á húsið. Eins og fram er komið baðst áfrýjandi undan því aðstefndu væru viðstödd er hann skoðaði húsið. Sú staðreynd breytir ekkiupplýsingaskyldu stefndu, en á hinn bóginn verður við þær aðstæður að geraríkari kröfur til aðgæslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda við skoðun hans á eigninni.Getur hann samkvæmt framansögðu ekki borið fyrir sig að snjógrind hafi vantað áþak hússins og verða stefndu sýknuð af kröfu um skaðabætur af þeim sökum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verðurniðurstaða hans um liði 3, 4 og 6 til 11 og 13 til 16 í matsgerð staðfest. Samkvæmt öllu framansögðu verða stefndudæmd til að greiða áfrýjanda 2.730.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorðigreinir. Frá þeirri fjárhæð dragast 1.000.000 krónur sem áfrýjandi hélt eftiraf þeim hluta kaupverðsins sem greiða átti 1. júlí 2015. Staðfest verður niðurstaða hins áfrýjaðadóms um málskostnað í héraði. Að teknu tilliti til þess að stefndu eruhér fyrir dómi dæmd til greiðslu hærri skaðabóta en í héraðsdómi verður þeimgert að greiða áfrýjanda hluta af kostnaði hans við meðferð málsins fyrirHæstarétti, eins og getur í dómsorði, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Stefndu,Hafsteinn Jónasson og Ágústa Björnsdóttir, greiði áfrýjanda, R101 ehf.,2.730.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 18. júní 2015 til 1. júlí sama ár, en af1.730.000 krónum frá þeim degi til 14. janúar 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum1.000.000 krónum.Málskostnaðarákvæðihéraðsdóms skal vera óraskað.Stefndugreiði óskipt áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 26.október 2016. Mál þetta, sem tekið var tildóms 7. september 2016, höfðaði R101 ehf., Hafnarstræti 20, Reykjavík, hinn 14.desember 2015 gegn Hafsteini Jónassyni og Ágústu Björnsdóttur, Norðurtúni 7,Egilsstöðum. Í málinu gerir stefnandiaðallega þær dómkröfur að staðfest verði riftun hans á kaupsamningi stefnandaog stefndu, dags. 18. júní 2015, um fasteignina Skógarsel 11 á Egilsstöðum ogað stefndu verði gert að endurgreiða kaupverðið, 45.000.000 króna, með vöxtumskv. 3. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18.júní 2015 og með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá 18. ágúst 2015 tilgreiðsludags, gegn afhendingu eignarinnar Skógarsel 11, Egilsstöðum tilstefndu. Til vara er þess krafist aðstefndu verði gert að greiða stefnanda 4.703.000 krónur, með vöxtum skv. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 18. júní 2015 og með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. III.kafla, sömu laga, mánuði eftir að skaðabótakrafa var kynnt stefndu, sem hafiverið með birtingu stefnu þessarar. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndukrefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafistmálskostnaðar. Dómendurgengu á vettvang við aðalmeðferð málsins, ásamt lögmönnum aðila, stefndu ogfyrirsvarsmanni stefnanda.IMálsatvik Ágreininguraðila í máli þessu er risinn af viðskiptum þeirra um fasteignina Skógarsel 11,sem er einbýlishús á Egilsstöðum. Húsið mun hafa verið byggt á árunum 2004–2005af stefndu þessa máls og bjuggu þau í húsinu frá síðarnefndu ári og fram tilþess er stefnandi eignaðist það á árinu 2015. Stefndi Hafsteinn, sem kvaðstfyrir dómi vera löggiltur húsasmíðameistari, var sjálfur byggingarstjóri viðbyggingu fasteignarinnar. Hinn19. maí 2015 samþykktu stefndu kauptilboð í fasteignina, dags. 18. s.m., semsett var fram í nafni Róberts Óskars Sigurvaldasonar, fyrirsvarsmanns stefnandaog eiginkonu hans, Önnu Marínar Þórarinsdóttur. Í tilboðinu áskildutilboðsgjafar sér rétt til að breyta kaupanda í fyrirtæki (ehf.) áður enkaupsamningur yrði undirritaður. Þá var þar að finna fyrirvara um „frekariskoðun á ummerkjum um raka í einu herbergi á neðri hæð sem og nánari skoðun áparketi í sama herbergi“, og skyldu tilboðsgjafar hafa fallið frá þeimfyrirvara innan þriggja vikna frá samþykkt kauptilboðs. Fyrirliggur að tilboðsgjafar skoðuðu húsið ásamt fasteignasala, en að seljendumfjarstöddum samkvæmt sérstakri ósk tilboðsgjafa. Undirritunkaupsamnings fór fram á skrifstofu fasteignasölunnar 18. júní 2015. Undir hann rita stefndu sem seljendur ogfyrirsvarsmaður stefnanda fyrir hönd kaupanda. Eiginkona fyrirsvarsmannsstefnanda og Hilmar Gunnlaugsson hrl., löggiltur fasteignasali, rita undir semvottar. Samkvæmt kaupsamningi var afhendingardagur eignarinnar ákveðinn 1. júlí2015 og liggur ekki annað fyrir en að afhending hafi farið fram á tilskildumdegi. Aftölvubréfum milli fyrisvarsmanns stefnanda, lögmanns hans og fasteignasölunnarverður ráðið að strax þann 1. júlí hafi fasteignasala verið tjáð að kaupandiværi ósáttur við einhver atriði, eftir að hafa fengið húsið afhent. Ítölvupósti fyrirsvarsmanns kaupanda til fasteignasölunnar frá 7. júlí er gerð athugasemdvið að lokaúttekt á fasteigninni hafi reynst ólokið, þrátt fyrir að fasteigninværi skráð á byggingarstig 7. Hyggðist kaupandi því leita til Mannvits umúttekt á húsinu. Þá upplýsti kaupandi að rafvirki væri að störfum í húsinu áhans vegum, við að leggja rafmagn þar sem það vantaði og „loka dósum hingað ogþangað“. Vottorðbyggingarfulltrúa Fljótsdalshéraðs um lokaúttekt fyrir fasteignina er dagsett8. júlí 2015. Kemur þar fram að byggingarstjóri fasteignarinnar, stefndiHafsteinn, hafi óskað eftir úttektinni og hún farið fram að honum viðstöddum,auk fulltrúa Brunavarna á Austurlandi. Samkvæmt vottorðinu var lokaúttektstaðfest með athugasemdum, sem lutu að því að eftir væri að „klæða afrafmagnsrör að og frá rafmagnstöflu í forstofu, setja felliþröskuld oghurðarpumpu á eldvarnarhurð í bílageymslu, loka lagnaleið úr bílageymslu niðurí neðri hæð hússins og loka tveimur götum í bílskúrslofti með gipsplötum“. Ertekið fram að eigendur beri ábyrgð á að svo sé gert áður en byggingin verðiaftur tekin í notkun. Umsvipað leyti mun ástandsskoðun byggingafræðings hjá Mannviti hafa farið fram aðósk fyrirsvarsmanns stefnanda og er skýrsla hans dags. 16. júlí s.á. Eru þargerðar athugasemdir við ástand fasteignarinnar í 15 liðum. Meðtölvubréfi 17. júlí 2015 tilkynnti lögmaður stefnanda fasteignasölunni, sem ogviðskiptabanka seljenda, að kaupsamningnum yrði rift. Er í bréfinu vikið aðathugasemdum byggingarfulltrúans og Mannvits. Þá er þar gerð athugasemd við aðsnjóbræðslukerfi sé ekki fyrir hendi, þrátt fyrir lýsingu í söluyfirliti. Ísvari fasteignasalans, dags. sama dag, er tekið fram að staðhæfing umsnjóbræðslukerfi í söluyfirliti hefði verið leiðrétt á kaupsamningsfundi ogbent á að formlegri tilkynningu um riftun beri að beina að seljendum sjálfum. Formlegtilkynning um riftun kaupsamnings um fasteignina var send lögmanni stefndu með bréfi lögmanns stefnanda, dags.30. júlí 2015. Er þar tekið fram að kaupendur hafi þegar gert ráðstafanir tilað tæma og skila eigninni. Fasteigninni mun þó ekki hafa verið skilað og munfyrirsvarsmaður stefnanda hafa búið þar ásamt fjölskyldu sinni frá afhendingu. Tilkynningumstefnanda um riftun var svarað með bréfum lögmanns stefndu, dags. 23. júlí og7. ágúst s.á. Var því þar alfarið hafnað að skilyrði væru til riftunar, entekið fram að seljendur lýstu vilja til sátta og byðust til að bæta úr þeimatriðum sem fundið væri að í vottorði byggingarfulltrúa um lokaúttekt, utantveggja gata í bílskúrslofti sem væru tilkomin vegna aðgerða kaupanda eftir aðeignin hafði verið afhent. Þá var bent á að lokagreiðsla kaupverðs hefði ekkiverið innt réttilega af hendi samkvæmt kaupsamningi, þar sem einni milljónkróna hefði verið haldið eftir. Meðtölvubréfi til lögmanns stefndu 27. ágúst 2015 svaraði lögmaður stefnanda boðistefndu um úrbætur á þann veg að úrbætur yrðu að ná til alls þess sem upp ávantaði, og nefndi þar að í lokaúttekt hefði verið gerð athugasemd við fjöguratriði, en auk þess yrði að bæta úr öllum þeim atriðum sem nefnd væru í úttektMannvits og leggja hitalagnir í bílastæði og aðkomu að húsinu, „sbr.ótvírætt ákvæði um það í söluyfirliti“. Einsog fyrr sagði var mál þetta höfðað í desember 2015 og lá þá fyrir matsgerðdómkvadds matsmanns, sem síðar verður vikið að. Með bréfi, dags. 7. mars 2016,buðust stefndu til að greiða stefnanda 300.000 krónur vegna endurbóta sömuatriða og þeir höfðu áður boðist til að bæta úr. Jafnframt lýstu stefndu yfirskuldajöfnuði á móti ógreiddri lokagreiðslu sem þau ættu kröfu á, að fjárhæð1.000.000 króna, að viðbættum dráttarvöxtum. Samkvæmtþví sem greinir í stöðluðum texta samþykkts kauptilboðs og kaupsamnings umfasteignina lágu fyrir við undirritun ýmis skjöl, þar tilgreind, sem aðilarkynntu sér og gerðu ekki athugasemdir við, þar á meðal söluyfirlit. Meðalmálsgagna er söluyfirlit, dags. 18. júní 2015, á stöðluðu formi, merkt Innifasteignasölu. Í dálki merktum „Byggingarstig“, segir „7 Fullgerð bygging“. Ítexta sem felur í sér lýsingu eignar, segir m.a.: „Húsið er fullbúið að utansem innan með vönduðum innréttingum, gólfefnum og tækjum.“ Þá segir þar að„bílastæði [sé] hellulagt með snjóbræðslu sem og aðkoma að húsi“. Söluyfirlitiðber ekki áritun seljanda í þar til gerðum dálki um staðfestingu á réttmætiupplýsinga í söluyfirlitinu. Neðarlega á þeim tveimur eintökum söluyfirlitsinssem lögð hafa verið fram í málinu (annað bæði í frumriti og afriti), hafaseljendur og fyrirsvarsmaður kaupanda ritað upphafsstafi sína. Munu þæráletranir hafa átt sér stað þegar gengið var til undirritunar kaupsamnings áskrifstofu fasteignasala. Á öðru eintakanna, sem mun frá fasteignasalanumkomið, hefur verið strikað yfir hluta texta um lýsingu eignar, þ.e. orðin „snjóbræðslu sem og aðkomaað húsi“ en á hinu eintakinu, sem mun vera frá kaupanda komið, hefur veriðstrikað undir sömu orð, hvort tveggja með bláum penna. Aðilagreinir á um það hvort seljendur hafi, fyrir undirritun kaupsamningsins,leiðrétt þær röngu upplýsingar sem fram koma í texta um lýsingu fasteignarinnarí söluyfirlitinu að snjóbræðslukerfi sé undir bílastæði og aðkomu að húsinu. Þásnýst deila aðila um það hvort fasteignin sé haldin göllum með því að ýmsumatriðum, innan húss og utan, sé áfátt eða vanti, en kaupandi byggir á því aðhann hafi mátt treysta því að þau væru fyrir hendi og í lagi. Vísar hann þareinkum til þess að eignin hafi verið kynnt sem „fullbúin“ í söluyfirliti.II Einsog fyrr var nefnt aflaði stefnandi einhliða skýrslu Róberts Kjartanssonarbyggingafræðings B.Sc. hjá Mannviti, sem ber titilinn „Mat á íbúðarhúsi fyrir lokaúttekt“. Íþeirri skýrslu, sem stefndu mótmæla eindregið að hafi nokkurt sönnunargildi,eru gerðar athugasemdir við eftirfarandi atriði, sem nánar er gerð grein fyrirí skýrslunni: 1.Op er í milliplötu sem skilur að bílskúr og kjallara. 2.Hurð milli bílskúrs og geymslu er ekki merkt sem brunahurð, ekki með hurðapumpuog ekki með felliþröskuld. 3.Milliloft er í bílskúr sem ekki er skilgreint í aðaluppdrætti. 4.Loftaplötur vantar í bílskúr. 5.Ekkert rafmagn er í bílskúr, enda ekki búið að draga strengi í dósir sem eru þartil staðar. 6.Opnar og ófrágengnar dósir, sem þó er búið að draga strengi í, eru ífataherbergi inn af hjónaherbergi, loft[i] inni í stofu og víðar. 7.Opnar og ófrágengnar dósir sem þó er búið að draga strengi í eru neðan ísvalagólfum. 8.Í kringum hurðarstykki dyra á norðurhlið á eftir að ganga frá fúgu og einnigloka sökkuleinangrun neðan við dyrnar. 10.Eftir er að loka af ídráttarrör og lagnir sem ganga út úr rafmagnstöflumhússins. 11.Milliveggur sem skilja á að geymslu og salerni samkvæmt Grunnmynd-A, er ekkitil staðar og eru þessi rými því eitt opið rými í dag. 12.Handslökkvitæki er ekki til staðar í bílskúr. 13.Fúgun sökkulflísa í geymslu við bílskúr er ólokið. 14.Engin snjógrind er á þaki þó halli þaks sé meiri en 14°. 15.Frágangi glugga er ekki lokið. Íniðurstöðu skýrslunnar kemur fram að það sé mat skýrsluhöfundar að ekki megigefa út lokaúttektarvottorð fyrrr en bætt hafi verið úr framangreindum atriðum.Þá sé það mat skýrsluhöfundar að ekki megi nota húsið fyrr en bætt hafi veriðúr atriðum nr. 1, 2, 3, 4 og 12. Fyrirmálshöfðun var dómkvaddur matsmaður að beiðni stefnanda. Var honum falið aðsvara eftirfarandi matsspurningum í 16 liðum: „1.Hver er kostnaðurinn við að setja snjóbræðslu í bílastæði og aðkomu að húsi og tengjavið hitagrind hússins, efni og vinna? 2.Hver er kostnaður við brunahurð EI60 milli húss og bílageymslu og uppsetningu áhenni þannig að allur frágangur, sé í samræmi við byggingareglugerð varðandiopnun inn í rými, þröskulda, hurðarpumpur o.fl.? 3.Hver er kostnaðurinn við lokun á lagnagati í milliplötu í bílskúr? (Þessiaðgerð miðast við að fyllt sé í gatið með steinull og þar til gerðumeldvarnarþanefnum við lagnir og síðan steypt.) 4.hver er kostnaðurinn við það að fjarlægja milliloft í bílskúr sem ekki er ísamræmi við aðaluppdrátt og ganga frá lofti í kjölfarið? 5.Hver er kostnaðurinn við það að leiða rafmagn í bílskúr? 6.Hver er kostnaðurinn við frágang á dósum víða í íbúðinni og neðan í svalagólfi? 7.Hver er kostnaðurinn við það að ganga að fullu frá gluggum, gluggaumgjörðum ogkistum? (Þessi aðgerð miðast við pulsukant meðfram glerjum, kíttun yfir meðbrúnu kítti og setja vatnsbretti þar sem þau hefur vantað.) 8.Hver er kostnaðurinn við að ganga frá hurðarstykki dyra á norðurhlið; fúgu ogsökkuleinangrun? 9.Hver er kostnaðurinn við að loka af ídráttarrör og lagnir frá rafmagnstöflumhússins? (Þessi aðgerð miðast við að smíða hurðar fyrir opið.) 10.Hver er kostnaðurinn við uppsetningu á millivegg sem skilur að geymslu ogsalerni? 11.Hver er kostnaðurinn við fúgun sökkulflísa í geymslu við bílskúr? 12.Hver er kostnaðurinn við uppsetningu á snjógrind á þaki? 13.Hver er kostnaðurinn við uppsetningu á sjálfvirkri bílskúrshurðaropnun? 14.Hver er kostnaðurinn við að ganga frá lokaúttekt á rafmagni hússins? 15.Var hið metna húsnæði í íbúðarhæfu standi við afhendingu? 16.Var hið metna húsnæði fullbúið í skilningi byggingarreglugerða við afhendingu?“ Ímatsgerð dómkvadds matsmanns, Tryggva Jakobssonar, byggingafræðings og múrarmeistara,dags. 7. desember 2015, er matspurningunum svarað þannig að matsmaðurinn áætlarkostnað af hverjum verklið samkvæmt spurningum 1 til 14, en samtals nemurkostnaður samkvæmt þessum liðum 4.703.000 krónum. Svarar sú fjárhæð tilskaðabótakröfu þeirrar sem stefnanda heldur fram til vara, verði ekki fallist áaðalkröfu hans um riftun. Niðurstöðum samkvæmt hverjum þessara 14 liðamatsgerðarinnar fylgir stuttur rökstuðningur, utan þess að auðséð mistök hafaátt sér stað í rökstuðningi við liði nr. 5 og 6 þar sem einungis er endurtekinnrökstuðningur við lið nr. 4. Nánartiltekið er töluleg niðurstaða matsmanns um hvern þessara 14 liða eftirfarandi:1) 2.200.000 krónur, 2) 210.000 krónur, 3) 55.000 krónur, 4) 75.000 krónur, 5)320.000 krónur, 6) 52.000 krónur, 7) 810.000 krónur, 8) 35.000 krónur, 9)165.000 krónur, 10) 115.000 krónur, 11) 35.000 krónur, 12) 68.000 krónur, 13)103.000 krónur, 14) 160.000 + 300.000 krónur. Nánar verður vikið aðrökstuðningi vegna einstakra matsliða eftir þörfum í niðurstöðukafla. Tilsvars spurningum nr. 15 og 16 kemur fram að matsmaður telji að húsnæðið hafi „ekki verið ííbúðarhæfu standi við afhendingu“ og að það hafi „ekki verið fullbúið í skilningibyggingareglugerðar við afhendingu“. Þessi svör eru ekki rökstudd sérstaklega. Viðaðalmeðferð málsins gáfu stefndu og fyrirsvarsmaður stefnanda aðilaskýrslu. Þágáfu skýrslu sem vitni, Tryggvi Jakobsson, dómkvaddur matsmaður , KjartanRóbertsson, byggingafræðingur hjá Mannviti, Sigurður Magnússon og HilmarGunnlaugsson hrl., báðir löggiltir fasteignasalar, auk fleiri vitna. Verðurvikið að skýrslugjöf aðila og vitna eftir því sem þurfa þykir íniðurstöðukafla. IIIMálsástæðurstefnanda Stefnandikveðst byggja aðalkröfu sína á því að hin selda eign hafi ekki staðist þær kröfurum gæði, búnað og annað sem leitt hafi af kaupsamningi og fylgigögnum meðhonum, né almennar kröfur sem leiða megi af lögum og reglum ífasteignaviðskiptum. Sé því um galla að ræða í skilningi 18. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup. Teljist ágallinn rýra verðmæti eignarinnar svo nokkruvarði, auk þess sem um sé að ræða saknæma háttsemi af hálfu seljenda, ískilningi sama lagaákvæðis. Henti eignin ekki til þeirra afnota semsambærilegar eignir séu notaðar til og því sé um að ræða galla í skilningi a-liðar1. mgr. 19. gr. laganna, auk þess sem ástand og búnaður eignarinnar við kaupinhafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu í lögum,stjórnvaldsreglum eða fyrirmælum reistum á þeim, sbr. 2. mgr. 19. gr. sömulaga. Verulega hafi skort á upplýsingar frá stefndu í skilningi 26. gr. lagannavið sölu eignarinnar, um atriði sem stefndu hafi vitað eða mátt vita aðstefnandi hefði réttmæta ástæðu til þess að ætla að hann fengi, auk þess semseljendur hafi gefið rangar upplýsingar um hina seldu eign, sbr. 27. gr. sömulaga. Eigninhafi þannig ekki verið fullbúin, eins og greint hafi verið frá í söluyfirlitiog kaupsamningi. Vísist þar um til svara dómkvadds matsmanns við matsspurningunr. 16. Þá hafi niðurstaða skoðunar og vottunaraðila, sem og hins dómkvaddamatsmanns, verið sú að eignin hafi ekki verið í íbúðarhæfu ástandi viðafhendingu. Vottorð byggingarfulltrúa um lokaúttekt hafi ekki fengist gefið útán verulegra athugasemda og fyrirvara, auk þess sem lokaúttektin sjálf hafihvorki verið vel unnin né af heilindum eða lögum samkvæmt. Rafmagn hafi ekkiverið tekið út og ekki verið leitt í allt húsið, né hafi verið gengið frárafmagni á annan hátt. Þá hafi ekki verið snjóbræðslukerfi í aðkomu að húsi eðabílastæði, auk fjölmargra atriða annarra. Héreigi ekki við hefðbundin sjónarmið fasteignakauparéttarins um leynda galla íviðskiptum um notaðar fasteignir, heldur beri að horfa til viðskipta með nýjarfasteignir og ábyrgðar byggingaraðila á sölu og afhendingu nýrra eigna. Annarstefndu, Hafsteinn, hafi byggt eignina sjálfur, verið byggingarstjóri og búið íeigninni allar götur frá því að framkvæmdum var hætt. Hann hafi því vitað upp áhár að eignin væri ekki fullbúin og hvað upp á vantaði til þess að komaeigninni í söluhæft ástand. Það sé algerlega fráleitt sem fram komi af hálfustefndu, í bréfi lögmanns þeirra, að þar sem stefndi Hafsteinn hafi lokið sínuverki sem byggingarstjóri skipti það engu máli. Í fyrsta lagi hafi hann ekkilokið sínu verki þar sem lokaúttekt hafi ekki farið fram, auk þess sem ábyrgðbyggingarstjóra sé í gildi í 5 ár eftir að framkvæmdum ljúki. Þeim hafi ekkiverið lokið við afhendingu. Stefndi Hafsteinn hafi sýnt af sér sviksamlegaháttsemi í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002, sbr. 26. og 27. gr. sömu laga,er hann leyndi eða vísvitandi greindi stefnanda ekki frá því að ekki hefðifarið fram lokaúttekt á eigninni, verulega skorti upp á það að eignin værifullbúin, ekki væri búið að ljúka lagningu rafmagns í húsið né ganga frá þvíforsvaranlega, hvað þá að taka það út og hins vegar hafi hann veitt rangarupplýsingar um hitalögn í bílastæði og aðkomu að eigninni og að eignin værifullbúin. Þegarmetið sé hvort kaupsamningur sé riftanlegur skv. 42. gr. laga nr. 40/2002, sélitið til þess hvort galli teljist veruleg vanefnd. Annars vegar sé um að ræðaskort á áskildum kostum og hins vegar hafi verið um sviksamlega háttsemi aðræða af hálfu stefndu. Að mati stefnanda sé það því deginum ljósara aðforsendur séu fyrir því að rifta kaupunum. Vaxtakrafasé höfð uppi í tengslum við riftunarkröfu og endurgreiðslu kaupverðs og miðistkrafa um almenna vexti við kaupsamningsdaginn, 18. júní 2015, en krafa umdráttarvexti miðist við mánuð eftir að krafist var riftunar 17. júlí 2015. Varakröfuum skaðabætur kveðst stefnandi byggja á því að stefndu hafi sannanlega valdiðhonum tjóni með vanefndum sínum. Miðist fjárhæð skaðabótakröfunnar viðniðurstöðu dómkvadds matsmanns. Viðmiðunardagsetningar vegna kröfu um vexti ogdráttarvexti kveður stefnandi vera skýrðar í kröfugerð stefnunnar.IVMálsástæðurstefndu Stefnduhafna því að skilyrði séu til riftunar samkvæmt lögum nr. 40/2002 umfasteignakaup. Þá séu ekki skilyrði til greiðslu skaðabóta eða peningagreiðsluaf nokkru tagi vegna málsins úr hendi stefndu. Almennt um sönnun Hvaðvarði sönnun almennt í málinu bendi stefndu á að ástandsskýrslaverkfræðistofunnar Mannvits sé helsti grundvöllur málatilbúnaðar stefnanda, aukþess sem hann hafi síðar aflað sér matsgerðar um kostnað við framkvæmdir. Ágrundvelli ástandsskýrslunnar hafi stefnandi talið sér unnt að lýsa yfir riftunsamnings. Ástandsskýrslunnar hafi stefnandi aflað sér einhliða og án nokkurraraðkomu stefndu. Skýrslan hafi því takmarkað sönnunargildi um þá ágalla semstefnandi telji vera á húsinu. Þásé ástandsskýrslan um ætlaða galla á fasteigninni lögð til grundvallarspurningum stefnanda til dómkvadds matsmanns og markist sönnunargildimatsgerðarinnar af því. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að aflatilhlýðilegrar sönnunar með því að dómkveðja matsmann með víðtækara hlutverk enraunin varð, en það hafi hann ekki gert. Í matsgerð dómkvadds matsmanns séeinungis lagt mat á kostnað við ákveðnar framkvæmdir. Meðal annars af þeimsökum verði matsgerðin heldur ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins.Þegar af þessum ástæðum fari stefndu fram á sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þessutil viðbótar bendi stefndu á að ástand hússins hafi ekki verið hið sama er matfór fram, eða matsgerð var skilað 7. desember 2015, og það hafi verið viðafhendingu þess. Helgist það af því að stefnandi hafi, bæði fyrir og eftir þanntíma er hann kvaðst vilja rifta kaupunum, breytt því að nokkru frá því sem varvið afhendingu. Um þetta vísist einkum til spurninga til matsmanns nr. 15 og16. Þásé í gögnum málsins að finna ýmsar fullyrðingar af hálfu stefnanda um samskiptimálsaðila sem eigi að draga fram einhvers konar saknæma háttsemi stefndu, semverið hafi sérfræðingar í viðskiptum sem þessum. Þessar fullyrðingar séu ekki árökum reistar. Þrátt fyrir að annar stefndu hafi verið byggingarstjóri hússinsþá hafi hann ekki lagt fyrir sig að stunda starf sem byggingarstjóri viðframkvæmdir. Hann sé almennur launamaður líkt og hinn stefndi og hafi stefnduhvorki stundað viðskipti í gróðaskyni né teljist þau vera vön í viðskiptum. Þauhjón hafi reist húsið fyrir rúmum 10 árum í því skyni að búa sér og börnumsínum öruggt skjól, líkt og almennt gerist með fjölskyldur á Íslandi. Þau megiekki vamm sitt vita og séu miður sín yfir ýmsum röngum fullyrðingum stefnandaum saknæma háttsemi þeirra sem birtast eigi í söluyfirliti og að þau hafi veriðað blekkja í lögskiptum. Hafi þau engum atriðum leynt við skoðun hússins og hiðeina sem hugsanlega hafi verið unnt að misskilja í söluyfirliti sé að talan 7standi í stöðluðum dálki, af orsökum sem skýrðar verði hér síðar. Hefðu þauáttað sig á því að það gæti valdið misskilningi hefðu þau leiðrétt hann þegar ístað, eins og þau hafi sannanlega gert varðandi fullyrðingu í söluyfirlitinu umhita undir innkeyrslu. Sjáist það einnig á því að þau hafi möglunarlaust boðisttil að bæta og laga á sinn kostnað þetta óverulega atriði um leið og það komupp. Á hinn bóginn verði við mat á atvikum að líta til þess að stefnandi séfyrirtæki með það hlutverk sem lýst sé í hlutafélagaskrá. Ættu eigendurstefnanda að teljast mun vanari viðskiptum sem þessum heldur en stefndu. Nánar um aðalkröfu stefnanda Stefnduvirðist stefnandi byggja á því að eignin hafi verið gölluð í skilningi 18. gr.laga nr. 40/2002 vegna þess að hún hafi ekki staðist þær kröfur um gæði, búnaðog annað sem leiði af lögunum og kaupsamningi. Þá virðist stefnandi byggja áþví að ætlaður ágalli eignarinnar hafi rýrt verðmæti hennar svo nokkru varði ogað stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við fasteignaviðskiptin. Umþetta vilji stefndu láta eftirfarandi koma fram: Hvaðvarði þá málsástæðu stefnanda að eignin hafi ekki verið fullbúin og að um rangaupplýsingagjöf hafi verið að ræða, mótmæli stefndu því að þau hafi veitt aðrarupplýsingar um ástand eignarinnar en fram hafi komið við skoðun stefnanda áeigninni og hafi verið veittar við kaupsamning um eignina. Í því samhengi bendistefndu á að í stöðluðum dálki í söluyfirliti komi fram að eignin sé skráð sem „7 fullbúin bygging“ sem sé réttskráning eignarinnar. Eignin hafi verið opinberlega skráð á þennan hátt í fasteignaskrá.Stefndu hafi því veitt réttar upplýsingar með því að upplýsa að eignin væri áþessu byggingarstigi. Stefndu geti ekki borið ábyrgð á því ef opinber skráning reyniströng. Þess utan hafi eignin verið réttilega skráð á matsstig 7 við byggingu, envið reglubreytingu árið 2007 hafi eignir sem fengið höfðu matsstig 7 veriðfærðar yfir á byggingarstig 7. Þetta hafi þó ekki þýtt að þær hefðu fengiðlokaúttekt. Þessar upplýsingar muni hafa færst inn sjálfkrafa við samkeyrslu átölvubanka opinberra aðila er fasteignasalan forskráði upplýsingar ísöluyfirlitið. Hafi stefnendur á engan hátt verið að freista þess að blekkjastefnanda við sölu hússins. Þákomi fram í söluyfirliti eftirfarandi texti: „Glæsilegt einbýlishús á frábærum útsýnisstað áEgilsstöðum. Húsið er fullbúið að utan sem innan með vönduðum innréttingum,gólfefnum og tækjum.“ Sé orðið „fullbúið“ lesið í samhengi textans komi í ljósað um sé að ræða sölutexta sem ekki feli í sér ábyrgðaryfirlýsingu seljanda.Auk þess sé ekki um það deilt að húsið hafi verið að fullu útbúið meðinnréttingum, gólfefnum og tækjum. Þá hafi fasteignin verið seld á sanngjörnuverði þótt ekki verði miðað við annað en fasteigna- og brunabótamat hennar. Stefndu kveðast ekki geraágreining um það að lokaúttekt hafi átt eftir að fara fram þegar eignin varafhent. Stefndu hafi átt frumkvæði að því að óska eftir því að lokaúttekt færifram skömmu eftir afhendingu, eða þann 8. júlí 2015. Því sé mótmælt, sem framkomi í stefnu, að eignin hafi ekki fengið lokaúttekt, heldur hafi hún fengiðlokaúttekt með fjórum athugasemdum um smávægileg atriði. Stefndu hafi boðisttil að lagfæra þau atriði sem gerð hafi verið athugasemd við og væru ekki áábyrgð stefnanda. Því boði hafi stefnandi hafnað með bréfi þann 27. ágúst 2015,en boð stefndu standi enn og raunar bjóðist þau til að lagfæra öll þau atriðisem gerð hafi verið athugasemd við í lokaúttekt. Með því að koma í veg fyrir aðstefndu lagfærðu umrædd atriði hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til að fáþau atriði bætt af hálfu stefndu. Þess utan teljist skortur á lokaúttekt ekkinægilegur ágalli til að rýra verðmæti eignarinnar svo nokkru varði í skilningi18. gr. laga nr. 40/2002. Sé þá einnig til þess að líta að lagfæringar að þessuleyti séu ekki kostnaðarsamar, þrátt fyrir að miðað yrði við fullyrðingarstefnanda þar um. Að öllu framangreindu virtu geti þetta atriði á engan háttvarðað riftun kaupsamnings. Stefndu vísi til 1. og 2. mgr.29. gr. laga nr. 40/2002 og bendi á að ekki verði framhjá því litið aðstefnandi hafi skoðað eignina. Öll þau atriði sem bent hafi verið á ílokaúttekt, og raunar öll þau atriði sem gerð hafi verið athugasemd við íástandsskýrslu Mannvits, hafi sést auðveldlega við skoðun og engar athugasemdirhafi verið gerðar við þessi atriði þegar stefnandi skoðaði eignina. Verði og aðlíta til þess að stefnandi, sem sé einkahlutafélag, hafi óskað sérstaklegaeftir skoðun án aðkomu stefndu og megi af því ætla að hann hafi talið sig svovanan viðskiptum sem þessum að ekki hafi verið þörf á sérstökum upplýsingum frástefndu um ýmis atriði sem upp geti komið við skoðun fasteignar. Hafi stefnandiþannig annast sérfræðilega skoðun á eigninni. Stefnandi geti því ekki boriðþessi atriði fyrir sig sem galla á eigninni. Hvað varði þá málsástæðustefnanda sem lúti að snjóbræðslu í bílastæði, byggi stefndu á því aðupplýsingagjöf við kaupsamningsgerðina hafi verið fullnægjandi og að stefndu ogfasteignasali eignarinnar hafi upplýst fyrirsvarsmann stefnanda um villu ísöluyfirliti. Beri þá ekki eingöngu að líta til yfirstrikana í söluyfirliti,heldur einnig þess sem komið hafi fram með munnlegum hætti á sjálfumkaupsamningsfundinum. Þá veki athygli að viðskipti málsaðila fyrir og eftirkaup hafi farið fram að sumarlagi og ekki verði séð að stefnandi hafi mátt vitaaf því að innkeyrslan væri ekki með hitalögn nema honum hefði verið tilkynnt umþað á fundi hjá fasteignasölunni. Verði að nefna í þessu sambandi að þetta séekki eina dæmið um rangfærslur stefnanda. Til að mynda sé umfjöllun í stefnu umplötur [í bílskúrslofti] röng, auk þess sem umfjöllun í gögnum málsins umflaggstöng sé röng. Þá taki stefndu fram að þeirhafi aldrei lofað því að bílageymsla yrði með rafmagni, og sé alvanalegt aðbílageymslur séu án rafmagns. Engar kröfur séu gerðar um það íbyggingarreglugerð að bílageymslur séu útbúnar rafmagni. Hafi þetta, eins ogönnur atriði, átt að sjást við skoðun og hafi stefndu ekki leynt því frekar enöðru. Þá hafi það enga þýðingu við matá vanefndum samkvæmt lögum nr. 40/2002 þó að annar stefndu, Hafsteinn Jónasson,hafi verið byggingarstjóri fasteignarinnar þegar hún var byggð. Með skipulags-og byggingarlögum nr. 73/1997, sem hafi verið í gildi við byggingu eignarinnar,hafi verið lagðar skyldur á byggingarstjóra til að hafa yfirumsjón og eftirlitmeð byggingarframkvæmdum þeim sem hann stýri, þar á meðal með því aðiðnmeistarar þeir sem að verkinu koma fyrir hans atbeina sinni sínum skyldum ogað framkvæmdin sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Vanrækibyggingarstjóri þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti getihann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkis vegna tjóns sem af þvíhljótist. Ekki sé um það að ræða í þessu tilviki og engar kröfur hafi veriðhafðar uppi í stefnu sem byggist á ákvæðum þessara laga. Þá eigi stefnda ÁgústaBjörnsdóttir ekki að þola dóm vegna sakar þriðja manns í þessum efnum, endahafi hún enga aðkomu haft að málinu sem byggingarstjóri. Það aðbyggingarstjóratrygging hafi ekki verið í gildi vegna hússins sýni að stefndiHafsteinn hafi verið í góðri trú um að framkvæmdum við húsið væri í raun lokið.Þá verði enn og aftur að ítreka að stefndu hafi boðist til að greiða skaðabætureða lagfæra það sem á vantaði samkvæmt úttekt sem sannanlega hafi farið fram íkjölfar kvörtunar stefnanda. Auk alls þessa hafi stefnanda verið gefinn kosturá að vera viðstaddur úttektina og koma að athugasemdum sínum eða látasérfræðing á sínum vegum koma fram fyrir sína hönd. Það hafi hann ekki gert,heldur látið tilgreindan sérfræðing frá Mannviti annast sérstaka úttekt. Þá vitnistefndu til orða fyrirsvarsmanns stefnanda í tölvupósti frá 7. júlí 2015 ogtelji þau varla til marks um að hann hafi talið ástæðu til riftunar. Stefndu bendi á að lokaúttekthafi nú farið fram og stefndu hafi boðist til að lagfæra þau atriði sem á vantisamkvæmt úttektinni. Þá búi fyrirsvarsmaður stefnanda í eigninni, sem hafifullt notagildi í samræmi við það sem samningur málsaðila hafi kveðið á um. Séþví í mesta lagi um að ræða smávægilegan ágalla á notaðri fasteign og fylgilagfæringu á honum lítið sem ekkert rask fyrir kaupanda. Það skjóti því skökku við aðfyrirsvarsmaður stefnanda skuli enn búa í eigninni og nýta hana að fullu, eftirað hafa rift kaupsamningi með yfirlýsingu, dags. 30. júlí 2015, og hafandigengist fyrir endurbótum á eigninni. Bendi það hvorki til þess að stefnandihafi haft hug á að standa við riftunaryfirlýsingu sína né að hann hafi í raunrift kaupunum. Samkvæmt framansögðu getiætlaður ágalli við skráningu á dálk í söluyfirliti ekki talist hafa haft áhrifá gerð kaupsamningsins þannig að til riftunar geti komið, þótt talið yrði að umskort á upplýsingum hafi verið að ræða, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002, eða að27. gr. laganna teldist á einhvern hátt geta komið til athugunar. Þá sé því enn og aftur mótmæltsérstaklega að stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi viðfasteignaviðskiptin, svo sem stefnandi byggi á, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002.Sé í því sambandi vísað til þess sem fyrr hafi verið rakið, auk þess sem bentsé á að stefnandi hafi ríka sönnunarbyrði fyrir því að háttsemi stefndu hafiverið saknæm. Loks beri að tíunda að atriði ísvokallaðri ástandsskýrslu og matsgerð miðist við ástand sem sést hafi viðskoðun. Megi nefna eftirfarandi atriði sérstaklega: Svör við spurningu sem merkt sénr. 2 [brunahurð; innsk. dómara] þarfnist frekari skýringa um kostnað. Svovirðist sem aðeins þurfi að snúa hurðinni. Svör við spurningu nr. 7 miðistán skýringa við að þörf sé á gluggabretti, en steyptu einingarnar kalli ekki áþá útfærslu. Svar við spurningu nr. 9 [lokunyfir rör og lagnir frá rafmagnstöflu; innsk. dómara] sé því marki brennt aðranglega sé talin þörf á að hafa hurðir á lokuninni. Ekki sé annað að sjá en að svarvið spurningu nr. 14 tvítaki kostnað vegna rafmagns í bílskúrnum og síðan þurfiekki að teikna raflagnir aftur þar sem hönnuðurinn sé að leita að teikningunum.Þar að auki hafi rafmagnsteikningar verið meðal teikninga sem kaupandi hafifengið afhentar við afhendingu húsnæðisins. Aldrei hafi staðið til af hendistefndu að draga í umræddar röralagnir undir svölum, sbr. svör við spurningunr. 6, heldur hafi þessi möguleiki verið hafður inni ef á einhverjum tímamönnum hugnaðist að bæta við lýsingu. Ekki hafi verið kveðið á um það í neinumreglugerðum að sérstaka lýsingu þurfi þar. Svör við spurningum nr. 15 og 16í matsgerð séu heldur ekki fullnægjandi til að sýna fram á að íbúðin hafi veriðhaldin nokkrum ágöllum. Í báðum tilvikum séu ætlaðir ágallar afgreiddir í einnimálsgrein, án alls rökstuðnings og ekki virðist sem nokkurt mat hafi farið framá þeim. Athygli sé vakin á því aðstærsti einstaki þáttur umfjöllunar í matsgerð sé „snjóbræðsla“ undirheimkeyrslu og nemi hann 2.200.000 krónum. Standi þá ekki mikið eftir afætluðum ágöllum á fasteigninni þegar í ljós hafi verið leitt að stefnandi vissium ástand eignarinnar að þessu leyti. Leiði þessi staðreynd ein og sér til þessað hvorki séu uppfyllt skilyrði riftunar né greiðslu fjár úr hendi stefndu. Þá virðist allsendis vera horftframhjá því að rúmir fimm mánuðir hafi liðið frá því að eignin var afhent þartil matið fór fram. Eðli máls samkvæmt geti matsmaður illa metið ástand eignarí fortíð. Fjárhæðum í matsgerð sé samkvæmt öllu framansögðu mótmælt sem ofháum. Um frekari andmæli við matsgerð og ástandsskýrslu vísi stefndu meðalannars til „greinargerðar“ sem þau lögðu fram í sérstöku matsmáli, vegnamatsbeiðni stefnanda. Þá sé öðrum fjárhæðum íframlögðum dómskjölum, svo sem tilboði Trévangs ehf., mótmælt. Yfirlýsingurafvirkjameistara, dags. 8. september 2015, sé og mótmælt, enda stafi hún fráeinstaklingi sem starfað hafi á vegum stefnanda og hafi ekki þýðingu í málinuað virtum öðrum gögnum þess. Komi til skoðunar hvort eigninhafi verið haldin galla, þrátt fyrir að stefndu hafi ekki sýnt af sér sök,hafni stefndu því að hinir ætluðu ágallar á eigninni komist nálægt því að rýraverðmæti hennar svo nokkru varði. Sérstaklega sé ítrekað að öll þau atriði semfjallað sé um í ástandsskýrslu stefnanda hafi sést auðveldlega við skoðun ogteljist því ekki til galla á húsinu. Auk þess verði að líta til þess aðforsendur matsgerðar séu meiri framkvæmdir en þörf sé á, sbr. það sem áður hafiverið rakið. Þá sé því sérstaklega mótmælt að við mat á galla sé um að ræðanýtt hús í nokkrum skilningi, enda sé það orðið 11 ára gamalt. Kjarni málsins sé sá hvort framangreindskráning húss, eins og þess sem hér um ræðir, í dálki á söluyfirliti, sbr.fyrri umfjöllun, teljist slíkur ágalli að stefnanda sé heimilt að riftaumræddum kaupsamningi eftir ákvæðum laga nr. 40/2002. Á það verði á engan háttfallist, sbr. hér einkum 1. og 4. mgr. 39. gr. og 1. mgr. 42. gr. laganna. Nánarum varakröfu stefnanda Kröfu sína um sýknu af varakröfustefnanda kveðast stefndu styðja sömu málsástæðum og kröfu um sýknu afaðalkröfu, að breyttu breytanda. Þá sé einkum bent á að stefnandi hafi hafnaðboðum stefndu um úrbætur á þeim atriðum er lúti að úttekt fasteignarinnar, sbr.1. mgr. 39. gr. laga nr. 40/2002. Hafi aldrei staðið á stefndu að gefa út afsalí samræmi við efndir stefnanda á kaupsamningnum. Því sé andmælt að stefnandi hafihaft heimild til að beita stöðvunarrétti samkvæmt ákvæðum laga nr. 40/2002,sbr. 37. gr. þeirra. Hafi hann gert það á eigin ábyrgð, sbr. 44. gr. laganna. Enda þótt stefndu hafi ekkistefnt til gagnsakar innan lögmælts frests eða sjálfstæðs dóms, heldur viljaðná sáttum í málinu, ítreki þau kröfu um greiðslu samkvæmt kaupsamningi,1.000.000 króna að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því að stefnandi vanefndi greiðslu áumsömdum gjalddaga. Komi sú krafa til lækkunar á fjárkröfu stefnda, verði áhana fallist á einhvern hátt, sem og hið augljósa; að fyrirsvarsmaður stefnandahafi dvalið í eigninni alveg frá afhendingu hennar. Megi dómstóll meta slíkt aðálitum, en stefndu áskilji sér þó rétt til að afla gagna um leiguverð. Á hinnbóginn sé ítrekað að svo fjarlægt sé að rifta megi kaupunum að of miklartilfæringar og kostnaður fyrir stefndu, sem séu almennt launafólk óvantdómsmálum, fælist í því að leggja fram frekari gögn til stuðnings kröfu um lækkuná dómkröfum stefnanda. Í greinargerð skoruðu stefndu ástefnanda að leggja fram frumrit af eintaki hans af söluyfirlitinu og varðstefnandi við þeirri áskorun. VNiðurstaða. Í máli þessu er deilt um þaðhvort fasteignin Skógarseli 11, Egilsstöðum, hafi verið haldin göllum ískilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, við afhendingu til stefnandasumarið 2015, og hafi svo verið, hver skuli þá vera réttaráhrif þess. Tilstuðnings því að um galla sé að ræða vísar stefnandi einkum til ákvæða 18.,19., 26. og 27. gr. laganna. Stefndu hafna því að fasteignin sé haldin göllum ískilningi framangreindra lagaákvæða. Byggja stefndu einkum á því að rangarupplýsingar í söluyfirliti hafi verið skýrlega leiðréttar fyrir undirritunkaupsamnings, auk þess sem vísað er til aðgæsluskyldu kaupanda, sbr. 29. gr.laganna. Einbýlishúsið að Skógarseli 11var byggt á árunum 2004–2005, og er síðara árið skráð byggingarár þess. Bar þvívið byggingu þess að taka mið af kröfum þágildandi byggingarreglugerðar nr.441/1998, með síðari breytingum. Upplýst er að stefndu létubyggja húsið til eigin nota og bjuggu í því fram að sölu þess til stefnanda áárinu 2015. Er því um notaða fasteign að ræða í skilningi síðari málsliðar 18.gr. laga nr. 40/2002. Þá er að sama skapi ljóst að sala fasteignarinnar varekki liður í atvinnustarfsemi stefndu. Verður að hafna málsástæðum stefnanda erlúta að því að um neytendakaup hafi verið að ræða í skilningi 6. gr. laganna ogað líta beri til reglna um viðskipti með nýjar fasteignir og ábyrgðar byggingaraðilaá sölu og afhendingu nýrra eigna. Í framangreindu efni breytirengu þótt annar seljenda, stefndi Hafsteinn Jónasson, hafi veriðbyggingarstjóri hússins. Hins vegar verður við mat á upplýsingaskyldu seljendavið sölu fasteignarinnar að líta til þekkingar stefndu á fasteigninni, m.a. íljósi stöðu stefnda Hafsteins sem byggingarstjóra hennar. Stefnandi er aftur á móti félagsem átt hefur í nokkrum fasteignaviðskiptum og er rekstur fasteigna meðal þesssem er yfirlýstur tilgangur félagsins samkvæmt hlutafélagaskrá. Má af því dragaþá ályktun að stefnandi sé nokkuð vanur í fasteignakaupum, en þó er ekkert framkomið sem bendir til þess að stefnandi eða fyrirsvarsmaður hans geti talistsérfróður á sviði bygginga. Óumdeilt er að fyrirsvarsmaður stefnandaog eiginkona hans, sem skoðuðu fasteignina ásamt Sigurði Magnússyni, löggiltumfasteignasala, áður en kaupin gerðust, óskuðu sérstaklega eftir því aðseljendur væru ekki viðstaddir þá skoðun. Tók fyrirsvarsmaður stefnanda afallan vafa um þetta við skýrslugjöf fyrir dómi. Verður nú vikið að einstökumatriðum sem stefnandi byggir á að teljist til galla á fasteigninni, í sömu röðog þau koma fyrir í matsgerð dómkvadds matsmanns. Verður fyrst fjallað um þaðhvort vöntun á snjóbræðslukerfi teljist til galla (matsliður 1) og síðan önnuratriði sem stefnandi telur áfátt (matsliðir 2-14). 2. Stefnandi byggir í fyrsta lagi áþví að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar af hálfu seljenda um aðsnjóbræðslukerfi væri undir bílastæði og aðkomu að húsinu, en þær upplýsingarhafi komið fram í söluyfirliti. Óumdeilt er að upplýsingar sem fram komu ísöluyfirliti um þetta atriði voru rangar, en umdeilt er hvort þær hafi veriðleiðréttar gagnvart kaupanda. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 á ákvæði1. mgr. greinarinnar aðeins við ef rangar upplýsingar hafa haft áhrif á gerðeða efni kaupsamnings og þær eru ekki skýrlega leiðréttar í tæka tíð. Stefndubyggja á því að þessar röngu upplýsingar hafi verið leiðréttar með fullnægjandihætti á kaupsamningsfundi, áður en skrifað var undir kaupsamning, en þvímótmælir stefnandi. Í málavaxtalýsingu í kafla I hérað framan er lýst því söluyfirliti sem liggur fyrir í málinu í tveimureintökum. Líkt og þar er rakið eru eintökin samhljóða, en á öðru þeirra hefurverið strikað yfir texta um snjóbræðslu en á hinu hefur verið strikað undirsama texta. Hilmar Gunnlaugsson hrl.,löggiltur fasteignasali, bar fyrir dómi um að stefndu hafi stöðvað upplesturhans á lýsingu eignarinnar í söluyfirliti, sem fram fór á kaupsamningsfundi,áður en kom að undirritun kaupsamningsins. Þeim hafi verið nokkuð brugðið ogbent á að upplýsingar um snjóbræðslukerfi væru rangar. Bar fasteignasalinn umþað fyrir dómi að það hafi ekki farið á milli mála að fyrirsvarsmanni stefnandahafi verið það „fullljóst að þarna var ofsagt“. Þetta hafi verið „rætt mjögáberandi“ í upphafi fundar og leiðrétting þannig komist skýrlega til skila tilfyrirsvarsmanns stefnanda fyrir undirritun kaupsamnings. Bar fasteignasalinn umað hann hafi sjálfur leiðrétt sitt eintak söluyfirlits með yfirstrikun, áður enaðilar settu stafi sína á það, og ætlast til þess að fyrirsvarsmaður kaupandaog seljendur leiðréttu hver fyrir sig sitt eintak söluyfirlitsins með samahætti, þótt hann fullyrti ekki að hann hefði gengið úr skugga um það. Fyrirsvarsmaður stefnanda kvaðstfyrir dómi alls ekki kannast við að þetta atriði hafi borist í tal ákaupsamningsfundi og ekki hafa áttað sig á því að þessar upplýsingar ísöluyfirlitinu væru rangar fyrr en eftir afhendingu hússins, er ónafngreindurkunningi hans, fagmaður, hafi bent honum á að snjóbræðslukerfi væri ekki tilstaðar. Gaf hann þá skýringu fyrir dómi á undirstrikun viðkomandi texta áeintaki hans af söluyfirlitinu, að hann hafi af rælni strikað undir textann viðsíðara tækifæri. Framburður fyrirsvarsmannsstefnanda stangast á við skýran framburð fasteignasalans, HilmarsGunnlaugssonar hrl., sem dómurinn metur trúverðugan, jafnvel þótt höfð sé íhuga sú bótaábyrgð sem fasteignasalar geta sætt vegna starfa sinna. Framburðurfyrirsvarsmanns stefnanda um að ekkert hafi verið að þessu atriði vikið ákaupsamningsfundi fær hvorki stoð í framburði vitna né gögnum málsins. Við matá trúverðugleika framburðar hans er til þess að líta að ætla má að stefnandahefði verið í lófa lagið að leiða sem vitni bæði eiginkonu fyrirsvarsmannsins,sem viðstödd var kaupsamningsfund, og hinn ónafngreinda kunningja hans. Þá ertil þess að líta að stefnandi hefur ekki getað framvísað „hreinu“ eintakisöluyfirlits, þ.e. án undirstrikunar umræddrar lýsingar. Samkvæmt framanrituðu þykirnægilega sannað, gegn mótmælum stefnanda, að rangar upplýsingar í söluyfirlitium að snjóbræðslukerfi væri undir bílastæði og aðkomu að húsinu hafi veriðleiðréttar, bæði munnlega og með yfirstrikun í söluyfirlit, í viðurvistfyrirsvarsmanns stefnanda fyrir undirritun kaupsamnings. Verður að telja þannhátt sem hafður var á fullnægjandi í skilningi 2. mgr. 27. gr. laga nr.40/2002. Ekki er á því byggt að hálfu stefnanda að leiðrétting hafi ekki fariðfram tímanlega í skilningi ákvæðisins. Samkvæmt framanrituðu geturstefnandi ekki borið fyrir sig að vöntun snjóbræðslukerfis teljist til galla áfasteigninni.3. Í öðru lagi ber stefndi fyrirsig sem galla fjölda atriða innan húss og utan, sem metin eru til kostnaðar í matsgerðdómkvadds matsmanns. Líkt og stefndu benda á var dómkvöddummatsmanni einungis falið að meta kostnað af úrbótum vegna fyrirfram gefinnaatriða, og í sumum tilvikum út frá fyrirfram gefnum forsendum. Hefur matsgerðinaf þeim sökum takmarkað sönnunargildi um það hvort einstök atriði feli í sérannmarka eða galla. Þá hefur því margsinnis verið slegið föstu í dómaframkvæmdað sérfræðiskýrslur sem aflað er einhliða, líkt og á við um skýrslu Mannvits ímáli þessu, hafa takmarkað sönnunargildi. Á hinn bóginn er til þess að líta aðóumdeildar staðreyndir þarf ekki að sanna, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Ýmsum staðhæfingum um staðreyndir sem felast ískýrslu Mannvits, skýrslu dómkvadds matsmanns og ljósmyndum með báðum þessum skýrslumhafa stefndu ekki mótmælt efnislega. Kom fram við vettvangsgöngu og skýrslugjöfstefndu fyrir dómi að ekki sé ágreiningur um að ýmsum frágangsatriðum hafiverið ólokið við afhendingu hússins. Umdeilt er samt sem áður í öllum tilvikumhvort um galla á fasteigninni sé að ræða, enda telja stefndu að flest eða öllþessara atriða séu smáatriði sem þeim hafi ekki verið skylt að upplýsasérstaklega um, þar sem þau hefðu átt að vera auðséð við skoðun, auk þess sembent er á að kaupandi hafi afþakkað viðveru þeirra við söluskoðun. Áður en lengra er haldið er réttað fjalla um þá málsástæðu stefnanda að hann hafi mátt treysta því aðfasteignin væri fullbúin, þ.e. fulllokið samkvæmt kröfum þágildandibyggingarreglugerðar og í samræmi við teikningar. Vísar stefnandi þar til þessað í söluyfirliti hafi komið fram að eignin væri á byggingarstigi „7 fullgerðbygging“. Þá hafi, í texta um lýsingu eignarinnar, komið fram að húsið væri„fullbúið að utan sem innan“. Í framburði Sigurðar Magnússonarfasteignasala fyrir dómi kom fram að upplýsingar sem færðar voru í söluyfirlitum byggingarstig fasteignarinnar hafi verið teknar beint úr opinberri skráningueignarinnar í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands. Bera samþykkt kauptilboð ogkaupsamningur með sér að vottorð „FMR“ hafi legið fyrir við undirritun. Í framburði Guðjóns Steinssonar,deildarstjóra skráningar og matsdeildar hjá Þjóðskrá Íslands, fyrir dómi komfram að fyrir breytingar sem gerðar hafi verið á kerfi matsstiga ogbyggingarstiga í nóvember 2007 hafi byggingarstig og lokaúttekt ekki tengst meðþeim hætti að þörf hafi verið lokaúttektar til þess að bygging yrði skráð semfullgerð á byggingarstigi 7. Samkvæmt framanrituðu verður ekki séð aðseljendur eða þeir sem komu fram fyrir þeirra hönd hafi, vísvitandi eðaóviljandi, veitt rangar upplýsingar um eignina að þessu leyti, sbr. 27. gr.laga nr. 40/2002. Þá er sú lýsing eignar í söluyfirliti að húsið sé „fullbúiðað utan sem innan með vönduðum innréttingum, gólfefnum og tækjum“ of almennseðlis að mati dómsins til að geta falið í sér loforð eða yfirlýsingu um ábyrgðseljenda á því að öllum atriðum varðandi frágang fasteignarinnar væri að fullulokið í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar og teikningar. Enn fremurverður ekki séð að kaupandi hafi með réttu getað dregið slíka ályktun af skráðubyggingarstigi fasteignarinnar, auk þess sem það hlaut að blasa við kaupanda,sem skoðaði fasteignina, að ýmsum frágangsatriðum væri ólokið, eins og nánarverður vikið að hér á eftir. Verður því heldur ekki litið svo á að það hafiverið áskilinn kostur samkvæmt kaupsamningi að frágangi fasteignarinnar væri aðöllu leyti lokið. Samkvæmt26. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengiðþær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafðiréttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Við þetta er þó gerður sá fyrirvarií öðrum málslið greinarinnar að þetta gildi aðeins ef það hefur haft áhrif ágerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekki veittar. Þá takmarkar ákvæði29. gr. laganna um aðgæsluskyldu kaupanda nokkuð upplýsingaskyldu seljanda,þ.e. seljandi þarf ekki að upplýsa kaupanda um augljós atriði, t.d. atriði semsjást eða hefðu mátt sjást við skoðun fasteignarinnar þegar hún fer fram, eðaatriði sem kaupandi gat ekki búist við að fá upplýsingar um. Hér skal tekiðfram að í máli þessu er ekkert fram komið sem styður það að seljendur hafi sýntaf sér stórkostlegt gáleysi eða að framferði þeirra hafi strítt með öðrum hættigegn heiðarleika og góðri trú, sbr. síðari málslið 2. mgr. 29. gr. laganna, eðaá annan hátt sýnt af sér „sviksamlega háttsemi“ eins og vikið er að í stefnu oggögnum málsins. Á það við enda þótt telja verði að seljendur hafi sýnt af sérnokkurt gáleysi með því að upplýsa ekki um það við sölu fasteignarinnar aðlokaúttekt væri ólokið, sem þeim mátti vera fullkunnugt um, sérstaklega í ljósistöðu stefnda Hafsteins sem byggingarstjóra hússins. Verður nú vikið að einstökummatsatriðum samkvæmt skýrslu dómkvadds matsmanns, liðum nr. 2-14: Brunahurð milli húss og bílageymslu ogfrágangur hennar (matsliður 2): Stefndumótmæla því að hurð milli bílskúrs og íbúðarhúss uppfylli ekki sem slík kröfurgr. 113.6 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Þau viðurkenna hins vegar að þarvanti hurðarpumpu og felliþröskuld, líkt og fundið var að við lokaúttekt, oghafa frá öndverðu boðist til að bæta úr þeim atriðum. Ínefndri grein byggingarreglugerðar segir að hurð á milli húss og bílageymslusem er sambyggð húsi skuli vera „EI-CS30“. Í skýrslu Mannvits og í framburðidómkvadds matsmanns kemur fram að engar merkingar séu á hurðinni og því séófært að greina hvort hún uppfylli framangreind skilyrði. Samræmist það því semsást við vettvangsgöngu. Í leiðbeiningum Brunamálastofnunar ríkisins (153 BR1),sem vísað er til í byggingarreglugerðinni, henni til fyllingar, er mælt fyrirum að eldvarnarhurðir skuli „hafa tegundarviðurkenningu frá Brunamálastofnunríkisins“ og þær skuli „merktar með nafni framleiðanda, brunamótstöðu ogviðurkenningarnúmeri“. Merkin skuli „vera í samræmi við leiðbeiningar semBrunamálastofnun ríkisins gefur út“. Stefnduhafa ekki leitast við að færa sönnur fyrir fullyrðingu sinni um að hurðinuppfylli kröfur byggingarreglugerðar, þrátt fyrir skort á viðhlítandimerkingum. Telst það ósannað. Ekki verður talið að framangreint séu atriði semhafi mátt vera kaupanda augljós við skoðun, en um þau mátti seljendum aftur ámóti vera kunnugt, í ljósi sérþekkingar stefnda Hafsteins á húsinu. Varseljendum því rétt að vekja athygli kaupanda á framangreindum annmörkum og meðþví að gera það ekki vanræktu þau upplýsingaskyldu sína, sbr. 26. gr. laga nr.40/2002. Lokun á lagnagati í milliplötu í bílskúr(matsliður 3) Óumdeilter að lagnagötum milli bílskúrs og neðri hæðar hefur ekki verið lokað. Var bentá lagnagöt á tveimur stöðum í bílskúrnum við vettvangsgöngu. Stefndu byggja áþví að þessi frágangur hafi mátt vera augljós við skoðun og ekki þörf á aðvekja athygli á honum sérstaklega, en stefnandi kveður aðstæður í bílskúrnum,sem hafi verið fullur af munum í eigu seljenda, hafa komið í veg fyrir að þettasæist við skoðun. Styðst það við framburð fasteignasalans Sigurðar Magnússonar,sem bar um það að aðgengi í bílskúrnum hafi verið takmarkað við skoðun vegnamuna í eigu seljenda. Hins vegar sást við vettvangsgöngu að það sést greinilegaí annað lagnaopið og lagnir í því frá þvottahúsi á neðri hæð hússins. Hefurekki verið á því byggt að eitthvað hafi skyggt á útsýni þar. Getur kaupandi,sem skoðaði fasteignina, því ekki borið þetta atriði fyrir sig sem galla. Milliloft í bílskúr (matsliður4) Stefnandibyggir á því, með vísan til skýrslu Mannvits, að tilvist svonefnds millilofts íbílskúr feli í sér galla þar sem það sé ekki skilgreint á aðaluppdrætti. Erþetta ekki nánar útskýrt í skýrslunni, en fyrir dómi bætti skýrsluhöfundur,Kjartan Róbertsson byggingafræðingur, við þeirri skýringu að hann teldibrunavörnum áfátt þar sem burðarvirki milliloftsins væri ekki eldvarið. Milliloftiðsvokallaða hlaut að vera augljóst við skoðun kaupanda, auk þess sem beinlínisvar getið um það í söluyfirliti. Ekki verður séð að stefnandi hafi byggt á þvíað loftið sé haldið galla af þeim sökum að brunavörnum sé áfátt, en jafnvelþótt svo væri, hefur stefnandi ekki sýnt nægilega fram á að kröfur umbrunavarnir fyrir manngeng milliloft eigi hér við. Telst þetta atriði því ekkitil galla á fasteigninni. Rafmagn í bílskúr (matsliður 5) Óumdeilter að rafmagn var ekki leitt í rafmagnsdósir í bílskúr. Engu að síður varloftljós að finna í bílskúrnum, sem og bílskúrshurðaropnara. Fyrirsvarsmaðurstefnanda kvaðst fyrir dómi hafa séð bæði ljósin og bílskúrshurðaropnarann viðskoðun fasteignarinnar, en ekki muna hvort ljósin hafi verið kveikt. Stefndukveða ljósin hafa verið tengd í fjöltengi, sem stungið hafi verið í samband innií íbúðarhúsinu, og að þessi umbúnaður hafi mátt vera augljós við skoðun.Sigurður Magnússon, löggiltur fasteignasali, kvaðst fyrir dómi ekki hafa veittþví athygli að loftljósin í bílskúrnum væru tengd rafmagni með fjöltengi ogekki minnast þess að upplýst hafi verið af hálfu seljenda um að ekki hefðiverið gengið frá rafmagni í bílskúrnum. Styður þessi framburður það aðumbúnaður á tengingum ljósanna við rafmagn hafi ekki verið augljós. Að álitidómsins er hér ótvírætt um að ræða atriði sem seljendum bar að vekja athyglikaupanda á, enda gat tilvist loftljósanna villt um fyrir kaupanda. Í ljósi þesssem kaupandi sá við skoðun verður að líta svo á að rafmagn í bílskúr hafi veriðáskilinn kostur samkvæmt kaupsamningi. Þótt kaupandi hafi mátt sýna meiri aðgæsluvið skoðun vegur hér þyngra að seljendur teljast hafa vanrækt upplýsingaskyldusína um þetta atriði, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Frágangur utan húss á gluggum, hurðarstykkidyra á norðurhlið og rafmagnsdósum neðan í svalagólfi, sem og á rafmagnsdósuminni í íbúðinni (matsliðir 6, 7 og 8) Fyrirsvarsmaðurkaupanda kvaðst fyrir dómi hafa gengið hring í kring um húsið og m.a. veittathygli frágangi við hurð á norðurhlið. Þá hlutu opnar dósir neðan í svalagólfieinnig að hafa verið augljósar við skoðun. Að áliti dómsins verður einnig aðteljast auðsætt hverjum sem er að frágangi við glugga er ekki að fullu lokið,sérstaklega á útskotsglugga í borðstofu þar sem vantar áfellur, auk þess semvíða glittir í frauðplast meðfram gluggakörmum. Þar sem kaupandi vissi, eðamátti vita, um þessi atriði getur hann ekki borið þau fyrir sig sem galla. Ískýrslu Mannvits er fundið að því að vatnsbretti vanti undir glugga. Sú skýrslahefur, sem fyrr sagði, lítið sem ekkert sönnunargildi varðandi það hvort umgalla sé að ræða. Í matsgerð dómkvadds matsmanns er engin afstaða tekin tilþess hvort vatnsbretti séu nauðsynleg, enda þótt kostnaður af þeim hafi veriðmetinn í samræmi við gefna forsendu í matsspurningu. Þá hafa stefndu leitt aðþví líkur með framburði tveggja vitna, Óla Grétars Metúsalemssonar, byggingarverkfræðings, ogMagnúsar Ástráðssonar, framleiðslustjóra, að vatnsbretti séu ónauðsynleg, einsog hinar forsteyptu gluggaeiningar sem notaðar voru við byggingu hússins séu úrgarði gerðar, en vitnin kváðust fyrir dómi hafa komið að hönnun og framleiðsluþessara eininga. Telst ósannað að fasteignin sé haldin galla sökum skorts ávatnsbrettum undir gluggum. Óumdeilter að ekki hafði verið gengið frá nokkrum rafmagnsdósum innandyra meðfullnægjandi hætti. Ekki er nákvæmlega upplýst um staðsetningu þeirra allra ímálsgögnum, en í skýrslu Mannvits kemur fram að þær hafi verið í fataherbergi,lofti í stofu og víðar. Opnar dósir í lofti má ætla að hafi verið auðséðar viðskoðun kaupanda, líkt og opnar dósir utanhúss undir svalagólfi. Ætti slíkt aðgefa grandvörum kaupanda ástæðu til að kanna hvort opnar rafmagnsdósir væri aðfinna á fleiri stöðum í húsnæðinu. Verður ekki séð að kaupandi, sem afþakkaðiviðveru seljenda, hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi upplýsingarfrá seljendum um slík atriði, sem eru minni háttar frágangsatriði, jafnvel þóttum öryggisatriði sé að ræða. Lokun yfir ídráttarrör og lagnir frárafmagnstöflum hússins (matsliður 9) Fyrirsvarsmaðurstefnanda kvaðst fyrir dómi hafa tekið eftir berum lögnum yfir rafmagnstöflu ígeymslu sem liggur að bílskúrnum. Mátti honum því vera ljóst að það vantaði aðloka fyrir lagnir í kringum rafmagnstöfluna og getur stefnandi því ekki boriðþetta fyrir sig sem galla. Vöntun á millivegg sem skilur aðgeymslu og salerni (matsliður 10) Augljóster af teikningum af húsinu sem liggja fyrir í málinu að ekki er fyrir hendimilliveggur milli geymslu og rýmis þar sem á samkvæmt teikningu að verasalerni. Ætla má að kaupandi hafi haft greiðan aðgang að þessum teikningum hjábyggingarfulltrúa, ef ekki hjá fasteignasala. Að áliti dómsins, sem skoðaðiaðstæður við vettvangsgöngu, gefur lögun þess rýmis sem geymslan og salerniðmynda nú sameiginlega til kynna að þar vanti millivegg. Vísast einnig til fyrriumfjöllunar um að kaupandi gat ekki vænst þess að frágangi húsnæðisins væri aðfullu lokið í samræmi við teikningar. Getur stefnandi, sem skoðaði húsið, ekkiborið þetta atriði fyrir sig sem galla. Fúgun sökkulflísa (matsliður 11) Óumdeilter að fúgun milli sökkulflísa í geymslu sem liggur að bílskúr var ólokið. Erþetta atriði sem telja verður að hefði mátt vera augljóst við gaumgæfilegaskoðun kaupanda. Liggur ekki nægjanlega fyrir að aðstaða til að sjá þetta hafiverið ófullnægjandi vegna aðstæðna sem eru á ábyrgð seljenda og ekki verðurtalið að upplýsingaskylda seljenda nái til þessa atriðis sem ætla má að hefðisést við gaumgæfilega skoðun. Þá gat kaupandi, sem afþakkaði viðveru seljendavið skoðun fasteignarinnar, vart haft réttmætar væntingar um að seljendurupplýstu um slík smáatriði á öðrum vettvangi. Getur stefnandi ekki borið fyrirsig framangreint atriði sem galla. Vöntun á snjógrind yfir aðalinngang(matsliður 12) Viðskýrslugjöf stefnda Hafsteins fyrir dómi kom fram að ekki sé deilt um það aðhalli þaksins sé slíkur að þörf sé á snjógrind til að uppfylla kröfurbyggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá er óumdeilt að eiginleg snjógrind sé ekkitil staðar, og sást það við vettvangsgöngu. Stefndi kvaðst hins vegar hafatalið að frágangur á þakrennu fyrir ofan inngang hússins fullnægði kröfumbyggingarreglugerðar sem snjógildra. Ekkiverður talið að halli þaksins og þörf á snjógrind sé atriði sem augljóst hafiátt að vera kaupanda við skoðun hússins. Seljendum mátti hins vegar, einkum meðvísan til sérþekkingar stefnda Hafsteins á fasteigninni sem byggingarstjórahennar, vera fullkunnugt um halla þaksins og kröfur byggingarreglugerðar umsnjógrind. Stefndu hafaekki leitast við að sýna fram á að frágangur á þakrennu yfir aðalinngangihússins nægi til að uppfylla kröfur byggingarreglugerðarinnar að þessu leyti.Verður því ekki talið að þau hafi með réttu mátt telja fráganginn fullnægjandiog hefði því verið rétt af þeim að vekja athygli á þessu atriði við sölufasteignarinnar, enda verður að telja kaupanda hafa haft réttmæta ástæðu til aðætla að hann fengi upplýsingar um atriði er vörðuðu það hvort byggingin stæðistkröfur byggingarreglugerðar. Breytir þar engu þótt kaupandi hafi afþakkaðviðveru seljenda við skoðun fasteignarinnar. Með því að upplýsa ekki um þettaatriði hafa seljendur brugðist upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 26. gr. laga nr.40/2002. Sjálfvirk bílskúrshurðaropnun(matsliður nr. 13) Óumdeilter að í bílskúrnum er sjálfvirkur bílskúrshurðaropnari. Í matsbeiðni vardómkvöddum matsmanni engu að síður falið að meta kostnað af uppsetningu slíkstækis. Ekki er vikið að þessu atriði í skýrslu Mannvits. Dómkvaddurmatsmaður upplýsti fyrir dómi að í svari hans um kostnað af uppsetningubílskúrshurðaropnara sé gert ráð fyrir því að nýtt tæki yrði fengið, þar semnúverandi tæki sé ekki nógu kraftmikið fyrir hina þungu bílskúrshurð. Eins ogmatsbeiðni og matsgerð er háttað, sem og öðrum sönnunargögnum málsins, hefurstefnandi engan veginn sýnt fram á að sá bílskúrshurðaropnari sem er til staðarsé ófullnægjandi. Getur stefnandi því ekki borið þetta atriði fyrir sig semgalla. Lokaúttekt á rafmagni hússins(matsliður nr. 14) Í matslið 14 beinir matsbeiðandiþeirri spurningu til dómkvadds matsmanns hver sé kostnaður við að „ganga frálokaúttekt á rafmagni“. Að þessu atriði er ekki vikið í skýrslu Mannvits. Ímatsgerð dómkvadds matsmanns er í svari við þessum matslið gert ráð fyrir þvíað útbúa kunni að þurfa raflagnateikningar, þar sem þær hafi ekki fundist hjábyggingarfulltrúa. Metur matsmaðurinn kostnað af gerð teikninga 300.000 krónur,en að annar kostnaður nemi 160.000 krónum, án frekari rökstuðnings eðasundurliðunar. Fyrir dómi upplýsti matsmaðurinn að síðarnefndur kostnaðarliðurtengdist beinlínis ætluðum skorti á raflagnateikningum, en hafnaði því að þarnaværi tvítalinn kostnaður sem metinn væri undir öðrum matsliðum. Stefndu mótmælaþví að hér sé um atriði að ræða sem talist geti til galla á fasteigninni. Aukþess er staðhæft að raflagnateikningar hafi verið afhentar stefnanda viðafhendingu fasteignarinnar, en því mótmælir stefnandi. Í ljósi þess að lokaúttekt áfasteigninni fór fram fáeinum dögum eftir afhendingu hússins er verulegavanreifað hvers vegna stefnandi byggir á því að þörf sé sérstakrar lokaúttektará rafmagni og að slíkt feli í sér galla. Eins og matsspurningu er háttað felurmatsgerð dómkvadds matsmanns ekki í sér sönnun þess að um galla sé að ræða hvaðþetta atriði snertir. Í framburði byggingarfulltrúa sem gaf út vottorðið, ÓmarsÞrastar Björgvinssonar, fyrir dómi kom fram að tilskilin staðfestingrafvirkjameistara fasteignarinnar á því að raflagnir teldust hæfar tilúttektar, hefði legið fyrir við lokaúttekt. Þótt framburður Guðmundar HelgaAlbertssonar rafvirkjameistara, sem stefnandi leiddi fyrir dóminn, renni stoðumundir það sem óumdeilt er, að ekki hafði öllum rafmagnsdósum í húsinu veriðlokað við afhendingu þess, hefur sá framburður enga þýðingu til sönnunar um þaðatriði sem hér um ræðir, enda var hann, m.a. samkvæmt eigin framburði, ekkirafvirkjameistari hússins. Á hinn bóginn rennir framburður Guðmundar Helgastoðum undir það að til séu raflagnateikningar af húsinu, þótt þær hafi ekkifundist hjá byggingarfulltrúa. Samkvæmt framanrituðu getur stefnandi ekki boriðþetta atriði fyrir sig sem galla á fasteigninni. Í matsgerð svarar dómkvaddurmatsmaður neitandi spurningum undir matslið nr. 15, um hvort húsnæðið hafiverið fullbúið í skilningi byggingarreglugerðar, og nr. 16, um það hvorthúsnæðið hafi verið íbúðarhæft við afhendingu. Fyrir dómi kom fram að svar viðsíðari spurningunni tengdist beint svari við hinni fyrri, þ.e. að matsmaðurtelji húsnæðið ekki fullbúið sökum þess að það teldist ekki íbúðarhæft, enástæðu þess að húsið teldist ekki hafa verið íbúðarhæft við afhendingu sagðimatsmaður þá að rafmagnsdósum á nokkrum stöðum í húsnæðinu hafi ekki veriðlokað. Dómurinn telur svör matsmanns við þessum tveimur spurningum matsbeiðandaenga sérstaka þýðingu hafa við úrlausn málsins, umfram það sem fram kemur ísvörum matsmannsins við öðrum matsspurningum. 4. Hér að framan er komist aðþeirri niðurstöðu að um annmarka sé að ræða samkvæmt matsliðum nr. 2 (brunahurðo.fl.), nr. 5 (rafmagn í bílskúr) og nr. 12 (snjógrind). Hvað matsliði nr. 2 og12 varðar er fallist á að fasteignin hafi í þeim atriðum ekki staðist kröfurþágildandi byggingarreglugerðar. Hvað matslið nr. 5 varðar er fallist á aðfasteignin hafi að þessu leyti ekki uppfyllt kröfur sem leiddu af kaupsamningi,enda verður að líta á það sem áskilinn kost af hálfu kaupanda að bílskúr væribúinn rafmagni. Þar sem í öllum þessum tilvikum er fallist á aðupplýsingaskylda seljenda hafi verið vanrækt er uppfyllt það skilyrðilokamálsliðar 18. gr. laganna að seljendur teljist hafa sýnt af sér saknæmaháttsemi. Telst fasteignin því haldin göllum hvað framangreind atriði snertir ískilningi 18. gr. laganna, og einnig 26. gr. laganna, enda verða annmarkarþessir ekki taldir svo smávægilegir að skortur á upplýsingum um þá geti ekkihafa haft áhrif á efni kaupsamnings aðila. Verða ekki gerðar ríkar kröfur tilstefnanda um sönnun þess atriðis. Dómkvaddur matsmaður meturkostnað vegna matsliðar nr. 2 á 210.000 krónur, vegna matsliðar nr. 5 á 320.000krónur og 68.000 krónur vegna matsliðar nr. 12, eða samtals 598.000 krónur.Hefur matsgerðinni hvorki verið hnekkt með yfirmati né sýnt fram á að hún séhaldin þeim annmörkum að ekki verði á henni byggt. Þessir gallar teljast íheild sinni ekki svo veruleg vanefnd að réttlætt geti riftun kaupsamnings, sbr.2. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002. Verður því að hafna aðalkröfu stefnanda umriftun kaupsamnings gegn endurgreiðslu kaupverðs. Með vísan til framanritaðrarumfjöllunar, og til 43. gr. laga nr. 40/2002, á stefnandi hins vegar rétt tilskaðabóta úr hendi stefndu. Verður því fallist á varakröfu hans að því markisem fallist er á að um galla sé að ræða, og teljast skaðabætur honum til handahæfilega ákveðnar með framangreindri fjárhæð, 598.000 krónur, í samræmi viðmatsgerð dómkvadds matsmanns. Í varakröfu stefnanda er krafist vaxta skv. 8.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af dæmdum skaðabótum fráundirritun kaupsamnings, 18. júní 2015, til þess dags er mánuður var liðinn frábirtingu stefnu í máli þessu, en dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags. Hefur vaxtakröfum skv. varakröfu, þar á meðalupphafstíma þeirra, ekki verið mótmælt sérstaklega og verða þær teknar tilgreina. Krafa stefndu um sýknu afvarakröfu stefnanda er aftur á móti einnig byggð á þeirri málsástæðu að stefndueigi gagnkröfu á hendur stefnanda að fjárhæð ein milljón króna, sökum þess aðstefnandi hafi haldið eftir þeirri fjárhæð af þeirri lokagreiðslu sem inna baraf hendi við afhendingu fasteignarinnar 1. júlí 2015. Verður að skilja þessamálsástæðu stefndu svo að byggt sé á því að þessi gagnkrafa stefndu sé hæf tilskuldajafnaðar á móti skaðabótakröfu stefnanda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Framangreindri málsástæðu stefndu hefur ekkiverið mótmælt og fær staðhæfing stefndu um að stefnandi hafi haldið eftir téðrifjárhæð af lokagreiðslu skýra stoð í gögnum málsins. Athygli vekur þó aðaðalkrafa stefnanda um riftun og endurgreiðslu kaupverðs sýnist taka mið af þvíað hann hafi innt kaupverð fasteignarinnar af hendi að fullu, en ætla verður aðum mistök sé þar að ræða. Samkvæmt framanrituðu þykir sýntað stefndu eigi gagnkröfu á hendur stefnanda sem nemi hærri fjárhæð en dæmdskaðabótakrafa stefnanda og sé hæf til skuldajafnaðar. Af því leiðir að fallistverður á dómkröfu stefndu um sýknu af varakröfu stefnanda. Þar sem ekki ergagnstefnt í málinu til innheimtu þess hluta lokagreiðslu sem stefnandi hélteftir, reynir ekki á málsástæðu um stöðvunarrétt. Samkvæmt öllu því sem hér hefurverið rakið er niðurstaða málsins sú að fallist er að nokkru leyti á varakröfustefnanda, en engu að síður eru stefndu sýknuð af fjárkröfu hans á grundvelliskuldajafnaðar. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu, og með vísan til 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, þykir rétt að stefndu greiði stefnanda sameiginlegahluta kostnaðar við öflun matsgerðar, í hlutfalli við dæmdar skaðabætur, meðþeirri fjárhæð sem í dómsorði greinir, en að öðru leyti beri hver aðili sinnkostnað af málinu. Dómur þessi er kveðinn upp afHildi Briem héraðsdómara, ásamt meðdómsmönnunum Gústafi Vífilssynibyggingarverkfræðingi og Jóni Ágústi Péturssyni byggingartæknifræðingi, aðgættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Voru lögmenn aðila og dómararsammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins þrátt fyrir þann dráttsem varð á dómsuppsögu fram yfir lögbundinn frest. Dómsorð: Stefndu, Hafsteinn Jónasson ogÁgústa Björnsdóttir, eru sýkn af dómkröfum stefnanda, R101 ehf., í máli þessu. Stefndugreiði stefnanda sameiginlega 71.655 krónur vegna kostnaðar af öflunmatsgerðar, en að öðru leyti ber hver aðila sinn málskostnað.
Mál nr. 612/2006
Vátrygging Skaðabætur
Áfrýjandi starfaði sem sölumaður vátrygginga hjá stefnda frá því í ágúst 2002 til febrúar 2003 er hann hlaut alvarlegt hjartaáfall. Í desember 2002 sótti hann um líf- og sjúkdómatryggingu hjá AXA Sun Life International, sem stefndi miðlaði tryggingum fyrir. Tryggingin hafði ekki tekið gildi er stefnandi veiktist í febrúar 2003 og byggði áfrýjandi kröfu sína um skaðabætur á því að í háttsemi stefnda hefði falist saknæm vanræksla á stafsskyldum hans auk þess sem brotið hefði verið gegn góðum og gegnum venjum á starfssviðinu. Ekki þótti unnt að líta framhjá því að áfrýjandi var í senn sölumaður og kaupandi umræddrar tryggingar og að hann bjó yfir mikilli reynslu af sölu á slíkum tryggingum. Að þessu virtu þótti ekki sýnt að stefndi hefði sýnt af sér bótaskylda vanrækslu við meðferð umsóknar áfrýjanda eða brotið gegn góðum vátryggingarmiðlunarháttum og var hann því sýknaður af kröfum áfrýjanda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. september 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. nóvember 2006 og var áfrýjað öðru sinni 1. desember sama ár. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 66.415 sterlingspund með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. nóvember 2005 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Eftir atvikum er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. júní 2006 Mál þetta var þingfest 26. október 2005 og tekið til dóms 30. maí sl. Stefnandi er Björn Ófeigsson, Veghúsum 21, Reykjavík en stefndi er DDF Vátryggingamiðlun ehf., Reykjavíkurvegi 60, Hafnarfirði og réttargæslustefndi er Markel (London) Limited, Englandi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda GBP 66.415 auk dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. nóvember 2005 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði verulega lækkaðar. Málskostnaðar er krafist í báðum tilvikum. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og hann gerir ekki aðrar kröfur en málskostnaðarkröfu á hendur stefnanda. I. Af hálfu stefnanda var send bótakrafa til stefnda 14. nóvember 2003 sem stefndi hafnaði 16. sama mánaðar. Stefnandi og forsvarsmaður stefnda gáfu skýrslu fyrir dómi ásamt Ingólfi Vilhelmssyni sem áður er getið. Vitnið Torfi Karl Karlsson var framkvæmdastjóri stefnda í nokkra mánuði seinnihluta árs 2002 og sagði hann að óreiða og skipulagsleysi hafi ríkt hjá stefnda. Skrifstofustjórinn Fanný Sigurþórsdóttir sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hafi byrjað að vinna hjá stefnda í september 2002 og starfað þar í um eitt ár. Hún sagðist hafa fengið umsóknir og samninga í hendur frá sölumönnum, yfirfarið þá og síðan skráð þá í tölvu. Að því búnu hafi hún sent samningana til viðkomandi trygginga­félags. Slík gögn hafi verið send út á föstudögum í viku hverri. Ef fyrirspurnir eða athugasemdir hafi komið til baka kvaðst hún ávallt hafa fundið út hver færi með málið og síðan sett athugasemdina í bakka viðkomandi sölumanns. Slíkt hafi verið algengt. Hún kvaðst stundum hafa rekið á eftir sölumönnum með tilskrifum í tölvupósti en ekki hafi verið föst regla á því. Þó hafi það oft komið fyrir að hún hafi þurft að reka á eftir sölumönnum. Helga Markúsdóttir, löggiltur vátryggingamiðlari, aðstoðaði stefnanda í samskiptum sínum við AXA Sun Life eftir að hann fékk hjartaáfallið. Hún sagði afgreiðslufrest á umsóknum um tryggingu mjög misjafnan. Það færi allt eftir gögnum og hverra gagna væri krafist. Hins vegar tæki það stuttan tíma ef allt væri frágengið er umsókn væri send. Stundum gæti umsókn tekið margar vikur ef eitthvað vantaði. Hún sagði að á þessum tíma er hér um ræðir hafi allir ógiftir karlar, 25 ára og eldri, undantekningarlaust þurft að svara svokölluðum lífstílsspurningalista. II. III. Í málinu verður ekki litið framhjá því að stefnandi var í senn sölumaður og kaupandi umræddrar tryggingar. Hann bjó yfir mikilli reynslu varðandi sölu vátrygginga frá AXA Sun Life og mátti vita að lífstílsspurningalistinn yrði að fylgja með umsókn hans í upphafi. Þá mátti hann einnig gera sér grein fyrir að umsóknarferlið væri stutt, aðeins nokkrir dagar, ef öll tilskilin gögn fylgdu með. Óeðlilegur dráttur var því kominn á umsókn hans í janúar sem honum bar að kanna sem reyndum sölumanni. Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, DDF vátryggingamiðlun ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Björns Ófeigssonar, í málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda 650.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 356/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
K kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans gegn A hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafði K A hf. um skaðabætur í tengslum við vörslur A verðbréfavörslu hf. á skuldabréfum í eigu K. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að lýsing á málsástæðum væri takmörkuð og óljós í stefnu. Ekki væri útskýrt með nægjanlega skýrum hætti á hvaða forsendum K teldi að A hf. ætti að bera skaðabótaábyrgð á ætlaðri vangeymslu A verðbréfavörslu hf., dótturfélags A hf., en því félagi væri ekki stefnt. Þá væri rökstuðningi fyrir fjárhæð bótakröfunnar ábótavant. Taldi héraðsdómur að þegar á heildina væri litið væri samhengi málsatvika, málsástæðna og lagaröksemda í stefnunni óskýrt auk þess sem á það skorti að viðhlítandi rök hefðu verið færð fyrir kröfugerð K og hvers vegna henni væri beint að A hf. Stangaðist málatilbúnaður K á við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Staðfesti Hæstaréttur úrskurð héraðsdóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur samkynja kærumál, sem beinast að varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Kristján Ottósson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 543/2008
Landamerki Réttaráhrif dóms
Á árinu 1998 gekk dómur Hæstaréttar, þar sem leyst var úr ágreiningi um landamerki milli jarðanna B og S. Með niðurstöðu dómsins var mörkuð lína meðfram lóðinni H í landi B og við það færðist hluti lóða við H yfir til SJ og J, sem voru eigendur að útskiptu landi úr landi S. Dómi Hæstaréttar var þinglýst. Síðar keyptu Á og E lóðir nr. 11 og 11 a við H og var þeim afsalað til þeirra á árunum 2003 og 2006. Með bréfi 4. nóvember 2006 var vakin athygli Á og E á dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram H til samræmis við dóminn. SJ og J höfðuðu síðar mál og kröfðust þess að viðurkennt yrði með dómi að landamerki milli útskipts lands þeirra úr landi S og lóða Á og E við H væru í samræmi við umræddan dóm. Fallist var á kröfu SJ og J, enda höfðu Á og E ekki vefengt að landamerkin ættu að vera með þeim hætti sem SJ og J kröfðust. Þá var talið að Á og E hefði við kaupin á umræddum landspildum mátt vera ljóst að deilt var um landamerki sem áhrif gætu haft á eignarréttindi þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Viðurkennt er að landamerki milli útskipts lands stefndu, Sigríðar Jósefsdóttur og Jósefs Markússonar, úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóða áfrýjenda, Ásdísar Hauksdóttur og Emils Haraldssonar, í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðirnar nefnast Heiðarbraut 11, landnúmer 194152 og Heiðarbraut 11 a, landnúmer 195564, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633948,45, Y 402570,78, punkti 104 í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða-Smalaskála, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punkt 107 í sama dómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 26. febrúar 2007. Stefnendur eru Sigríður Jósefsdóttir, kt. 160844-3109, Hraunbrún 38, Hafnarfirði og Markús Jósefsson, f.h. ólögráða sonar síns, Jósefs Markússonar, kt. 241096-2709, Hjallabraut 2, Hafnarfirði. Stefndu eru Ásdís Hauksdóttir, kt. 160555-3139, og Emil Haraldsson, kt. 280252-3639, bæði til heimilis að Drápuhlíð 12, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli útskipts lands stefnenda úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóða stefndu í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðirnar nefnast Heiðarbraut 11, landnúmer 194152, og Heiðarbraut 11 A, landnúmer 195564, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punktur 104 á uppdrætti með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða- Smalaskála hnit X 633845,59, Y 401653,52, punktur 107 á sama uppdrætti. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og þeim verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að árið 1989 fékk Hjörtur Jónsson á Brjánsstöðum í Grímsnes- og Grafningshreppi samþykktan skipulagsuppdrátt fyrir frístundabyggð á spildu úr landi Bjarkar sem faðir hans hafði keypt árið 1939 og sameinað Brjánsstöðum. Árið 1991 setti hann upp merkjagirðingu milli Stærribæjar og Brjánsstaðaparts frá Smalaskála, sem á uppdráttum er merktur punktur 107 í þúfu sem hann taldi vera Miðþúfu á Markahrygg, einnig nefnd Miðmarkahryggur, en hún er merkt sem punktur 102 á uppdráttum og er hornmark jarðanna Svínavatns, Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi samkvæmt landamerkjabréfum. Með afsali dagsettu 21. júní 2003 var lóðarspildu merktri nr. 11 A við Heiðarbraut afsalað til stefndu, en seljendur voru Hjörtur Jónsson og Sonja Jónsdóttir á Brjánsstöðum. Með afsali dagsettu 18. ágúst 2006 var lóðinni nr. 11 við Heiðarbraut afsalað til stefndu, en seljendurnir, Jón Sigmar Jónsson og Sólrún Hrönn Indriðadóttir munu hafa keypt lóðina af þeim Hirti og Sonju á Brjánsstöðum. Haustið 1992 reis upp ágreiningur milli eigenda Svínavatns og Brjánsstaða um það hvar Miðmarkahryggur væri. Hélt Jón Ingileifsson á Svínavatni því fram að hið rétta hornmark væri punktur 104 á uppdráttum en ekki punktur 102 sem Hjörtur hafði girt í. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum 5. júní 1996 var fallist á að þúfan í punkti 104 væri hið rétta hornmark. Með dómi Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 25. júní 1998 var þessi niðurstaða staðfest. Hafði héraðsdómi verið þinglýst 2. júlí 1996 og dómi Hæstaréttar var þinglýst 14. júlí 1998. Var Hjörtur þá búinn að selja allar lóðirnar við Heiðarbraut. Stefnendur voru eigendur að 25 % eignarhluta í jörðinni Stærribæ í Grímsnesi. Hinn 9. desember 2003 var gengið frá landskiptagerð þar sem fjórðungshluta er útskipt og 17. desember 2003 samþykkti sveitarstjórnin landskiptagerðina og beiðni um stofnun nýbýlis með fyrirvara um að fyrir liggi staðfesting aðliggjandi jarða á aðliggjandi landamörkum. Verði fallist á dómkröfur stefnenda virðist það leiða til þess að samtals 2.025 m² af lóðum stefndu falli til stefnenda, en ekki 2.875 m² eins og í stefnu greinir. Með bréfi til stefndu dagsettu 4. nóvember 2006 var vakin athygli á framangreindum dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram Heiðarbraut til samræmis við dómlínu Hæstaréttar. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur kveða mál þetta snúast um landamerkin á milli Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi. Hæstiréttur hafi dæmt um landamerkin milli Svínavatns og aðliggjandi jarða en ekki hafi verið dæmt um dómkröfulínuna í máli þessu. Hæstiréttur hafi hins vegar sett niður með dómi sínum punktinn 104, en hann sé hornmarkið milli Svínavatns, Stærribæjar og Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi. Sé dómkröfulínan dregin úr þeim punkti í Brjánsstaða- Smalaskála, punkt 107, en hann sé óumdeilt hornmark milli Brjánsstaða, Minniborgar, Brjánsstaðaparts úr Bjarkarlandi og Stærribæjar. Hafi þar í áratugi verið hornstaur allra merkjagirðinganna milli þessara jarða. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja á því að þau hafi nú þegar fengið afsal fyrir lóðinni og greitt að fullu gagngjald fyrir hana og í framhaldi þinglýst henni án athugasemda stefnenda. Stefndu telja málatilbúnað stefnenda snúast um að það hafi fyrst verið með niðurstöðu Hæstaréttar 25. júní 1998 að ljóst hafi verið að landamerki milli Brjánsstaða og Stærribæjar breyttust með þeim hætti að hluti af lóðinni hafi fallið til stefnenda án þess að stærðin sé skilgreind í stefnu en vísað í kort af svæðinu. Stefndu byggja á því að allt frá niðurstöðu Hæstaréttar í ofangreindu máli hafi stefnendur haldið að sér höndum gagnvart stefndu. Hafi engin tilraun verið gerð til leiðréttinga eða að gera stefndu grein fyrir ágreiningi sem upp væri kominn milli stefnanda og seljanda lóðanna. Telja stefndu sér hafa verið ókunnugt um ágreininginn allt þar til ritað hafi verið bréf og í framhaldi af því gefin út stefna á fyrsta ársfjórðungi síðasta árs. Stefndu byggja á því að það sé viðurkennd höfuðregla að kröfuhafi verði að gæta réttar síns og halda honum til haga og verði hann að bera halla af vanrækslu á því sviði. Hafi stefnendur því glatað kröfu sinni með tómlæti. Hafi þau látið hjá líða lengur en hæfilegt þykir að gera einhverjar ráðstafanir til að tryggja ætlaðan rétt sinn eða viðgang kröfunnar. Mæli rök með því að samskiptum aðila ljúki endanlega áður en mjög langt líði frá réttum efndatíma eða þegar ljóst hafi verið að hægt var að hafa kröfuna uppi. Sé réttarreglum um tómlæti og tómlætisáhrif ætlað að stuðla að þessu markmiði. Verði því að teljast mjög bagalegt gagnvart stefndu að vera knúðir til að afhenda eða greiða stefnendum hluta úr lóðinni allt að því tíu árum frá því stefnendum var ljóst að þau gætu átt kröfu á hendur stefndu. Megi halda því fram að hefði krafan verið gild hefðu stefnendur gefið hana eftir vegna aðgerðarleysis. Stefndu vísa til þinglýsingar- og traustfangsreglna og meginreglu um tómlæti og tómlætisáhrif. Krafa um málskostnað er reist á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Eftir að niðurstaða Hæstaréttar Íslands lá fyrir eins og að framan greinir varð ljóst að girðingin meðfram Heiðarbraut frá hliðinu við Brjánsstaða-Smalaskála upp á Miðmarkahrygg afmarkaði ekki með réttum hætti Stærribæ og frístundabyggðina á Brjánsstaðaparti. Þessari niðurstöðu réttarins var þinglýst 14. júlí 1998 og varð þá ljóst að færa yrði landamerkin til samræmis við niðurstöðuna. Stefndu hafa að vísu krafist sýknu í máli þessu en þeir hafa ekki vefengt að landamerkin eigi að vera með þeim hætti sem í stefnu greinir. Telja stefndu að stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti og þá vísa þau til traustfangsreglna án nánari skýringar á þeirri málsástæðu og verður henni ekki frekar sinnt. Þar sem stefndu hafa engin rök fært gegn því að landamerkin milli umrædds lands skuli vera eins og stefnendur hafa krafist verður fallist á kröfu stefnenda eins og nánar greinir í dómsorði. Verður því að skoða hvort stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti. Stefndu keyptu umræddar spildur árin 2003 og 2006 en þá hafði verið leyst úr ágreiningi milli eigenda Svínavatns og Brjánsstaða um það hvar Miðmarkahryggur væri, fyrst með dómi Héraðsdóms Suðurlands 5. júní 1996 og síðan með Hæstaréttardómi 25. júní 1998. Báðum þessum dómum var þinglýst. Með bréfi til stefndu dagsettu 4. nóvember 2006 var vakin athygli á framangreindum dómi Hæstaréttar og því lýst að dregist hefði að færa girðinguna meðfram Heiðarbraut til samræmis við dómlínu Hæstaréttar. Þar sem engin viðbrögð urðu af hálfu stefndu höfðuðu stefnendur mál þetta. Verður því að telja að stefndu hafi við kaupin á umræddum landspildum mátt vera ljóst að deilt var um landamerki sem áhrif gætu haft á eignarréttindi þeirra, en þá lá fyrir þinglýstur Hæstaréttardómur. Ber því að hafna þeirri málsástæðu þeirra að stefnendur hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Viðurkennt er að landamerki milli útskipts lands stefnenda úr landi Stærribæjar í Grímsnesi og lóða stefndu í Brjánsstaðaparti úr Bjarkarlandi, en lóðirnar nefnast Heiðarbraut 11, landnúmer 194152, og Heiðarbraut 11 A, landnúmer 195564, séu á beinni línu dreginni frá Miðþúfu á Markahrygg, hnit X 633845,59, Y 401635,52, punktur 104 á uppdrætti með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 338/1996 er upp var kveðinn 25. júní 1998, í Brjánsstaða- Smalaskála hnit X 633845,59, Y 401653,52, punktur 107 á sama uppdrætti. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 53/2022
Kærumál Hjón Fjárskipti Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður Landsréttar sem felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Ágreiningur aðila laut að skiptum á margvíslegum eignum; töluverðum fjölda fasteigna, miklum fjölda bifreiða og tækja, hluta í einkahlutafélögum og samlagsfélagi. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá héraðsdómi án kröfu sökum þess að ekki hefði verið lagður fullnægjandi grunnur að því svo unnt væri að komast að efnislegri niðurstöðu. Var meðal annars vísað til þess að ekki hefði legið fyrir upplýsingar um verðmæti eignanna og talið að eins og atvikum væri háttað yrði að gera þá lágmarkskröfu til skiptastjóra að verðmæti allra eigna sem aðilar deildu um væri nokkuð vel þekkt eða að samkomulag væri milli aðila um verðmæti þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., svo unnt væri að leggja dóm á ágreining aðila. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að ef ágreiningur er með hjónum um verðmæti eigna verði mat á því að liggja fyrir svo að helmingaskipti geti farið fram og sé jafnframt eitt af þeim atriðum sem skipt geta máli við úrlausn um hvort og þá með hvaða hætti megi víkja frá helmingaskiptareglu við opinber skipti til fjárslita milli hjóna með vísan til 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Eins og atvikum sé háttað verði ekki talið að fullnægjandi grundvöllur hafi verið lagður að málatilbúnaði sóknaraðila um að víkja ætti frá meginreglu 104. gr. hjúskaparlaga um helmingaskipti og eftir atvikum með hvaða hætti. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur og málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2022 sem barst réttinum 31. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 17. október 2022 í máli nr. 479/2022 þar sem málinu var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.3. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila eru að málinu verði vísað aftur til Landsréttar til efnislegrar meðferðar og úrskurðar að nýju. Þá krefst hann kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti. 4. Varnaraðili skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar með kæru 31. október 2022 sem barst réttinum 1. nóvember sama ár en kærumálsgögn bárust 9. þess mánaðar. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst hún þess að sóknaraðila verði gert að greiða sér málskostnað að skaðlausu fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti. 5. Sóknaraðili krefst frávísunar á kröfu varnaraðila um málskostnað fyrir Landsrétti.Ágreiningsefni6. Aðilar deila um hvort við skipti vegna skilnaðar þeirra að borði og sæng skal beita meginreglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 um helmingaskipti eða hvort víkja skal frá henni á grundvelli heimildar 104. gr. sömu laga. Skiptastjóri skaut ágreiningnum til héraðsdóms sem komst að þeirri niðurstöðu að til sóknaraðila skyldu falla eignir sem hann átti við upphaf hjúskapar en eignir sem hefðu orðið til á hjúskapartíma skyldu koma til helmingaskipta. 7. Með hinum kærða úrskurði Landsréttar var málinu vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að ekki lægi nægilega fyrir verðmæti allra þeirra eigna sem málsaðilar deila um hvernig skipta skal. Hefði því ekki verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningnum til héraðsdóms.8. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur aðila í fyrsta lagi að því hvort dómkrafa sóknaraðila um heimvísun máls til Landsréttar til efnislegrar málsmeðferðar og úrskurðar að nýju er nægilega skýr. Verði svo talið deila aðilar í annan stað um það hvort staðfesta skal niðurstöðu Landsréttar um frávísun málsins frá héraðsdómi án kröfu sökum þess að upplýsingar skorti um verðmæti eigna eða hvort vísa á málinu aftur til Landsréttar til efnislegrar meðferðar þar sem varnaraðili hafi teflt of seint fram kröfu um frávísun þess en hún kom fyrst fram fyrir Landsrétti.Helstu málsatvik9. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hófu aðilar sambúð […] 2014 og gengu í hjúskap […] ári síðar. Þau áttu bæði börn fyrir en engin saman. Þau munu hafa slitið samvistir í mars 2020 og óskaði varnaraðili eftir skilnaði að borði og sæng 22. september það ár. Leyfi til skilnaðar var veitt 18. maí árið eftir. Með úrskurði héraðsdóms 8. apríl 2021 var kveðið á um að opinber skipti skyldu fara fram milli þeirra.0. Fram kom á fyrsta skiptafundi 19. apríl 2021 að skiptastjóri teldi ekki liggja fyrir nægilegar upplýsingar um markaðsverð þeirra eigna sem hugsanlega ættu undir skiptin. Lýstu aðilar sig sammála því. Var þá fjallað um hvernig staðið skyldi að mati þar um og hverjir gætu framkvæmt það. Af hálfu varnaraðila var tekið undir sjónarmið skiptastjóra í þessu tilliti en af hálfu sóknaraðila var hvorki tekin til þess afstaða að svo stöddu hvort mat skyldi fram fara né hverjir skyldu meta. Á næsta skiptafundi 11. nóvember 2021 voru lagðar fram frekari upplýsingar um eignir. Af hálfu varnaraðila var þá óskað eftir að þær yrðu metnar til líklegs söluverðs eftir reglum 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991 en lögmenn sóknaraðila mótmæltu því og vísuðu til þess að kröfur sóknaraðila fælu í sér að allar eignir kæmu í hans hlut. Í kjölfarið var meðal annars bókað: „Skiptastjóri telur sér ekki fært að ráðast í matið að svo stöddu, þar sem það hefur augljóslega í för með sér mjög verulegan kostnað, en fjármunir til að greiða þann kostnað eru ekki handbærir í búinu.“ Á þriðja skiptafundi 15. nóvember 2021 var bent á af hálfu varnaraðila að ágreiningsmál um tilhögun skipta gæti sætt frávísun fyrir dómi sökum þess að ekki lægi fyrir verðmat á eignum. Af hálfu sóknaraðila var því andmælt. Skiptastjóri óskaði hvorki eftir því að slíkt mat færi fram né skaut hann ágreiningi aðila um hvort eignir yrðu verðmetnar til héraðsdóms. Þess í stað bókaði hann að grundvallarágreiningur væri milli aðila um hvernig skipta bæri eignum sem hann hefði árangurslaust leitast við að jafna. Væri þeim ágreiningi því beint til héraðsdóms til úrlausnar, sbr. 112. og 122. gr. laga nr. 20/1991.1. Með bréfi skiptastjóra 15. nóvember 2021 var ágreiningnum beint til héraðsdóms til úrlausnar. Var úrskurður í málinu kveðinn upp 13. júlí 2022. Samkvæmt honum komu fasteignir, vélsleði, hjólhýsi, torfæruhjól og hlutir sóknaraðila í nánar tilgreindum félögum óskipt í hans hlut. Öðrum eignum skyldi skipta samkvæmt helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga. Þá var vísað frá dómi kröfum varnaraðila um viðurkenningu á rétti hennar til helmings hlutdeildar í tekjum og arði af hjúskapareignum frá samvistarslitum sem og kröfu hennar um viðurkenningu á skyldu sóknaraðila til að greiða henni leigu vegna þeirra eigna sem hann hefði haft í sinni umsjá frá samvistarslitum. Loks var málskostnaður felldur niður.2. Varnaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 25. júlí 2022. Gerði hún þær kröfur að hinn kærði úrskurður yrði ómerktur, málinu vísað frá héraðsdómi og henni dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Til vara krafðist hún þess að öllum kröfum sóknaraðila um frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga við skipti til fjárslita milli þeirra yrði hafnað og að skiptin færu að öllu leyti fram á grundvelli þeirrar lagareglu. Til þrautavara krafðist hún þess að frávik frá helmingaskiptareglu yrðu ekki látin ná til annarra eigna en hlutafjár í C ehf. og D ehf. Til þrautaþrautavara krafðist hún þess að frávik frá helmingaskiptareglu um aðrar eignir en greindi í þrautavarakröfu yrðu ákveðin að nánar greindri tiltölu af verðmæti eigna sem ekki yrði hærri en 25 af hundraði. Að því frágengnu krafðist hún staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Loks krafðist hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krafðist staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.3. Með úrskurði Landsréttar 17. október 2022 var málinu vísað frá héraðsdómi með þeim rökum að ekki lægi nægilega fyrir verðmæti allra þeirra eigna sem málsaðilar deildu um hvernig skipta skyldi. Hefði því ekki verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms.Málsástæður aðila4. Sóknaraðili vísar einkum til þess að samkvæmt meginreglu 111. gr. laga nr. 91/1991 sé málsforræði hjá aðilum. Þeir hafi verið sammála um að málið yrði lagt í úrskurð héraðsdóms á þeim grunni sem gert var. Krafa varnaraðila um frávísun hafi fyrst komið fram við meðferð málsins fyrir Landsrétti og sé því of seint fram komin. Þá vísar sóknaraðili því á bug að nauðsynlegt sé að verðmeta hlutafé hans í þremur félögum hans líkt og Landsréttur leggi til grundvallar niðurstöðu sinni enda séu þau verðmæti sem felist í félögunum til komin vegna vinnu sóknaraðila og þeim beri að halda utan skipta samkvæmt 102. gr. hjúskaparlaga. Bendir sóknaraðili á að við meðferð málsins í héraði hafi varnaraðili gert kröfu um hefðbundin helmingaskipti á grundvelli 103. gr. hjúskaparlaga sem ekki hafi útheimt verðmat af þeim toga sem nú sé deilt um. Krafa um verðmat sé til komin vegna breyttrar kröfugerðar varnaraðila fyrir Landsrétti þar sem hún gerði varakröfur um frávik frá reglum um helmingaskipti að tiltölu. Landsréttur hafi ekki mátt fallast á þær breytingar á grundvelli málsins sem af þessari breyttu kröfugerð leiddi. Beri því að fallast á dómkröfur sóknaraðila. Um kröfu sína um frávísun frá Hæstarétti á kröfu varnaraðila um endurskoðun málskostnaðar fyrir Landsrétti vísar sóknaraðili til þess að slík krafa falli ekki undir kæruheimild 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991.5. Aðalkröfu sína um frávísun málsins frá Hæstarétti styður varnaraðili þeim rökum að krafa sóknaraðila sé ekki nægjanlega skýr til þess að unnt sé að leggja dóm á hana. Í því sambandi bendir hún á að ekki sé gerð krafa um breytingu á hinni kærðu dómsathöfn eða að hún verði felld úr gildi. Uppfylli hún því ekki skilyrði c-liðar 1. mgr. 169. gr. laga nr. 91/1991. Þá vísar varnaraðili til þess að verulega skorti á nauðsynlegar upplýsingar um eignir aðila. Ráða megi af fundargerðum vegna skiptafunda að aðilar hafi verið ósammála um hvort meta ætti verðmæti eigna, þar á meðal umræddra félaga. Vegna eindreginnar afstöðu sóknaraðila hafi skiptastjóri ákveðið að hætta við áform sín um að láta mat fara fram þvert á óskir varnaraðila. Við slíkt mat hefði komið í ljós hversu fráleit krafa sóknaraðila er að virtum heildarhagsmunum aðila. Þá rúmist kröfugerð varnaraðila fyrir Landsrétti innan aðalkröfu hennar í héraði um helmingaskipti.Niðurstaða6. Upphaflega krafðist sóknaraðili þess aðallega fyrir Hæstarétti að úrskurður héraðsdóms yrði staðfestur en til vara heimvísunar málsins til Landsréttar til efnislegrar meðferðar og úrskurðar að nýju. Sóknaraðili féll síðar frá aðalkröfu sinni. Krafa sóknaraðila sem eftir stendur er nægilega skýr til þess að lagður verði á hana dómur. Verður ekki fallist á með varnaraðila að vísa beri málinu frá Hæstarétti á þeim grunni að hún sé ekki dómtæk og uppfylli ekki skilyrði c-liðar 1. mgr. 169. gr. laga nr. 91/1991.7. Þá verður ekki fallist á með sóknaraðila að ákvæði 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 leiði til þess að kröfu varnaraðila í gagnkæru um endurskoðun ákvörðunar Landsréttar um málskostnað skuli vísað frá Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 174. gr. laganna.8. Eins og áður segir reisti varnaraðili efnisvarnir sínar í héraði meðal annars á því að óljóst væri um verðmæti þeirra eigna sem ættu að koma til skipta. Það var á hinn bóginn ekki fyrr en í kæru til Landsréttar að hún hafði aðallega uppi kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi á þeim grunni. Fallist er á með sóknaraðila að krafa varnaraðila um frávísun málsins var of seint fram komin til þess að hún yrði tekin til meðferðar, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Á hinn bóginn vísaði Landsréttur málinu frá héraðsdómi án kröfu og lýtur ágreiningur aðila hér fyrir dómi að því hvort staðfesta skal þá úrlausn. Skiptir því ekki máli þó að krafa þar að lútandi hafi fyrst komið fram af hálfu varnaraðila undir rekstri málsins fyrir Landsrétti.9. Þá verður að líta til þess við úrlausn málsins að aðrar kröfur varnaraðila til vara sem fyrst voru reifaðar fyrir Landsrétti rúmast innan upphaflegrar kröfu hennar í héraði um helmingaskipti.20. Í 103. gr. hjúskaparlaga kemur fram sú meginregla að hvor maki um sig eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga. Þó segir í 1. mgr. 104. gr. laganna að víkja megi frá reglum um helmingaskipti ef þau yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Ýmsir þættir koma til skoðunar við þetta mat en í greininni segir að þetta eigi einkum við þegar tekið er tillit til fjárhags hjóna og lengdar hjúskapar, svo og ef annað þeirra hefur flutt í búið verulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun eða hefur síðar erft fé eða fengið það að gjöf frá öðrum en maka sínum. Þá segir í 2. mgr. 104. gr. að frávik frá helmingaskiptum samkvæmt greininni geti enn fremur átt sér stað þegar annað hjóna hefur með vinnu, framlögum til framfærslu fjölskyldunnar eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeirri fjáreign sem falla ætti hinu hjóna í skaut eða hefur átt hlut að því að bæta fjáreign hins að öðru leyti. 21. Við opinber skipti til fjárslita milli hjóna koma til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, ef ekki verða sammæli um annað, þær eignir og þau réttindi þeirra sem ekki verða taldar séreignir annars þeirra og tilheyrðu þeim á viðmiðunardegi skiptanna. Að auki skulu koma til skipta arður, vextir og annars konar tekjur sem hafa fengist síðar af þeim eignum og réttindum. Með sama hætti skal við skiptin aðeins tekið tillit til þeirra skulda aðila sem höfðu stofnast en voru ekki greiddar á því tímamarki. Svo fljótt sem verða má eftir skipun skiptastjóra skal hann boða aðila eða þá sem gæta hagsmuna þeirra til skiptafundar til að leita vitneskju um hverjar eignir geta komið til skipta, hvorum aðilanum þær tilheyra, hvert verðmæti þeirra er, hvar þær er að finna, hver fari með umráð þeirra og hvort séreignir séu fyrir hendi og þá hverjar, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat eigna og liggi ekki þá þegar fyrir að þeim verði komið í verð við skiptin getur hvor aðilinn sem er krafist þess eftir 3. mgr. sömu greinar að skiptastjóri æski mats á þeim samkvæmt reglum 17. til 23. gr. laganna og njóta þá báðir aðilar þeirrar stöðu sem erfingjum er veitt í þeim ákvæðum. Samkvæmt 1. mgr. 106. gr. sömu laga skal skiptastjóri á skiptafundum sem haldnir eru samkvæmt 105. gr. enn fremur afla upplýsinga um þær skuldir aðila sem koma til álita eftir 1. mgr. 104. gr. Að öðru leyti leitar hann ekki sjálfur vitneskju um skuldir, nema annar aðilinn eða þeir báðir krefjist þess og honum verði talið kleift að verða við því.22. Eins og að framan er rakið fékk skiptastjóri ekki þá vitneskju sem hann taldi nauðsynlega um verðmæti þeirra eigna sem gætu komið til skipta og um er deilt í málinu, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991, en ekki voru sammæli um verðmat eignanna. Jafnframt kom fram á skiptafundum krafa varnaraðila um að eignir yrðu metnar í samræmi við ákvæði 17. til 23. gr. laganna. Af því sem bókað var á skiptafundum verður ráðið að ágreiningur um hvort og hvaða eignir aðila skyldi meta til verðs hafi ekki verið jafnaður. Samkvæmt gögnum málsins liggur heldur ekki fyrir verðmat á þeim eignum sem héraðsdómur úrskurðaði að skyldu sæta helmingaskiptum. Samkvæmt 3. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 og eftir atvikum að virtri 2. mgr. 23. gr. laganna var rétt að skiptastjóri æskti þess að slíkt mat færi fram. Hefði sóknaraðili enn andmælt slíkri ákvörðun skiptastjóra var þess kostur að skjóta þeim ágreiningi sjálfstætt til úrlausnar dómstóla, sbr. 112. og 122. gr. laganna.23. Ef ágreiningur er með hjónum um verðmæti eigna verður mat á þeim að liggja fyrir svo helmingaskipti geti farið fram og er það jafnframt eitt af þeim atriðum sem skipt geta máli við úrlausn um hvort og þá með hvaða hætti víkja má frá helmingaskiptareglu við skipti til fjárslita milli hjóna með vísan til 104. gr. hjúskaparlaga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. maí 2016 í máli nr. 195/2016. Eins og atvikum er hér háttað verður ekki talið að fullnægjandi grundvöllur hafi verið lagður að málatilbúnaði sóknaraðila um að víkja eigi frá meginreglu 104. gr. hjúskaparlaga um helmingaskipti og þá með hvaða hætti, þar með talið að teknu tilliti til varakrafna varnaraðila. Að öllu þessu virtu var málið í þessum búningi svo vanreifað að ekki verður lagður dómur á kröfur aðila.24. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þá niðurstöðu að ekki hafi verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur, þar með talið um málskostnað. 25. Eftir þessum úrslitum og að virtum atvikum máls er rétt að sóknaraðili greiði kærumálskostnað sem ákveðinn verður eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila 600.000 krónur í kærumálskostnað.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=11966468-edbf-42cc-b480-bf5bbeb3634e&verdictid=8632265a-db58-49fd-8fb0-30ccde3aa57b
Mál nr. 146/2010
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Líkamstjón Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
K sótti um slysatryggingu hjá S sem samþykkti umsókn hans 19. mars 2002, en tveimur mánuðum síðar varð hann fyrir umferðarslysi. Fram til 31. janúar 2003 fékk K greidda dagpeninga að fjárhæð 1.648.050 krónur samkvæmt slysatryggingunni, en þá neitaði S frekari greiðslu af þeirri ástæðu að komið hafi í ljós að K hafi enn verið óvinnufær vegna fyrra umferðarslyss 2. október 2001 þegar hann sótti um slysatryggingu í mars 2002 og hafi hann gefið rangar upplýsingar um það í umsókn sinni um hana. S áskildi sér rétt til að endurkrefja K um fjárhæðina sem K hafði fengið í dagpeninga. Í október 2006 fékk K greiddar út bætur vegna slyssins 19. maí 2002 úr slysatryggingu ökumanns, sem hann hafði einnig hjá S. Í málinu krafðist K greiðslu bóta úr slysatryggingunni frá 19. mars 2002 og var aðalkrafa hans um greiðslu vikulegra dagpeninga úr slysatryggingunni fyrir tímabilið frá júní 2002 til desember 2004, auk bóta fyrir 25% varanlega læknisfræðilega örorku. Með varakröfu sinni leitaði hann greiðslu á 1.648.050 krónum sem S hafði tekið til sín með skuldajöfnuði við uppgjör bóta úr slysatryggingu ökumanns árið 2006, en um var að ræða þá fjárhæð sem S taldi sig hafa ofgreitt K vegna áðurgreindra dagpeninga. Í dómi Hæstaréttar var því hafnað að skilyrðum væri fullnægt til að S gæti neitað um greiðslu úr slysatryggingunni á þeim grunni að K hafi veitt rangar upplýsingar í umsókn um hana. Hins vegar var talið að slíkir annmarkar væru á kröfugerð og málatilbúnaði K að öðru leyti að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2010. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 9.516.410 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 16. júní 2002 til 20. desember 2004, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.648.050 krónur með sömu vöxtum frá 27. október 2006 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann naut fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Samkvæmt gögnum málsins varð áfrýjandi fyrir slysi þegar vörubifreið, sem hann ók vegna starfa sinna 2. október 2001, fór út af þjóðvegi. Við þetta mun hann meðal annars hafa hlotið liðhlaup í öxl og viðbeinslið og af þeim sökum verið óvinnufær og gengist undir sjúkraþjálfun. Hann leitaði 13. mars 2002 til stefnda og sótti um slysatryggingu, en í því skyni fyllti hann út staðlað eyðublað. Þar lýsti hann því að hann hefði að aðalstarfi akstur vörubifreiða, flutningabifreiða og langferðabifreiða, svo og að hann óskaði eftir að vátryggingarfjárhæð vegna dauða eða örorku yrði 10.000.000 krónur, en dagpeningar 50.000 krónur á viku til allt að þriggja ára að undangengnum fjögurra vikna biðtíma. Meðal þess, sem leitað var upplýsinga um á eyðublaðinu, var hvort umsækjandi hafi orðið fyrir slysi eða sjúkdómi og var fært í viðeigandi reit að áfrýjandi „fór úr viðbeinslið“ í bifreiðaslysi 2. október 2001, en því var svarað neitandi að „einhverjar varanlegar afleiðingar“ hafi hlotist af slysinu. Þar var jafnframt sett fram spurning um hvort umsækjandi væri „fullkomlega heilsuhraust(ur) og fyllilega vinnufær“ og svaraði áfrýjandi því játandi. Stefndi samþykkti þessa umsókn 19. mars 2002 meðal annars með þeirri athugasemd um sérstaka skilmála að afleiðingar umferðarslyss 2. október 2001 væru „undanþegnar áhættu félagsins.“ Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi var ekki við vinnu á þeim tíma, sem hann tók þessa vátryggingu, og hafði hann sótt um endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum á grundvelli læknisvottorðs 12. febrúar 2002, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Lenti í bílslysi 5/10 og meiddist á öxl og ekki getað unnið síðan. Hefur jafnað sig mikið en er ennþá með smástall y. Acromiculoclav. liðnum og getur allar hreyfingar nema int. rot. um öxl takmörkuð og finnur til við álag post í öxl. Hann treystir sér ekki til að vinna og hefur verið í sjúkraþjálfun 3x í viku í 4 vikur núna og fengið styrkjandi æfingar og stabilitetsþjálfun f. öxl en finnst hann ekki geta treyst öxl og finnur ennþá til við ákv. hreyfingar ... Enn með verki og minni kraft í hæ. öxl og getur ekki treyst henni og getur þ.a.l. ekki horfið til fyrri starfa sem bílstjóri á vörubíl.“ Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins 3. apríl 2002 var áfrýjanda tilkynnt að honum væri veittur endurhæfingarlífeyrir frá 1. febrúar til 31. júlí sama ár. Áfrýjandi varð aftur fyrir umferðarslysi 19. maí 2002 þegar hann ók bifhjóli aftan á kyrrstæða bifreið. Við þetta mun hann hafa hlotið slæm brot á úlnlið og sköflungi og legið um tíma á sjúkrahúsi af þeim sökum. Hann tilkynnti stefnda um þetta slys 30. júlí 2002 og leitaði greiðslu úr fyrrgreindri slysatryggingu. Að undangenginni gagnaöflun mun stefndi hafa orðið við þessari beiðni og hafið 27. september 2002 greiðslu dagpeninga frá 19. maí sama ár að telja. Fyrir liggur að áfrýjandi hafi fram til 31. janúar 2003 fengið dagpeninga frá stefnda að fjárhæð samtals 1.648.050 krónur. Á því tímabili barst stefnda læknisvottorð 13. desember 2002, þar sem þess var meðal annars getið að áfrýjandi hafi lent í bílslysi 2. október 2001, hlotið fyrrgreind meiðsl og „ekki getað unnið síðan vegna verkja í hægri öxl og skertar hreyfingar“, en af þessum sökum hafi hann þegið endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum í sex mánuði og verið í reglubundinni þjálfun þar til hann hafi aftur orðið fyrir umferðarslysi 19. maí 2002. Vegna þessa vottorðs beindi stefndi málinu til ráðgefandi læknis síns, sem mun hafa átt viðtal við áfrýjanda 5. febrúar 2003. Í vottorði læknisins sama dag var meðal annars greint frá slysi áfrýjanda 2. október 2001 og sagt að hann hafi verið í sjúkraþjálfun eftir það, en hann hafi ekki verið „búinn að jafna sig að fullu og talinn óvinnufær þegar hann lendir í slysinu“ 19. maí 2002. Í bréfi 27. febrúar 2003 var áfrýjanda tilkynnt með vísan til þessara tveggja læknisvottorða að stefndi teldi hann hafa veitt rangar upplýsingar í umsókn sinni um slysatryggingu 13. mars 2002 þegar hann lýsti því að hann væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær, en hefði stefnda verið kunnugt um það, sem fram kæmi í vottorðunum, hefði hann „aldrei samþykkt tryggingabeiðnina og tryggingin því ekki verið gefin út.“ Af þessum sökum lýsti stefndi því yfir að hann myndi ekki greiða áfrýjanda frekari bætur úr vátryggingunni og áskildi sér jafnframt rétt til að endurkrefja hann um fjárhæðina, sem þegar hafi verið greidd. Áfrýjandi mun hafa skotið þessari ákvörðun til tjónanefndar vátryggingafélaganna, sem lýsti sig sammála henni í áliti 26. mars 2003, og síðan til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem lauk málinu 4. júlí sama ár með þeirri niðurstöðu að bótaábyrgð væri ekki fyrir hendi samkvæmt vátryggingunni. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi auk framangreindrar vátryggingar haft hjá stefnda slysatryggingu ökumanns vegna bifhjólsins, sem hann ók þegar hann varð fyrir slysinu 19. maí 2002. Vegna ágreinings, sem virðist hafa risið um líkamstjón áfrýjanda í tengslum við kröfu hans um bætur úr þeirri slysatryggingu, leituðu aðilarnir 28. júlí 2004 eftir áliti örorkunefndar. Samhliða því var borinn undir nefndina ágreiningur áfrýjanda við annað vátryggingafélag um mat á líkamstjóni hans vegna umferðarslyssins 2. október 2001. Í álitsgerð 25. janúar 2005 tók nefndin afstöðu til afleiðinga beggja slysanna og var þar komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar áfrýjanda hafi 1. mars 2002 orðið stöðugt eftir fyrra slysið, sem hafi valdið 5% varanlegri örorku og varanlegum miska sem svaraði 7 stigum, en heilsufar hans eftir síðara slysið hafi orðið stöðugt 1. janúar 2003 og væru varanlegar afleiðingar þess 15% örorka og 18 miskastig. Áfrýjandi vildi ekki una þessari niðurstöðu og fékk 1. júlí 2005 dómkvadda menn, sem létu frá sér fara ódagsetta matsgerð, en henni virðist hafa verið lokið 27. febrúar 2006. Að því er fyrra slysið varðar töldu matsmenn að heilsufar áfrýjanda hafi orðið stöðugt 1. maí 2002 og hann hlotið af því 5% varanlega örorku og varanlegan miska sem svaraði 10 stigum, en eftir síðara slysið hafi heilsufar hans náð stöðugleika 1. janúar 2003 og varanlegar afleiðingar orðið 20% örorka og 25 miskastig. Á grundvelli þessarar matsgerðar gerði áfrýjandi kröfu á hendur stefnda 10. október 2006 um bætur úr slysatryggingu ökumanns og mun hafa tekist samkomulag um þær 27. sama mánaðar á þann hátt að áfrýjandi fengi greiddar samtals 8.928.292 krónur auk útlagðs kostnaðar af gagnaöflun. Við útborgun þessara bóta lýsti stefndi yfir skuldajöfnuði við áfrýjanda vegna dagpeninga að fjárhæð 1.648.050 krónur, sem hann fékk samkvæmt áðursögðu úr slysatryggingu vegna tímabilsins frá 19. maí 2002 til 31. janúar 2003 og stefndi taldi sig hafa ofgreitt, og kom sú fjárhæð gegn mótmælum áfrýjanda þar til frádráttar. Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjandi hafi eftir þetta borið því við að hann ætti kröfu um bætur úr slysatryggingunni frá 19. mars 2002 vegna afleiðinga slyssins 19. maí sama ár fyrr en í aðdraganda þess að mál þetta var höfðað 30. desember 2008 til heimtu bóta af þeim sökum. II Eins og nánar greinir í héraðsdómi reisir stefndi kröfu sína um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem giltu þegar áfrýjandi varð fyrir áðurgreindu slysi 19. maí 2002. Samkvæmt því ákvæði gat vátryggingafélag orðið laust mála samkvæmt vátryggingarsamningi að fullnægðum þeim skilyrðum annars vegar að vátryggingartaki hafi gefið rangar upplýsingar við gerð samningsins og hins vegar að ætla mætti að félagið hefði ekki tekið á sig vátrygginguna ef það hefði haft rétta vitneskju um málavexti. Að því er varðar fyrra skilyrði þessa ákvæðis liggur fyrir samkvæmt áðurnefndu læknisvottorði 12. febrúar 2002 að áfrýjandi hafði á þeim tíma ekki getað unnið frá því að hann varð fyrir slysi 2. október 2001. Þetta var sem fyrr greinir áréttað í öðru læknisvottorði 13. desember 2002, auk þess sem þar kom efnislega fram að áfrýjandi hafi enn verið óvinnufær á þeim tíma, sem hann varð fyrir slysi öðru sinni 19. maí sama ár. Áfrýjandi mun á grundvelli fyrra læknisvottorðsins hafa fengið endurhæfingarlífeyri úr almannatryggingum á tímabilinu frá 1. febrúar til 31. júlí 2002. Að þessu virtu orkar ekki tvímælis að í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 voru gefnar rangar upplýsingar í umsókn áfrýjanda til stefnda 13. mars 2002 um slysatrygginguna, sem málið varðar, þegar þar var svarað játandi spurningu um hvort áfrýjandi væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær. Um síðara skilyrðið samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði er þess að gæta að í umsókn áfrýjanda var getið um að hann hafi lent í umferðarslysi 2. október 2001 og hlotið tiltekin meiðsl. Þegar tekið er tillit til þess að stefndi samþykkti umsóknina með áskilnaði um að afleiðingar þessa slyss væru undanþegnar áhættu hans verður ekki séð hverju það hefði breytt fyrir hann ef upplýsingar í umsókninni um heilsufar áfrýjanda og vinnufærni hefðu verið réttar, enda hefur því ekki verið borið við í málinu að slysið 19. maí 2002 verði í einhverju rakið til heilsubrests hans af völdum fyrra slyssins. Í umsóknareyðublaðinu, sem áfrýjandi fyllti út, var ekki leitað upplýsinga um hvort umsækjandi gegndi launuðu starfi og verður því ekki séð hvernig máli geti skipt, sem stefndi heldur fram, að hjá sér hafi á þessum tíma gilt óskráð vinnuregla um að selja ekki manni, sem ekki væri útivinnandi, slysatryggingu með skilmálum um dagpeninga vegna tímabundinnar óvinnufærni. Um það skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954, sem hér um ræðir, verður þó fremur öðru að líta til þess að þótt stefndi hafi 27. febrúar 2003 neitað um frekari greiðslu dagpeninga samkvæmt slysatryggingunni krafði hann áfrýjanda 7. maí sama ár um greiðslu iðgjalda vegna hennar fyrir tímabilið frá 1. mars 2003 til 1. mars 2004 og greiddi áfrýjandi þau 13. maí 2003. Að þessu var vikið í athugasemdum, sem stefndi sendi 27. júní 2003 til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum í tilefni af áðurnefndu málskoti áfrýjanda, með eftirfarandi orðum: „Þess skal loks getið að fyrir misskilning var almenn slysatrygging Kristjáns Freys endurnýjuð hinn 1. mars s.l. þar sem láðst hafði að segja vátryggingunni upp eftir að félaginu bárust þær upplýsingar sem hér að framan greinir. Um er að ræða sjálfvirka keyrslu við endurnýjun vátrygginga, en þær eru sjálfkrafa endurnýjaðar ef ekki eru gerðar ráðstafanir til þess að segja þeim upp.“ Þrátt fyrir að stefnda hafi með þessu gefist tilefni til síðbúinna viðbragða sumarið 2003 fór það svo að í þinghaldi í máli þessu 4. maí 2009 var upplýst af hans hálfu að slysatryggingin væri þá enn í gildi með óbreyttum skilmálum, en einnig liggur fyrir í gögnum málsins að á árunum 2007 og 2008 hafi áfrýjanda tvívegis verið greiddar bætur úr þessari vátryggingu, svo og að iðgjöld hafi verið greidd árlega af henni. Ekki verður litið á þetta á annan veg en þann að stefndi hafi í verki ítrekað látið í ljós eftir að uppvíst varð um rangar upplýsingar í umsókn áfrýjanda um slysatrygginguna að stefndi væri allt að einu reiðubúinn til að taka í sig vátrygginguna í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 og getur í þeim efnum engu breytt að hann hafi á þessu tímabili öllu látið uppi aðra afstöðu í eitt skipti, en það gerðist þegar hann neytti þessarar mótbáru til að víkjast undan frekari bótagreiðslum til áfrýjanda. Er því ekki fullnægt skilyrðum þessa lagaákvæðis til að telja stefnda hafa losnað undan skuldbindingum sínum samkvæmt samningi við áfrýjanda 19. mars 2002 um slysatrygginguna. Eins og sundurliðað er í hinum áfrýjaða dómi finnur áfrýjandi fjárhæð aðalkröfu sinnar á þann hátt að reiknað er með umsömdum vikulegum dagpeningum úr slysatryggingunni fyrir tímabilið frá 16. júní 2002 til 19. desember 2004, sem hann telur að nemi samtals 6.824.015 krónum að meðtöldum verðbótum samkvæmt vátryggingarskilmálum. Að auki krefst hann þar bóta fyrir 25% varanlega læknisfræðilega örorku, sem svari til varanlegs miska samkvæmt reglum skaðabótalaga nr. 50/1993, en með sams konar verðbótum séu þær bætur að fjárhæð 2.692.395 krónur. Með varakröfu leitar áfrýjandi á hinn bóginn greiðslu á 1.648.050 krónum, sem stefndi tók til sín með skuldajöfnuði vegna ofgreiddra dagpeninga við uppgjör bóta 27. október 2006 úr slysatryggingu ökumanns. Um þann hluta aðalkröfu áfrýjanda, sem snýr að greiðslu dagpeninga úr slysatryggingunni sem mál þetta varðar, verður að líta til þess að þeirra er krafist sem næst til ársloka 2004 með þeirri skýringu einni í héraðsdómsstefnu að „af framlögðum læknisfræðilegum gögnum í málinu má ráða að starfsorkuskerðing hefur a.m.k. verið til 20.12.2004“. Ekki er að sjá hver þessi læknisfræðilegu gögn eru, en sem fyrr greinir komust bæði örorkunefnd og dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu að 1. janúar 2003 hafi heilsufar áfrýjanda orðið stöðugt með tilliti til afleiðinga slyssins 19. maí 2002, sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Í sundurliðun kröfu áfrýjanda um dagpeninga er meðal annars ráðgert að fram til mánaðamóta janúar og febrúar 2003 hefði honum borið að fá samtals 1.665.844 krónur úr hendi stefnda. Allt að einu er óumdeilt í málinu að stefndi hafi fram að þessu tímamarki greitt áfrýjanda í raun 1.648.050 krónur í dagpeninga, sem stefndi tók síðan aftur með skuldajöfnuði, en á þessu misræmi í útreikningnum verða engar skýringar fundnar í málatilbúnaði áfrýjanda. Enn er þess að gæta að áfrýjandi hefur ekki skýrt á hvaða grunni hann telji sig eiga rétt á dráttarvöxtum af vikulegri fjárhæð dagpeninga eftir því, sem þeir féllu í gjalddaga á tímabilinu frá 16. júní 2002 til 19. desember 2004, þrátt fyrir að stefndi hafi staðið honum skil á dagpeningum til loka janúar 2003, en þegar stefndi beitti skuldajöfnuði til endurgreiðslu þessara dagpeninga 27. október 2006 voru ekki reiknaðir vextir af þeim úr hendi áfrýjanda. Í héraðsdómsstefnu var nánast engin grein gerð fyrir kröfu hans um bætur úr slysatryggingunni vegna varanlegrar örorku, en þar kom þó fram í umfjöllun um „bætur vegna tímabundinna þátta“ án frekari skýringa að áfrýjandi teldi vegna tilvísunar í vátryggingarskilmálum til miskatafla örorkunefndar að niðurstaða dómkvaddra matsmanna um 25 stiga varanlegan miska hans af völdum slyssins væri „fyllilega nothæf“ til að ákveða bætur fyrir varanlega örorku. Í sundurliðun aðalkröfu í stefnunni var síðan þrátt fyrir þetta gerð krafa um 10.769.579 krónur í bætur að því er ætla verður vegna þessa þáttar, en sú fjárhæð hefði því aðeins getað átt við að varanleg örorka áfrýjanda hefði verið metin 100%. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var þetta fyrst leiðrétt í síðari ræðu lögmanns áfrýjanda við aðalmeðferð málsins í tilefni af athugasemdum stefnda við kröfugerð hans. Þegar þetta allt er virt eru slíkir annmarkar á málatilbúnaði áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa málinu af sjálfsdáðum í heild frá héraðsdómi, en ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu þó standa óröskuð. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda, Kristjáns Freys Karlssonar, skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 10. desember 2009 í máli nr. E- I Mál þetta, sem dómtekið var 25. nóvember 2009, var höfðað 30. desember 2008. Stefnandi er Kristján Freyr Karlsson, Skálagerði 9, Reykjavík, en stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefnda verði gert að greiða honum 9.516.410 krónur auk vanskilavaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 50.204 krónum frá 16.6.2002 til 23.6.2002, af 100.407 krónum frá þeim degi til 30.6.2002, af 150.611 krónum frá þeim degi til 7.7.2002, af 201.041 krónu frá þeim degi til 14.7.2002, af 251.471 krónu frá þeim degi til 21.7.2002, af 301.901 krónu frá þeim degi til 28.7.2002, af 352.331 krónu frá þeim degi til 4.8.2002, af 402.807 krónum frá þeim degi til 11.8.2002, af 453.282 krónum frá þeim degi til 18.8.2002, af 503.757 krónum frá þeim degi til 25.8.2002, af 554.233 krónum frá þeim degi til 1.9.2002, af 604.436 krónum frá þeim degi til 8.9.2002, af 654.640 krónum frá þeim degi til 15.9.2002, af 704.844 krónum frá þeim degi til 22.9.2002, af 755.048 krónum frá þeim degi til 29.9.2002, af 805.251 krónu frá þeim degi til 6.10.2002, af 855.704 krónum frá þeim degi til 13.10.2002, af 906.157 krónum frá þeim degi til 20.10.2002, af 956.609 krónum frá þeim degi til 27.10.2002, af 1.007.062 krónum frá þeim degi til 3.11.2002, af 1.057.786 krónum frá þeim degi til 10.11.2002, af 1.108.511 krónum frá þeim degi til 17.11.2002, af 1.159.235 krónum frá þeim degi til 24.11.2002, af 1.209.959 krónum frá þeim degi til 1.12.2002, af 1.260.593 krónum frá þeim degi til 8.12.2002, af 1.311.227 krónum frá þeim degi til 15.12.2002, af 1.361.861 krónu frá þeim degi til 22.12.2002, af 1.412.494 krónum frá þeim degi til 29.12.2002, af 1.463.128 krónum frá þeim degi til 5.1.2003, af 1.513.807 krónum frá þeim degi til 12.1.2003, af 1.564.486 krónum frá þeim degi til 19.1.2003, af 1.615.165 krónum frá þeim degi til 26.1.2003, af 1.665.844 krónum frá þeim degi til 2.2.2003, af 1.716.704 krónum frá þeim degi til 9.2.2003, af 1.767.565 krónum frá þeim degi til 16.2.2003, af 1.818.425 krónum frá þeim degi til 23.2.2003, af 1.869.285 krónum frá þeim degi til 2.3.2003, af 1.920.054 krónum frá þeim degi til 9.3.2003, af 1.970.824 krónum frá þeim degi til 16.3.2003, af 2.021.593 krónum frá þeim degi til 23.3.2003, af 2.072.363 krónum frá þeim degi til 30.3.2003, af 2.123.133 krónum frá þeim degi til 6.4.2003, af 2.174.445 krónum frá þeim degi til 13.4.2003, af 2.225.758 krónum frá þeim degi til 20.4.2003, af 2.277.071 krónu frá þeim degi til 27.4.2003, af 2.328.384 krónum frá þeim degi til 4.5.2003, af 2.379.765 krónum frá þeim degi til 11.5.2003, af 2.431.145 krónum frá þeim degi til 18.5.2003, af 2.482.526 krónum frá þeim degi til 25.5.2003, af 2.533.907 krónum frá þeim degi til 1.6.2003, af 2.585.197 krónum frá þeim degi til 8.6.2003, af 2.636.487 krónum frá þeim degi til 15.6.2003, af 2.687.777 krónum frá þeim degi til 22.6.2003, af 2.739.067 krónum frá þeim degi til 29.6.2003, af 2.790.358 krónum frá þeim degi til 6.7.2003, af 2.841.693 krónum frá þeim degi til 13.7.2003, af 2.893.029 krónum frá þeim degi til 20.7.2003, af 2.944.364 krónum frá þeim degi til 27.7.2003, af 2.995.699 krónum frá þeim degi til 3.8.2003, af 3.046.967 krónum frá þeim degi til 10.8.2003, af 3.098.234 krónum frá þeim degi til 17.8.2003, af 3.149.502 krónum frá þeim degi til 24.8.2003, af 3.200.770 krónum frá þeim degi til 31.8.2003, af 3.252.037 krónum frá þeim degi til 7.9.2003, af 3.303.259 krónum frá þeim degi til 14.9.2003, af 3.354.482 krónum frá þeim degi til 21.9.2003, af 3.405.704 krónum frá þeim degi til 28.9.2003, af 3.456.926 krónum frá þeim degi til 5.10.2003, af 3.508.511 krónum frá þeim degi til 12.10.2003, af 3.560.095 krónum frá þeim degi til 19.10.2003, af 3.611.679 krónum frá þeim degi til 26.10.2003, af 3.663.264 krónum frá þeim degi til 2.11.2003, af 3.715.097 krónum frá þeim degi til 9.11.2003, af 3.766.931 krónu frá þeim degi til 16.11.2003, af 3.818.764 krónum frá þeim degi til 23.11.2003, af 3.870.598 krónum frá þeim degi til 30.11.2003, af 3.922.431 krónu frá þeim degi til 7.12.2003, af 3.974.332 krónum frá þeim degi til 14.12.2003, af 4.026.234 krónum frá þeim degi til 21.12.2003, af 4.078.135 krónum frá þeim degi til 28.12.2003, af 4.130.036 krónum frá þeim degi til 4.1.2004, af 4.182.096 krónum frá þeim degi til 11.1.2004, af 4.234.156 krónum frá þeim degi til 18.1.2004, af 4.286.215 krónum frá þeim degi til 25.1.2004, af 4.338.275 krónum frá þeim degi til 1.2.2004, af 4.390.358 krónum frá þeim degi til 8.2.2004, af 4.442.440 krónum frá þeim degi til 15.2.2004, af 4.494.522 krónum frá þeim degi til 22.2.2004, af 4.546.605 krónum frá þeim degi til 29.2.2004, af 4.598.687 krónum frá þeim degi til 7.3.2004, af 4.650.611 krónum frá þeim degi til 14.3.2004, af 4.702.535 krónum frá þeim degi til 21.3.2004, af 4.754.459 krónum frá þeim degi til 28.3.2004, af 4.806.383 krónum frá þeim degi til 4.4.2004, af 4.858.601 krónu frá þeim degi til 11.4.2004, af 4.910.819 krónum frá þeim degi til 18.4.2004, af 4.963.038 krónum frá þeim degi til 25.4.2004, af 5.015.256 krónum frá þeim degi til 2.5.2004, af 5.067.768 krónum frá þeim degi til 9.5.2004, af 5.120.281 krónu frá þeim degi til 16.5.2004, af 5.172.793 krónum frá þeim degi til 23.5.2004, af 5.225.306 krónum frá þeim degi til 30.5.2004, af 5.277.818 krónum frá þeim degi til 6.6.2004, af 5.330.761 krónu frá þeim degi til 13.6.2004, af 5.383.703 krónum frá þeim degi til 20.6.2004, af 5.436.646 krónum frá þeim degi til 27.6.2004, af 5.489.588 krónum frá þeim degi til 4.7.2004, af 5.542.938 krónum frá þeim degi til 11.7.2004, af 5.596.288 krónum frá þeim degi til 18.7.2004 af 5.649.638 krónum frá þeim degi til 25.7.2004, af 5.702.988 krónum frá þeim degi til 1.8.2004, af 5.756.089 krónum frá þeim degi til 8.8.2004, af 5.809.190 krónum frá þeim degi til 15.8.2004, af 5.862.291 krónu frá þeim degi til 22.8.2004, af 5.915.392 krónum frá þeim degi til 29.8.2004, af 5.968.493 krónum frá þeim degi til 5.9.2004, af 6.021.593 krónum frá þeim degi til 12.9.2004, af 6.074.694 krónum frá þeim degi til 19.9.2004, af 6.127.795 krónum frá þeim degi til 26.9.2004, af 6.180.896 krónum frá þeim degi til 3.10.2004, af 6.234.224 krónum frá þeim degi til 10.10.2004, af. 6.287.551 krónu frá þeim degi til 17.10.2004, af 6.340.878 krónum frá þeim degi til 24.10.2004, af 6.394.206 krónum frá þeim degi til 31.10.2004, af 6.447.533 krónum frá þeim degi til 7.11.2004, af 6.501.268 krónum frá þeim degi til 14.11.2004, af 6.555.002 krónum frá þeim degi til 21.11.2004, af 6.608.737 krónum frá þeim degi til 28.11.2004, af 6.662.472 krónum frá þeim degi til 5.12.2004, af 6.716.320 krónum frá þeim degi til 12.12.2004, af 6.770.167 krónum frá þeim degi til 19.12.2004, af 6.824.015 krónum frá þeim degi til 20.12.2004, af 9.516.410 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.648.050 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 27. október 2006 til greiðslu­dags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. II Málavextir eru þeir helstir að hinn 2. október 2001 lenti stefnandi í umferðarslysi. Í slysinu meiddist hann á hægri öxl og fékk heilahristing. Þá fékk hann mar á brjóst­kassa, mar á olnboga og framhandlegg auk þess sem hann tognaði á hálsi. Var hann óvinnufær eftir slysið og hafði ekki hafið störf á ný þegar hann lenti í öðru umferðarslysi hinn 19. maí 2002. Í millitíðinni, eða hinn 13. mars 2002 fyllti stefnandi út umsókn um almenna slysatryggingu hjá stefnda. Meðal þeirra spurninga sem svara þurfti í umsókninni var hvort umsækjandi hefði orðið fyrir slysi og svaraði stefnandi þeirri spurningu játandi og upplýsti um fyrrgreint umferðarslys 2. október 2001 og kvaðst farið úr viðbeinslið í slysinu. Þá svaraði hann játandi þeirri spurningu hvort hann væri „fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær“. Stefndi féllst á útgáfu almennrar slysatrygg­ingar til handa stefnanda hinn 19. mars 2002 með þeirri athugasemd að afleiðingar sem rekja mætti til bílslysa sem stefnandi hefði lent í 27. maí 1991 og 2. október 2001 væru undanþegnar áhættu félagsins. Umrædd vá­trygging gerði ráð fyrir greiðslu 50.000 króna í dagpeninga á viku og þriggja ára bótatíma, auk örorkubóta og dánarbóta að fjárhæð 10.000.000 króna vegna hvors um sig. Eins og áður greinir lenti stefnandi í umferðarslysi 19. maí 2002 er hann ók bifhjóli sínu aftan á bifreið sem stöðvaðist skyndilega þegar hann beygði til hægri inn á aðrein frá Bústaðavegi að Kringlumýrarbraut til suðurs. Var stefnandi fluttur á slysadeild Land­spítala-háskólasjúkrahúss og kom í ljós að hann hafði hlotið brot á vinstra hné og vinstri úlnlið. Eftir að stefnda hafði borist læknisvottorð sem staðfesti áverka stefn­anda og óvinnufærni hans af völdum slyssins 19. maí 2002 voru stefnanda greiddir dagpeningar úr almennu slysatryggingunni frá 16. júní 2002 til 31. janúar 2003 samtals að fjárhæð 1.648.050 krónur. Stefndi kveðst hafa fengið í hendur læknisvottorð Elínborgar Bárðardóttur hinn 13. desember 2002 þar sem fram hafi komið að stefnandi hefði enn verið óvinnufær vegna slyssins í október 2001 þegar hann varð fyrir slysinu 19. maí 2002. Í kjölfarið hafi stefndi óskað eftir því að stefnandi færi í skoðun til Guðmundar Björnssonar læknis og í greinargerð Guðmundar 5. febrúar 2003 kemur fram að stefnandi hafi, á þeim tíma er hann lenti í slysinu í maí 2002, verið í sjúkraþjálfun og hafi hann á þeim tímapunkti ekki verið búinn að jafna sig að fullu og verið talinn óvinnufær. Stefndi tilkynnti stefnanda með bréfi 27. febrúar 2003 að hann myndi ekki greiða stefnanda frekari bætur úr slysatryggingunni og áskildi sér rétt til að endurkrefja stefnanda um þegar greiddar bætur. Var þessi ákvörðun stefnda rökstudd með vísan til þess að verulegt ósamræmi væri á milli umsóknar stefnanda um vátryggingu og þeirra upplýsinga sem hann hefði veitt Guðmundi Björnssyni lækni. Þá kom fram í bréfinu að hefði stefnda verið kunnugt um óvinnufærni stefnanda á þeim tíma er hann óskaði eftir tryggingunni hefði stefndi ekki samþykkt umsóknina. Þá kemur einnig fram í bréfinu að stefnda væri kunnugt um að stefnandi hefði verið metinn til 75% örorku. Kveður stefndi að komið hafi í ljós að framan­greindar upplýsingar um 75% örorku stefnanda hefðu verið byggðar á misskilningi en það atriði hefði ekki haft úrslitaáhrif á ákvörðun stefnda um að hafna bótaskyldu. Stefnandi felldi sig ekki við þá afstöðu stefnda að hafna frekari greiðslum bóta og var ágreiningnum skotið til tjónanefndar vátryggingafélaga sem komst að þeirri niður­stöðu í máli nr. 254/03 að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum virðist stefnandi hafa verið óvinnufær vegna slyssins í október 2001 þegar hann sótti um slysatryggingu hjá stefnda. Þar sem stefnandi hefði ekki gefið upplýsingar í samræmi við fyrirliggjandi gögn greiðist ekki bætur, með vísan til 6. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, þar sem fyrir liggi að vátrygging hefði ekki verið veitt ef full­nægj­andi upplýsingar hefðu legið fyrir. Var stefnanda tilkynnt um þessa niðurstöðu 26. mars 2003. Lögmaður stefn­anda sendi stefnda bréf 7. maí 2003 og gerði athugasemdir við ýmislegt sem fram kom í bréfinu frá 26. mars 2003 og skoraði á stefnda að breyta afstöðu sinni. Því hafnaði stefndi með bréfi 12. maí 2003. Skaut stefnandi málinu til úrskurðanefndar í vátrygginga­málum hinn 11. júní 2003. Var niðurstaða nefndarinnar, 4. júlí 2003, á sama veg og niðurstaða tjónanefndarinnar. Stefnandi kveðst hafa gefið réttar upplýsingar eftir bestu samvisku og vitund þegar hann fyllti út umsókn sína um slysatryggingu hjá stefnda 13. mars 2002. Hann hafi ráðfært sig við sölumann stefnda, Arnar Sveinbjörnsson, áður en hann fyllti út umsóknina. Hann hafi á þeirri stundu verið fyllilega hraustur og vinnufær enda nánast búinn að fá vinnu hjá ÁF-húsum ehf. Þetta komi heim og saman við vottorð Elínborgar Bárðardóttur læknis frá 12. febrúar 2002. Stefnandi óskaði eftir mati örorkunefndar vegna beggja slysanna og er álitsgerð hennar dagsett 25. janúar 2005. Í niðurstöðum nefndarinnar kemur fram að stöðug­leikapunktur vegna fyrra slyssins hafi verið 1. mars 2002, varanlegur miski 7% og varanleg örorka 5%. Þá er það álit nefndarinnar að stöðugleikapunktur vegna síðara slyssins hafi verið 1. janúar 2003, varanlegur miski 18% og varanleg örorka 15%. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna vegna beggja slysanna og hinn 1. júlí 2005 voru Sigurjón Sigurðsson læknir og Jörundur Gauksson lögmaður dómkvaddir til starfans. Niðurstaða matsmanna er eftirfarandi: Slys 2. október 2001 Stöðugleiki: 1. maí 2002 Tímalengd óvinnufærni: frá slysdegi til 1. maí 2002 Þjáningabætur: frá slysdegi til 1. maí 2002, þar af 1 dagur rúmliggjandi Varanlegur miski: 10 stig Varanleg örorka: 5% Slys 19. maí 2002 Stöðugleiki: 1. janúar 2003 Tímalengd óvinnufærni: frá slysdegi til 1. janúar 2003 Þjáningabætur: frá slysdegi til 1. janúar 2003, þar af 10 dagar rúmliggjandi Varanlegur miski: 25 stig Varanleg örorka: 20% Stefnandi fékk leyfi til gjafsóknar hinn 25. ágúst 2005. Samkvæmt gögnum málsins átti stefnandi rétt á greiðslu úr slysatryggingu ökumanns frá stefnda vegna slyssins frá 19. maí 2002. Með tölvupósti 27. október 2006 var lögmanni stefnanda tilkynnt að þar sem stefnanda hefðu verið greiddar 1.648.050 krónur í dagpeninga án þess að bótaréttur hefði verið fyrir hendi teldi stefndi rétt að skuldajafna áður greiddum dagpeningum upp í greiðslu úr slysatryggingu ökumanns og var framangreind fjárhæð dregin frá greiðslunni. Samkvæmt umræddum tölvupósti átti stefnandi kröfu úr slysatryggingu ökumanns að fjárhæð 8.828.292 krónur og að frádregnum ofgreiddum dagpeningum hafi honum verið greiddar 7.189.242 krónur. III Stefnandi kveður stefnda byggja höfnun sína á að greiða úr samningsbundinni vátryggingu á 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga sem hafi gilt þegar umræddur samningur hafi verið gerður og vátryggingaratburðurinn átti sér stað. Til að tryggingarfélag geti hafnað því að greiða bætur þurfi eftirfarandi skilyrði að vera uppfyllt: 1. Að upplýsingarnar hafi verið rangar. 2. Að stefndi hafi borið fyrir sig hinar röngu upplýsingar án ástæðulausrar tafar. 3. Að upplýsingarnar hafi verið gefnar gegn betri vitund. 4. Að stefndi hefði ekki veitt tryggingarverndina af framangreindum sökum og fyrir því beri stefndi sönnunarbyrðina. Þurfi öll framangreind skilyrði að vera fyrir hendi svo að stefndi sé laus úr ábyrgð. Telur stefnandi að ekkert þessara skilyrða sé fyrir hendi. Samkvæmt bréfi stefnda, 27. febrúar 2003, byggi stefndi höfnun sína á því annars vegar að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna slyss frá 2. október 2001 þegar slysið hinn 19. maí 2003 varð en stefnandi hafi svarað því játandi í tryggingarbeiðni 13. mars 2002 að hann væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær á þeim degi. Hins vegar byggi stefndi á því að stefnandi hafi verið metinn með 75% örorku þegar hann hafi sótt um trygginguna. Síðara atriðið um 75% örorkuna hafi þegar verið hrakið, sbr. bréf Tryggingastofnunar ríkisins frá 14. apríl 2003 og sé þessi staðhæfing því röng. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 20/1954 hafi stefndi takmarkaðan tíma til að bera fyrir sig þau atriði sem 6. gr. laganna taki til. Á því sé byggt að það leiði af 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 að stefndi hafi aðeins haft 14 daga til þess. Hafi sá tími verið liðinn þegar stefndi sendi umrætt bréf enda hafi greinargerð Guðmundar Björnssonar læknis legið fyrir hinn 5. febrúar 2003. Þar að auki hafi önnur, áður útgefin læknisvottorð, borist stefnda löngu fyrr. Meðal annars skuli á það bent að læknisvottorð Elínborgar Bárðardóttur sé dagsett 13. desember 2002. Því hafi næstum liðið tveir og hálfur mánuður þar til stefndi hafi borið þau atriði fyrir sig. Hafi stefndi ekki stöðvað greiðslur á meðan hann kannaði málið og hafi í reynd fallist á að þessi atriði myndu standa í vegi fyrir greiðslum úr vátryggingunni. Þá hafi stefndi einnig endurnýjað trygginguna og þar með hafi komist á samningur um að hún væri í gildi. Þar með geti stefndi ekki lengur borið fyrir sig neitt þessara atriða. Af fyrrgreindu ákvæði 8. gr. laganna sé ljóst að stefndi geti ekki á síðari stigum borið fyrir sig ný atriði sem hann hefði getað borið fyrir sig í öndverðu, s.s. ef fyrri röksemdir þrjóti. Þegar stefnandi hafi fyllt út umsóknina hafi hann talið sig fullkomlega vinnufæran og hafi hann verið búinn að sækja um vinnu. Hafi hann ekki talið sig vera í verra líkamlegu ásigkomulagi en hver annar og hafi hann talið sig vera færan í flestan sjó og að bjart væri framundan hjá sér. Stefnandi hafi upplýst um umrætt slys og talið sig vera búinn að jafna sig eftir það og hafi hann engu leynt fyrir stefnda. Andstætt skaðabótaréttinum sé í vátryggingarrétti ekki notaður „bonuspater“ mælikvarði á upplýsingagjöf heldur sé mælikvarðinn einstaklingsbundinn, þ.e. viðhorf viðkomandi einstaklings. Stefnandi hafi litið svo á að hann væri að segja satt og rétt frá. Á minnisblaði, MEMO-25.09.2008, séu upplýsingar sem skráðar séu eftir stefn­anda á skrifstofu lögmanns hans og sjáist á blæbrigðum minnispunktanna hvernig stefnandi hafi hugsað þegar hann tók trygginguna og beri að skoða minnispunkta þessa sem aðilaskýrslu hans. Í þessu sambandi skuli tekið fram að sölumenn hjá stefnda séu á árangurstengdum greiðslum. Þannig sé lifibrauð þeirra fólgið í að selja sem flestar tryggingar og hafi þeir fjárhagslega hagsmuni af því að selja tryggingar og fegra umsóknir þótt ekki standi steinn yfir steini. Hugsanleg bakfærsla breyti engu því í fæstum tilfellum verði tjón. Fái sölumennirnir þá sitt lifibrauð en vátryggingartaki lifi í þeirri trú að um gilda tryggingu sé að ræða. Með þessu sé ekki verið að ætla umræddum sölumanni eða öðrum að starfa óheiðarlega en vitundin um lifibrauðið geti haft töluverð óbein og ómeðvituð áhrif á sölumennina. Varðandi það skilyrði að stefndi hefði ekki veitt tryggingarvernd ef spurningunum hefði verið svarað öðruvísi bendir stefnandi á að stefndi hafi haldið áfram að veita tryggingarverndina. Í öðru lagi hafi stefndi undanþegið sig afleiðingum bílslyssins frá 2. október 2001. Því hafi afleiðingar þess slyss ekki átt að stöðva trygginguna. Sönnunarbyrðin sé á stefnda um að tryggingin hefði ekki verið veitt ef rangar upp­lýsingar hefðu verið gefnar. Í bréfi stefnda frá 27. júní 2003 komi fram sá skilningur að ekki hefði verið samþykkt að borga dagpeninga ef stefndi hefði vitað meira um slysið frá 2001. Þessu sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Í 2. mgr. 16. gr. trygg­inga­skilmálanna komi fram að stefndi bæti ekki slys sem verði rakin til bæklunar. Með vísan til þessa ákvæðis og að stefndi hafi undanþegið sig bótum vegna tímabundins missis starfsorku sé ljóst að stefndi hafi verið tryggður í bak og fyrir gegn því að slysið gæti haft áhrif á dagpeningagreiðslur. Sama eigi við um varanlega örorku. Í umræddu bréfi stefnda frá 27. júní 2003 segi að í sumum tilvikum sé fólki við slíkar aðstæður boðin til kaups slysatrygging með bótum fyrir varanlega örorku en án dagpeninga. Hugsanlegt sé að félagið hefði fallist á að selja stefnanda slysatryggingu með örorkubótaþætti og verulegu álagi á iðgjald, en það sé óvíst og hefði farið eftir því hvað nánari skoðun hefði leitt í ljós. Miðað við orsakareglu 6. gr. laga nr. 20/1954 verði stefndi því samkvæmt þessu að greiða bætur fyrir varanlega örorku enda samkvæmt þessu ósannað að sú trygging hefði ekki verið veitt. Komi „pro rata“ reglan ekki til álita þar sem iðgjöld hafi verið ákvörðuð með hliðsjón af fyrri meiðslum stefnanda. Hafi stefndi haldið áfram að veita trygginguna eftir að þetta mál hafi komið upp og hafi stefndi greitt stefnanda úr tryggingunni vegna síðar tilkomins slyss. Stefnandi gerir svofellda grein fyrir tölulegri kröfugerð sinni: Bætur vegna tímabundinna þátta: Samkvæmt skilmálum tryggingarinnar sé biðtími fjórar vikur og bótatími 152 vikur. Mat örorkunefndar frá 25. janúar 2005 gefi ekki vísbendingu um hvenær dagpeninga­tímabili ljúki. Ástæðan sé sú að slysið sé þar metið samkvæmt skaðabóta­lögum. Matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 1. júlí 2005 sé haldin sömu annmörk­um. Sam­kvæmt skilmálum tryggingarinnar skuli greiða starfsorkumissi, sbr. 20. gr. skilmál­anna. Starfsorkumissir sé hugtak sem sé notað hjá lífeyrissjóðum og Trygg­inga­stofnun með svipuðum eða eins hætti hjá tryggingarfélögunum. Þar miðist starfsorku­missirinn fyrst og fremst við þau störf sem menn hafi áður unnið og sé þeim ætlaður tími til að endurhæfa sig og finna sér annað starf, óháð svokölluðum stöðug­leika­punkti skaðabótalaga. Í skaðabótalögum gildi hins vegar sú regla að barningur á vinnumarkaði fyrst eftir slys, þótt heilsufar sé orðið stöðugt, reiknist inn í varanlega örorku. Í tilfelli stefnanda taki hins vegar við bætur samkvæmt miskatöflu. Af framlögðum læknisfræðilegum gögnum í málinu megi ráða að starfsorkuskerðing hafi að minnsta kosti verið til 20. desember 2004, sbr. innheimtubréf frá 10. október 2006, en þá hafi stefnandi hafið störf hjá Stálsmiðjunni. Samkvæmt skilmálunum hafi þá fyrst komið til greina að krefja um varanlega örorku. Samkvæmt grein 19.1 í skilmálum stefnda sé miðað við miskatöflur örorkunefndar og sé matsgerð dóm­kvaddra manna fyllilega nothæf til þess og þar sé varanlegur miski talinn vera 25% stig. Megi þetta ráða af grein 12.2 í skilmálum þar sem gert sé ráð fyrir vísitölubótum frá slysdegi til uppgjörsdags sem taki ekki við fyrr en dagpeninga­greiðslum ljúki. Samkvæmt vátryggingarskilmálum skyldu greiðslur verðbætast og vísist um verð­bætur til neðangreindrar töflu: 16.6.2002 50.000 221,8 50.204 50.204 23.6.2002 50.000 221,8 50.204 100.407 30.6.2002 50.000 221,8 50.204 150.611 7.7.2002 50.000 222,8 50.430 201.041 14.7.2002 50.000 222,8 50.430 251.471 21.7.2002 50.000 222,8 50.430 301.901 28.7.2002 50.000 222,8 50.430 352.331 4.8.2002 50.000 223 50.475 402.807 11.8.2002 50.000 223 50.475 453.282 18.8.2002 50.000 223 50.475 503.757 25.8.2002 50.000 223 50.475 554.233 1.9.2002 50.000 221,8 50.204 604.436 8.9.2002 50.000 221,8 50.204 654.640 15.9.2002 50.000 221,8 50.204 704.844 22.9.2002 50.000 221,8 50.204 755.048 29.9.2002 50.000 221,8 50.204 805.251 6.10.2002 50.000 222,9 50.453 855.704 13.10.2002 50.000 222,9 50.453 906.157 20.10.2002 50.000 222,9 50.453 956.609 27.10.2002 50.000 222,9 50.453 1.007.062 3.11.2002 50.000 224,1 50.724 1.057.786 10.11.2002 50.000 224,1 50.724 1.108.511 17.11.2002 50.000 224,1 50.724 1.159.235 24.11.2002 50.000 224,1 50.724 1.209.959 1.12.2002 50.000 223,7 50.634 1.260.593 8.12.2002 50.000 223,7 50.634 1.311.227 15.12.2002 50.000 223,7 50.634 1.361.861 22.12.2002 50.000 223,7 50.634 1.412.494 29.12.2002 50.000 223,7 50.634 1.463.128 5.1.2003 50.000 223,9 50.679 1.513.807 12.1.2003 50.000 223,9 50.679 1.564.486 19.1.2003 50.000 223,9 50.679 1.615.165 26.1.2003 50.000 223,9 50.679 1.665.844 2.2.2003 50.000 224,7 50.860 1.716.704 9.2.2003 50.000 224,7 50.860 1.767.565 16.2.2003 50.000 224,7 50.860 1.818.425 23.2.2003 50.000 224,7 50.860 1.869.285 2.3.2003 50.000 224,3 50.770 1.920.054 9.3.2003 50.000 224,3 50.770 1.970.824 16.3.2003 50.000 224,3 50.770 2.021.593 23.3.2003 50.000 224,3 50.770 2.072.363 30.3.2003 50.000 224,3 50.770 2.123.133 6.4.2003 50.000 226,7 51.313 2.174.445 13.4.2003 50.000 226,7 51.313 2.225.758 20.4.2003 50.000 226,7 51.313 2.277.071 27.4.2003 50.000 226,7 51.313 2.328.384 4.5.2003 50.000 227 51.381 2.379.765 11.5.2003 50.000 227 51.381 2.431.145 18.5.2003 50.000 227 51.381 2.482.526 25.5.2003 50.000 227 51.381 2.533.907 1.6.2003 50.000 226,6 51.290 2.585.197 8.6.2003 50.000 226,6 51.290 2.636.487 15.6.2003 50.000 226,6 51.290 2.687.777 22.6.2003 50.000 226,6 51.290 2.739.067 29.6.2003 50.000 226,6 51.290 2.790.358 6.7.2003 50.000 226,8 51.335 2.841.693 13.7.2003 50.000 226,8 51.335 2.893.029 20.7.2003 50.000 226,8 51.335 2.944.364 27.7.2003 50.000 226,8 51.335 2.995.699 3.8.2003 50.000 226,5 51.268 3.046.967 10.8.2003 50.000 226,5 51.268 3.098.234 17.8.2003 50.000 226,5 51.268 3.149.502 24.8.2003 50.000 226,5 51.268 3.200.770 31.8.2003 50.000 226,5 51.268 3.252.037 7.9.2003 50.000 226,3 51.222 3.303.259 14.9.2003 50.000 226,3 51.222 3.354.482 21.9.2003 50.000 226,3 51.222 3.405.704 28.9.2003 50.000 226,3 51.222 3.456.926 5.10.2003 50.000 227,9 51.584 3.508.511 12.10.2003 50.000 227,9 51.584 3.560.095 19.10.2003 50.000 227,9 51.584 3.611.679 26.10.2003 50.000 227,9 51.584 3.663.264 2.11.2003 50.000 229 51.833 3.715.097 9.11.2003 50.000 229 51.833 3.766.931 16.11.2003 50.000 229 51.833 3.818.764 23.11.2003 50.000 229 51.833 3.870.598 30.11.2003 50.000 229 51.833 3.922.431 7.12.2003 50.000 229,3 51.901 3.974.332 14.12.2003 50.000 229,3 51.901 4.026.234 21.12.2003 50.000 229,3 51.901 4.078.135 28.12.2003 50.000 229,3 51.901 4.130.036 4.1.2004 50.000 230 52.060 4.182.096 11.1.2004 50.000 230 52.060 4.234.156 18.1.2004 50.000 230 52.060 4.286.215 25.1.2004 50.000 230 52.060 4.338.275 1.2.2004 50.000 230,1 52.082 4.390.358 8.2.2004 50.000 230,1 52.082 4.442.440 15.2.2004 50.000 230,1 52.082 4.494.522 22.2.2004 50.000 230,1 52.082 4.546.605 29.2.2004 50.000 230,1 52.082 4.598.687 7.3.2004 50.000 229,4 51.924 4.650.611 14.3.2004 50.000 229,4 51.924 4.702.535 21.3.2004 50.000 229,4 51.924 4.754.459 28.3.2004 50.000 229,4 51.924 4.806.383 4.4.2004 50.000 230,7 52.218 4.858.601 11.4.2004 50.000 230,7 52.218 4.910.819 18.4.2004 50.000 230,7 52.218 4.963.038 25.4.2004 50.000 230,7 52.218 5.015.256 2.5.2004 50.000 232 52.512 5.067.768 9.5.2004 50.000 232 52.512 5.120.281 16.5.2004 50.000 232 52.512 5.172.793 23.5.2004 50.000 232 52.512 5.225.306 30.5.2004 50.000 232 52.512 5.277.818 6.6.2004 50.000 233,9 52.943 5.330.761 13.6.2004 50.000 233,9 52.943 5.383.703 20.6.2004 50.000 233,9 52.943 5.436.646 27.6.2004 50.000 233,9 52.943 5.489.588 4.7.2004 50.000 235,7 53.350 5.542.938 11.7.2004 50.000 235,7 53.350 5.596.288 18.7.2004 50.000 235,7 53.350 5.649.638 25.7.2004 50.000 235,7 53.350 5.702.988 1.8.2004 50.000 234,6 53.101 5.756.089 8.8.2004 50.000 234,6 53.101 5.809.190 15.8.2004 50.000 234,6 53.101 5.862.291 22.8.2004 50.000 234,6 53.101 5.915.392 29.8.2004 50.000 234,6 53.101 5.968.493 5.9.2004 50.000 234,6 53.101 6.021.593 12.9.2004 50.000 234,6 53.101 6.074.694 19.9.2004 50.000 234,6 53.101 6.127.795 26.9.2004 50.000 234,6 53.101 6.180.896 3.10.2004 50.000 235,6 53.327 6.234.224 10.10.2004 50.000 235,6 53.327 6.287.551 17.10.2004 50.000 235,6 53.327 6.340.878 24.10.2004 50.000 235,6 53.327 6.394.206 31.10.2004 50.000 235,6 53.327 6.447.533 7.11.2004 50.000 237,4 53.735 6.501.268 14.11.2004 50.000 237,4 53.735 6.555.002 21.11.2004 50.000 237,4 53.735 6.608.737 28.11.2004 50.000 237,4 53.735 6.662.472 5.12.2004 50.000 237,9 53.848 6.716.320 12.12.2004 50.000 237,9 53.848 6.770.167 19.12.2004 50.000 237,9 53.848 6.824.015 20.12.2004 2.5000.000 237,9 2.692.395 9.516.410 Varakrafa: Hinn 27. október 2006 hafi stefndi endurgreitt sjálfum sér 1.648.050 krónur í uppgjöri úr slysatryggingu ökumanns vegna slyssins 2. október 2001. Á því sé byggt að engin skilyrði hafi verið til slíkrar endurgreiðslu. Í fyrsta lagi með vísan til málsástæðna í stefnu þessari. Í öðru lagi með vísan til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár en engin skilyrði hafi verið til að endurkrefja um framfærslufé þetta sem greitt hafði verið af hendi fyrirvaralaust. Verði ekki fallist á aðalkröfu sé byggt á því að sú skuldajöfnun sem fram hafi farið hinn 27. október 2006 hafi ekki verið heimil. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningsréttar auk þágildandi laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 með síðari breytingum. Þá vísar hann til tryggingasamnings aðila um almenna slysatryggingu, sbr. skírteini nr. 500713. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV Kröfu um sýknu byggir stefndi á því að stefnandi hafi veitt rangar og ófullnægjandi upplýsingar við gerð umsóknar um almenna slysatryggingu þann 13. mars 2009 og eigi hann því ekki rétt á bótum úr tryggingunni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga sem í gildi hafi verið á þeim tíma sem hér um ræðir, sbr. og 7. gr. vátryggingaskilmála. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 losni vátryggingafélag undan greiðslu­skyldu sinni hafi vátryggingartaki gefið rangar upplýsingar og ætla megi að félagið hefði ekki tekið á sig vátrygginguna hefði það haft rétta vitneskju um málavexti. Stefndi telji að skilyrði fyrir beitingu þessa ákvæðis séu uppfyllt í þessu máli. Stefnandi hafi gefið stefnda rangar upplýsingar um heilsufar sitt og vinnufærni í umsókn sinni um almenna slysatryggingu hinn 13. mars 2002. Á eyðublaðinu hafi verið að finna eftirfarandi spurningu: ,,Ertu fullkomlega heilsuhraust(ur) og fyllilega vinnufær?“ Hafi stefnandi svarað þessari spurningu játandi með því að merkja við jákvætt svar í viðeigandi reit á umsóknareyðublaðinu. Þá hafi stefnandi ritað undir svohljóðandi yfirlýsingu á eyðublaðinu: ,,Ég undirritaður(uð) votta hér með að svör mín við framangreindum spurningum eru samkvæmt bestu vitund, rétt og sannleik­anum samkvæmt og þar eru ekki undanskilin atriði er kynnu að skipta máli við mat áhættunnar. [...]“ Telur stefndi að þegar stefnandi fyllti út umsóknina hafi hann hvorki verið fullkom­lega heilsuhraustur né fyllilega vinnufær og hafi hann vitað eða átt að vita að með því að svara spurningunni játandi hafi hann veitt rangar upplýsingar. Að mati stefnda bendi margvísleg gögn málsins til þess að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna bílslyss sem hafi átt sér stað 2. október 2001 þegar hann hafi fyllt út umrædda umsókn. Þessu til stuðnings vísist til þess að í læknisvottorði Elínborgar Bárðardóttur heimilislæknis, 13. desember 2002, komi fram að stefnandi hafi lent í bílslysi 2. október 2001 og hafi hann meiðst á hægri öxl og ekki getað unnið síðan vegna verkja í öxl og skertra hreyfinga. Eftir að stefnda hafi borist þetta læknisvottorð hafi hann óskað eftir því að stefnandi færi í læknisskoðun hjá Guðmundi Björnssyni, sérfræðingi í endurhæfingar­lækningum. Sú skoðun hafi farið fram 5. febrúar 2003 og hafi komið fram í samtali stefnanda og læknisins að stefnandi hefði verið óvinnufær vegna þess bílslyss sem hann lenti í 2. október 2001 þegar seinna slysið átti sér stað 19. maí 2002. Þannig segi orðrétt í greinargerð læknisins þar sem fjallað sé um fyrri heilsufarssögu stefnanda: ,,Það er saga um umferðarslys þann 20.10.01, meiddist á hægri öxl og var greindur með liðhlaup í ytri viðbeinslið hægra megin. Hann var eftir það í sjúkra­þjálfunarmeðferð og var ennþá talinn óvinnufær þegar hann lendir í slysi því sem hér er fjallað um.“ Í málinu liggi jafnframt fyrir frekari gögn sem staðfesti óvinnufærni stefnanda á þessum tíma. Fram komi í tveimur læknisvottorðum Elínborgar Bárðardóttur, annars vegar vottorði sem gefið hafi verið út rúmlega einum mánuði áður en stefnandi hafi fyllt út umsókn um slysatryggingu og hins vegar vottorði sem gefið hafi verið út rúmlega tveimur mánuðum áður, að stefnandi sé enn óvinnufær vegna slyssins í október 2001 og þjáist af verkjum. Segi í lýsingu læknisins á ástandi stefnanda í vottorði 11. janúar 2002 að hann hafi lent í bílslysi og slasast á öxl. Hann treysti sér ekki til að vinna eins og er vegna verkja sem komi við álag. Þá segi í vottorði sama læknis vegna umsóknar stefnanda um endurhæfingarlífeyri 12. febrúar 2002 að hann hafi lent í bílslysi og meiðst á öxl og ekki getað unnið síðan. Þá liggi fyrir að Tryggingastofnun ríkisins hafi byggt ákvörðun sína frá 3. apríl 2002, um að veita stefnanda endurhæfingarlífeyri frá 1. febrúar til 31. júlí 2002, á því að hann væri óvinnufær vegna bílslyssins í október 2001. Samkvæmt þessu telji stefndi ljóst að þær upplýsingar sem stefnandi gaf um heilsufar sitt og vinnufærni í umsókn um almenna slysatryggingu hafi verið rangar. Stefnandi hafi ekki verið fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær á þessum tíma svo sem hann hafi haldið fram í umsókninni. Þvert á móti beri fyrirliggjandi gögn með sér að stefnandi hafi verið óvinnufær á þessu tímamarki og að heilsufar hans hafi verið bágborið vegna áverka sem hann hlaut í bílslysinu 2. október 2001. Þá hafi stefnandi sótt um endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins á þessu tímamarki, en sá lífeyrir sé greiddur einstaklingum sem búi við bágborið heilsufar vegna slyss eða sjúkdóms þar til unnt sé að meta varanlega örorku þeirra. Stefndi telur tilvísanir stefnanda til yfirlýsinga ÁF-húsa ehf., 5. maí 2003, og Björns & Guðna hf., 28. apríl 2003, þýðingarlausar í máli þessu. Eigi þessar yfirlýsingar það sammerkt að vera ritaðar rúmu ári eftir að stefnandi fyllti umrædda beiðni út og hafi þær ekki nokkra þýðingu við mat á því hvort stefnandi hafi veitt rangar upplýsingar. Jafnvel þó talið yrði sannað að stefnandi hafi sótt um vinnu á þessum tíma breyti það ekki þeirri staðreynd að hann taldist, samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, hvorki vera fullkomlega heilsuhraustur né fyllilega vinnufær á þessu tímamarki. Verði ekki séð að stefnandi hafi á umræddum tíma nánast verið búinn að fá vinnu hjá ÁF-húsum ehf. og aðeins hafi verið spurning um hvenær hann hæfi störf. Sé þessi fullyrðing stefnanda ekki í samræmi við gögn málsins en í yfirlýsingu ÁF-húsa hf. segi að stefnandi hafi sótt um störf hjá félaginu í maí 2002, þ.e. um einum og hálfum mánuði eftir að umsóknin hafi verið fyllt út. Geti þessi yfirlýsing því ekki haft nokkra þýðingu í málinu, enda skipti eingöngu máli hvernig heilsufari og vinnufærni stefnanda hafi verið háttað þann 13. mars 2002. Stefndi byggir á því að hefði stefnandi veitt réttar og fullnægjandi upplýsingar um heilsufar sitt hefði umsókn hans um almenna slysatryggingu verið hafnað. Þessu til stuðnings sé vísað til þess að samkvæmt þeim vinnureglum sem voru í gildi hjá stefnda á þessum tíma hafi einstaklingum sem ekki hafi verið útivinnandi ekki verið seldar slysatryggingar með vikulegum bótum. Hefðu réttar upplýsingar legið fyrir hefði því aldrei komið til þess að stefndi veitti stefnanda vátryggingu sem gerði ráð fyrir vikulegum dagpeningagreiðslum í þrjú ár. Þessu til stuðnings sé vísað til þeirrar afstöðu stefnda sem sé lýst í greinargerð starfsmanns stefnda til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 27. júní 2003. Í öllu falli telji stefndi ljóst að uppfyllt sé það skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 að ætla megi að félagið hefði ekki tekið á sig vátryggingu hefði það haft rétta vitneskju um málavexti og raunsanna mynd af heilsufari stefnanda. Tilvísun stefnanda til 2. og 3. mgr. 16. gr. vátryggingaskilmála sé mótmælt enda verði ekki séð að þetta ákvæði, sem fjalli um möguleika á málskoti vegna ágreinings um bótaskyldu, tengist ágreiningi málsaðila. Þá sé því mótmælt að 2. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 eigi við í málinu, enda sé ekki tilefni til að ætla að stefndi hefði tekið á sig umrædda vátryggingu með öðrum kjörum hefði hann haft réttar upplýsingar um heilsufar og vinnufærni stefnanda. Hér skipti öllu máli að stefnanda hefði aldrei staðið til boða vátrygging, sem geri ráð fyrir dagpeningum, hefðu réttar upplýsingar legið fyrir. Vegna tilvísunar stefnanda til þess að stefndi hafi haldið áfram að veita trygginguna eftir að málið kom upp skuli upplýst að fyrir misskilning hafi tryggingin verið endurnýjuð eftir að stefnda hafi borist upplýsingar um ranga upplýsingagjöf stefnanda. Um hafi verið var að ræða sjálfvirka endurnýjun þar sem láðst hafi að gera ráðstafanir til að segja tryggingunni upp. Vegna þeirrar málsástæðu stefnanda að hann hafi litið svo á að hann hefði sagt satt og rétt frá telur stefndi því fara fjarri að stefnandi hafi ekki vitað eða mátt vita að upplýsingar sem hann gaf í umsókninni væru rangar og ófullnægjandi. Nægi í því sambandi að vísa til þess að stefnandi hafi margsinnis, fyrir töku tryggingarinnar, leitað til lækna að eigin frumkvæði vegna verkja sem hrjáðu hann og meðal annars óskað eftir endurhæfingarlífeyri vegna þessa. Sé því ljóst að 5. gr. laga nr. 20/1954 geti ekki komið til álita eins og máli þessu sé háttað. Láti stefnandi í það skína til stuðnings þessari málsástæðu að starfsmenn stefnda hafi með einhverjum hætti haft áhrif á það hvernig stefnandi hafi fyllt út umsókn um trygginguna. Þessu sé harðlega mótmælt, enda sé það á ábyrgð þeirra sem sæki um vátryggingu að veita réttar upplýsingar og sé það áréttað á umsóknareyðublaðinu þar sem vátryggingartaka sé gert að skrifa undir yfirlýsingu um að svör við spurningum séu samkvæmt bestu vitund og sannleikanum samkvæmt. Stefndi mótmælir harðlega skilningi stefnanda á 8. gr. og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954, en það fái alls ekki staðist að halda því fram að þessi ákvæði leiði til þess að stefndi hafi eingöngu fjórtán daga til að bera fyrir sig 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnda hafi fyrst orðið kunnugt um óvinnufærni stefnanda þegar honum hafi borist læknis­vottorð Elínborgar Bárðardóttur, dagsett 13. desember 2002, en vottorðið hafi borist stefnda samdægurs. Hafi stefndi þó ekki viljað byggja höfnun á frekari bótagreiðslum eingöngu á þessu læknisvottorði og því hafi verið ákveðið að stefnandi færi í skoðun hjá Guðmundi Björnssyni lækni. Eftir að greinargerð Guðmundar hafi legið fyrir hinn 5. febrúar 2003 hafi málið farið til hefðbundinnar skoðunar hjá starfsmönnum stefnda og hafi stefnanda verið tilkynnt um þá ákvörðun stefnda, að frekari bætur yrðu ekki greiddar, innan þriggja vikna. Hafi málsmeðferð stefnda að öllu leyti verið með eðlilegum hætti og sé ljóst að ákvörðun stefnda hafi verið tekin án ástæðulausrar tafar. Samkvæmt framangreindu telur stefndi ljóst að skilyrði fyrir beitingu 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 séu uppfyllt. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar í umsókn sinni byggi stefndi á því að hann hafi að minnsta kosti af stórkostlegu gáleysi látið hjá líða að skýra frá atvikum sem honum hafi mátt vera ljóst að skiptu máli fyrir stefnda, sbr. 7. gr. laga nr. 20/1954. Samkvæmt ákvæðinu skuli slíkt metið sem svo að rangar upplýsingar hafi verið gefnar, sbr. 6. gr. laganna, og um röksemdir að baki þessari málsástæðu vísist til framangreindra röksemda eftir því sem við geti átt. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda sé gerð krafa um verulega lækkun bóta. Að mati stefnda sé sá bótatími sem miðað sé við í stefnu of langur og hafi stefnandi ekki sýnt fram á að skilyrði hafi verið til greiðslu dagpeninga í þennan tíma, en fyrir því beri hann sönnunarbyrði. Þá hafi heldur ekki verið sýnt fram á orsakatengsl milli starfsorkumissis stefnanda og þess slyss sem mál þetta eigi rætur að rekja til, enda hafi stefnandi verið óvinnufær vegna fyrra slyss á þeim tíma sem slysið átti sér stað. Þá sé kröfu um dráttarvexti jafnframt mótmælt en engin rök séu færð fyrir kröfunni eða upphafstíma vaxtanna í stefnu. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda sem órökstuddri og vanreifaðri, auk þess sem hún eigi ekki við rök að styðjast þar sem skilyrði skuldajöfnunar hafi verið uppfyllt. Hafi stefndi greitt stefnanda 1.648.050 krónur úr almennri slysatryggingu í trausti þess að réttar upplýsingar hefðu verið veittar í umsókn og að bótaskylda hefði verið fyrir hendi. Með úrskurði úrskurðarnefndar í vátryggingamálum hafi því verið slegið föstu að bótaskylda væri ekki fyrir hendi með vísan til 6. gr. laga nr. 20/1954. Hafi stefndi þar með öðlast rétt til að endurkrefja stefnanda um greiðsluna og hafi hann því átt gilda gagnkröfu þegar að bótauppgjöri úr slysatryggingu ökumanns hafi verið komið. Í samræmi við þetta hafi stefndi lýst yfir skuldajöfnuði með tölvupósti 27. október 2006 og hafi þær dagpeningagreiðslur sem átt höfðu sér stað verið dregnar frá bótum úr slysatryggingu ökumanns. Um sé að ræða samrættar kröfur, þ.e. kröfur sem eigi rætur að rekja til sama atviks, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda kröfurnar báðar raktar til þess umferðarslyss sem stefnandi lenti í hinn 19. maí 2002. Viðurkennt sé að réttur til skuldajafnaðar sé víðtækari en almennt tíðkist í slíkum tilvikum, en að mati stefnda hafi öll skilyrði skuldajafnaðar verið fyrir hendi eins og atvikum hafi verið háttað. Hafi verið um að ræða gagnkvæmar kröfur sem jafnframt hafi verið sambærilegar, enda báðar peningakröfur. Þá hafi gagnkrafa stefnda verið lögvarin krafa í þeim skilningi að stefnanda hafi verið skylt að efna hana og vísist um það til ofangreindra röksemda. Þar að auki hafi kröfurnar verið hæfar til að mætast þar sem hægt hafi verið að krefjast greiðslu þeirra á þessu tímamarki. Þá verði ekki séð að nokkuð komi í veg fyrir að heimilt hafi verið að lýsa yfir skuldajöfnuði vegna þessara samrættu krafna, en það falli í hlut stefnanda að sýna fram á slíkt. Um lagarök vísar stefndi einkum til þágildandi laga nr. 20/1954 um vátrygginga­samninga og almennra reglna vátryggingaréttar. Jafnframt vísar hann til meginreglna skaðabótaréttar, einkum um sönnun tjóns. Þá vísar hann til meginreglna kröfuréttar um skuldajöfnuð. Um vexti vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu og um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V Við aðalmeðferð málsins vakti lögmaður stefnda athygli á því að óútskýrt væri í stefnu hvers vegna höfuðstóll kröfu með gjalddaga 20. desember 2004 væri 10.000.000 króna en hefði verið fram að því 50.000 krónur fyrir hverja viku frá 16. júní 2002. Taldi lögmaðurinn að kröfugerð stefnanda að þessu leyti væri verulega vanreifuð og að rétt væri að vísa þessum kröfulið frá dómi ex officio. Lögmaður stefnanda upplýsti að þessi kröfuliður, að fjárhæð 10.000.000 króna með gjalddaga 20. desember 2004, væri vegna varanlegrar örorku. Í kjölfarið ákvað lögmaður stefnanda að lækka höfuðstól þessa kröfuliðar um fjórðung vegna mats hinna dómkvöddu matsmanna um að varanlegur miski væri 25 stig. Lögmaður stefnda mótmælti ekki lækkun kröfunnar en ítrekaði að krafan væri vanreifuð þar sem málatilbúnaður stefnanda benti ekki til þess að verið væri að gera kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku og ætti því að vísa þessum kröfulið frá dómi exofficio. Þá benti lögmaðurinn á að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins 19. maí 2002 hefði af dómkvöddum matsmönnum verið metin 20% en ekki 25% eins og stefnandi virðist byggja á. Fallast má á það með stefnda að kröfugerð stefnanda að því er varðar varanlega örorku er óskýr og lítið sem ekkert rökstudd í stefnu. Þannig eru allir kröfuliðir í aðalkröfu stefnanda felldir undir kafla sem ber heitið „bætur vegna tímabundinna þátta“ Vart verður krafa vegna varanlegrar örorku talin krafa vegna tímabundinna þátta. Hins vegar má af málatilbúnaði stefnanda ráða að hann byggi á því að starfsorkuskerðing hans hafi að minnsta kosti verið til 20. desember 2004 og þá fyrst hafi komið til greina að krefja um bætur fyrir varanlega örorku. Þá var framsetning kröfunnar útskýrð í aðalmeðferð og þar sem hún þykir ekki hafa takmarkað varnir stefnda þykja ekki efni til að vísa kröfulið þessum frá dómi ex officio. Eins og fram er komið snýst meginágreiningur aðila í máli þessu um það hvort stefnda hafi verið rétt að hafna bótagreiðslum á grundvelli slysatryggingar sem stefnandi keypti hjá stefnda, á þeim forsendum að stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar í umsókn um tryggingarnar þegar hann svaraði þeirri spurningu játandi að hann væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær. Þrátt fyrir að dagsetningar þeirra tjónsatburða sem fjallað er um í máli þessu séu mjög á reiki í gögnum málsins er óumdeilt að bætur þær sem stefnandi krefur stefnda um í máli þessu varða tjón það sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysinu 19. maí 2002 en kröfur sínar byggir stefnandi á slysatryggingu þeirri sem hann keypti hjá stefnda 13. mars 2002. Í 1. mgr. 6. gr. þágildandi laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954, sem eiga við um viðskipti aðila, segir að hafi vátryggingartaki gefið rangar upplýsingar, er öðruvísi standi á en segi í 4. og 5. gr. laganna, sé félagið laust mála ef ætla megi að það hefði ekki tekið á sig vátrygginguna, hefði það haft rétta vitneskju um málavexti. Í 4. gr. laganna er fjallað um það þegar vátryggingartaki hefur sviksamlega gefið rangar upp­lýsingar og í 5. gr. er fjallað um að vátryggingarfélagið sé skuldbundið ef ætla má að vátryggingartaki hafi, er vátryggingin var tekin, hvorki vitað né mátt vita að upp­lýsing­ar er hann gaf væru rangar. Í málinu er ekki byggt á því að 4. gr. laganna eigi við. Eins og áður er rakið fyllti stefnandi út umsókn um almenna slysatryggingu hjá stefnda hinn 13. mars 2002 og þar svaraði hann þeirri spurningu játandi að hann væri fullkomlega heilsuhraustur og fyllilega vinnufær. Í málinu liggja frammi allnokkur læknisvottorð, meðal annars vottorð Elínborgar Bárðardóttur, heimilislæknis stefnanda. Í læknisvottorði hennar 11. janúar 2002 kemur fram að stefnandi hafi í bílslysinu 2. október 2001 slasast á öxl og að hann treysti sér ekki til að vinna eins og er vegna verkja sem komi við álag og gerir hún ráð fyrir að hann verði frá vinnu í mánuð til viðbótar. Þá kemur fram í vottorði Elinborgar 12. febrúar 2002 að stefnandi hafi ekki getað unnið frá því að hann lenti í slysinu í október 2001. Hann hafi jafnað sig mikið en treysti sér ekki til að vinna og hafi verið í sjúkraþjálfun þrisvar sinnum í viku síðustu fjórar vikurnar og hafi hann fengið styrkjandi æfingar. Þá kemur fram að stefnandi sé enn með verki og minni kraft í hægri öxl og hann geti ekki treyst henni og geti því ekki horfið til fyrri starfa sem bílstjóri á vörubíl. Sé fyrirhugað að hann haldi áfram í sjúkraþjálfun í nokkra mánuði og að áætluð tímalengd meðferðar sé 3-6 mánuðir. Í vottorði Elínborgar, sem dagsett er 13. desember 2002, er enn vísað til umrædds slyss 2. október 2001 og að stefnandi hafi ekki getað unnið síðan vegna verkja í hægri öxl og skertrar hreyfingar. Þá hafi hann verið á endurhæfingarlífeyri og reglubundinni þjálfun en ekki síðastliðna 2 ½ mánuði þar sem hann hafi lent í öðru slysi 19. maí 2002. Í greinargerð Guðmundar Björnssonar læknis frá 5. febrúar 2003, sem stefndi bað um vegna umferðarslyssins 19. maí 2002, kemur fram að stefnandi hafi lent í slysi í október 2001 og meiðst á hægri öxl og hafi hann verið greindur með liðhlaup í ytri viðbeinslið hægra megin. Hafi hann eftir það verið í sjúkraþjálfunarmeðferð og hafi hann ennþá verið talinn óvinnufær þegar hann lenti í slysinu 19. maí 2002. Þá liggur fyrir að Tryggingastofnun ríkisins byggði ákvörðun sína hinn 3. apríl 2002 um að veita stefnanda endurhæfingarlífeyri frá 1. febrúar til 31. júlí 2002 á því að stefnandi væri óvinnufær vegna slyssins í október 2001, en samkvæmt upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins á dómskjali nr. 73 er heimilt að greiða endurhæfingar­lífeyri þegar ekki verður séð hver varanleg örorka verður eftir sjúkdóm eða slys. Í skýrslu sinni fyrir dómi kom fram hjá stefnanda að hann hafi, á þeim tíma sem hann sótti um þá tryggingu sem hér er til umfjöllunar, getað unnið störf þar sem öxlin væri ekkert notuð, þ.e. vinnu þar sem alls ekkert reyndi á öxlina. Þá kom fram hjá honum að hann hafi ekki treyst sér til að fara að vinna akkúrat á þessum tíma en hann hafi verið farinn að hugsa sér til hreyfings við að leita að vinnu sem hentaði honum. Af framangreindum gögnum þykir ljóst að þegar stefnandi sótti um þá slysatryggingu sem hér um ræðir var hann hvorki fullkomlega heilsuhraustur né fyllilega vinnufær heldur benda gögn málsins þvert á móti til þess að heilsufar hans hafi verið fremur bágborið. Vangaveltur lögmanns stefnanda og vitnisins Elínborgar Bárðardóttur heimilislæknis stefnanda, við skýrslutöku af þeirri síðarnefndu við aðalmeðferð málsins, um sjö árum eftir að vottorð hennar voru gefin út, að stefnandi hafi verið gróinn sára sinna og að óvinnufærni hans hefði á þessum tíma frekar verið huglægt mat stefnanda sjálfs en mat læknisins þykja ekki til þess fallnar að hnekkja þeim læknisfræðilegu gögnum sem að framan er vitnað til og gefin voru út í kjölfar læknisskoðunar á stefnanda á sínum tíma. Að öllu því virtu sem að framan er rakið gaf stefnandi stefnda rangar upplýsingar um heilsufar sitt og vinnufærni. Mátti stefnda vera það fullljóst að þessar upplýsingar væru rangar, enda blasir við að sá sem getur ekki unnið störf þar sem beita þarf öxlinni verður vart talinn fyllilega vinnufær eða fullkomlega heilsuhraustur. Það sama á við ef stefnandi treysti sér ekki til þess að fara að vinna strax, var rangt að svara umræddum spurningum um heilsufar og vinnufærni með þeim hætti sem stefnandi gerði. Þá liggur fyrir að stefnandi hafði leitað margoft til lækna eftir slysið í október 2001 og áður en hann sótti um trygginguna og var enn í meðferð hjá sjúkraþjálfara vegna þess. Þykir því ljóst að 5. gr. laga nr. 20/1954 á ekki við í máli þessu. Þá verður ekki séð að yfirlýsingar þær sem stefnandi hefur lagt fram vegna umsókna hans um vinnu, annars vegar hjá Birni & Guðna hf. og hins vegar hjá ÁF-húsum ehf. hafi nokkra þýðingu gegn framangreindum læknisvottorðum sem eru afdráttarlaus. Þá er þess að geta að yfirlýsing ÁF-húsa hf. ber með sér að stefnandi hafi sótt þar um vinnu í maí 2002 og í yfirlýsingu Björns & Guðna hf. verður ekki ráðið hvenær nákvæmlega stefnandi sótti þar um vinnu en það á að hafa verið einhvern tímann á tímabilinu 8. -20. mars 2002. Miðað við framburð stefnanda sjálfs fyrir dómi var hann einungis farinn að hugsa sér til hreyfings varðandi vinnu þegar hann sótti um trygginguna 13. mars 2002. Stefnandi ritaði sjálfur undir umsóknina og þar með ritaði hann undir yfirlýsingu um að svör hans við þeim spurningum sem í umsókninni voru væri svarað samkvæmt bestu vitund, rétt og sannleikanum samkvæmt og þar væru ekki undanskilin atriði sem kynnu að skipta máli við mat áhættunnar. Á þeim forsendum samþykkti stefndi umsókn stefnanda. Á umsókn þessari ber stefnandi ábyrgð og þykir hann ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að starfsmaður stefnda beri að einhverju leyti ábyrgð á því að spurningum hafi verið svarað í umsókninni eins og raun ber vitni. Þá hefur stefnandi heldur engin haldbær gögn lagt fram sem renna stoðum undir þær vangaveltur hans að starfsmenn stefnda hafi vegna hagsmuna sinna af sölu trygginga haft áhrif á það hvernig stefnandi svaraði spurningum í umsókninni. Samkvæmt framansögðu er ljóst að fullnægt er því skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954, til að bótaskylda stefnda falli niður, að stefnandi gaf rangar upplýs­ingar. Þá er það jafnframt skilyrði samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna að ætla megi að vátrygginga­félagið hefði ekki tekið á sig vátrygginguna, hefði það haft rétta vitneskju um málavexti. Stefndi kveður að hefði stefnandi veitt réttar upplýsingar hefði tryggingin ekki verið veitt. Á þessum tíma hafi verið í gildi vinnureglur hjá stefnda þess efnis að einstaklingum sem ekki voru útivinnandi hafi ekki verið seldar slysatryggingar með vikulegum dagpeningagreiðslum í þrjú ár. Þetta staðfesti starfs­maður stefnda, Guðný Gunnarsdóttir, fyrir dómi. Kom fram hjá henni að ekki hefði verið kallað eftir gögnum um laun þegar dagpeningar væru ekki hærri en 50.000 krónur. Samkvæmt umsókn stefnanda 13. mars 2002 er fyllt út í reitinn: „Aðalstarf“: Vörubílstjóri, flutningabílstjóri og rútubílstjóri. Þá er spurningu um hvort umsækj­andi stundi einnig önnur störf svarað neitandi. Má skilja umsókn stefnanda þannig að hann hafi á þessum tíma verið útivinnandi en fyrir liggur að svo var ekki. Enda þótt stefndi hafi haldið áfram fyrir mistök að veita trygginguna eftir að hann komst að því að stefnandi hafði gefið rangar upplýsingar þykir það ekki sýna fram á að stefndi hefði þrátt fyrir rangar upplýsingar stefnanda samþykkt trygginguna. Liggur fyrir að umrædd trygging endurnýjast sjálfkrafa ef henni er ekki sagt upp en stefndi hefur borið að láðst hafi að segja tryggingunni upp. Af framansögðu þykir stefndi hafa sýnt fram á að ætla megi að hann hefði ekki tekið á sig umrædda vátryggingu hefði hann haft réttar upplýsingar. Þá eru engin haldbær gögn því til stuðnings að stefndi hefði tekið á sig umrædda tryggingu með öðrum kjörum. Ekki verður séð hvernig tilvísun stefnanda til 2. og 3. mgr. 16. gr. tryggingaskilmála stefnda varðar ágreiningsefni þetta enda er þar fjallað um leiðir til að skjóta ágreiningi til tjónanefndar vátryggingarfélaganna og áfrýja úrskurði tjónanefndar til úrskurðar­nefndar í vátryggingarmálum. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 20/1954 segir að vilji vátryggingafélag bera fyrir sig eitthvert þeirra atvika er ræðir um í 5.-7. gr. skuli það, er það hafi fengið vitneskju um þau, skýra vátryggingartaka án ástæðulausrar tafar frá því að hve miklu leyti það vill neyta réttar þess er umræddar greinar veiti því. Stefnandi byggir á því að það leiði af 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 að stefndi hafi aðeins haft 14 daga til að bera fyrir sig þau atriði sem 6. gr. laganna taki til og sá tími hafi verið liðinn þegar stefnanda hafi verið tilkynnt um þá ákvörðun stefnda að hætta bótagreiðslum. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laganna má krefja um greiðslu bóta 14 dögum eftir að vátryggingarfélagið átti þess kost að afla þeirra upplýsinga er þörf var á til þess að meta vátryggingaratburðinn og ákveða upphæð bótanna. Framangreint ákvæði fjallar þannig um hvenær unnt er að krefjast bóta og verður ekki með nokkru móti séð hvernig ákvæðið tengist 8. gr. laganna sem leggur þær skyldur á vátryggingarfélagið að skýra frá því án ástæðulausrar tafar ef bera á fyrir sig þau atriði sem tilgreind lagaákvæði taki til. Stefndi þykir hafa sýnt fram á að hann fékk ekki upplýsingar um óvinnufærni stefnanda fyrr en með læknisvottorði Elínborgar Bárðardóttur 13. desember 2002 og þá strax óskaði hann eftir að stefnandi færi í skoðun til Guðmundar Björnssonar læknis. Þegar greinargerð hans lá fyrir 5. febrúar 2003 var málið skoðað af starfsmönnum stefnda og stefnanda tilkynnt um ákvörðun stefnda með bréfi 27. febrúar 2003. Liðu því ekki nema þrjár vikur frá því að stefndi fékk greinargerð Guðmundar þar til stefnanda var skýrt frá ákvörðun stefnda. Verður því ekki annað séð en að stefndi hafi sinnt þeirri skyldu sinni að skýra stefnanda án ástæðulausrar tafar frá þeirri ákvörðun sinni að hætta að greiða bætur á grundelli slysa­tryggingarinnar. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda og þegar af þeirri ástæðu eru ekki efni til að fjalla frekar um fjárhæð hennar eða einstaka kröfuliði hennar. Stefnandi gerir varakröfu um greiðslu á 1.648.050 krónum sem stefndi hafi endurgreitt sjálfum sér er hann dró þá fjárhæð frá bótum til stefnanda vegna slysatryggingar ökumanns hinn 27. október 2006. Fallast má á það með stefnda að rökstuðningur stefnanda fyrir kröfunni er rýr. Þó þykir ljóst hvers hann krefst og á hvaða máls­ástæðum sú krafa byggir. Kveður stefnandi að engin skilyrði hafi verið til þessarar endurgreiðslu og vísar um það til „málsástæðna í stefnu þessari.“ Þá vísar hann til reglna um endurheimtu ofgoldins fjár en engin skilyrði hafi verið til að endurkrefja um framfærslufé þetta sem greitt hafði verið fyrirvaralaust. Telur hann því skuldajöfnuð óheimilan. Af gögnum málsins er ljóst að umræddar bætur úr slysatryggingu ökumanns voru vegna umferðarslyssins 19. maí 2002 en ekki vegna umferðarslyssins 2. október 2001 eins og haldið er fram í stefnu. Stefndi hafði greitt stefnanda dagpeninga á grundvelli margnefndar slysatryggingar sem stefnandi sótti um 13. mars 2002. Með vísan til þeirrar niðurstöðu málsins að stefndi hefði ekki samþykkt trygginguna ef stefnandi hefði gefið réttar upplýsingar er ljóst að stefnandi fékk ranglega greiddar bætur að fjárhæð 1.648.050 krónur og átti stefndi því gilda gagnkröfu á stefnanda þegar kom að greiðslu hans til stefnanda úr slysatryggingu ökumanns. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki annað ráðið en að stefnda hafi verið heimilt að skuldajafna ofgreiddum bótum til stefnanda við bótagreiðslur stefnda til stefnanda úr slysatryggingu ökumanns, enda hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að skilyrði skuldajafnaðar hafi ekki verið fyrir hendi í umræddu tilviki. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur, og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisauka­skatts, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Einar Gautur Steingrímsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Ásgerður Ragnarsdóttir hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Kristjáns Freys Karlssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 800.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 7/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 3. febrúar 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að honum verði ekki gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 695/2008
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úr­skurði að X kt. [...], verði gert að sæta áfram farbanni meðan mál hans er til meðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 27. janúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að þann 24. október sl. hafi lögreglu verið tilkynnt um slasaðan mann í íbúð að Y í Reykjavík. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi mátt sjá kæranda, A, þar sem hann hafi setið í stól í íbúðinni. Hafi hann verið með stungusár á hægra handarbaki og stungan náð í gegnum höndina. Kærandi hafi sagt frá því að ákærði, sem sé vinnufélagi hans, hafi stungið hann með hníf í gegnum höndina þannig að hnífurinn hafi staðið fastur í hurð sem kærandi hafði lagt höndina upp við. Í skýrslutöku af ákærða hafi hann kannast við að hafa verið í íbúðinni á umræddum tíma en neiti að hafa stungið kæranda. Vitnið B hafi borið hjá lögreglu að ákærði og kærandi hafi farið saman að reykja. Hann hafi svo heyrt mikið öskur og kannað hvað væri að gerast og þá komið að kæranda með höndina upp við hurð og hafi hnífur staðið í gegnum höndina og inn í hurðina. Ákærði hafi þá verið horfinn á braut. Ríkissaksóknari hafi gefið út ákæru á hendur ákærða 22. desember sl. fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, að kvöldi föstudagsins 24. október 2008, að Y í Reykjavík stungið A með eldhúshnífi í hægri hönd þannig að hnífurinn hafi farið í gegnum hönd hans. Við þetta hafi A hlotið skurð í gegnum hægri höndina sem sauma hafi þurft saman. Teljist háttsemi ákærða varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hafi sætt farbanni frá 29. október sl. Ákærði sé undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um sérstaklega hættulega líkamsárás, hann sé pólskur ríkisborgari og til að tryggja nærveru hans þyki nauðsynlegt að honum verði bönnuð för frá Íslandi á meðan mál hans sé til meðferðar hjá Héraðsdómi Reykjavíkur. Ákærði er undir rökstuddum grun um brot sem varðað getur refsingu samkvæmt 2. mgr. 218. gr almennra hegningarlaga. Ákærði er pólskur ríkisborgari og hefur takmörkuð tengsl við landið. Verður honum með vísan til 110. gr. laga nr. 19/1991, sbr. b-lið 1. mgr. 103. gr. gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 27. janúar nk. kl. 16.00. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Ákærða, X, kt. [...], er áfram bönnuð för frá Íslandi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 27. janúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 135/2008
Kærumál Málskostnaður
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að málskostnaður milli aðila skyldi falla niður í máli sem að öðru leyti hafði verið fellt niður fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2008, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem fellt var niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Engi ehf., greiði varnaraðila, Ingvari Helgasyni ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað. Með stefnu, birtri 23. nóvember 2007, höfðaði Ingvar Helgason ehf. Sævarhöfða 12, Reykjavík mál á hendur Engi ehf., Marteinslaug 8, Reykjavík til greiðslu skuldar að fjárhæð 1.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 31. desember 2003 til greiðsludags og málskostnaði. Stefndi krafðist sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnda. Málavextir eru þeir að hinn 26. nóvember 2003 seldi stefnandi stefnda bifreiðina UI-327 fyrir 3.319.923 kr. Stefnufjárhæðin eru ógreiddar eftirstöðvar kaupverðsins. Fyrir liggur að stefnandi og fyrirsvarsmaður stefnda gerðu með sér eftirfarandi samning sama dag: „Engi ehf. [kt.] og Ingvar Helgason hf. [kt.] gera með sér samning um gerð auglýsinga, innlestur o.þ.h. Samningur þessi hljóðar upp á kr. 1.000.000. og er gerður í tengslum við kaup Engi á bifreiðinni UI-327 og er þessi samningur hluti greiðslu vegna þeirra kaupa. - Engi ehf. framvísar reikningum um leið og vinna er innt af hendi.“ Ágreiningslaust er að stefndi hefur unnið uppí skuld þessa og lesið inn á auglýsingu sem tekin var upp í marsmánuði 2007, en reikningur hennar vegna er dagsettur 25. nóvember 2007 og er að fjárhæð 100.000 kr. að viðbættum virðisaukaskatti. Hinn 8. nóvember 2007 var stefnda sent innheimtubréf. Því var svarað 16. nóvember 2007 og greiðsluskyldu hafnað í ljósi nefnds samnings. Hinn 23. nóvember sl. er fyrirsvarsmanni stefnda birt stefnan. Í fyrirtöku 19. febrúar sl. upplýstu lögmenn að þeir óskuðu eftir að málið yrði fellt niður. Þeir myndu ná sáttum sem yrði fólgin í því að samningurinn frá 26. nóvember 2003 yrði framlengdur þannig að fyrirsvarsmaður stefnda fengi að vinna uppí eftirstöðvarnar. Hins vegar komu aðilar sér ekki saman um hvernig með málskostnað skyldi fara og er það lagt í úrskurð dómara. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Hann telur að málssóknin hafi átt rétt á sér þar sem einungis hafi verið unnið upp í lítinn hluta skuldarinnar. Þá bendir stefnandi á að stefndi hafi fengið mjög góð kjör, en samningurinn hafi verið gerður fyrir fjórum árum og hann hafi einungis verið efndur að litlu leyti. Þá falli stefnandi frá vaxtakröfum. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda Hann telur málshöfðunina tilefnislausa. Hann hafi ætlað að vinna upp í skuldina og málshöfðunin því misskilningur. Samningurinn frá 26. nóvember 2003 standi áfram en verði bara framlengdur. Hann bendir á að niðurstaða málsins sé sú að samkomulag sé um að málið verði fellt niður og því eigi hann rétt á málskostnaði. Ekki sé um dómsátt að ræða þótt þeir muni koma sér niður á lyktir málsins. Þá verði líka að taka tillit til þess að stefnandi er stórt fyrirtæki sem beinir kröfu sinni að litlum aðila og eðlilegt sé að taka tillit til þess. Fyrir liggur að samningur var gerður í nóvember 2003, sem er grundvöllur stefnufjárhæðarinnar. Samningurinn hefur aðeins að litlu leyti verið efndur af stefnda með lestri á einni auglýsingu í mars 2007. Þó framvísaði stefndi ekki reikningi vegna verksins fyrr en 25. nóvember 2007, það er eftir að stefnan hafði verið birt fyrir honum. Óumdeilt er að stefndi skuldar stefnanda ennþá verulegar fjárhæðir. Því er málssóknin ekki tilefnislaus. Að mati dómsins hefur ekki þýðingu sá efnahagslegi munur sem er á aðilum málsins en ljóst er að stefndi var samningsbundinn stefnanda í rúm þrjú og hálft ár án þess að efna samninginn og stefnandi hefur fallið frá öllum vaxtakröfum sínum. Í ljósi framanritaðs þykir rétt að hvor aðili beri sinn hlut af kostnaði af máli þessu. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Málskostnaður á milli aðila fellur niður.
Mál nr. 127/2009
Kaupsamningur Lausafjárkaup Afhendingardráttur Skaðabætur Kröfugerð
Með kaupsamningi 30. maí 2007 keypti E ehf. alla hluti af H ehf. og K ehf. í tveimur einkahlutafélögum sem voru í sameign seljenda. Kaupverðið skyldi greitt með nánar tilgreindum fjölda hluta í E ehf. Samkvæmt samningnum skyldi greiðsla kaupverðsins fara fram þegar E ehf. hefði lokið skoðun sem mælt var fyrir um í 4. gr. hans. Var talið að gjalddagi þessarar greiðslu hefði samkvæmt samningnum verið 30. dögum eftir gerð hans. E ehf. afhenti ekki hina umsömdu hluti á gjalddaga og með bréfi 20. desember 2007 sama ár rifti E ehf. kaupsamningi aðila. Deildu málsaðilar meðal annars um lögmæti riftunarinnar og höfðaði E ehf. mál þar sem félagið krafðist þess að riftunin yrði staðfest. Byggði E ehf. meðal annars á því að veruleg frávik hefðu verið frá þeim upplýsingum sem legið höfðu fyrir við gerð kaupsamnings um rekstur og efnahag hins selda. Talið var að með fyrrgreindum kaupsamningi hefðu aðilar samið svo um að E ehf. afsalaði sér rétti til að hafa uppi vanefndaúrræði ef einungis minni háttar frávik væru frá veittum upplýsingum og ef þau væru veruleg skyldu vanefndaúrræði hans takmörkuð við afslátt af kaupverði. Með þessu hefði E ehf. afsalað sér rétti til riftunar og samkvæmt þessu var riftun hans frá 20. desember 2007 talin ólögmæt. Auk þess þótti riftunin of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000. Þá var ekki talið að aðrar málsástæður eða hugsanlegar vanefndir af hálfu seljanda sem E ehf. byggði riftun sína á gæti orðið grundvöllur riftunar. Kröfu E ehf. um riftun kaupsamningsins var því hafnað. H ehf. og K ehf. áfrýjuðu fyrir sitt leyti og kröfðust þess aðallega að E ehf. yrði gert að greiða þeim kaupverð hlutanna í peningum. Reistu þeir kröfu sína á þeirri málsástæðu að hlutir þeir í E ehf., sem fyrirtækið skyldi afhenda til greiðslu á kaupverðinu, væru ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru við samningsgerð og E ehf. því ókleift að afhenda þá. Til vara gerðu þeir þá kröfu að E ehf. yrði gert að greiða þeim skaðabætur sömu fjárhæðar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að ekki hafi verið um það deilt í málinu að E ehf. hafi ekki afhent hluti þá er H ehf. og K ehf. skyldu fá sem greiðslu fyrir hið selda. Talið var að H ehf. og K ehf. væri heimilt að breyta kröfu um afhendingu muna í peningakröfu en þeir hefðu á hinn bóginn ekki réttmæta hagsmuni af því að hafa uppi slíka kröfu samhliða skaðabótakröfu að sömu fjárhæð. Í báðum tilvikum væri um að ræða sömu kröfuna, þótt málsástæður væru ekki hinar sömu. H ehf. og K ehf. hefðu ekki sjálfstæða hagsmuni af því að tekin yrði afstaða til þeirra málsástæðu sem aðalkrafa þeirra var reist á í ljósi þerrar afstöðu sem tekin yrði til skaðabótakröfunnar, sem væri lögbundið vanefndaúrræði samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/2000. Fallist var á varakröfu H ehf. og K ehf. um skaðabætur en ekkert þótti fram komið í málinu sem þótti renna sérstökum stoðum undir að verðmæti hlutanna í E ehf. hefði verið annað og minna en kaupsamningur miðaði við.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Bú gagnáfrýjandans H-D hússins ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 11. september 2009 og hefur þrotabúið tekið við aðild málsins samkvæmt ákvörðun skiptastjóra, sbr. 3. mgr. 22. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í héraði höfðu gagnáfrýjendur uppi þá kröfu að aðaláfrýjanda yrði gert skylt að skrá þá í hlutaskrá sína miðað við 29. júní 2007 þannig að gagnáfrýjandinn Þrotabú H-D hússins ehf. verði skráður fyrir hlutum á þeim degi að nafnverði 52.244.823 krónur en gagnáfrýjandinn Klingenberg og Cochran ehf. fyrir hlutum að nafnverði 22.244.823 krónur og að skráð nafnverðseign aðaláfrýjanda lækki í báðum tilvikum að sama skapi. Þessi krafa, sem höfð var uppi sem þrautavarakrafa í héraða, og fallist var á með héraðsdómi 9. júní 2009, er ekki lengur höfð uppi í málinu. Ágreiningur aðilanna var til úrlausnar í tveimur dómum héraðsdóms, 19. febrúar 2009 og 9. júní sama ár. Þessum dómum var báðum áfrýjað og gagnáfrýjað og hafa málin verið sameinuð fyrir Hæstarétti. I Mál þetta er sprottið af kaupum aðaláfrýjanda samkvæmt samningi 30. maí 2007 um alla hluti í tveimur einkahlutafélögum, sem voru í sameign gagnáfrýjenda. Eins og greinir í héraðsdómi var kaupverð hluta í öðru félaginu, H.D. Ísland ehf., 175.000.000 krónur en í hinu, Hux ehf., 85.713.758 krónur. Kaupverðið skyldi greitt með hlutum í aðaláfrýjanda, sem metnir voru að 3.5 földu nafnverði og er ekki ágreiningur um að hlutir að nafnverði 52.244.823 krónur hafi átt að renna til H-D hússins ehf. og hlutir að nafnverði 22.244.823 krónur til Klingenberg og Cochran ehf. Samkvæmt lokamálsgrein 2. gr. samningsins skyldi greiðsla kaupverðsins fara fram þegar aðaláfrýjandi hefði lokið skoðun sem mælt var fyrir um í 4. gr. hans. Í þeirri grein, sem bar yfirskriftina ,,Upplýsinga- og skoðunarskylda“, segir meðal annars svo: ,,Við gerð samnings þessa hefur verið kynnt fyrir kaupanda (i) rekstraráætlun H.D. Ísland ehf. fyrir yfirstandandi ár og hið komandi (ii) óendurskoðuð uppgjör mánaðanna janúar, febrúar, mars og apríl 2007 fyrir H.D. Ísland ehf., og Hux ehf., (iii) óendurskoðað uppgjör H.D. Ísland ehf., og Hux ehf., fyrir árin 2005 og 2006. Kaupanda ber að skoða m.a. félagsgögn hinna seldu félaga, bókhald, rekstur, efnahag, ársreikninga, áætlanir, samninga og hver þau gögn önnur sem hann kýs og varða rekstur hins selda og ganga úr skugga um trúverðug- og áreiðanleika þeirra. Seljandi skal að sama skapi upplýsa kaupanda um öll sömu atriði. Aðilar eru sammála um að skoðun þessi af hálfu kaupanda og upplýsingagjöf af hálfu seljanda ... skuli hefjast strax og samningur þessi hefur verið undirritaður. Aðilar skulu koma sér saman um lista yfir þau gögn sem seljandi skal taka til og gera aðgengileg á starfsstöð seljanda. Listi þessi skal liggja fyrir við undirskrift samnings þessa og skoðast sem hluti hans. Aðgang að gögnum skulu hafa auk seljanda og starfsmanna hans starfsmenn kaupanda, endurskoðendur og lögmenn sem hann kýs að kalla sér til aðstoðar við skoðun hins selda. Kaupandi skal ljúka skoðun eigi síðar en 7 dögum frá því er seljandi heimilar honum aðgang að gögnum. Kaupandi skal efna kaupin um leið og hann lýsir því yfir að skoðun hans sé lokið, þó aldrei síðar en 30 dögum eftir að hann fékk aðgang að gögnum.“ Ágreiningslaust er að listi sá, sem gera átti um þau gögn, er samningsaðilar skyldu koma sér saman um, var aldrei gerður. Aðaláfrýjandi heldur því fram að gagnáfrýjendur hafi í raun aldrei heimilað aðgang að gögnum félaganna eins og samið hafi verið um í 4. gr. Gagnáfrýjendur halda því á hinn bóginn fram að fulltrúar aðaláfrýjanda hafi, þegar eftir gerð kaupsamningsins fengið aðgang að öllum bókum og gögnum hinna seldu félaga, sem öll hafi verið á starfsstöð þeirra að Grensásvegi 16, Reykjavík. Fyrir liggur að endurskoðunarfirma, sem aðaláfrýjandi kvaddi til, skoðaði rekstur, efnahag og ársreikninga félaganna. Í skýrslu fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda fyrir dómi kvaðst hann strax eftir undirritun kaupsamnings hafa haft samband við endurskoðanda og beðið hann að annast athugunina. Hann kvaðst einnig telja að endurskoðandanum hafi verið falið að taka saman lista þann, sem áður greinir. Hann hafi jafnframt rætt við einn fyrirsvarsmann gagnáfrýjenda um hvernig staðið skyldi að athuguninni. Fyrst hefði verið rætt um að gera þyrfti endurskoðað uppgjör en síðan hafi verið ákveðið, þar sem stutt var í að sex mánuðir væru liðnir, að gera sex mánaða uppgjör. Hann upplýsti einnig að hann hefði verið með í ráðum þegar fyrirsvarsmaður gagnáfrýjenda var að ,,gera eitthvað enda gerðum við ráð fyrir því að við værum að taka yfir félagið.“ Ekki hafa verið lögð fram í málinu gögn sem bera með sér að aðaláfrýjandi hafi, á þeim tíma sem á athuguninni stóð, kvartað yfir því að hann eða fulltrúar hans hafi ekki fengið aðgang að þeim gögnum og upplýsingum sem óskað var eftir. Samkvæmt framansögðu og gegn andmælum gagnáfrýjenda verður að telja ósannað að þeir hafi vanefnt þær skyldur sínar að veita aðaláfrýjanda og fulltrúum hans aðgang að gögnum og upplýsingum um þau atriði sem kveðið var á um í 4. gr. kaupsamningsins. Með bréfi 17. desember 2007 tilkynntu gagnáfrýjendur aðaláfrýjanda að þeir teldu afhendingu hins selda hafa farið fram 29. júní 2007 samkvæmt ákvæði 4. gr. kaupsamningsins. Þeir hafi orðið þess áskynja að þeir hafi ekki verið skráðir í hlutaskrá aðaláfrýjanda og gera í bréfinu kröfu um að svo verði gert. Bréfi þessu svaraði lögmaður aðaláfrýjanda 20. desember 2007, en þar segir meðal annars: ,,Áreiðanleikakönnun umbjóðanda míns og sérfræðinga á hans vegum sýndi að framangreind gögn voru röng og verulegra frávika gætti um rekstur og efnahag félaganna beggja. ... Staða H.D. Ísland ehf., er í reynd sú að félagið var gjaldþrota þegar kaupin gerðust. ... Þrátt fyrir að fjárhagsleg staða hinna seldu félaga væri fjarri því að vera í samræmi við þau gögn og upplýsingar sem gefnar voru um hið selda var það vilji umbjóðanda míns að reyna að ná samkomulagi um niðurfærslu kaupverðsins, eins og 4. gr. kaupsamningsins gerði ráð fyrir, þó svo að í reynd hafi forsendur kaupanna verið brostnar. Seljendur hafa ekki viljað fallast á tillögur umbjóðanda míns um leiðréttingu kaupverðsins. ... Með vísan til framangreinds er öllum kröfum sem koma fram í bréfinu frá 17. desember 2007 vísað á bug og þér formlega tilkynnt fyrir hönd umbjóðenda þinna að kaupsamningnum frá 30. maí 2007 ... er hér með rift.“ Riftuninni var andmælt af hálfu gagnáfrýjenda með bréfi 3. janúar 2008 og fyrri krafa um efndir áréttuð. Niðurstaða endurskoðenda á vegum aðaláfrýjanda um yfirferð á fjárhagsstöðu H.D. Ísland ehf. var sett fram í bréfi þeirra 21. desember 2007. Gerð er grein fyrir helstu atriðum þess í héraðsdómi frá 19. febrúar 2009. II Í aðalsök deila málsaðilar um lögmæti riftunar aðaláfrýjanda. Í kaupsamningnum 30. maí 2007 segir meðal annars: ,,Komi í ljós við skoðun kaupanda að verulegra frávika gæti um rekstur og efnahag hins selda miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu við gerð kaupsamningsins, skal kaupverðið lækkað. Hið sama gildir ef í ljós koma skuldbindingar utan efnahagsreiknings félaganna.“ Skýra verður þetta samningsákvæði svo, að með því hafi aðilar samið um, sbr. 3. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, hver skyldu vera heimiluð vanefndaúrræði af hálfu kaupanda ef frávik kæmi í ljós frá upplýsingum sem lágu fyrir við gerð kaupsamningsins um rekstur og efnahag hins selda. Í samningsákvæðinu felst að aðaláfrýjandi afsalar sér rétti til að hafa uppi vanefndaúrræði ef einungis minni háttar frávik er frá veittum upplýsingum. Sé frávik frá hinum tilgreindu atriðum á hinn bóginn verulegt eru vanefndaúrræði hans takmörkuð við afslátt af kaupverði. Með þessu afsalaði aðaláfrýjandi sér rétti til riftunar þótt frávik frá upplýsingum um rekstur og efnahag kynni að reynast verulegt. Þótt fallist yrði á að frávik frá veittum upplýsingum um efnahag og rekstur hafi reynst verulegt, eins og aðaláfrýjandi heldur fram, var riftun hans 20. desember 2007 ólögmæt samkvæmt framansögðu. Að auki er yfirlýsing um riftun of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000, enda þá liðnir meira en sex mánuðir frá því að hann fékk aðgang að bókum gagnáfrýjenda. Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn ekki á því að háttsemi fyrirsvarsmanna gagnáfrýjenda hafi verið sviksamleg. Hann hefur heldur ekki fært sönnur á að önnur atvik, sem tilgreind eru í niðurlagi 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000, eigi að leiða til þess að frestur hans til að lýsa yfir riftun eigi að framlengjast. Í kaupsamningnum er einnig samið um að seljendur ábyrgist gagnvart kaupanda við gerð samningsins: ,,Að skattskil félaganna séu og hafi verið í samræmi við skattareglur. Að H.D. Ísland ehf., hafi gilda og bindandi umboðssamninga um þá vöru sem félagið selur. Að félagið eigi ekki aðild að dómsmálum.“ Úrræði kaupanda vegna hugsanlegra vanefnda á þessum skyldum sæta ekki þeim umsömdu takmörkunum, sem að framan greinir. Því er ekki haldið fram að félagið hafi átt aðild að dómsmálum. Á hinn bóginn ber aðaláfrýjandi fyrir sig til stuðnings því að riftun hans verði staðfest að H.D. Ísland ehf. hafi ekki haft gildan og bindandi umboðssamning fyrir þá vöru sem reksturinn byggðist mest á, Harley-Davidson vélhjól. Gagnáfrýjendur hafa meðal annars lagt fram bréf Harley-Davidson Sweden AB 16. desember 2008 þar sem lýst er yfir að H.D. Ísland ehf. og fyrirsvarsmaður þess hafi verið umboðsaðilar með einkarétt til sölu meðal annars á Harley-Davidson vörum á Íslandi frá árinu 1999. Skjalinu hefur ekki verið andmælt og verður samkvæmt því ekki fallist á framangreinda málsástæðu aðaláfrýjanda. Hann hefur einnig haldið því fram að skattskil félagsins hafi ekki verið í samræmi við skattareglur og nefnt í því sambandi að ,,starfsmaður H.D. Ísland ehf. hafi fengið greidd laun sem voru ekki gefin upp til skatts og því ekki hirt um að skila staðgreiðslu samkvæmt lögum nr. 45/1987, tryggingargjaldi samkvæmt lögum nr. 113/1990 og lífeyrisiðgjöldum af þeim.“ Vegna þessa hafi þurft að gjaldfæra 1.300.000 krónur. Þótt skýring eins fyrirsvarsmanna gagnáfrýjenda á þessu atriði í skýrslu fyrir dómi kunni að vera ófullnægjandi getur þessi vanefnd ein og sér ekki orðið grundvöllur riftunar. Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu héraðsdóms í aðalsök um að hafna kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu á riftun hans 20. desember 2007. Hann hefur ekki beitt öðrum vanefndaúrræðum. III Í gagnsök kveðast gagnáfrýjendur aðallega gera þá kröfu að aðaláfrýjandi greiði þeim kaupverð hlutanna í peningum 182.856.879 krónur til þrotabús H-D hússins ehf. og 77.856.879 krónur til Klingenberg og Cochran ehf. Krafa þessi sé reist á þeirri málsástæðu að hlutir þeir í aðaláfrýjanda, sem hann skyldi afhenda til greiðslu á kaupverðinu, séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru við samningsgerð og því sé aðaláfrýjanda ókleift að afhenda þá. Gagnáfrýjendum sé því rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu með vísun til verðmætis endurgjaldsins sem tilgreint sé í 2. gr. kaupsamningsins. Gagnáfrýjendur kveðast jafnframt gera þá kröfu til vara að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur, sem þeir nefna efndabætur, að sömu fjárhæð og með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Skaðabótakrafan sé reist á vanefndum aðaláfrýjanda á að afhenda hina seldu hluti og miðist fjárhæð skaðabótanna við verðmæti hlutanna á samningsdegi 30. maí 2007. Ekki er um það deilt í málinu að aðaláfrýjandi hefur ekki afhent hluti þá, er gagnáfrýjendur skyldu fá, sem greiðslu fyrir hið selda. Er fallist á að gjalddagi greiðslunnar sé samkvæmt 4. mgr. 4. gr. kaupsamningsins 29. júní 2007, það er 30 dögum eftir gerð hans. Vegna afhendingardráttar af hálfu aðaláfrýjanda áttu gagnáfrýjendur rétt til að beita vanefndaúrræðum sem tilgreind eru í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/2000. Úrræði það, sem aðalkrafa gagnáfrýjenda felur í sér, er ekki meðal þeirra vanefndaúrræða, sem upp eru talin í 1. mgr. 22. gr. en vanefndaúrræði eru þar ekki tæmandi talin. Úrræði sem felast í almennum reglum kröfuréttar geta komið þar til fyllingar, svo sem að breyta kröfu um afhendingu muna í peningakröfu vegna brostinna forsendna, sbr. dóm Hæstaréttar 16. maí 1989, sem birtur er á bls. 799 og áfram í dómasafni réttarins það ár. Gagnáfrýjendur hafa á hinn bóginn ekki réttmæta hagsmuni af því að hafa uppi slíka kröfu samhliða skaðabótakröfu að sömu fjárhæð sem þeir telja að eigi að bera sömu vexti og er eitt af lögboðnum vanefndaúrræðum vegna afhendingardráttar samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði. Í báðum tilvikum er um að ræða sömu kröfuna, þótt málsástæður séu ekki hinar sömu. Gagnáfrýjendur hafa ekki sjálfstæða hagsmuni af því að tekin sé afstaða til þeirrar málsástæðu, sem þeir vilja reisa aðalkröfu sína á, í ljósi þeirrar afstöðu sem tekin verður til skaðabótakröfunnar. Gagnáfrýjendur hafa, innan vissra marka, val um það hvaða vanefndaúrræðum þeir beita. Þeir hafa, eins og áður greinir, til vara teflt fram kröfu um skaðabætur, sbr. 27. gr. laga nr. 50/2000. Við úrlausn þeirrar kröfu skiptir ekki máli hvort ókleift sé að efna samning samkvæmt aðalefni sínu. Tjón gagnáfrýjenda felst í því að þeir fengu ekki umsamda hluti í aðaláfrýjanda. Miða þeir fjárhæð skaðabótanna við umsamið verðmæti hlutanna er kaupsamningur var gerður. Ekkert er fram komið sem rennir sérstökum stoðum undir að verðmæti hlutanna í aðaláfrýjanda hafi þá verið annað og minna en kaupsamningurinn miðaði við. Er fallist á með gagnáfrýjendum að tjón þeirra nemi þeirri fjárhæð. Um er að ræða beint tjón, sbr. 4. mgr. 27. gr. laga nr. 50/2000. Ekki þarf því að taka til athugunar hvort skilyrðum, sem greinir í 5. mgr. 27. gr. laganna, sé fullnægt. Samkvæmt framansögðu verður fallist á skaðabótakröfu gagnáfrýjenda, en hana höfðu þeir fyrst uppi í gagnstefnu í héraði sem þingfest var 2. október 2008. Krafan ber dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. nóvember 2008, sbr. 9. gr. og 4. mgr. 5. gr. sömu laga. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Eignarhaldsfélagið Sævarhöfði ehf., greiði gagnáfrýjandanum Þrotabúi HD-hússins ehf. 182.856.879 krónur og gagnáfrýjandanum Klingenberg og Cochran ehf. 77.856.879 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2008 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum hvorum um sig málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, 1.200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2009. I. Mál þetta, sem dómtekið var 4. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 15. ágúst 2008, af Eignarhaldsfélaginu Sævarhöfða ehf., Sævarhöfða 12, Reykjavík, á hendur H-D húsinu ehf., Grensásvegi 16, Reykjavík og Klingenberg og Cochran ehf., Pósthússtræti 13, Reykjavík. Með gagnstefnu birtri 23. september 2008 höfð­uðu aðalstefndu gagnsakarmál á hendur aðalstefnanda. Dómkröfur aðalstefnanda eru þær að staðfest verði með dómi riftun hans frá 20. desember 2007 á samningi dagsettum 30. maí 2007 um kaup aðalstefnanda á öllum hlutum aðalstefndu í H.D. Íslandi ehf. annars vegar og Hux ehf. hins vegar. Þá er krafist málskostnaðar. Aðalstefndu krefjast þess að verða sýknaðir af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Í gagnsök gera gagnstefnendur aðallega svofelldar dómkröfur: 1. Að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnanda H-D húsinu ehf. 182.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags. 2. Að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnanda Klingenberg og Cochran ehf. 77.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags. Til vara gera gagnstefnendur þær dómkröfur að gagnstefnda verði gert að greiða gagnstefnendum skaðabætur sömu fjárhæðar og greinir í aðalkröfu, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags, en til vara skaðabætur að sömu fjárhæðum með vöxtum samkvæmt 8. gr. þeirra laga til þingfestingardags, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara gera gagnstefnendur þær dómkröfur að gagnstefnda verði gert skylt að skrá gagnstefnendur í hlutaskrá sína miðað við 29. júní 2007 þannig að gagnstefnandi H-D húsið ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum á þeim degi að nafnverði 52.244.823 krónur en gagnstefnandi Klingenberg og Cochran ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum að nafnverði 22.244.823 krónur og skráð nafnverðs­eign gagnstefnda sjálfs lækki að sama skapi. Í öllum tilvikum krefjast gagnstefnendur málskostnaðar. Gagnstefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum gagnstefnenda og gagnstefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar in solidum. II. Með samningi dagsettum 30. maí 2007 keypti aðalstefnandi af gagn­stefnendum alla hluti þeirra í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Kaupverð hluta í H.D. Íslandi ehf. var 175.000.000 króna. Nafnverð hlutafjár var 500.000 krónur og var gagnstefnandi H.D. húsið ehf. eigandi 80% hlutafjár en Klingenberg og Cochran ehf. eigandi 20% hlutafjár. Skyldi kaupverð hins selda greitt með hlutum í aðal­stefnanda að nafnverði 50.000.000 króna þannig að gagnstefnandi H.D. húsið ehf. fengi afhenta hluti að nafnverði 40.000.000 króna en Klingenberg og Cochran ehf. fengi afhenta hluti að fjárhæð 10.000.000 króna. Kaupverð hluta í Hux ehf. var 85.713.758 krónur. Nafnverð hlutafjár var 44.000.000 króna sem skiptist milli gagnstefnenda að jöfnu. Skyldi kaupverð hins selda greitt með hlutum í aðal­stefnanda að nafnverði 24.489.646 krónur sem skiptist milli gagnstefnenda að jöfnu. Hin seldu félög voru systurfélög og var H.D. Íslandi ehf. með umboð fyrir Harley Davidson mótorhjól og ýmsan búnað tengdum rekstri slíkra hjóla, en Hux ehf. var eigandi verslunarhúsnæðis þess að Grensásvegi 16 þar sem verslun H.D. Íslandi ehf. var til húsa. Samkvæmt samningi aðila frá 30. maí 2007 skyldi greiðsla kaupverðs fara fram þegar aðalstefnandi hefði lokið áreiðanleikakönnun samkvæmt 4. gr. samningsins. Við samningsgerð lá fyrir rekstraráætlun H.D. Íslandi ehf. fyrir árið 2007, óendurskoðað uppgjör mánaðanna janúar til apríl 2007 fyrir bæði félögin, sem og óendurskoðað uppgjör beggja félaganna fyrir árin 2005 og 2006. Bar aðal­stefnanda að skoða m.a. bókhald hinna seldu félaga, rekstur, efnahag, ársreikninga, áætlanir, samninga og hver þau gögn önnur sem hann kysi og vörðuðu rekstur hins selda og ganga úr skugga um trúverðugleika og áreiðanleika þeirra. Var gagn­stefnendum skylt að upplýsa aðalstefnanda um öll sömu atriði. Samkvæmt samningi skyldi áreiðanleikakönnun hefjast strax og samningur­inn hefði verið undirritaður. Skyldu aðilar koma sér saman um lista yfir þau gögn sem gagnstefnendur skyldu taka til og gera aðgengileg á starfsstöð sinni. Listinn ætti að liggja fyrir við undirskrift samningsins og skoðast sem hluti af honum. Aðal­stefnanda bar að ljúka skoðun eigi síðar en 7 dögum frá því gagnstefnendur heimiluðu honum aðgang að gögnum. Samkvæmt samningnum bar aðalstefnanda að efna hann um leið og hann lýsti því yfir að skoðun væri lokið og aldrei síðar en 30 dögum eftir að hafa fengið aðgang að gögnum. Þá kom fram í samningnum að kæmu í ljós við skoðun aðalstefnanda veruleg frávik um rekstur og efnahag hins selda miðað við upplýsingar sem fyrir lágu við samningsgerð skyldi kaupverðið lækkað. Hið sama gilti ef í ljós kæmu skuldbindingar utan efnahagsreiknings félag­anna. Aðalstefnandi greinir frá því að aldrei hafi verið gengið frá lista þeim sem bar að ganga frá samkvæmt samningnum og aðalstefnanda í raun aldrei verið heimilaður aðgangur að gögnum hinna seldu félaga. Kveðst aðalstefnandi engu að síður hafa hafið skoðun á rekstri, efnahag og ársreikningum hinna keyptu félaga ásamt endur­skoðendum frá endurskoðunarfyrirtækinu KPMG hf. Sú skoðun hafi fyrst og fremst beinst að H.D. Íslandi ehf. Gagnstefnendur greina hins vegar frá því að fulltrúi aðalstefnanda, Kristinn Þór Geirsson, hafi þegar eftir kaupin fengið aðgang að öllum bókum og gögnum hinna seldu félaga. Þá hafi verið ákveðið að Kristinn myndi gegna formennsku í nýrri stjórn félaganna. Aðalstefnandi hafi þannig þegar eftir kaupin tekið yfir rekstur H.D. Íslandi ehf. þó ekki hafi verið formlega skipt um stjórn. Hafi fulltrúar aðalstefnanda ákveðið að kaupa inn nýjar vörur og tekið ýmsar aðrar ákvarðanir fyrir hönd H.D. Íslandi ehf. Þá hafi fulltrúar aðalstefnanda stofnað til ýmis konar kostnaðar fyrir félagið. Aðalstefnandi greinir frá því að skoðun KPMG hf. á H.D. Íslandi ehf. hafi gengið illa. Ómögulegt hafi verið að ljúka henni á 7 dögum þar sem erfiðlega hafi gengið að afla gagna frá H.D. Íslandi ehf. og margt hafi verið á huldu um reksturinn. Gagnstefnendur hafi verið ófærir um að leggja fram nauðsynleg gögn og 7 daga fresturinn til að ljúka skoðun því verið hrein markleysa. Skoðun KPMG hf. á ársreikningi H.D. Íslandi ehf. hafi m.a. leitt í ljós að vörubirgðir hafi verið eignfærðar á söluverði með virðisaukaskatti, en slíkt sé andstætt lögum um bókhald og ársreikninga. Vegna þessa hafi þurft að leiðrétta birgðir félagsins í árslok um 17,1 milljónir króna. Endurmat birgða hafi leitt til gjaldfærslu sömu fjárhæðar. Sú gjaldfærsla hafi leitt til þess að tap varð á rekstri H.D. Íslandi ehf. árið 2006 sem nam 5,1 milljón króna. Eigið fé félagsins hafi því orðið neikvætt um 11 milljónir króna í stað þess að vera jákvætt um 6,1 milljón króna eins og framlagður ársreikningur ársins 2006 hafi gefið til kynna. Þá greinir aðalstefnandi frá því að í skýrslu KPMG hf. vegna skoðunar á H.D. Íslandi ehf. komi jafnframt fram að hvorki hafi verið gerð niðurfærsla á birgðum vegna aldurs eða úreldingar, né heldur hafi verið lagt mat á kostnaðarverð þeirra samkvæmt reikningsskilum. KPMG hf. hafi því talið að miðað við þá aðferðarfræði sem beitt hefði verið af hálfu eigenda H.D. Íslandi ehf. varðandi kostnaðarverð birgða yrði að telja líklegt að verðmæti birgða væri enn of hátt metið í árslok 2006 og tap félagsins því meira en 5,1 milljón króna. Þá hafi skoðun KPMG hf. leitt í ljós að starfsmaður H.D. Íslandi ehf. hafi fengið greidd laun sem ekki hafi verið gefin upp til skatts. Vegna þessa hafi þurft að gjaldfæra 1.300.000 krónur. Vegna þessa hafi viðskiptaskuldir verið látnar standa sem ógreiddar á bókum félagsins og því taldar meðal eigna þess í efnahagsreikningi ársins 2006. Hafi skattskil félagsins að þessu leyti ekki verið í samræmi við skattareglur eins og gagnstefnendur hafi þó ábyrgst gagnvart aðalstefnanda. Aðalstefnandi greinir frá því að KPMG hf. hafi leiðrétt ársreikning H.D. Íslandi ehf. og reynt að færa hann til þess horfs sem lög um bókhald og ársreikninga geri kröfu um. Sú leiðrétting hafi haft þau áhrif að leiðrétta hafi þurft uppgjör mánaðanna janúar til og með maí 2007 og koma saman uppgjöri fyrir H.D. Íslandi ehf. fyrir þann hluta ársins 2007 sem liðið hafi á meðan skoðun fór fram. Hafi KPMG hf. í samráði við aðalstefnanda og gagnstefnendur gert uppgjör fyrir H.D. Íslandi ehf. fyrir fyrstu níu mánuði ársins 2007. Uppgjör þetta hafi sýnt að félagið hafi þá verið rekið með 17,2 milljón króna tapi. Eigið fé félagsins hafi orðið neikvætt um 28,2 milljónir króna og veltufjárhlutfall 0,85. Niðurstaða KPMG hf. hafi því verið sú að fjárhagsstaða H.D. Íslandi ehf. hafi verið slæm og ógnaði rekstraröryggi félagsins. Gagnstefnendur greina hins vegar frá því að engar athugasemdir hafi borist frá aðalstefnanda á þeim 7 dögum sem áreiðanleikakönnun átti að standa yfir og heldur ekki eftir þann tíma þegar fulltrúar aðalstefnanda hafi raunverulega yfirtekið yfirstjórn rekstrar H.D. Íslandi ehf. Engar kröfur hafi verið settar fram að hálfu aðalstefnanda á hendur gagnstefnendum. Hafi eigendur gagnstefnenda ekki átt von á öðru en að aðalstefnandi hefði í framhaldinu efnt kaupin að sínu leyti og skráð eignarhald gagnstefnenda í hlutaskrá aðalstefnanda í samræmi við þá tilgreindu hluti sem þeim hafi borið sem endurgjald fyrir hið selda. Í trausti þessa hafi annar gagnstefnenda, H.D. húsið ehf., selt 20 milljón króna af greindum nafnverðshlutum sínum í aðalstefnanda hinn 28. ágúst 2007 til IceCapital ehf., án þess að forráðamenn þess félags hafi gert athugsemdir um eignarhaldið, en stjórnarmaður og varamaður í IceCapital ehf. hafi jafnframt myndað meirihluta stjórnar aðalstefnanda. Síðla hausts 2007 hafi gagnstefnendur orðið þess áskynja eftir að hafa skoðað útprentun úr hlutafélagaskrá að hluthafafundur hafi verið haldinn í aðalstefnanda 29. ágúst 2007 sem þeir hafi ekki verið boðaðir á. Hafi þeim virst eignarhald þeirra á greindum hlutum í aðalstefnanda ekki hafa verið skráð í hlutaskrá. Við eftirgrennslan hjá Kristni Geirssyni stjórnarformanni aðalstefnanda hafi gagnstefn­endum verið tjáð að hlutirnir hefðu ekki verið skráðir á nöfn þeirra í hlutaskrá þar sem birgðir hefðu verið færðar á söluverði en ekki innkaupsverði og það kynni að fara svo að lækka þyrfti kaupverðið eða að aðalstefnandi myndi rifta kaupum. Aðalstefnandi greinir frá því að formlegar niðurstöður KPMG hf. hafi legið fyrir 21. desember 2007. Fyrir þann tíma hafi viðræður farið fram við gagn­stefnendur varðandi afslátt af kaupverðinu í samræmi við samning aðila frá 30. maí 2007. Gagnstefnendur hafi hins vegar hafnað öllum slíkum tillögum um leiðréttingu kaupverðsins. Með bréfi lögmanns gagnstefnenda dagsettu 17. desember 2007 kröfðust gagnstefnendur þess að eignarhald þeirra að hlutunum í aðalstefnanda yrði skráð í hlutaskrá lögum samkvæmt að teknu tilliti til sölu á hlutum til IceCapital ehf. Auk þess var aðalstefnanda tilkynnt að gagnstefnendur höfnuðu öllum hugleiðingum aðalstefnanda um riftun kaupanna. Kröfu gagnstefnenda var hafnað með bréfi lögmanns aðalstefnanda dagsettu 20. desember 2007. Með sama bréfi lýsti aðalstefnandi yfir riftun kaupanna. Þeirri riftun mótmæltu gagnstefnendur með bréfi dagsettu 3. janúar 2008. Gagnstefnendur greina frá því að aðalstefnandi hafi með bréfi dagsettu 13. desember 2007 verið boðaður til funda 4. janúar 2008 í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Ekki hafi verið mætt af hálfu aðalstefnanda á fundina né heldur á framhalds­aðalfundi þann 31. janúar 2008. Á framhaldsaðalfundi hafi verið lögð fram sam­eiginleg yfirlýsing stjórna beggja félaganna sem tilkynnt hafi verið aðalstefnanda með bréfi 1. febrúar 2008. Komi þar fram að störf stjórnarmanna myndu fyrst og fremst miðast við að viðhalda rekstri félaganna og varðveita þau í óbreyttri mynd og gæta eigna. Í framhaldinu hafi aðilar átt með sér fundi til að freista þess að leysa ágreininginn en það ekki borið árangur. Þá hafi frá samningsgerð þann 30. maí 2007 verið haldnir fundir hjá aðalstefnendum þar sem margvíslegar ákvarðanir hafi verið teknar og tilkynntar til hlutafélagaskrár. III. Aðalstefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að skoðun KPMG hf. fyrir hans hönd á bókhaldi, rekstri, efnahagi og ársreikningi H.D. Íslandi ehf. fyrir árið 2006 hafi leitt í ljós að hið selda hafi verið gallað og forsendur kaupanna brostnar. Aðalstefnandi hafi við kaupin fengið upplýsingar um að H.D. Íslandi ehf. væri rekið með hagnaði, eigið fé þess væri jákvætt og vörubirgðir um 41 milljóna króna virði. Aðalstefnandi hafi við kaupin gengið út frá því og mátt ganga út frá því að bókhald H.D. Íslandi ehf. væri fært í samræmi við bókhaldslög, að stjórn félagsins hagaði reikningsskilum og gerð ársreiknings þess í samræmi við lög um einkahlutafélög og lög um ársreikninga og ekki væru stunduð skattsvik í starfsemi félagsins og bókhald þess falsað til að hylja þau. Aðalstefnandi kveður allar þessar forsendur hafa brostið og því hafi hann átt skýlausan rétt á að rifta kaupunum þann 20. desember 2007 vegna þeirra galla á hinu selda sem af þessu leiddu. Tilkynning aðalstefnanda um riftun hafi verið send án ástæðulauss dráttar og jafnvel þótt dráttur hefði orðið á sendingu hennar hefði aðalstefnandi getað borið gallana fyrir sig þar sem framferði aðalstefndu við söluna hafi ekki verið í samræmi við góða og heiðarlega viðskiptahætti, sbr. 33. gr. laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000. Aðalstefnandi bendi á að við gerð kaupsamningsins þann 30. maí 2007 hafi aðalstefndu lagt fram uppgjör fyrir H.D. Íslandi ehf. vegna rekstrar árið 2006. Samkvæmt uppgjöri því, sem hafi verið óendurskoðað en á ábyrgð félagsstjórnar, hafi eigið fé félagsins verið jákvætt um 6,2 milljónir króna og vörubirgðir, stærsta einstaka eign félagsins, metnar á 40,6 milljónir króna. Þegar starfsmenn KPMG hf. hafi farið yfir birgðir H.D. Íslandi ehf. með stjórnendum þess hafi komið í ljós að birgðir á bókum félagsins hafi ekki verið metnar við kostnaðarverði í skilningi laga um bókhald og laga um ársreikninga heldur á grundvelli einhverrar heimatilbúinnar formúlu sem hvorki ætti sér stoð í lögum né viðurkenndum reikningsskilareglum. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir til stjórnenda og starfsmanna H.D. Íslandi ehf. hafi engar skýringar fengist við hvaða kostnaðarverði vörubirgðir væru færðar á bókum félagsins. Við skoðun hafi virst sem birgðir væru færðar upp á grundvelli mismunandi stuðla eftir vöruflokkum. Ekki hafi verið hægt að fá aldursgreindan lista yfir birgðir. Af þessu hafi leitt að kostnaðarverð vöru hafi í einhverjum tilvikum verið tvöfalt hærra í birgðakerfi H.D. Íslandi ehf. en raunverulegt innkaupsverð sam­kvæmt innkaupagögnum. Skoðun KPMG hf. á ársreikningi þessum og leiðrétting hans, m.a. vegna oftalinna birgða en vantalinna launa, hafi leitt til þess að eigið fé H.D. Íslandi hafi orðið neikvætt um 11 milljónir króna og tap af rekstri 17,2 milljónir króna. Samkvæmt þeim ársreikningi sem aðalstefndu höfðu lagt fram fyrir árið 2006 við kaupin hafi hagnaður ársins 2006 sagður hafa verið 12 milljónir króna. Frávik í niðurstöðu rekstrarreiknings ársins 2006 hafi því verið langt umfram það sem talist geti veruleg frávik í viðskiptum sem þessum eða tæpar 30 milljónir króna. Kaupverð félags eða félaga, eins og reyndin hafi verið í þessu tilviki, þar sem lagðar séu fram rangar og falsaðar upplýsingar verði ekki leiðrétt með afslætti þar sem veruleg óvissa ríki enn um verðmæti vörubirgðanna, stærstu eignar H.D. Íslandi ehf. við söluna. Sú leiðrétting sem þó hafi verið gerð á birgðum miðað við árslok 2006 og telja verði varfærna hafi leitt til þess að eigið fé hafi orðið neikvætt um 11 milljónir króna. Reksturinn fyrstu 9 mánuði ársins 2007 hafi enn aukið á tapið og þann 30. september 2007 hafi eigið fé H.D. Íslandi ehf. verið orðið neikvætt um 28 milljónir króna. Aðalstefnandi hafi því haft skýlausan rétt á því að rifta kaupunum þann 20. desember 2007. Aðalstefnandi byggi jafnframt á því að aðalstefndu hafi auk þess aldrei getað lagt fram gildan og bindandi samning um að H.D. Íslandi ehf. hefði umboð fyrir þær vörur er félagið verslaði með, s.s. umboðssamning fyrir Harley Davidson mótorhjól. Sala þeirra sé og hafi verið uppistaðan í tekjum H.D. Íslandi ehf., sem eigi m.a. annars að standa undir leigu til Hux ehf., svo það félag geti staðið við skuld­bindingar sínar sem á fasteign þess hvíli. Aðalstefnandi kveðst byggja riftunarkröfu sína á ákvæðum laga um lausa­fjárkaup nr. 50/2000, sbr. 4. mgr. 17. gr., 21. gr., 30. gr., 33. gr. og 39. gr., óskráðum reglum kröfuréttar um brostnar forsendur, svo og ákvæðum laga nr. 145/1994 um bókhald, m.a. 3. mgr. 16. gr., 3. mgr. 23. gr., 24. gr., 1. sbr. 3. mgr. 28. gr., ákvæðum laga um ársreikninga nr. 3/2007, m.a. 3. gr., 5. gr. og 33. gr. og lögum um hlutafélög nr. 138/1994. Í gagnsök byggir gagnstefndi að mestu á sömu málsástæðum og í aðalsök hvað varðar riftunarkröfu gagnstefnda. Verði ekki talin skilyrði til riftunar eigi gagnstefnendur þá kröfu á hendur gagnstefnda að fá kaupsamninginn efndan in natura. Engum bótakröfum innan samninga eða öðrum óskilgreindum fjárkröfum verði komið að í málinu. Gagnstefndi kveðst ekki hafa vanefnt kaupsamninginn frá 30. maí 2007 og því eigi gagnstefnendur enga bótakröfu á hendur honum innan samninga. Gagn­stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna vanefnda gagnstefnda á skuld­bindingum sínum. Þá eigi gagnstefnendur ekkert val um greiðslur samkvæmt kaupsamningnum frá 30. maí 2007. Samkvæmt kaupsamningnum eigi þeir að fá tiltekinn fjölda hluta í gagnstefnda fyrir hina seldu hluti í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Gagnstefndi byggi á því að hvorki skráðar né óskráðar reglur kröfuréttar veiti aðila gagnkvæms samnings einhliða rétt til að breyta gagngjaldi viðsemjandans án hans samþykkis. Dómstólar hafi ekki heldur rétt til að breyta efni samninga nema í undantekningartilvikum á grundvelli 36. gr. samningalaga. Á því ákvæði sé ekki byggt í málinu af hálfu gagnstefnenda. Af þessum sökum geti gagnstefnendur ekki krafist fjárgreiðslna í stað þeirra hluta sem þeir sömdu um að fá sem gagngjald fyrir hina seldu hluti. Gagnstefndi sé enn til sem einkahlutafélag með traustan fjárhag eins og það var þegar kaupin gerðust. Skipting félagsins eftir að riftun kaupanna átti sér stað geti ekki leitt til þess að gagnstefnendur geti haft uppi kröfu um greiðslu andvirðis hinna seldu hluta. Telji gagnstefnendur verðmæti hluta í gagnstefnda verðminni en þeir voru við samningsgerðina vegna skiptingar félagsins geti þeir aðeins átt rétt til skaðabóta sem svari til verðrýrnunarinnar. Gagnstefnendur hafi ekki sannað slíkt tjón. Gagnstefndi byggi á að hið selda hafi verið haldið stórfelldum göllum og í raun hafi H.D. Íslandi ehf. verið gjaldþrota við kaupin en því haldið leyndu með því að leggja fram rangan ársreikning. Ekki sé heimilt að dæma nokkurn aðila til að greiða fyrir hluti í gjaldþrota félagi þar sem allar forsendur séu þá brostnar fyrir kaupunum. Gagnstefndi mótmæli því að hafa verið veittur aðgangur að öllum gögnum þeirra félaga sem gagnstefnendur höfðu selt honum strax og kaupin voru gerð. Hið rétta sé að erfiðlega hafi gengið að fá gögn um rekstur H.D. Íslandi ehf. Þau gögn sem gagnstefnendur hafi afhent hafi við skoðun reynst annað hvort röng eða algjörlega ófullnægjandi. Af því hafi leitt að umsaminn sjö daga frestur til að ljúka áreiðanleikakönnun samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins hafi í raun aldrei byrjað að líða. Skortur á gögnum og upplýsingum um rekstur og efnahag H.D. Íslandi ehf. hafi gert það m.a. að verkum að gagnstefndi hafi ekki getað skilað til samkeppnisyfirvalda samrunatilkynningu eins og honum hafi verið skylt samkvæmt 17. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. nú 17. gr. a. Hafi samkeppnisyfirvöldum verið tilkynnt um að ekkert yrði af kaupunum með bréfi dagsettu 18. desember 2007. Gagnstefndi kveður gagnstefnendur hafa átt að boða til hluthafafunda í H.D. Íslandi ehf. þegar eftir gerð kaupsamningsins til að skipta um stjórn. Ekkert hafi orðið úr því. Forsvarsmenn gagnstefnda hafi viljað og reynt að hafa hönd í bagga um rekstur H.D. Íslandi ehf. eftir að kaupin voru gerð þótt áhættuskipti að kauparétti hefðu ekki átt sér stað sbr. 3. gr. samningsins. Framlög skjöl sýni þennan áhuga og vilja forsvarsmanna gagnstefnda til að gera rekstur H.D. Íslandi ehf. sem hag­kvæmastan og arðbærastan. Gagnstefndi kveður engan ágreining um þennan þátt í samskiptum gagn­stefnda og gagnstefnenda eftir að kaupin gerðust. Framlögð skjöl sanni hins vegar ekki að gagnstefndi hafi á þessum tíma lokið áreiðanleikakönnun og sætt sig við ástand hins selda. Gögnin sýni aðeins að gagnstefndi hafi staðið að kaupunum af fullum heilindum og gert allt til að bæta reksturinn frá því sem var samhliða því sem hann reyndi að fá botn í rekstur þess á liðnum árum. Gagnstefndi mótmæli því að hann hafi sýnt af sér tómæti í samskiptum við gagnstefnendur. Fulltrúar og lögmenn aðila hafi ítrekað átt fundi á árinu 2008 um lausn málsins sem ávallt hafi strandað á því að gagnstefnendur vildu ekki fallast á lækkun kaupverðsins þrátt fyrir að lögð væru fyrir þá gögn sem sýndu að um veruleg frávik væri að ræða bæði varðandi rekstur og efnahag hins selda miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir við gerð kaupsamningsins. Samkvæmt 4. gr. kaup­samn­ingsins hafi borið að gera svo. Gagnstefndi mótmæli þeirri málsástæðu gagnstefnenda að það hafi þýðingu fyrir úrslit málsins að gagnstefnendur hafi ekki haft rétt til að framkvæma áreiðan­leikakönnun á efnahag og rekstri gagnstefnda. Gagnstefndi bendi á að samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins um áreiðanleika­könnun hafi gagnstefnda verið heimilt að kalla til endurskoðendur og lögmenn. Gagnstefnendur hafi ekki gert neinar athugasemdir við aðkomu starfsmanna KPMG hf. endurskoðunar að skoðun á H.D. Íslandi ehf. Gagnstefndi mótmæli því að KPMG hf. hafi dregið taum gagnstefnda við könnun sína á reikningsskilum H.D. Íslandi ehf. Gagnstefnendur hafi ekki að neinu leyti hnekkt úttekt KPMG hf. á rekstri og efnahag H.D. Íslandi ehf. Gagnstefndi kveður það koma skýrt fram í 4. gr. kaupsamningsins að gagnstefnendur hafi ábyrgst að H.D. Íslandi ehf. hefði gilda og bindandi umboðs­samninga um vöru þá sem félagið seldi. Þegar á reyndi hafi engum slíkum samn­ingum verið til að dreifa og samningur um sölu á Harley Davidson mótorhjólum í raun bundinn við persónu Sigtryggs Leví Kristóferssonar sem ekki hafi fengist til að gera breytingu á þeirri skipan þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um. Gagnstefndi hafni því að ekki hafi verið jafnræði með aðilum við samnings­gerðina. Sigtryggur Leví og eiginkona hans, Hildur Nanna Jónsdóttir, ásamt Jóni Erni Valssyni, hafi öll víðtæka og fjölbreytta viðskiptareynslu þannig að ekkert hafi hallað á þau við samningsgerðina. Engu breyti um niðurstöðu málsins þó svo að Sigtryggur Leví og Hildur Nanna hafi samið við IceCapital ehf. um að selja félaginu þá hluti í gagnstefnda sem áttu að koma í þeirra hlut gengju viðskiptin eftir. Viðskipti þessi hafi verið gerð í góðri trú af hálfu IceCapital ehf. og byggst á vinskap forsvarsmanna þess félags við Sigtrygg Leví og Hildi Nönnu. Gagnstefndi kveður IceCapital ehf. nú vera að höfða mál til að rifta samningi þessum. Engu skipti fyrir úrslit málsins hvort efnahagur og rekstur Hux ehf. kunni að hafa verið í lagi þegar kaupin gerðust því að það félag hafi átt að lifa af húsa­leigutekjum frá H.D. Íslandi ehf., sem hafi verið gjaldþrota þegar kaupin voru gerð og sé það enn. H.D. Íslandi ehf. skuldi til dæmis Ingvari Helgasyni ehf. liðlega 40 milljónir króna vegna birgðaláns. Félagið hafi orðið að hlaupa undir bagga með H.D. Íslandi ehf. þegar bankar hafi hafnað að veita félaginu birgðalán. IV. Í aðalsök byggja aðalstefndu á því að þeir samþykki ekki riftun aðalstefnanda á kaupsamningi aðila frá 30. maí 2007. Kaupin hljóti því að standa samkvæmt meginreglu samningaréttar um að samningar skuli standa nema aðalstefnandi geti sýnt fram á að honum sé riftun heimil. Í stefnu aðalstefnanda séu tiltekin ýmis atriði sem hann telji að meta eigi þannig að hinir seldu hlutir í H.D. Íslandi ehf. hafi verið svo verulega gallaðir í skilningi kauparéttar að honum hafi verið riftun heimil. Aðalstefnandi hafi einnig sönnunarbyrði fyrir því að svo sé. Þessu séu aðalstefndu ekki sammála og byggja það á eftirtöldum málsástæðum. Í fyrsta lagi geti þau atriði sem aðalstefnandi hafi fært fram máli sínu til stuðnings varðandi meinta galla á rekstri H.D. Íslandi ehf. ekki, þó sönn kunni að reynast, talist vera svo veruleg að riftun kaupanna hafi verið heimil. Í öðru lagi beri að líta til þess að andlag kaupsamnings aðila hafi verið allir hlutir í tveimur félögum en ekki einungis hlutir í H.D. Íslandi ehf. Við mat á því hvort um verulega vanefnd hafi verið að ræða verði því að líta til þess verðmætis sem aðilar hafi metið bæði félögin á við kaupsamningsgerð, þ.e. 260.713.758 krónur. Verði talið að aðalstefnanda takist að sanna að leiðrétting endurskoðunar­skrifstofunnar KPMG hf. á ársreikningi H.D. Íslandi ehf. vegna ársins 2006 um 17 milljónir króna hafi verið réttmæt þá sé einungis um 6,53% frávik frá heildar­kaupverðinu að ræða sem ekki geti talist verulegt frávik sem heimili riftun. Í þriðja lagi hafi samkvæmt 5. mgr. 4. gr. kaupsamnings aðila verið sérstak­lega um það samið að ef í ljós kæmi við áreiðanleikakönnun aðalstefnanda að verulegra frávika hefði gætt um rekstur og efnahag hins selda, miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu við gerð kaupsamningsins, skyldi kaupverðið lækkað. Með þessu sérstaka samningsákvæði sé ljóst að aðalstefnandi hafi afsalað sér við samningsgerðina öllum hugsanlegum riftunarrétti vegna slíkra verulegra frávika. Þrátt fyrir það fari aðalstefnandi nú fram með riftunarkröfu í stað þess að krefjast lækkunar á kaupverðinu eins og samningsákvæði þetta heimili honum að gera ef hann geti sýnt fram á veruleg frávik. Í fjórða lagi sé samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins gert ráð fyrir að aðalstefnandi myndi gera áreiðanleikakönnun á hinum seldu félögum og að hún skyldi hefjast strax og samningurinn hefði verið undirritaður. Fulltrúar aðalstefnanda hafi þegar eftir kaupin fengið aðgang að öllum bókum hinna seldu félaga og tekið síðan í reynd yfir yfirstjórn rekstrar H.D. Íslandi ehf. Hvorki á þeim sjö dögum sem áreiðanleikakönnun aðalstefnanda hafi átt að standa yfir né á næstu mánuðum eftir raunverulega yfirtöku aðalstefnanda hafi hann fært fram athugasemdir við aðal­stefndu um hið selda. Það hafi ekki verið fyrr en síðla hausts eða í vetrarbyrjun að forráðamenn aðalstefnanda hafi fært fram kvartanir við forráðamenn aðalstefndu og þá einungis í því augnamiði að freista þess að fá kaupverðið leiðrétt til lækkunar vegna athugasemda sem þeir hafi gert um að birgðir væru færðar á söluverði. Hugmyndir um riftun kaupanna hafi síðar komið fram og riftunarkrafa aðalstefnanda ekki verið formlega sett fram fyrr en með bréfi lögmanns aðalstefnanda 20. desember 2007. Riftunarkrafa aðalstefnanda hafi þannig verið sett fram tæpum sjö mánuðum eftir að kaup tókust með aðilum. Hún verði því að teljast vera alltof seint fram komin og aðalstefnandi verði að bera hallan af því tómlæti um meint réttindi sín. Nauðsynlegt hefði verið fyrir aðalstefnanda að setja riftunarkröfu sína formlega fram í síðasta lagi við lok þess tíma sem hann hafði til áreiðanleikakönnunar og hann verði að teljast hafa glatað slíkum riftunarrétti, hafi hann einhvern tíma átt hann, í síðasta lagi þegar hann hóf raunveruleg afskipti af rekstrinum. Aðalstefndu vísi til þess að líta verði svo á að aðalstefnandi hafi í raun fallið frá skoðun á gögnum H.D. Íslandi ehf., sbr. 6. mgr. 4. gr. kaupsamningsins og þar með sjálfur tekið alla áhættu af því. Í fimmta lagi byggi aðalstefndu á því að aðalstefnandi hafi einnig sýnt af sér verulegt tómlæti með því að hafa ekki höfðað mál til þess að fá riftunarkröfu sína viðurkennda strax og aðalstefndu hafi vísað þeirri kröfu hans á bug 3. janúar 2008. Í sjötta lagi verði að skoða ákvæði 4. gr. kaupsamningsins um áreiðanleika­könnunina í ljósi þess að aðalstefndu hafi ekki notið samsvarandi réttar til að skoða rekstur aðalstefnanda. Þeir hafi því skilyrðislaust samþykkt að verðmæti þeirra hluta í aðalstefnanda sem þeir áttu að móttaka sem endurgjald hafi svarað til umsamins kaupverðs að teknu tilliti til þess 3,5 falda gengis á nafnverði sem um var samið. Slíkt ójafnvægi í samningsgerð leiði til þess að aðalstefnandi hljóti að hafa borið ríkar skyldur til að nýta sér þessi samningsbundu réttindi sín á umsömdum tíma. Í sjöunda lagi mótmæli aðalstefndu því að mat starfsmanna endurskoðunar­skrifstofunnar KPMG hf. á rekstri H.D. Íslandi ehf. geti haft nokkra þýðingu við úrlausn málsins. Endurskoðunarfirma þetta hafi með ýmis innri málefni aðal­stefnanda að sýsla og þiggi væntanlega töluverða fjármuni fyrir. Skýrslan sé unnin fyrir aðalstefnanda og beri með sér að hafa verið gerð eftir þeirri forskrift frá aðalstefnanda að tína fram öll hin smæstu atriði úr rekstrinum sem hugsanlega gætu gagnast aðalstefnanda. Hún sé því ekki sett fram á hlutlægan hátt og hafi því enga þýðingu við úrlausn málsins gegn mótmælum aðalstefndu. Sérstaklega bendi aðalstefndu á að skýrslan nái til rekstrar H.D. Íslandi ehf. fyrstu níu mánuði ársins 2007, en kaup aðila miðist við 30. maí 2007 þannig að hluti hennar tilheyri því tímabili er aðalstefnandi hafi farið með rekstur félagsins. Því verði ekki byggt á þessari skýrslu við úrlausn málsins. Í áttunda lagi mótmæli aðalstefndu öllum hugleiðingum aðalstefnanda um einstök atriði sem hann telji í ljós hafa komið, m.a. við skoðun KPMG hf. Sérstaklega sé mótmælt fullyrðingum á þá veru að stunduð hafi verið skattsvik í starfsemi H.D. Íslandi ehf. Varðandi færslu birgða í ársreikningi á söluverði án virðisaukaskatts í stað færslu þess á kostnaðarverði mótmæli aðalstefndu sérstaklega fullyrðingum um að lagðar hafi verið fram falsaðar upplýsingar. Ragnhildur Traustadóttir, sem samið hafi ársreikninginn fyrir H.D. Íslandi ehf., hafi við samningu hans fengið birgðatalningu frá Hildi Nönnu Jónsdóttur starfsmanni félagsins og öðrum eiganda aðalstefnda H.D. hússins ehf., dregið virðisaukaskatt frá en láðst að draga álagninguna frá. Upplýsingarnar hafi því ekki verið vísvitandi falsaðar í ársreikningnum, en auk þess sé heimilt að færa birgðir í bókhaldi á söluverði, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um bókhald nr. 145/1994. Í níunda lagi hafi ekki verið sérstaklega tilgreint í kaupsamningi að skriflegur umboðssamningur hafi legið fyrir milli H.D. Íslandi ehf. og erlendra birgja um HarleyDavidson mótorhjól, heldur sé vísað til þess í 5. gr. að aðalstefndu ábyrgist að H.D. Íslandi ehf. hafi gilda og bindandi umboðssamninga um þá vöru sem félagið selji. H.D. Íslandi ehf. hafi verið hérlendur umboðsaðili fyrir slík hjól við kaupsamningsgerðina og sé það enn. Við kaupsamningsgerðina hafi forráðamönnum aðalstefnanda verið kunnugt um að það umboð byggði á viðvarandi viðskipta­samböndum H.D. Íslandi ehf. og Sigtryggs Leví Kristóferssonar, annars eiganda aðalstefnda H.D. hússins ehf. Hafi aðilar haft þann sameiginlega skilning að kaupin myndu í sjálfu sér ekki raska því svo sem raun hafi orðið á. Í tíunda lagi telji aðalstefndu að líta verði sérstaklega til þess að kaup­samningur aðila hafi verið saminn af aðalstefnanda og að fulltrúar þeirra hafi búið yfir yfirgripsmikilli þekkingu á viðskiptum umfram fulltrúa aðalstefndu. Þá verði að líta til þess að aðalstefnandi hafi átt frumkvæðið að gerð kaupsamningsins. Í ellefta lagi hafi annar aðalstefndu, H.D. húsið ehf., 28. ágúst 2007 selt 20 milljónir króna af greindum nafnverðshlutum sínum í aðalstefnanda til IceCapital ehf., án þess að forráðamenn þess félags gerðu af því tilefni einhverjar athugasemdir um eignarhaldið eða gerðu fyrirvara um gildi samnings aðalstefndu og aðalstefnanda frá 30. maí 2007. Eini stjórnarmaður IceCapital ehf., Páll Þór Magnússon og vara­maður hans, Jón Kristjánsson, hafi þá myndað sem og nú meirihluta stjórnar aðalstefnanda. Verði því ekki annað ráðið en að þessir trúnaðarmenn aðalstefnanda hafi þá talið kaupin um garð gengin og sé sjálfstætt byggt á því að aðalstefnandi sé bundinn af þeirri afstöðu þeirra í máli þessu. Aðalstefndi, H.D. húsið ehf., muni greiða IceCapital ehf., hlutfallslega, 20.000.000/52.244.823 krónur af þeim fjármunum sem hann kunni að móttaka ef aðal- eða varakrafa aðalstefndu nái fram að ganga. Í gagnsök byggja gagnstefnendur aðalkröfu sína á því að samkvæmt kaupsamningnum hafi gagnstefnda borið að afhenda gagnstefnendum hluti í sjálfum sér. Þeir hlutir séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir hafi verið við samningsgerð og því sé gagnstefnda ómögulegt að afhenda þá. Gagnstefnendum sé því rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu með vísun til verðmætis endurgjaldsins sem tilgreint sé í 2. gr. kaupsamningsins. Umsamið kaupverð teljist því vera 260.713.758 krónur sem sé samanlögð stefnufjárhæðin og sundurliðist þannig: Gagnstefnda beri að greiða 175.000.000 króna fyrir alla hluti í H.D. Íslandi ehf. skiptist þannig milli gagnstefnenda að H.D. húsinu ehf. beri 80% þess eða 140.000.000 króna en Klingenberg og Cochran ehf. beri 20% þess eða 35.000.000 króna. Gagnstefnda beri að greiða 85.713.758 króna fyrir alla hluti í Hux ehf. er skiptist jafnt milli gagnstefnenda eða 42.856.879 króna til hvors þeirra. Gagnstefnendur vísi til þess að við kaupin hafi heildarhlutafé gagnstefnda verið að nafnverði 1.150.000.000 krónur og þeir átt að fá sem endurgjald hluti að nafnverði 74.489.646 krónur eða sem næst 6,5% af heildarhlutafé félagsins. Hlutafé gagnstefnda hafi hins vegar hækkað 11. október 2007 um 571.428.571 krónu að nafnverði að gagnstefnendum forspurðum og án þess að þeim væri gefinn kostur á að neita lög- og samþykkisbundins forkaupsréttar síns til þeirrar aukningar með þeim afleiðingum að eignarhlutur sá sem gagnstefndi átti að afhenda þeim hefði lækkað niður í 4,33% af heildarhlutafé félagsins. Þá hafi gagnstefnda verið skipt upp í tvö einkahlutafélög með samþykkt hluthafafundar 10. mars 2008 einnig að gagn­stefnendum forspurðum og ómöguleiki standi einnig til þess að gagnstefndi geti afhent þeim hluti í hinu útskipta félagi sem svari til 4,33% heildarhlutafjár þess félags, auk þess sem gagnstefnendum hafi ekki gefist kostur á að krefjast innlausnar á hlutum sínum af því tilefni. Þegar litið sé til þess að núverandi hlutir í gagnstefnda að nafnverði 74.489.646 krónur svari því engan veginn til samsvarandi eignarhluta í gagnstefnda á kaupsamningsdegi og þess að gagnstefndi hafi ekki orðið við áskorun lögmanns gagnstefnenda um að afhenda umsamda hluti í desember 2007 þá verði að líta svo á að gagnstefnendum sé rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu líkt og krafist sé í aðal­kröfu. Verði litið svo á sem þetta sé gagnstefnendum ekki heimilt sé til vara gerð krafa um skaðabætur úr höndum gagnstefnda að sömu fjárhæð og krafist sé greiðslu á í aðalkröfu. Byggja gagnstefnendur þá á því að umkrafðar skaðabætur til þeirra séu efndabætur er nemi þeirri fjárhæð sem umsamin hafi verið með aðilum sem andvirði þeirra hluta í gagnstefnda sem þeir hafi átt að fá afhenta sem endurgjald fyrir hina seldu hluti. Þar með sé ljóst að með því að gagnstefnda verði gert að greiða þeim þá fjárhæð verði þeir eins settir eins og þeir hefðu orðið ef gagnstefndi hefði efnt samninginn eftir efni sínu. Þrautavarakrafa gagnstefnenda hljóði um greiðslu kaupverðsins in natura, þ.e. með því að skrá þá í hlutaskrá sem löglega eigendur hluta í gagnstefnda að þeirri nafnverðsfjárhæð sem krafist sé frá og með 29. júní 2007 er efndatími hafi í síðasta lagi verið kominn. Um gjalddaga krafna gagnstefnenda vísi þeir til þess að í niðurlagi 2. gr. kaupsamningsins segi að greiðsla kaupverðsins fari fram þegar gagnstefndi hafi lokið skoðun samkvæmt 4. gr. samningsins og að í 4. mgr. þeirrar greinar segi að kaupandi skuli efna kaupin um leið og hann lýsi því yfir að skoðun hans sé lokið, þó aldrei síðar en 30 dögum eftir að hann fékk aðgang að gögnum. Þegar eftir kaup­samningsgerðina hafi gagnstefndi fengið aðgang að öllum gögnum hinna seldu félaga og hafi gagnstefnendur því átt eftir að fá endurgjaldið, þ.e. hina greindu hluti í gagnstefnda afhenta í lagalegum skilningi 29. júní 2007. Gjalddaga aðalkröfu verði því að miða við þann dag. Verði litið svo á sem gagnstefnendum hafi verið óheimilt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu vegna ómöguleika gagnstefnda á að efna kaupsamninginn in natura, en að gagnstefnendur eigi hins vegar skaðabótakröfu af þeim sökum, telji gagn­stefnendur að hið skaðabótaskylda atvik hafi með sama hætti átt sér stað hinn 29. júní 2007 og beri sú krafa vexti frá þeim degi. Um lagarök vísa gagnstefnendur til grunnreglu samningaréttar um að samningar skuli standa, til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda lög­gerninga, og til laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. V. Ágreiningur aðila máls þessa snýst m.a. um það hvort aðalstefnanda hafi verið heimilt að rifta samningi aðila um kaup á hlutum í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. dagsettum 30. maí 2007. Byggir aðalstefnandi á því að skoðun á rekstri, efnahag og ársreikningi H.D. Íslandi ehf. hafi leitt í ljós að hið selda hafi verið gallað og forsendur því brostnar fyrir kaupum. Gagnstefnendur byggja hins vegar á því að þeir meintu gallar sem aðalstefnandi færi fram máli sínu til stuðnings séu ekki það verulegir að riftun hafi verið heimil. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samnings aðila skyldi aðalstefnandi hefja áreiðan­leikakönnun strax og samningurinn hefði verið undirritaður. Voru þau gögn sem aðalstefnanda bar að skoða talin upp í 2. mgr. 4. gr. samningsins. Var jafnframt tekið fram að gagnstefnendum væri skylt að upplýsa aðalstefnanda um öll sömu atriði. Í 4. mgr. 4. gr. samningsins var tekið fram að aðalstefnandi skyldi ljúka skoðun eigi síðar en 7 dögum frá því gagnstefnendur heimiluðu aðgang að gögnum. Kaupin skyldu efnd um leið og aðalstefnandi lýsti því yfir að skoðun væri lokið, en þó aldrei síðar en 30 dögum eftir að hafa fengið aðgang að gögnum. Aðalstefnandi heldur því fram að ómögulegt hafi verið að ljúka áreiðanleika­könnun á 7 dögum þar sem erfiðlega hafi gengið að afla gagna frá H.D. Íslandi ehf. Þessu neita gagnstefnendur og segja aðalstefnanda hafa haft ótakmarkaðan aðgang að gögnum strax eftir samningsgerðina 30. maí 2007. Aðalstefnandi heldur því fram að vegna þessa ómöguleika hafi fyrst verið ákveðið að gera 6 mánaða uppgjör vegna H.D. Íslandi ehf. þar sem beðið hafi verið eftir gögnum. Þegar gögn hafi ekki skilað sér hafi því verið breytt í 9 mánaða uppgjör. Ljóst er að samkvæmt samningi aðila bar aðalstefnanda að hefja þegar í stað gerð áreiðanleikakönnunar eftir að samningur aðila hafði verið undirritaður 30. maí 2007. Gegn eindregnum mótmælum gagnstefnenda verður ekki talið sannað að aðal­stefnandi hafi ekki haft óheftan aðgang að þeim gögnum sem gert var ráð fyrir og talin voru upp í samningnum strax eftir gerð hans. Verður aðalstefnandi að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Hefur aðalstefnanda því ekki tekist sýna fram á að ekki hafi verið unnt að hefja áreiðanleikakönnun fyrr en að hausti 2007, en fyrir liggur samkvæmt framburði þeirra Jóns Sigurðar Helgasonar og Kristófers Ómars­sonar fyrir dóminum, sem sáu um gerð skýrslu H.D. Íslandi ehf. fyrir hönd KPMG hf., að þeim hafi ekki borist nauðsynleg gögn fyrr en í lok september 2007. Hefur aðalstefnandi ekki gefið trúverðugar skýringar á þessum drætti. Þá liggur og fyrir samkvæmt framburði Árna Ólafs Hjartarsonar fyrir dómi að hann hefði skoðað bókhald hinna seldu félaga sumarið 2007 að beiðni Kristins Þórs. Talning hafi loks verið gerð í september 2007. Þá kom fram í framburði Hildar Nönnu fyrir dómi að Kristinn Þór hefði ekki óskað eftir að sjá bókhald hinna seldu félaga fyrr en að hausti 2007. Virðist því margt benda til að aðalstefnandi hafi ekki hafið gerð áreiðanleikakönnunar fyrr en síðla sumars eða að hausti 2007, en ekki strax að lokinni undirritun samnings 30. maí 2007 líkt og samningurinn sjálfur kvað á um. Gagnstefnendur halda því fram að eftir að samningur aðila var undirritaður hafi aðalstefnandi í raun tekið yfir stjórn hinna seldu félaga og Kristinn Þór Geirsson tekið við sem starfandi stjórnarformaður þeirra beggja. Fyrir liggur að ekki var skipt um stjórn í hinum seldu félögum með formlegum hætti. Af fyrirliggjandi tölvupóst­samskiptum Kristins Þórs og Jóns Arnar Valssonar má þó ráða að Kristinn Þór hafi a.m.k. í einhverjum mæli haft afskipti af rekstri fyrirtækjanna eftir að gengið var frá samningnum. Þá kom og fram í framburði Sævars Einarssonar fyrir dómi að hann hefði átt fund með þeim Kristni Þór og Jóni Erni í lok september 2007 og hafi fundurinn farið fram á starfsstöð Kristins. Fundarefnið hafi verið að kanna möguleika á því að Sævar tæki að sér starf framkvæmdastjóra hinna seldu félaga. Bæði Kristinn Þór og Jón Örn staðfestu í framurðum sínum fyrir dómnum að fundur þessi hefði átt sér stað á hinum tiltekna tíma. Ekki náðist saman með aðilum. Fundur sá sem hér er vitnað til á sér stað rétt fjórum mánuðum eftir að samn­ingur aðila er undirritaður en á þeim tíma hafði aðalstefnandi ekki gert neinar athugasemdir vegna fjárhags hinna seldu félaga. Má því ljóst vera að aðalstefnandi hafði a.m.k. að einhverju leyti hafið afskipti af daglegum rekstri hinna seldu félaga. Máttu því gagnstefnendur á þessum tímapunkti ekki ætla annað en að til stæði af hálfu aðalstefnanda að standa við samninginn frá 30. maí 2007. Þá er og til þess að líta að þann 28. ágúst 2007 seldi annar gagnstefnenda, H.D. húsið ehf., 20.000.000 króna af nafnverðshlutum sínum í aðalstefnanda til IceCapital ehf. Samkvæmt fyrir­liggjandi gögnum voru þá í stjórn þess félags þeir Páll Þór Magnússon og Jón Kristjánsson, en þeir mynduðu þá jafnframt meirihluta stjórnar aðalstefnanda. Þykir þetta renna stoðum undir að gagnstefnendur hafi þá mátt líta svo á að aðalstefnendur ætluðu sér að standa við samning aðila frá 30. maí 2007. Gildir einu þó að í framburði Páls Þórs fyrir dómi hafi komið fram að gengið hafi verið frá þessum samningi milli H.D. hússins ehf. og IceCapital ehf. í trausti þess að hin fyrri viðskipti milli gagnstefnenda og aðalstefnanda myndu ,,klárast“. Skýrsla KPMG hf., sem liggur frammi í máli þessu, er unnin fyrir aðalstefnanda og dagsett 21. desember 2007. Í framburði þeirra Jóns Sigurðar Helgasonar og Kristófers Ómarssonar kom fram að skýrslan miðist við fjárhag H.D. Íslandi ehf. 30. september 2007 en ekki 30. maí 2007 þegar samningur aðila var undirritaður. Má því ljóst vera að hún tekur ekki mið af stöðu hins selda félags á þeim degi er gengið var frá samningi aðila. Eins og að ofan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að aðalstefnandi hafi ekki gefið fullnægjandi skýringar á ástæðum þess að ekki hafi verið ráðist í gerð áreiðanleikakönnunar strax að samningsgerð lokinni 30. maí 2007. Í ljósi þess og þar sem sýnt þykir að aðal­stefnandi hafi í raun hafið afskipti af hinum seldu félögum þegar eftir að gengið var frá samningnum hefur skýrsla þessi ekki fullt sönnunargildi í málinu um stöðu félagsins 30. maí. Umrædd skýrsla KPMG hf. er það gagn sem aðalstefnandi byggir fyrst og fremst á í máli þessu og hafa verður í huga að hér er ekki um að ræða sönnunargagn sem aflað hefur verið eftir reglum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem undirstöðuatriði í málflutningi aðalstefndu miðar við. Verður aðalstefnandi að bera hallann af takmörkuðu sönnunargildi skýrslunnar. Þá eru allar ávirðingar aðalstefnanda um skattsvik af hálfu gagnstefnenda með öllu ósannaðar. Aðalstefnandi byggir athugasemdir sínar um fjárhag hinna seldu félaga einkum á því að í ljós hafi komið við uppgjör ársins 2006 að birgðir hafi verið rangt skráðar sem nemi 17,1 milljónum króna. Hafa gagnstefnendur staðfest að svo hafi verið og er því ekki um þetta deilt milli aðila. Við skýrslutökur yfir Hildi Nönnu Jónsdóttur og Ragnhildi Traustadóttur kom fram að ástæður þessa væru þær að birgðastaða hefði verið færð á útsöluverði en ekki innkaupsverði. Staðfesti Ragn­hildur, sem og þeir Jón Sigurður Helgason og Kristófer Ómarsson, að slíkt væri ekki venjan heldur bæri jafnan að miða við innkaupsverð nema útsöluverð væri lægra. Má því ljóst vera að ekki var gætt réttra aðferða hvað varðar skráningu birgða hjá hinu selda félagi H.D. Íslandi ehf. Með vísan til þess sem að ofan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að aðalstefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að hið selda hafi verið haldið göllum, utan þeirra 17 milljóna króna sem birgðir voru ofreiknaðar um í ársreikningi vegna ársins 2006 og viðurkenndar eru af gagnstefnendum. Samkvæmt samningi aðila frá 30. maí 2007 var kaupverð H.D. Íslandi ehf. ákveðið 175.000.000 króna. Eru umræddar 17 milljónir króna því tæp 10% af heildarkaupvirði þess félags. Heildarandvirði hins selda samkvæmt samningnum er 260.713.758 krónur. Eru því hinar umræddu 17 milljónir króna enn minna hlutfall af heildarandvirði samningsins eða um 6,5%. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000 getur kaupandi rift kaupum ef meta má galla til verulegra vanefnda. Er það niðurstaða dómsins að gallar þessir séu ekki svo verulegir að aðalstefnanda hafi verið riftun kaupanna heimil líkt og gert var með bréfi hans dagsettu 20. desember 2007. Þá er og til þess að líta að samkvæmt 5. mgr. 4. gr. samnings aðila skyldi kaupverð lækkað kæmi í ljós við skoðun aðalstefnanda að verulegra frávika gætti um rekstur og efnahag hins selda miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu við gerð kaupsamningsins. Engin slík krafa er höfð uppi í málinu og kemur því beiting lækkunarheimildar þessarar ekki til álita við úrlausn málsins. Aðalstefnendur vísa í stefnu í aðalsök til þess að komið hafi í ljós þegar á reyndi að H.D. Íslandi ehf. hafi ekki haft gildan og bindandi umboðssamning fyrir þá vöru sem félagið seldi m.a. ekki fyrir Harley Davidson mótorhjól. Samkvæmt samningi aðila frá 30. maí 2007 ábyrgjast gagnstefnendur að H.D. Íslandi ehf. hafi gilda og bindandi umboðssamninga um þá vöru sem félagið selji. Ekki er tiltekið nákvæmlega um hvaða vöru er að ræða og verður því gegn mótmælum gagn­stefnenda ekki slegið föstu að gagnstefnendur hafi ábyrgst gagnvart aðalstefnanda að hafa með höndum umrætt umboð. Þá er og til þess að líta að ekki verður séð af gögnum málsins að aðalstefnandi hafi gert við þetta athugasemdir fyrr en í stefnu í aðalsök. Þannig er ekki minnst á greindan umboðsskort í riftunarbréfi hans frá 20. desember 2007. Þá liggja og fyrir dómnum staðfestingar á umboðum til handa H.D. Íslandi ehf. vegna vöru sem tengd er Harley Davidson mótorhjólum. Með vísan til þess sem að ofan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins hvað aðalsök málsins varðar að sýkna beri aðalstefndu af öllum kröfum aðal­stefnanda í málinu. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess aðallega að aðalstefnanda verði gert að greiða gagnstefnanda H.D. húsinu ehf. alls 182.856.879 krónur ásamt dráttarvöxtum, en gagnstefnanda Klingenberg og Cochran ehf. 77.856.879 krónur ásamt dráttarvöxtum. Byggja gagnstefnendur aðalkröfu sína á því að þeim sé rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu þar sem hlutir aðalstefnanda, sem honum bar að greiða með samkvæmt samningnum, séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru og því aðalstefnanda ómögulegt að afhenda þá. Þrautavarakrafa gagnstefnanda hljóðar upp á að samningur aðila verði efndur in natura og aðalstefnanda verði gert skylt að skrá gagnstefnendur í hlutaskrá sína líkt og í þrautavarakröfu greinir. Samkvæmt samningi aðila frá 30. maí 2007 var hið selda allir hlutir gagn­stefnenda í einkahlutafélögunum H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Skyldi aðalstefnandi greiða fyrir hlutina með hlutum í sjálfum sér að fjárhæð 72.857.142 krónur. Er því um gagnkvæman samning að ræða þar sem skylda beggja aðila er háð skyldu gagnaðilans. Samkvæmt þessu ber því aðalstefnanda að fá afhenta alla hluti gagn­stefnenda í hinum seldu félögum gegn greiðslu kaupverðs. Ekkert liggur hins vegar fyrir um í málinu að hlutir þeir sem aðalstefnanda bar að fá í hinum seldu félögum hafi verið afhentir honum eða skráðir á hann. Eins og kröfugerð gagnstefnenda er háttað í aðalkröfu og þrautavarakröfu er gengið út frá því að aðalstefnanda verði gert að inna skyldu sína samkvæmt samningi aðila af hendi, án þess að á móti komi afhending hins selda af hálfu gagnstefnenda til aðalstefnanda. Skortir því á að aðalkrafa og þrautavarakrafa gagnstefnenda séu réttilega fram settar og nægilega skýrar. Ber því að vísa þeim frá dómi exofficio með vísan til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa gagnstefnenda hljóðar um greiðslu skaðabóta úr höndum aðal­stefnanda sömu fjárhæðar og krafist er í aðalkröfu. Í gagnstefnu segir að umkrafðar bætur séu efndabætur er nemi þeirri fjárhæð sem umsamin var með aðilum sem andvirði þeirra hluta í aðalstefnanda sem gagnstefnendur áttu að fá afhenta sem endurgjald fyrir hina seldu hluti. Með því að aðalstefnanda verði gert að greiða þeim þá fjárhæð verði gagnstefnendur eins settir eins og þeir hefðu orðið ef aðalstefnandi hefði efnt samninginn eftir efni sínu. Í gagnstefnu er ekki útskýrt frekar á hvaða sjónarmiðum og málsástæðum varakrafa gagnstefnenda byggir. Má þó ljóst vera að allt önnur sjónarmið komi til álita við úrlausn málsins ef dæma eigi skaðabætur til handa gagnstefnendum heldur en varðandi aðalkröfu og þrautavarakröfu gagn­stefnenda. Er varakrafa gagnstefnenda því með öllu vanreifuð og ber því einnig að vísa henni frá dómi exofficio með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til úrslita málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Aðalstefndu, H.D. húsið ehf. og Klingenberg & Cochran ehf., eru sýkn af kröfum aðalstefnanda, Eignarhaldsfélagsins Sævarhöfða ehf. Aðal- og varakröfum gagnstefnenda í gagnsök, H.D. hússins ehf. og Klingen­berg og Cochran ehf., á hendur gagnstefnda, Eignarhaldsfélaginu Sævarhöfða ehf., er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var 26. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 23. september 2008, af H-D húsinu ehf., Grensásvegi 16, Reykjavík og Klingenberg og Cochran ehf., Pósthússtræti 13, Reykjavík, á hendur Eignarhaldsfélaginu Sævarhöfða ehf., Sævarhöfða 12, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: 1. Að stefnda verði gert að greiða stefnanda H-D húsinu ehf. 182.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags. 2. Að stefnda verði gert að greiða stefnanda Klingenberg og Cochran ehf. 77.856.879 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags. Til vara gera stefnendur þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnendum skaðabætur sömu fjárhæðar og greinir í aðalkröfu, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2007 til greiðsludags, en til vara skaðabætur að sömu fjárhæðum með vöxtum samkvæmt 8. gr. þeirra laga til þingfestingardags, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara gera stefnendur þær dómkröfur að stefnda verði gert skylt að skrá stefnendur í hlutaskrá sína miðað við 29. júní 2007 þannig að stefnandi H-D húsið ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum á þeim degi að nafnverði 52.244.823 krónur en stefnandi Klingenberg og Cochran ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum að nafnverði 22.244.823 krónur og skráð nafnverðs­eign stefnda sjálfs lækki að sama skapi. Í öllum tilvikum krefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnenda og stefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar insolidum. Mál þetta var upphaflega höfðað sem gagnsakarmál. Í aðalsök hafði stefndi þessa máls krafist staðfestingar á riftun samnings aðila sem mál þetta snýst um. Var þeirri kröfu hafnað með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2009. Var kröfum í gagnsök þá vísað frá dómi. Stefnendur máls þessa kærðu þá frávísun til Hæstaréttar Íslands sem með dómi 23. mars 2009 felldi frávísunina úr gildi og lagði fyrir héraðsdómara að taka gagnsökina til efnismeðferðar. II Með samningi dagsettum 30. maí 2007 keypti stefndi af ­stefnendum alla hluti þeirra í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Kaupverð hluta í H.D. Íslandi ehf. var 175.000.000 króna. Nafnverð hlutafjár var 500.000 krónur og var stefnandi H.D. húsið ehf. eigandi 80% hlutafjár en Klingenberg og Cochran ehf. eigandi 20% hlutafjár. Skyldi kaupverð hins selda greitt með hlutum í ­stefnda að nafnverði 50.000.000 króna þannig að stefnandi H.D. húsið ehf. fengi afhenta hluti að nafnverði 40.000.000 króna en Klingenberg og Cochran ehf. fengi afhenta hluti að fjárhæð 10.000.000 króna. Kaupverð hluta í Hux ehf. var 85.713.758 krónur. Nafnverð hlutafjár var 44.000.000 króna sem skiptist milli stefnenda að jöfnu. Skyldi kaupverð hins selda greitt með hlutum í stefnda að nafnverði 24.489.646 krónur sem skiptist milli stefnenda að jöfnu. Hin seldu félög voru systurfélög og var H.D. Íslandi ehf. með umboð fyrir Harley Davidson mótorhjól og ýmsan búnað tengdum rekstri slíkra hjóla, en Hux ehf. var eigandi verslunarhúsnæðis þess að Grensásvegi 16 þar sem verslun H.D. Íslandi ehf. var til húsa. Samkvæmt samningi aðila frá 30. maí 2007 skyldi greiðsla kaupverðs fara fram þegar stefndi hefði lokið áreiðanleikakönnun samkvæmt 4. gr. samningsins. Við samningsgerð lá fyrir rekstraráætlun H.D. Íslandi ehf. fyrir árið 2007, óendurskoðað uppgjör mánaðanna janúar til apríl 2007 fyrir bæði félögin, sem og óendurskoðað uppgjör beggja félaganna fyrir árin 2005 og 2006. Bar stefnda að skoða m.a. bókhald hinna seldu félaga, rekstur, efnahag, ársreikninga, áætlanir, samninga og hver þau gögn önnur sem hann kysi og vörðuðu rekstur hins selda og ganga úr skugga um trúverðugleika og áreiðanleika þeirra. Var stefnendum skylt að upplýsa stefnda um öll sömu atriði. Samkvæmt samningi skyldi áreiðanleikakönnun hefjast strax og samningur­inn hefði verið undirritaður. Skyldu aðilar koma sér saman um lista yfir þau gögn sem stefnendur skyldu taka til og gera aðgengileg á starfsstöð sinni. Listinn ætti að liggja fyrir við undirskrift samningsins og skoðast sem hluti af honum. ­Stefnda bar að ljúka skoðun eigi síðar en 7 dögum frá því stefnendur heimiluðu honum aðgang að gögnum. Samkvæmt samningnum bar stefnda að efna hann um leið og hann lýsti því yfir að skoðun væri lokið og aldrei síðar en 30 dögum eftir að hafa fengið aðgang að gögnum. Þá kom fram í samningnum að kæmu í ljós við skoðun stefnda veruleg frávik um rekstur og efnahag hins selda miðað við upplýsingar sem fyrir lágu við samningsgerð skyldi kaupverðið lækkað. Hið sama gilti ef í ljós kæmu skuldbindingar utan efnahagsreiknings félag­anna. Stefndi greinir frá því að aldrei hafi verið gengið frá lista þeim sem bar að ganga frá samkvæmt samningnum og stefnda í raun aldrei verið heimilaður aðgangur að gögnum hinna seldu félaga. Kveðst stefndi engu að síður hafa hafið skoðun á rekstri, efnahag og ársreikningum hinna keyptu félaga ásamt endur­skoðendum frá endurskoðunarfyrirtækinu KPMG hf. Sú skoðun hafi fyrst og fremst beinst að H.D. Íslandi ehf. Stefnendur greina hins vegar frá því að fulltrúi stefnda, Kristinn Þór Geirsson, hafi þegar eftir kaupin fengið aðgang að öllum bókum og gögnum hinna seldu félaga. Þá hafi verið ákveðið að Kristinn myndi gegna formennsku í nýrri stjórn félaganna. Stefndi hafi þannig þegar eftir kaupin tekið yfir rekstur H.D. Íslandi ehf. þó ekki hafi verið formlega skipt um stjórn. Hafi fulltrúar stefnda ákveðið að kaupa inn nýjar vörur og tekið ýmsar aðrar ákvarðanir fyrir hönd H.D. Íslandi ehf. Þá hafi fulltrúar stefnda stofnað til ýmis konar kostnaðar fyrir félagið. Stefndi greinir frá því að skoðun KPMG hf. á H.D. Íslandi ehf. hafi gengið illa. Ómögulegt hafi verið að ljúka henni á 7 dögum þar sem erfiðlega hafi gengið að afla gagna frá H.D. Íslandi ehf. og margt verið á huldu um reksturinn. Stefnendur hafi verið ófærir um að leggja fram nauðsynleg gögn og 7 daga fresturinn til að ljúka skoðun því verið hrein markleysa. Skoðun KPMG hf. á ársreikningi H.D. Íslandi ehf. hafi m.a. leitt í ljós að vörubirgðir hafi verið eignfærðar á söluverði með virðisaukaskatti, en slíkt sé andstætt lögum um bókhald og ársreikninga. Vegna þessa hafi þurft að leiðrétta birgðir félagsins í árslok um 17,1 milljón króna. Endurmat birgða hafi leitt til gjaldfærslu sömu fjárhæðar. Sú gjaldfærsla hafi leitt til þess að tap varð á rekstri H.D. Íslandi ehf. árið 2006 sem nam 5,1 milljón króna. Eigið fé félagsins hafi því orðið neikvætt um 11 milljónir króna í stað þess að vera jákvætt um 6,1 milljón króna eins og framlagður ársreikningur ársins 2006 hafi gefið til kynna. Þá greinir stefndi frá því að í skýrslu KPMG hf. vegna skoðunar á H.D. Íslandi ehf. komi jafnframt fram að hvorki hafi verið gerð niðurfærsla á birgðum vegna aldurs eða úreldingar, né heldur hafi verið lagt mat á kostnaðarverð þeirra samkvæmt reikningsskilum. KPMG hf. hafi því talið að miðað við þá aðferðarfræði sem beitt hefði verið af hálfu eigenda H.D. Íslandi ehf. varðandi kostnaðarverð birgða yrði að telja líklegt að verðmæti birgða væri enn of hátt metið í árslok 2006 og tap félagsins því meira en 5,1 milljón króna. Þá hafi skoðun KPMG hf. leitt í ljós að starfsmaður H.D. Íslandi ehf. hafi fengið greidd laun sem ekki hafi verið gefin upp til skatts. Vegna þessa hafi þurft að gjaldfæra 1.300.000 krónur. Vegna þessa hafi viðskiptaskuldir verið látnar standa sem ógreiddar á bókum félagsins og því taldar meðal eigna þess í efnahagsreikningi ársins 2006. Hafi skattskil félagsins að þessu leyti ekki verið í samræmi við skattareglur eins og stefnendur hafi þó ábyrgst gagnvart stefnda. Stefndi greinir frá því að KPMG hf. hafi leiðrétt ársreikning H.D. Íslandi ehf. og reynt að færa hann til þess horfs sem lög um bókhald og ársreikninga geri kröfu um. Sú leiðrétting hafi haft þau áhrif að leiðrétta hafi þurft uppgjör mánaðanna janúar til og með maí 2007 og koma saman uppgjöri fyrir H.D. Íslandi ehf. fyrir þann hluta ársins 2007 sem liðið hafi á meðan skoðun fór fram. Hafi KPMG hf. í samráði við stefnda og stefnendur gert uppgjör fyrir H.D. Íslandi ehf. fyrir fyrstu níu mánuði ársins 2007. Uppgjör þetta hafi sýnt að félagið hafi þá verið rekið með 17,2 milljón króna tapi. Eigið fé félagsins hafi orðið neikvætt um 28,2 milljónir króna og veltufjárhlutfall 0,85. Niðurstaða KPMG hf. hafi því verið sú að fjárhagsstaða H.D. Íslandi ehf. hafi verið slæm og ógnaði rekstraröryggi félagsins. Stefnendur greina hins vegar frá því að engar athugasemdir hafi borist frá stefnda á þeim 7 dögum sem áreiðanleikakönnun átti að standa yfir og heldur ekki eftir þann tíma þegar fulltrúar stefnda hafi raunverulega yfirtekið yfirstjórn rekstrar H.D. Íslandi ehf. Engar kröfur hafi verið settar fram að hálfu stefnda á hendur stefnendum. Hafi eigendur stefnenda ekki átt von á öðru en að stefndi hefði í framhaldinu efnt kaupin að sínu leyti og skráð eignarhald stefnenda í hlutaskrá stefnda í samræmi við þá tilgreindu hluti sem þeim hafi borið sem endurgjald fyrir hið selda. Í trausti þessa hafi annar stefnenda, H.D. húsið ehf., selt 20 milljónir króna af greindum nafnverðshlutum sínum í stefnda hinn 28. ágúst 2007 til IceCapital ehf., án þess að forráðamenn þess félags hafi gert athugsemdir um eignarhaldið, en stjórnarmaður og varamaður í IceCapital ehf. hafi jafnframt myndað meirihluta stjórnar stefnda. Síðla hausts 2007 hafi stefnendur orðið þess áskynja eftir að hafa skoðað útprentun úr hlutafélagaskrá að hluthafafundur hafi verið haldinn í stefnda 29. ágúst 2007 sem þeir hafi ekki verið boðaðir á. Hafi þeim virst eignarhald þeirra á greindum hlutum í stefnda ekki hafa verið skráð í hlutaskrá. Við eftirgrennslan hjá Kristni Geirssyni stjórnarformanni stefnda hafi stefn­endum verið tjáð að hlutirnir hefðu ekki verið skráðir á nöfn þeirra í hlutaskrá þar sem birgðir hefðu verið færðar á söluverði en ekki innkaupsverði og það kynni að fara svo að lækka þyrfti kaupverðið eða að stefndi myndi rifta kaupum. Stefndi greinir frá því að formlegar niðurstöður KPMG hf. hafi legið fyrir 21. desember 2007. Fyrir þann tíma hafi viðræður farið fram við stefnendur varðandi afslátt af kaupverðinu í samræmi við samning aðila frá 30. maí 2007. Stefnendur hafi hins vegar hafnað öllum slíkum tillögum um leiðréttingu kaupverðsins. Með bréfi lögmanns stefnenda dagsettu 17. desember 2007 kröfðust stefnendur þess að eignarhald þeirra að hlutunum í stefnda yrði skráð í hlutaskrá lögum samkvæmt að teknu tilliti til sölu á hlutum til IceCapital ehf. Auk þess var stefnda tilkynnt að stefnendur höfnuðu öllum hugleiðingum stefnda um riftun kaup­anna. Kröfu stefnenda var hafnað með bréfi lögmanns stefnda dagsettu 20. desem­ber 2007. Með sama bréfi lýsti stefndi yfir riftun kaupanna. Þeirri riftun mótmæltu stefnendur með bréfi dagsettu 3. janúar 2008. Stefnendur greina frá því að stefndi hafi með bréfi dagsettu 13. desember 2007 verið boðaður til funda 4. janúar 2008 í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Ekki hafi verið mætt af hálfu stefnda á fundina né heldur á framhalds­aðalfundi þann 31. janúar 2008. Á framhaldsaðalfundi hafi verið lögð fram sam­eiginleg yfirlýsing stjórna beggja félaganna sem tilkynnt hafi verið stefnda með bréfi 1. febrúar 2008. Komi þar fram að störf stjórnarmanna myndu fyrst og fremst miðast við að viðhalda rekstri félaganna og varðveita þau í óbreyttri mynd og gæta eigna. Í framhaldinu hafi aðilar átt með sér fundi til að freista þess að leysa ágreininginn en það ekki borið árangur. Þá hafi frá samningsgerð þann 30. maí 2007 verið haldnir fundir hjá stefnda þar sem margvíslegar ákvarðanir hafi verið teknar og tilkynntar til hlutafélagaskrár. III Stefnendur byggja aðalkröfu sína á því að samkvæmt kaupsamningi hafi stefnda borið að afhenda stefnendum hluti í sjálfum sér. Þeir hlutir séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir hafi verið við samningsgerð og því sé stefnda ómögulegt að afhenda þá. Stefnendum sé því rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu með vísun til verðmætis endurgjaldsins sem tilgreint sé í 2. gr. kaupsamningsins. Umsamið kaupverð teljist því vera 260.713.758 krónur sem sé samanlögð stefnufjárhæðin og sundurliðist þannig: Stefnda beri að greiða 175.000.000 króna fyrir alla hluti í H.D. Íslandi ehf. sem skiptist þannig milli stefnenda að H.D. húsinu ehf. beri 80% þess eða 140.000.000 króna en Klingenberg og Cochran ehf. beri 20% þess eða 35.000.000 króna. Stefnda beri að greiða 85.713.758 króna fyrir alla hluti í Hux ehf. er skiptist jafnt milli stefnenda eða 42.856.879 króna til hvors þeirra. Stefnendur vísa til þess að við kaupin hafi heildarhlutafé stefnda verið að nafnverði 1.150.000.000 krónur og þeir átt að fá sem endurgjald hluti að nafnverði 74.489.646 krónur eða sem næst 6,5% af heildarhlutafé félagsins. Hlutafé stefnda hafi hins vegar hækkað 11. október 2007 um 571.428.571 krónur að nafnverði að stefnendum forspurðum og án þess að þeim væri gefinn kostur á að neita lög- og sam­þykkisbundins forkaupsréttar síns til þeirrar aukningar með þeim afleiðingum að eignarhlutur sá sem stefndi átti að afhenda þeim hefði lækkað niður í 4,33% af heildarhlutafé félagsins. Þá hafi stefnda verið skipt upp í tvö einkahlutafélög með samþykkt hluthafafundar 10. mars 2008, einnig að ­stefnendum forspurðum, og ómögu­­leiki standi einnig til þess að stefndi geti afhent þeim hluti í hinu útskipta félagi sem svari til 4,33% heildarhlutafjár þess félags, auk þess sem stefnendum hafi ekki gefist kostur á að krefjast innlausnar á hlutum sínum af því tilefni. Þegar litið sé til þess að núverandi hlutir í stefnda að nafnverði 74.489.646 krónur svari því engan veginn til samsvarandi eignarhluta í stefnda á kaupsamnings­degi og þess að stefndi hafi ekki orðið við áskorun lögmanns stefnenda um að afhenda umsamda hluti í desember 2007 þá verði að líta svo á að stefnendum sé rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu líkt og krafist sé í aðal­kröfu. Verði litið svo á sem þetta sé stefnendum ekki heimilt sé til vara gerð krafa um skaðabætur úr höndum stefnda að sömu fjárhæð og krafist sé greiðslu á í aðalkröfu. Byggja stefnendur þá á því að umkrafðar skaðabætur til þeirra séu efndabætur er nemi þeirri fjárhæð sem umsamin hafi verið með aðilum sem andvirði þeirra hluta í stefnda sem þeir hafi átt að fá afhenta sem endurgjald fyrir hina seldu hluti. Þar með sé ljóst að með því að stefnda verði gert að greiða þeim þá fjárhæð verði þeir eins settir eins og þeir hefðu orðið ef stefndi hefði efnt samninginn eftir efni sínu. Þrautavarakrafa stefnenda hljóði um greiðslu kaupverðsins in natura, þ.e. með því að skrá þá í hlutaskrá sem löglega eigendur hluta í stefnda að þeirri nafnverðs­fjárhæð sem krafist sé frá og með 29. júní 2007 er efndatími hafi í síðasta lagi verið kominn. Um gjalddaga krafna stefnenda vísa þeir til þess að í niðurlagi 2. gr. kaupsamningsins segi að greiðsla kaupverðsins fari fram þegar stefndi hafi lokið skoðun samkvæmt 4. gr. samningsins og að í 4. mgr. þeirrar greinar segi að stefndi skuli efna kaupin um leið og hann lýsi því yfir að skoðun hans sé lokið, þó aldrei síðar en 30 dögum eftir að hann fékk aðgang að gögnum. Þegar eftir kaup­samningsgerðina hafi stefndi fengið aðgang að öllum gögnum hinna seldu félaga og hafi stefnendur því átt eftir að fá endurgjaldið, þ.e. hina greindu hluti í stefnda afhenta í lagalegum skilningi 29. júní 2007. Gjalddaga aðalkröfu verði því að miða við þann dag. Verði litið svo á að stefnendum hafi verið óheimilt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu vegna ómöguleika stefnda á að efna kaupsamninginn in natura, en að stefnendur eigi hins vegar skaðabótakröfu af þeim sökum, telja stefnendur að hið skaðabótaskylda atvik hafi með sama hætti átt sér stað hinn 29. júní 2007 og beri sú krafa vexti frá þeim degi. Um lagarök vísa stefnendur til grunnreglu samningaréttar um að samningar skuli standa, til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda lög­gerninga, og til laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. IV Stefndi byggir á því að séu ekki talin skilyrði til riftunar, líkt og aðalkrafa hljóðaði um, eigi stefnendur þá kröfu á hendur stefnda að fá kaupsamninginn efndan in natura. Engum bótakröfum innan samninga eða öðrum óskilgreindum fjárkröfum verði komið að í málinu. Stefndi kveðst ekki hafa vanefnt kaupsamninginn frá 30. maí 2007 og því eigi stefnendur enga bótakröfu á hendur honum innan samninga. Stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna vanefnda stefnda á skuld­bindingum sínum. Þá eigi stefnendur ekkert val um greiðslur samkvæmt kaupsamningnum frá 30. maí 2007. Samkvæmt kaupsamningnum eigi þeir að fá tiltekinn fjölda hluta í stefnda fyrir hina seldu hluti í H.D. Íslandi ehf. og Hux ehf. Stefndi byggir á því að hvorki skráðar né óskráðar reglur kröfuréttar veiti aðila gagnkvæms samnings einhliða rétt til að breyta gagngjaldi viðsemjandans án hans samþykkis. Dómstólar hafi ekki heldur rétt til að breyta efni samninga nema í undantekningartilvikum á grundvelli 36. gr. samningalaga. Á því ákvæði sé ekki byggt í málinu af hálfu stefnenda. Af þessum sökum geti stefnendur ekki krafist fjárgreiðslna í stað þeirra hluta sem þeir sömdu um að fá sem gagngjald fyrir hina seldu hluti. Stefndi sé enn til sem einkahlutafélag með traustan fjárhag eins og það var þegar kaupin gerðust. Skipting félagsins eftir að riftun kaupanna átti sér stað geti ekki leitt til þess að stefnendur geti haft uppi kröfu um greiðslu andvirðis hinna seldu hluta. Telji stefnendur verðmæti hluta í stefnda verðminni en þeir voru við samningsgerðina vegna skiptingar félagsins geti þeir aðeins átt rétt til skaðabóta sem svari til verðrýrnunarinnar. Stefnendur hafi ekki sannað slíkt tjón. Stefndi byggir á að hið selda hafi verið haldið stórfelldum göllum og í raun hafi H.D. Íslandi ehf. verið gjaldþrota við kaupin en því haldið leyndu með því að leggja fram rangan ársreikning. Ekki sé heimilt að dæma nokkurn aðila til að greiða fyrir hluti í gjaldþrota félagi þar sem allar forsendur séu þá brostnar fyrir kaupunum. Stefndi mótmælir því að hafa verið veittur aðgangur að öllum gögnum þeirra félaga sem stefnendur höfðu selt honum strax og kaupin voru gerð. Hið rétta sé að erfiðlega hafi gengið að fá gögn um rekstur H.D. Íslandi ehf. Þau gögn sem stefnendur hafi afhent hafi við skoðun reynst annað hvort röng eða algjörlega ófullnægjandi. Af því hafi leitt að umsaminn sjö daga frestur til að ljúka áreiðanleikakönnun samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins hafi í raun aldrei byrjað að líða. Skortur á gögnum og upplýsingum um rekstur og efnahag H.D. Íslandi ehf. hafi gert það m.a. að verkum að stefndi hafi ekki getað skilað til samkeppnisyfirvalda samrunatilkynningu eins og honum hafi verið skylt samkvæmt 17. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. nú 17. gr. a. Hafi samkeppnisyfirvöldum verið tilkynnt um að ekkert yrði af kaupunum með bréfi dagsettu 18. desember 2007. Stefndi kveður stefnendur hafa átt að boða til hluthafafunda í H.D. Íslandi ehf. þegar eftir gerð kaupsamningsins til að skipta um stjórn. Ekkert hafi orðið úr því. Forsvarsmenn stefnda hafi viljað og reynt að hafa hönd í bagga um rekstur H.D. Íslandi ehf. eftir að kaupin voru gerð þótt áhættuskipti að kauparétti hefðu ekki átt sér stað sbr. 3. gr. samningsins. Framlögð skjöl sýni þennan áhuga og vilja forsvarsmanna stefnda til að gera rekstur H.D. Íslandi ehf. sem hag­kvæmastan og arðbærastan. Stefndi kveður engan ágreining um þennan þátt í samskiptum stefnda og stefnenda eftir að kaupin gerðust. Framlögð skjöl sanni hins vegar ekki að stefndi hafi á þessum tíma lokið áreiðanleikakönnun og sætt sig við ástand hins selda. Gögnin sýni aðeins að stefndi hafi staðið að kaupunum af fullum heilindum og gert allt til að bæta reksturinn frá því sem var samhliða því sem hann reyndi að fá botn í rekstur félagsins á liðnum árum. Stefndi mótmæli því að hann hafi sýnt af sér tómæti í samskiptum við stefnendur. Fulltrúar og lögmenn aðila hafi ítrekað átt fundi á árinu 2008 um lausn málsins sem ávallt hafi strandað á því að stefnendur vildu ekki fallast á lækkun kaupverðsins þrátt fyrir að lögð væru fyrir þá gögn sem sýndu að um veruleg frávik væri að ræða bæði varðandi rekstur og efnahag hins selda miðað við þær upp­lýsingar sem lágu fyrir við gerð kaupsamningsins. Samkvæmt 4. gr. kaup­samn­ingsins hafi borið að gera svo. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnenda að það hafi þýðingu fyrir úrslit málsins að stefnendur hafi ekki haft rétt til að framkvæma áreiðan­leikakönnun á efnahag og rekstri stefnda. Stefndi bendir á að samkvæmt 4. gr. kaupsamningsins um áreiðanleika­könnun hafi stefnda verið heimilt að kalla til endurskoðendur og lögmenn. Stefnendur hafi ekki gert neinar athugasemdir við aðkomu starfsmanna KPMG hf. endurskoðunar að skoðun á H.D. Íslandi ehf. Stefndi mótmælir því að KPMG hf. hafi dregið taum stefnda við könnun sína á reikningsskilum H.D. Íslandi ehf. Stefnendur hafi ekki að neinu leyti hnekkt úttekt KPMG hf. á rekstri og efnahag H.D. Íslandi ehf. Stefndi kveður það koma skýrt fram í 4. gr. kaupsamningsins að stefnendur hafi ábyrgst að H.D. Íslandi ehf. hefði gilda og bindandi umboðs­samninga um vöru þá sem félagið seldi. Þegar á reyndi hafi engum slíkum samn­ingum verið til að dreifa og samningur um sölu á Harley Davidson mótorhjólum í raun bundinn við persónu Sigtryggs Leví Kristóferssonar sem ekki hafi fengist til að gera breytingu á þeirri skipan þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um. Stefndi hafnar því að ekki hafi verið jafnræði með aðilum við samnings­gerðina. Sigtryggur Leví og eiginkona hans, Hildur Nanna Jónsdóttir, ásamt Jóni Erni Valssyni, hafi öll víðtæka og fjölbreytta viðskiptareynslu þannig að ekkert hafi hallað á þau við samningsgerðina. Engu breyti um niðurstöðu málsins þó svo að Sigtryggur Leví og Hildur Nanna hafi samið við IceCapital ehf. um að selja félaginu þá hluti í stefnda sem áttu að koma í þeirra hlut gengju viðskiptin eftir. Viðskipti þessi hafi verið gerð í góðri trú af hálfu IceCapital ehf. og byggst á vinskap forsvarsmanna þess félags við Sigtrygg Leví og Hildi Nönnu. Stefndi kveður IceCapital ehf. nú vera að höfða mál til að rifta samningi þessum. Engu skipti fyrir úrslit málsins hvort efnahagur og rekstur Hux ehf. kunni að hafa verið í lagi þegar kaupin gerðust því að það félag hafi átt að lifa af húsa­leigutekjum frá H.D. Íslandi ehf., sem hafi verið gjaldþrota þegar kaupin voru gerð og sé það enn. H.D. Íslandi ehf. skuldi til dæmis Ingvari Helgasyni ehf. liðlega 40 milljónir króna vegna birgðaláns. Félagið hafi orðið að hlaupa undir bagga með H.D. Íslandi ehf. þegar bankar hafi hafnað að veita félaginu birgðalán. V Í máli þessu byggja stefnendur málatilbúnað sinn aðallega á því að þar sem þeir hlutir sem stefnda bar að afhenda í sjálfum sér samkvæmt kaupsamningi aðila frá 30. maí 2007 séu ekki lengur til reiðu í því formi sem þeir voru við samningsgerð sé stefnda ómögulegt að afhenda þá. Stefnendum sé því rétt að breyta kröfu sinni í fjárkröfu sem nemi verðmæti endurgjaldsins sem sé stefnufjárhæðin. Hlutafé stefnda hafi þannig verið hækkað þann 11. október 2007 um 571.428.571 krónu að nafnverði með þeim afleiðingum að eignarhlutur stefnenda sem stefnda bar að afhenda stefnendum hafi lækkað úr 6,5% af heildarhlutafé í 4,33%. Þá hafi stefnda verið skipt upp í tvö einkahlutafélög með samþykkt hluthafafundar þann 10. mars 2008. Stefndi byggir hins vegar einkum á því að hvorki skráðar né óskráðar reglur kröfuréttar veiti aðila gagnkvæms samnings einhliða rétt til að breyta gagngjaldi viðsemjanda án hans samþykkis. Samkvæmt 2. gr. kaupsamnings aðila skyldi stefndi greiða sem gagngjald fyrir hina seldu hluti með þar til greindum hlutum í sjálfum sér. Hafa stefnendur aðallega krafist þess að endurgjaldi þessu verði breytt í fjárkröfu sem nemi andvirði hinna seldu hluta. Fyrir liggur að þrátt fyrir að hlutafé hafi verið hækkað í stefnda þann 11. október 2007 og stefnda hafi verið skipt upp í tvö félög þann 10. mars 2008 að stefndi er enn til sem einkahlutafélag. Fram kom við aðalmeðferð málsins að þeir hlutir sem stefnda bæri að afhenda samkvæmt 2. gr. kaupsamningsins skyldu vera á genginu 3,5 og tæki það gengi mið af síðustu viðskiptum með bréf í stefnda áður en kaupsamningur sá sem mál þetta snýst um var gerður. Eins og málatilbúnaði stefnenda er háttað hvað aðalkröfu varðar ganga stefnendur út frá því að verðmæti hluta þeirra í stefnda sem afhendast hafi átt stefnendum hafi rýrnað eftir að kaupsamningur var gerður. Hins vegar leggja stefnendur ekki fram nein gögn sem sýna með óyggjandi hætti fram á að slíkar fullyrðingar eigi við rök að styðjast. Hefði þeim t.a.m. verið það fært með sönnunargögnum sem afla mætti eftir reglum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Liggja þannig ekki fyrir nein þau gögn sem sýna ótvírætt fram á hvert hafi verið raunverulegt virði hluta í stefnda á kaupsamningsdegi, né heldur liggja fyrir nein gögn sem sýna fram á hvert hafi verið virði hluta í stefnda eftir hækkun hlutafjár þann 11. október 2007 og skiptingu stefnda í tvö einkahlutafélög þann 10. mars 2008. Verður því að telja staðhæfingar stefnenda um lækkun á virði hluta í stefnda frá kaupsamningsdegi ósannaðar og verða stefnendur að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnenda. Til vara krefjast stefnendur þess að stefnda verði dæmt að greiða stefnendum skaðabætur sem nemi sömu fjárhæðum og krafist sé greiðslu á í aðalkröfu. Sé um að ræða efndabætur. Stefndi byggir á því að stefnendur hafi ekki sýnt fram á neitt það tjón sem geti verið grundvöllur skaðabóta. Í stefnu er ekki gerð frekari tilraun til að sýna fram á hvert hafi verið raunverulegt tjón þeirra, en að um sé að ræða efnda­bætur sem nemi þeirri fjárhæð sem umsamin hafi verið með aðilum sem andvirði þeirra hluta í stefnda sem stefnendur hafi átt að fá afhenta sem endurgjald fyrir hina seldu hluti. Er grundvöllur bótakröfu stefnenda þannig órökstuddur og engin gögn lögð fram varðandi ætlað tjón stefnenda. Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið um aðalkröfu stefnenda verður að telja að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á að hafa orðið fyrir tjóni í þeim viðskiptum aðila sem um er deilt. Verða stefnendur að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Verður því ekki hjá því komist að sýkna stefnda af varakröfu stefnenda. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2009 var riftunarkröfu stefnda hafnað. Með vísan til þess sem og að aðal- og varakröfu stefnenda hefur nú einnig verið hafnað má ljóst vera að fallast beri á þrautavarakröfu stefnenda um efndir in natura samkvæmt 2. gr. kaupsamnings aðila, enda þeirri kröfu ekki mót­mælt sérstaklega af hálfu stefnda þar sem riftunarkröfu hans hefur verið hafnað. Ber því að taka þrautavarakröfu stefnenda til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til úrslita málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum sameiginlega málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóminn DÓMSORÐ: Stefnda, Eignarhaldsfélaginu Sævarhöfða ehf., er skylt að skrá stefnendur, H-D húsið ehf. og Klingenberg og Cochran ehf., í hlutaskrá sína miðað við 29. júní 2007, þannig að stefnandi H-D húsið ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum á þeim degi að nafnverði 52.244.823 krónur, en stefnandi Klingenberg og Cochran ehf. verði þar skráður eigandi að hlutum að nafnverði 22.244.823 krónur og skráð nafnverðs­eign stefnda sjálfs lækki að sama skapi. Stefndi greiði stefnendum sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 77/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Gjalddagi Afleiður Skuldajöfnuður
A kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu lýstra krafna L við slit A. Aðila greindi á um gjalddaga sjö peningamarkaðslána sem L veitti A og var niðurstaða héraðsdóms um hverja þessara krafna fyrir sig staðfest með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar. Þá deildu aðilar um hvort A hefði verið heimilt að rifta 25 samningum um afleiðuviðskipti 16. október 2008. Fallist var á með A að þar sem engin ákvæði væru í „Almennum skilmálum B fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf.“ um heimildir viðskiptamanns til gjaldfellingar eða riftunar afleiðusamninga vegna aðstæðna er vörðuðu L hefðu ákvæði 3. gr. og 9. gr. svonefndra SFF-skilmála gilt um heimild A til riftunar afleiðusamninga milli aðila. Lögð voru fyrir Hæstarétt gögn er sýndu að allmargir viðskiptamenn L hefðu rift samningum sínum við hann eða gjaldfellt þá á tímabilinu 7. til 16. október 2008. Þegar af þessari ástæðu var talið að L hefði verið heimilt á grundvelli ákvæða í SFF-skilmálunum að rifta öllum afleiðusamningum aðila. Var talið að uppgjör afleiðusamninga aðila miðaðist við stöðu samninganna 17. október 2008, degi eftir riftun þeirra af hálfu A, og í samræmi við 4. gr. almennra skilmála L skyldu þeir jafnast hver á móti öðrum. Þá deildu aðilar um rétt A til skuldajöfnuðar við kröfur L. Fallist var á með L að A hefði ekki haft ráðstöfunarrétt yfir skuldabréfum vegna þriggja þeirra krafna sem hann notaði til skuldajöfnuðar, þar sem bréfin hefðu verið veðsett Seðlabanka Íslands og skriflegt leyfi bankans til ráðstöfunar bréfanna hefði ekki legið fyrir. Þá mótmælti L kröfu A um skuldajöfnuð vegna stundarviðskipta aðila með gjaldeyri 3. október 2008. Í staðfestingu L fyrir viðskiptunum var vísað til þess að um viðskiptin giltu almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá L. Samkvæmt skilmálunum skyldu samningar um afleiður jafnast hver á móti öðrum með skuldajöfnuði. Talið var að þar sem hvorki væri í lögum kveðið á um lágmarkstíma sem samningar um afleiður gætu tekið til né hefði L fært fram sönnur í málinu á að viðskiptavenja gilti um slíkan lámarkstíma teldist samningurinn til afleiða, enda hefðu aðilar tekið með honum áhættu á þróun gengis krónu og evru frá viðskiptadegi til uppgjörsdags. Var því fallist á með A að 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ætti ekki við og því hefði honum verið heimilt að skuldajafna kröfu sinni við kröfu L.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2011, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu lýstra krafna varnaraðila við slit sóknaraðila. Hann laut að dráttarvöxtum af svonefndum peningamarkaðslánum sem varnaraðili veitti sóknaraðila, uppgjöri krafna vegna afleiðuviðskipta aðila og kröfu sóknaraðila til skuldajafnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess í fyrsta lagi að hafnað verði kröfum varnaraðila um dráttarvexti til 22. apríl 2009 af peningamarkaðslánum samkvæmt 2. tölulið lýstrar kröfu hans 17. júlí 2009 við slit sóknaraðila. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að hafnað verði kröfum varnaraðila vegna afleiðuviðskipta samkvæmt 1. tölulið lýstrar kröfu hans 17. júlí 2009. Í þriðja lagi krefst sóknaraðili þess að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.527.706.761 króna vegna uppgjörs afleiðuviðskipta aðila. Í fjórða lagi krefst sóknaraðili þess að viðurkenndur verði réttur hans „til að skuldajafna eftirgreindum fjárhæðum á móti kröfum varnaraðila: 7.585.116.303 krónum miðað við 27. janúar 2009, 587.899.958 krónum miðað við 9. febrúar 2009 og 17.019.027.973 krónum miðað við 18. september 2009.“ Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt fyrir réttinum 11. maí 2011. I Málavextir eru skipulega raktir í hinum kærða úrskurði sem og málsástæður aðila. Eins og þar greinir lýsti varnaraðili 17. júlí 2009 kröfu í sex liðum í bú sóknaraðila, sem þá hét Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. Slitastjórn hafnaði kröfunni sem forgangskröfu og gerði fyrirvara um fjárhæðir lýstra krafna og rétt sóknaraðila til skuldajöfnuðar. Slitastjórn beindi ágreiningi aðila til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2009. Ágreiningur aðila er margþættur. Sakarefni málsins var skipt samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var fyrst leyst úr ágreiningi aðila um þá kröfu varnaraðila að krafa hans vegna peningamarkaðslána samkvæmt 2. lið kröfulýsingar nyti forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þeirri kröfu varnaraðila var hafnað með dómi Hæstaréttar 2. júní 2010 í máli nr. 184/2010. Þau ágreiningsefni sem eftir standa eru þríþætt. Í fyrsta lagi greinir aðila á um gjalddaga peningamarkaðslána sem varnaraðili veitti sóknaraðila og þar með upphafstíma dráttarvaxta. Í annan stað lýtur ágreiningurinn að uppgjöri krafna vegna afleiðuviðskipta og loks deila aðilar um rétt sóknaraðila til skuldajöfnuðar við kröfur varnaraðila. II Varnaraðili hefur uppi kröfur vegna sjö samninga um peningamarkaðslán sem hann veitti sóknaraðila. Ekki er ágreiningur um fjárhæð krafnanna en aðila greinir á um gjalddaga þeirra. Af gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt verður ráðið að lán að fjárhæð 1.000.000.000 krónur, sem varnaraðili veitti sóknaraðila 1. október 2008 með gjalddaga 9. sama mánaðar, hafi verið sjálfstætt lán og ekki veitt á grundvelli samnings aðila 30. september 2008, eins og talið var í hinum kærða úrskurði. Þetta breytir þó ekki niðurstöðu málsins að því er þetta lán varðar. Héraðsdómur leysti úr ágreiningi aðila um hverja þessara krafna fyrir sig og verður niðurstaða hans staðfest með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar með framangreindri athugasemd. Í 2. lið kröfulýsingar varnaraðila 17. júlí 2009 var gerð krafa um ákveðna fjárhæð dráttarvaxta fram til 22. apríl 2009 af höfuðstól krafna vegna peningamarkaðslána í hverri mynt fyrir sig. Þannig var krafist dráttarvaxta að fjárhæð 3.742.680.213 krónur vegna lána í íslenskum krónum, dráttarvaxta að fjárhæð 1.797.551 bandaríkjadalur vegna lána í þeirri mynt og dráttarvaxta að fjárhæð 797.120 kanadadalir vegna lána í þeirri mynt. Fyrir Hæstarétti hafa báðir aðilar lýst yfir að ágreiningslaust sé að ekki skuli dæmdir hærri dráttarvextir af kröfum vegna peningamarkaðslána en nemur þessum fjárhæðum í kröfulýsingunni. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að krafa varnaraðila að fjárhæð 45.081.123,29 bresk pund hafi ekki verið fallin í gjalddaga við upphaf slitameðferðar sóknaraðila 22. apríl 2009, en að hún skyldi bera 9,4% ársvexti frá 8. október 2008 til 22. apríl 2009. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar er því haldið fram að varnaraðili hafi ekki haft uppi slíka varakröfu í héraði, en ágreiningslaust sé með aðilum að krafan beri á þessu tímabili LIBOR-vexti til mánaðar í senn að viðbættu 3,95% álagi. Ekki verður séð að varnaraðili hafi haft uppi varakröfu í héraði um 9,4% ársvexti af þessari kröfu og fyrir Hæstarétt hefur verið lagður samningur aðila 5. mars 2011 þar sem meðal annars er kveðið á um að aðilar séu sammála um framangreind vaxtakjör af peningamarkaðslánum í breskum pundum. Verður lagður dómur á þennan þátt málsins því til samræmis, enda stendur 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu því ekki í vegi þar sem varnaraðili leitar í málinu viðurkenningardóms um kröfur við slit sóknaraðila. III Aðilar áttu í margs konar afleiðviðskiptum og voru 25 samningar af því tagi óuppgerðir við innköllun krafna vegna slita sóknaraðila. Ágreiningur varðandi afleiðusamningana er tvíþættur. Annars vegar greinir aðila á um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að rifta þessum samningum 16. október 2008 og hins vegar hvernig beita skuli þeim skilmálum og réttarreglum sem gilda um uppgjör samninganna. Enginn ágreiningur er um efni þessara samninga og ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum. Þann 23. febrúar 2005 undirrituðu aðilar skjal sem ber heitið: „Almennir skilmálar B fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf.“ Skilmálarnir eru í tíu greinum. Í 1. gr. er fjallað um gildissvið þeirra og segir þar meðal annars að þeir gildi um afleiðuviðskipti milli Landsbanka Íslands hf. og viðskiptamanns. Fyrirsögn 4. gr. er „Skuldajöfnun (nettun) samninga.“ Þar segir í 1. mgr. að séu skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar samkvæmt 7. gr. sé varnaraðila heimilt en ekki skylt að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem undir skilmálana falla þannig að hagnaður og tap hvors aðila sé gert upp í einu lagi. Í 2. mgr. 4. gr. er svohljóðandi ákvæði: „Með undirritun sinni á skilmála þessa samþykkir viðskiptamaður einnig að kominn sé á skriflegur samningur við LÍ í samræmi við III. kafla laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 með síðari breytingum, um að skyldur viðskiptavinar og bankans, samkvæmt samningum um afleiður sbr. 17. gr. laga um verðbréfaviðskipti, skuli jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnun, við endurnýjun, vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti og að samningurinn skuli halda gildi sínu að fullu, þrátt fyrir ákvæði 91. og 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.“ Ákvæði hliðstætt 17. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti, sem til er vísað, er nú að finna í 40. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í 7. gr. skilmálanna er fjallað um vanefndir og heimildir varnaraðila til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns. Skilmálarnir hafa hins vegar ekki að geyma hliðstæð ákvæði um úrræði viðskiptamanns vegna vanefnda varnaraðila. Loks er í 10. gr. skilmálanna kveðið á um að ákvæði almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, sem útgefnir hafi verið í febrúar 1998 af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða, gildi einnig um öll markaðsviðskipti varnaraðila eftir því sem við eigi, þar á meðal vanefndaákvæði. Sé misræmi milli skilmálanna „gilda ákvæði þeirra skilmála sem hér eru undirritaðir.“ Þeir skilmálar sem til er vitnað í 10. gr. almennra skilmála B fyrir markaðsviðskipti varnaraðila eru víða í gögnum málsins nefndir SFF-skilmálar. Efnisskipan SFF-skilmálanna er þannig háttað að annars vegar er kveðið á um almenna skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti í sex greinum og hins vegar um almenna skilmála fyrir skiptasamninga í 12 greinum. Ákvæði um vanefndir eru í 3. gr. fyrri þáttar þessara skilmála en í 9. gr. síðari þáttar þeirra og eru ákvæðin efnislega samhljóða. Þar eru í gr. 3.2 í fyrri hlutanum og gr. 9.2 í þeim síðari ákvæði um heimildir vegna vanefnda samningsaðila á öðrum samningum. Samkvæmt því er öðrum samningsaðila heimilt að rifta öllum afleiðusamningum við gagnaðila sem ekki innir af hendi greiðslu samkvæmt einhverjum samningi sem leggur á hann greiðsluskyldu hafi sá samningur verið gjaldfelldur vegna þess eða hafi slíkum samningi verið rift eða hann gjaldfelldur vegna annarra vanefnda. Þá eru í gr. 3.3 og gr. 9.3 ákvæði um heimild til riftunar allra afleiðusamninga milli aðila, meðal annars ef árangurslaust fjárnám er gert hjá öðrum samningsaðila, hann leitar nauðasamninga eða honum er skipt í tvö eða fleiri félög. Með bréfi 16. október 2008 lýsti sóknaraðili yfir riftun afleiðusamninga milli aðila. Þar var meðal annars vísað til þess að Fjármáleftirlitið hefði 7. þess mánaðar tekið yfir vald hluthafafundar varnaraðila og vikið félagsstjórn bankans frá störfum. Jafnframt hefði eftirlitið skipað félaginu skilanefnd sem tekið hefði við öllum heimildum stjórnar bankans. Þá hefði með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar tilteknum eignum, réttindum, skuldum og skuldbindingum varnaraðila verið ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., en með þessu hefði bankanum í raun verið skipt í tvö félög. Samkvæmt upplýsingum sóknaraðila hefðu ýmsir samningar sem legðu greiðsluskyldu á varnaraðila verið felldir í gjalddaga eða þeim rift í kjölfar þessara atvika. Með vísan til alls þessa og samkvæmt heimild í 3. gr. og 9. gr. fyrrnefndra SFF-skilmála og 10. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá varnaraðila væri öllum samningum milli sóknaraðila og varnaraðila um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og öllum skiptasamningum milli þeirra rift þegar í stað. Þar sem engin ákvæði eru í almennum skilmálum B fyrir markaðsviðskipti hjá varnaraðila um heimildir viðskiptamanns til gjaldfellingar eða rifturnar afleiðsamninga vegna aðstæðna er varða varnaraðila er fallist á með sóknaraðila, með vísan til 10. gr. þeirra skilmála, að ákvæði 3. gr. og 9. gr. svonefndra SFF-skilmála hafi gilt um heimild hans til riftunar afleiðusamninga milli aðila. Vegna áskorunar lögmanns sóknaraðila hefur varnaraðili lagt fyrir Hæstarétt gögn er sýna að allmargir viðskiptamenn varnaraðila riftu samningum sínum við hann eða gjaldfelldu þá á tímabilinu 7. til 16. október 2008. Þegar af þessari ástæðu var sóknaraðila heimilt á grundvelli ákvæða gr. 3.2 og gr. 9.2 í SFF-skilmálunum að rifta öllum afleiðusamningum aðila. Að framan er rakið ákvæði 2. mgr. 4. gr. almennra skilmála B fyrir markaðsviðskipti varnaraðila. Það kveður á um að skyldur viðskiptavinar og varnaraðila vegna afleiðusamninga skuli jafnast hver á móti annarri meðal annars við vanefndir. Eru ekki efni til að túlka þetta ákvæði þrengra en af orðalagi þess leiðir með vísan til 1. mgr. 4. gr. Ákvæðið gengur framar SFF-skilmálunum um þetta efni, sbr. 10. gr. fyrrnefndu skilmálanna, og skiptir þar engu þótt að framan sé komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðila hafi verið heimil riftun á grundvelli ákvæða SFF-skilmálanna. Samkvæmt þessu miðast uppgjör afleiðusamninga aðila við stöðu samninganna 17. október 2008, degi eftir riftun þeirra af hálfu sóknaraðila. Verður varakrafa varnaraðila í þessum þætti málsins að fjárhæð 3.454.166.369 krónur því tekin til greina, en um hana er ekki tölulegur ágreiningur. IV Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði lýsti sóknaraðili með þremur yfirlýsingum 27. janúar, 9. febrúar og 18. september 2009 yfir skuldajöfnuði á samtals 25.192.044.234 krónum á móti tilteknum kröfum varnaraðila, sem samtals voru nokkru lægri. Að því er þennan skuldajöfnuð varðar er ágreiningur aðila tvíþættur. Annars vegar telur varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki haft ráðstöfunarrétt yfir skuldabréfum vegna þriggja þeirra krafna sem hann notaði til skuldajöfnuðar, samtals að nafnverði 18.550.000.000 krónur. Hins vegar deila aðilar um uppgjör svonefndra stundarviðskipta með gjaldeyri 3. október 2008. Að því er fyrrnefnda deiluefnið varðar eru atvik þau að með yfirlýsingu 19. mars 2008 veðsetti sóknaraðili Seðlabanka Íslands VS-reikning sinn nr. 61103 við Seðlabanka Íslands ásamt allri þeirri verðbréfaeign sem á hverjum tíma væri skráð á reikninginn, en óumdeilt er að þar voru skráð umrædd þrjú skuldabréf. Í fyrrnefndri yfirlýsingu, sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði, er meðal annars kveðið á um að veðsala sé óheimilt að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem er nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt samþykki Seðlabankans. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna beri skuldajöfnuði þessara krafna á móti kröfum sóknaraðila. Fær því hvorki breytt skýrsla yfirlögfræðings sóknaraðila fyrir héraðsdómi né bréf Seðlabanka Íslands 10. febrúar 2011, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt, þar sem staðfest er að sóknaraðili hefði haft heimild til að nýta þessi skuldabréf til skuldajöfnunar móti kröfum varnaraðila gegn því að lögð voru fram önnur sambærileg veð. Hafi skipti á veðum komið til framkvæmda í maí 2010. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði áttu aðilar í viðskiptum með gjaldeyri 3. október 2008. Samkvæmt staðfestingu varnaraðila fyrir viðskiptum þessum þann dag skyldi varnaraðili 7. sama mánaðar kaupa af sóknaraðila 171.000.000 krónur og selja sóknaraðila á móti 1.000.000 evrur. Í staðfestingu þessari er sérstaklega vísað til þess að um þessi viðskipti gildi almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá varnaraðila, sem aðilar undirrituðu 23. febrúar 2006. Sóknaraðili greiddi varnaraðila umsamda fjárhæð í íslenskum krónum á umsömdum tíma, en varnaraðili greiddi sóknaraðila ekki evrurnar. Í kafla III hér að framan er rakið efni gr. 4.2 í skilmálum þeim sem vísað er til í staðfestingunni. Þar er kveðið á um að á sé kominn með aðilum skriflegur samningur um að skyldur þeirra samkvæmt samningum um afleiður skuli jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnuði, sbr. 17. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti, nú 40. gr. laga nr. 108/2007, við endurnýjun, vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti og að samningurinn haldi gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. gr. og 100. gr. laga nr. 21/1991. Með framangreindum viðskiptum komst á samningur með aðilum þar sem kveðið var á um að uppgjör byggðist á þróun gengis íslenskrar krónu og evru. Í d. lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 felst að afleiðusamningar séu framvirkir samningar, en hvorki þar né annars staðar í settum lögum er kveðið á um lágmarkstíma sem samningar um afleiður geti tekið til. Sóknaraðili hefur heldur ekki fært fram í málinu sönnur á að viðskiptavenja gildi um slíkan lágmarkstíma. Þótt samningurinn væri til skamms tíma tóku aðilar með honum áhættu á þróun gengis krónu og evru frá viðskiptadegi til uppgjörsdags. Samningurinn telst því til afleiða og verður með vísan til 40. gr. síðastnefndra laga fallist á með sóknaraðila að 100. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við og hafi honum því verið heimilt að skuldajafna kröfu sinni við kröfu varnaraðila. Að öðru leyti verða niðurstöður hins kærða úrskurðar um kröfur sóknaraðila um skuldajöfnuð og önnur þau atriði sem um er fjallað í C. kafla úrskurðarins staðfest með vísan til forsendna hans. Með vísan til 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 skulu kröfur á hendur sóknaraðila í erlendum gjaldmiðli færðar til íslensks gjaldmiðils eftir skráðu sölugengi 22. apríl 2009, þegar sóknaraðili var tekinn til slita. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest. Samkvæmt framansögðu hefur sóknaraðili ekki náð fram nema litlum hluta krafna sinna fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili verður því dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Krafa varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., við slit sóknaraðila, ALMC hf., er viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þannig: Að fjárhæð 40.509.962.122 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.062.222.222 krónum frá 9. október 2008 til 6. nóvember sama ár, en af 27.365.762.222 krónum frá þeim degi til 22. apríl 2009. Þó skulu dráttarvextir að hámarki nema 3.742.680.213 krónum. Að fjárhæð 45.081.123,29 bresk pund með LIBOR-vöxtum til mánaðar í senn að viðbættu 3,95% álagi fá 8. október 2008 til 22. apríl 2009. Að fjárhæð 21.100.240 kanadadalir með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2008 til 22. apríl 2009. Þó skulu dráttarvextir að hámarki nema 797.120 kanadadölum. Að fjárhæð 45.226.444,44 bandaríkjadalir með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 20.024.222,22 bandaríkjadölum frá 14. október 2008 til 13. nóvember sama ár en af 45.226.444,44 bandaríkjadölum frá þeim degi til 22. apríl 2009. Þó skulu dráttarvextir að hámarki nema 1.797.551 bandaríkjadal. Viðurkenndur er réttur sóknaraðila til að skuldajafna 1.039.062.038 krónum og 1.000.000 evrum á móti kröfum varnaraðila. Miðast skuldajöfnuðurinn við 18. september 2009. Gengi framangreindra erlendra gjaldmiðla miðast við sölugengi þeirra 22. apríl 2009. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 2.000.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 196/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Fram kemur í kæruskrá lögreglu að frá árinu 2000 hefur kærði um það bil 20 sinnum komið við sögu lögreglu vegna ýmiss konar afbrota. Í framlögðu sakavottorði kærða frá 29. apríl sl. kemur m.a. fram að 1. febrúar 2000 var kærða gerð sektarrefsing vegna húsbrots. Hinn 5. desember 2000 kærði dæmdur til 30 daga fangelsisrefsingar, skilorðsbundinnar í tvö ár, vegna frelsissviptingar og blygðunarsemisbrots. Hinn 30. apríl 2001 var kærði svo dæmdur í 90 daga fangelsi, skilorðsbundins í þrjú ár, vegna líkamsárásar. Auk þessa er fram komið að kærði hefur tjáð lögreglu að hann hafi fyrir u.þ.b. einum mánuði hlotið fimm mánaða fangelsisdóm vegna húsbrota. Fjórir mánuðir af þeirri refsingu munu vera skilorðsbundnir. Lögregla kveðst þó ekki hafa fullnægjandi upplýsingar um þennan dóm, en vita af brotum þeim sem þar voru til meðferðar, en einnig hafi verið um kynferðisbrot að ræða.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. maí sl., þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. júní nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt sakavottorð varnaraðila. Þar kemur fram að hann var 25. apríl 2003 dæmdur í Héraðsdómi Reykjaness fyrir brot á 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í fjögurra mánaða fangelsi, þar af voru þrír mánuðir skilorðsbundnir í tvö ár. Það getur ekki verið liður í rökstuðningi við umfjöllun um kröfu um gæsluvarðhald að varnaraðila sé getið á svonefndri kæruskrá lögreglu. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 616/2015
Lánssamningur Gengistrygging
E hf. krafðist viðurkenningar á að eftirstöðvar láns sem félagið hafði tekið á grundvelli rammasamnings við S hf. og D hf. tók síðar yfir og framseldi til H ehf., næmi tiltekinni fjárhæð. Tók viðurkenningarkrafa E hf. mið af því að um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða sem gengistryggt hefði verið með ólögmætum hætti. Talið var að stofnað hefði verið til lánsskuldbindingarinnar með undirritun E hf. um beiðni um útborgun og við útborgun lánsins. Í beiðninni var fjárhæð skuldarinnar skýrlega tilgreind í fjórum erlendum myntum. Þá voru þeir gjaldmiðlar og fjárhæð þeirra jafnframt sundurliðuð á staðfestingu S hf. um lánveitinguna. Engin breyting hefði orðið á tilgreiningu skuldarinnar með þeim skilmálabreytingum sem gerðar höfðu verið á láninu. Þá var ekki fallist á það með E hf. að nánar tilgreind ákvæði rammasamningsins væru í ósamræmi við það að lánið hefði verið veitt í erlendum gjaldmiðlum. Loks gat framburður fyrrverandi útibússtjóra S hf. fyrir dómi um aðdraganda lánssamningsins engu breytt um efni hans. Var því um gilt lán í erlendri mynt að ræða og H ehf. sýknað af kröfu E hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2015. Hann krefst þess aðviðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar hans við stefnda vegna nánartilgreinds lánssamnings við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis 6. ágúst 2004hafi 5. júní 2014 numið 8.047.106 krónum eftir greiðslu á þeim gjalddaga. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Framburður fyrrverandi útibússtjóra SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis fyrir dómi um aðdraganda lánssamnings þess, er hér umræðir, breytir engu um efni hans. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir úrslitum málsins verður áfrýjanda gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Efnissala G.E. Jóhannssonar hf., greiðistefnda, Hildu ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní2015. Málþetta, sem dómtekið var hinn 11. júní sl., var höfðað fyrir dómþinginu afEfnissölu G.E. Jóhannssonar hf., Sundagörðum 2, Reykjavík, á hendur Hildu ehf.,Lágmúla 6, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 24. júní 2014. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvarlánssamnings nr. 0357, milli stefnanda og Sparisjóðs Reykjavíkur og Nágrennisfrá 6. ágúst 2004, hafi eftir greiðslu hinn 5. júní 2014 numið 8.047.106krónum. Þáer krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.II Málavextireru þeir að stefnandi gerði lánssamning við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennisum rammasamning sem fól í sér lántökuheimild til handa stefnanda aðheildarfjárhæð 100.000.000 íslenskra króna eða jafngildi þeirrar fjárhæðar íöðrum gjaldmiðli sem Sparisjóðurinn hafði aðgang að og Seðlabankinnskráði. Samningurinn er ódagsettur, enstefnandi kveður að hann hafi verið dagsettur 6. ágúst 2004. Meðskriflegri útborgunarbeiðni, dagsettri 6. ágúst 2004, tilkynnti stefnandi aðhann vildi „taka út“ fjárhæðina „ISK 100.000.000“ í fjórum tilgreindum erlendumgjaldmiðlum og var lánsfjárhæð í hverjum gjaldmiðli tilgreind. Var andvirði lánsins greitt stefnanda í kjölfariðað frádregnum kostnaði, en andvirði þess var lagt inn á tékkareikning stefnandanr. 1151-26-000014. Íframhaldinu barst stefnanda staðfesting á lántökunni frá sparisjóðnum, þar semfjárhæð hverrar myntar lánsins er tilgreind auk vaxtaprósentu og kaupgengismyntanna. Jafnframt var þar tilgreindfjárhæðin í íslenskum krónum, lántökugjald og kostnaður viðlánssamninginn. Lánið bar LIBOR-vexti,eins og fram kom í fyrrgreindum rammasamningi aðila. Þrjárskilmálabreytingar voru gerðar á láninu. Íjúlí 2009 var gerð skilmálabreyting á láninu, þar sem greiðslum var frestað ogáföllnum vöxtum skeytt við höfuðstól. Ískilmálabreytingunni er upphafleg lánsfjárhæð tilgreind í íslenskum krónum ogjafnvirði eftirstöðva lánsins hinn 6. júlí 2009 hafi verið 140.312.128 krónur. Íoktóber 2010 var gerð önnur skilmálabreyting á láninu, þar semgreiðsluskilmálum var breytt. Skjaliðber fyrirsögnina „framlenging erlends lánssamnings“. Þar segir að eftirstöðvar séu að jafnvirði133.011.221 króna, auk þess sem eftirstöðvar lánsins eru tilgreindar í fjárhæðumhinna erlendu mynta lánsins. Ímaí 2014 var þriðja skilmálabreytingin gerð, þar sem greiðsluskilmálum varbreytt. Stefndi gerði fyrirvara við þáskilmálabreytingu. Hinn5. ágúst 2010, eftir að dómar höfðu fallið í Hæstarétti í málum nr. 92/2010 og153/2010, sendi lögmaður stefnanda bréf til Arion banka hf., þar sem fram komósk um framlengingu samningsins og andmæli við gengistryggingu hans. Hinn31. janúar 2012 barst stefnanda endurreikningur frá stefnda, sem gerður var afArion banka hf., en bankinn þjónustaði lánssamninginn. Þar kom fram að nýr höfuðstóll lánsins væri103.337.540 krónur. Í endurreikningibankans voru greiðslur vaxta og afborgana af láninu ekki sundurgreindar. Stefnandi mótmælti umræddum endurreikningisem röngum, en á þeim tíma kveðst hann hafa greitt um 65 milljónir króna íafborganir af höfuðstól lánssamningsins.Stefndi féllst ekki á að leiðrétta umræddan útreikning. Stefnandigreiddi samkvæmt útsendum greiðsluseðlum stefnda, þar sem krafist var greiðslumiðað við að samningurinn væri í erlendum gjaldmiðlum, sem ogsamningsvexti. Endurreikningurinn hafðiþví engin áhrif á greiðslur stefnanda, en stefnandi kveður að stefndi hafi sagtþað vera vegna þess að stefnandi hafi mótmælt umræddum endurútreikningi. Hinn14. nóvember 2013 barst stefnanda tölvuskeyti frá starfsmanni Arion banka hf.,þar sem stefnanda var sagt að stefndi ætlaði að afturkalla umræddanendurútreikning þar sem fallið hefði dómar sem bentu til þess að lánið hefðiverið lögmætt frá upphafi. Stefnandikveðst hafa talið að stefndi hefði með endurútreikningi lánsins viðurkennt aðlánssamningur aðila hefði verið í íslenskum krónum. Stefndi hafi hins vegar ekki séð ástæðu tilþess að endurreikna samninginn í samræmi við dóma Hæstaréttar í svokölluðumfullnaðarkvittanamálum. Lét stefnandiþví endurreikna samninginn og sendi stefnda bréf hinn 25. mars 2014, þar semútreikningi stefnda var hafnað og skorað á stefnda að leiðrétta umræddanendurreikning. Endurreikningur stefnandabyggir á þeirri forsendu að allar afborganir á höfuðstól lánsins eru greiddar ííslenskum krónum og þær dregnar frá upphaflegum höfuðstól lánsins, enda sé umgengistryggðan samning að ræða.Vaxtagreiðslur haldi sér í samræmi við svokallaða fullnaðarkvittunardómaHæstaréttar. Kveður stefnandi að um séað ræða sömu útreikningsaðferð og í svokölluðum Borgarbyggðardómi. Ágrundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda SPRON,dagsettri 21. mars 2009, sbr. 100. gr. laga nr. 161/2002, voru allar eignirSPRON og jafnframt öll tryggingarréttindi, þ.m.t. öll veðréttindi, ábyrgðir ogönnur sambærileg réttindi sem tengdust kröfum skuldara, framseld til Drómahf. Stefndi, Hilda ehf., eignaðistkröfur Dróma hf. á hendur stefnanda, og önnur réttindi svo sem veðréttindi, viðframsal hinn 31. desember 2013. III Stefnandibyggir kröfu sína á því að hann eigi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úrefni lánssamnings hans við SPRON. Telurstefnandi að eftirstöðvar að loknum gjalddaga 5. júní 2014 hefðu átt að nema8.047.106 krónum, en ekki 81.342.681 krónu, miðað við gengi Hildu ehf. ágreiðslukvittun þess dags. Krafan sé háðþví, að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að um gengistryggt lán sé að ræða. Stefndibyggir á því að til þess að fallast megi á kröfu hans þurfi fyrst að skera úrum hvort lánssamningur nr. 0357 sé í íslenskum krónum, þar sem fjárhæðsamningsins sé gengistryggð í andstöðu við 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr.38/2001, m.ö.o hvort um ólögmætan gengistryggðan samnings sé að ræða. Lánssamninguraðila beri yfirskriftina „Lánssamningur“ og sé tilgreint að stefnandi sélántaki og SPRON lánveitandi. Bendirstefnandi á að heiti samningsins bendi ekki til þess að lánssamningurinn sé íerlendri mynt. Í 1. gr. samningsins sélánsfjárhæðin skýrlega tilgreind, ISK 100.000.000 eða jafngildi þeirrarfjárhæðar í öðrum gjaldmiðli. Engaraðrar tilgreiningar á fjárhæð samningsins komi fram í lánssamningnum sjálfum,nema tilgreining í íslenskum krónum.Vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar, m.a. í málum nr. 603/2010, 604/2010,155/2011, 386/2012 og 189/2013. Ígrein 5.2 í lánssamningnum segi: „Áhætta af gengissveiflum. Lántaki staðfestir að hann hafi veriðupplýstur um og hann hafi fyllilega skilið að áhrif hugsanlegra gengissveiflnageti orðið þau að heildarskuld hans í þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstefnduraf hverju sinni getur orðið hærra en upphafleg lánsfjárhæð. Skuld lántakanda við sparisjóðinn kann þannigað að [sic] verða hærri en upphafleg lánsfjárhæð.“ Þá segi einnig í grein 5.3: „Ábyrgðlántakanda. Lántaka er ljóst og hannstaðfestir að sparisjóðnum ber engin skylda til þess að upplýsa hann um hverskyns hækkanir er kunna að verða á lánsfjárhæðinni vegna óhagstæðragengissveiflna. Það er á ábyrgðlántakanda sjálfs að afla sér upplýsinga um hugsanleg áhrif gengissveiflna álánið.“ Stefnandibyggir á því að framangreindar greinar samningsins nr. 5.2 og 5.3 sýni glöggtað ætlun lánveitanda og lántaka hafi verið að gengistryggja umrætt lán. Ef lánið hefði átt að vera í hinum erlendumyntum, sem hvergi komi fram, væri engin hætta á gengissveiflum, né myndi lániðgeta orðið hærra en upphafleg lánsfjárhæð.Gengissveiflur myndu þannig aldrei hafa nein áhrif á lánið sjálft væriþað í raun í erlendum myntum. Ákvæðið séþví tilgangslaust nema ef um gengistryggðan lánssamning sé að ræða. Ígrein 13.1.1 í lánssamningnum sé kveðið á um umsýsluþóknun, eða kostnað viðlántökuna og hún sögð vera í íslenskum krónum.Ljóst sé að ef lánið hefði átt að vera í erlendum myntum hefðiumsýsluþóknun átt að vera í þeim myntum einnig. Ígrein 14.1.1 í lánssamningnum komi fram að allar greiðslur sem lántaki greiðivegna samningsins séu greiddar af íslenskum reikningi stefnanda. Stefnandi hafi ávallt greitt afborganir ogvexti í íslenskum krónum. Stefnandihafnar því að í viðauka við samninginn felist yfirlýsing um að lánssamningurinnsé í erlendum myntum, Þar sem fjárhæð hinna erlendu mynta komi þar fram. Bendir stefnandi á í þessu sambandi, að þaðhafi verið forveri stefnda sem samið hafi umrætt skjal. Í öðru lagi sé ljóst að viðaukinn teljistekki til upphaflegs lánssamnings, enda sé vísað í lánssamninginn íviðaukanum. Það sé því aðeins um að ræðabeiðni um útborgun, þ.e. hvert ætti að leggja fjárhæð lánssamningsins, en ekkinýjan lánssamning. Ef beiðnin er lesinog túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan sé kristaltært að um lán í íslenskum krónumsé að ræða. Þannig óski lántaki eftirþví að „taka út fjárhæðina ISK 100.000.000-hinn 06 ágúst 2004“ og svo „í eftirfarandi gjaldmiðlum“ og þákomi tilgreining til erlendra mynta.Lánsfjárhæðin hafi svo verið lögð inn á íslenskan reikning lántaka. Byggir stefnandi á því að í þessu skjali komifram að fjárhæðin 100.000.000 króna hafi verið tekin út, þ.e. lánuð, hún síðanumreiknuð í tölvu í erlendar myntir til þess að fastsetja gengistryggingunamiðað við SEK, EUR, JPY og CHF og að þessu loknu hafi fjárhæðin verið lögð inná íslenskan krónureikning. Í raun hafiskrefin verið færri, enda hafi erlend mynt aldrei skipt um hendur og hafifjárhæðin í raun bara verið millifærð af reikningi stefnda inn á reikningstefnanda. Stefnandihafi í framhaldinu fengið afhenta staðfestingu á láni hjá SPRON, dagsetta 6.ágúst 2004, en þar hafi gengistryggðu gjaldmiðlarnir verið sundurliðaðir. Í skjalinu hafi sagt að höfuðstóll hafi verið100.000.000 íslenskra króna og lántökukostnaður hafi verið 750.000 krónur. Hafi síðan 99.248.600 krónur verið lagðar inná íslenskan reikning stefnanda. Meðþessu skjali hafi svo verið fylgiskjal nr. 7154, sem staðfest hafilánveitinguna enn frekar. Í kredit reitkvittunarinnar hafi komið fram 100.000.000 króna. Hér hafi því verið um a ræða frekaristaðfestingu á því að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Ekki megi heldur gleyma því að í umsókn umlánið hafi fjárhæðin aðeins verið tilgreind í íslenskum krónum og myntirnartilgreindar með hlutfallstölum. Ennfremur byggir stefnandi á því að báðir samningsaðilar hafi efnt meginskyldursínar með greiðslu í íslenskum krónum, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr.155/2010 og 386/2012. Engu breyti þóttgreiðsluseðlar kveði á um gjaldeyrisviðskipti, engin heimild hafi verið veittfyrir slíkum gjaldeyrisviðskiptum heldur hafi stefnandi ávallt greitt samkvæmtgreiðsluseðli í íslenskum krónum. Stefnandibyggir á því að umræddur lánssamningur hafi falið í sér skuldbindingu vegna lánsfjárí íslenskum krónum og að fjárhæð lánssamningsins sé og hafi verið í íslenskumkrónum bundin við gengi erlendra gjaldmiðla.Telur stefnandi að slík gengistrygging sé í andstöðu við 13. og 14. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og tilgang löggjafar. Í fjölmörgum dómum Hæstaréttar hafi veriðkomist að þeirri niðurstöðu og því þurfi að endurreikna umræddan lánssamning aðnýju, sem stefnandi hafi þegar gert. Þá séskorað á stefnda að gera slíkt hið sama. Dómkrafastefnanda byggi á því að komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að lánssamninguraðila sé í íslenskum krónum, verði að reikna lánið að nýju miðað við vextisamkvæmt 3. sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001, en þó þannig að stefndi geti ekkikrafið stefnanda um vexti fyrir liðna tíð.Byggir stefnandi á því að undantekningarregla kröfuréttar umfullnaðarkvittanir eigi við um lánssamning aðila, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar ímálum nr. 600/2011, 464/2011, 50/2013 of 430/2013. Að baki þeirri undantekningarreglu búisjónarmið um öryggi í viðskiptum og það gæti haft í för með sér röskun áfjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum fjárhæðumfyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar. Stefnandibyggir á því að líta verði á kvittanir lánveitanda og forvera stefnda semfullnaðarkvittanir fyrir þá gjalddaga sem þegar hafi verið greiddir enda hafilánveitandi móttekið greiðslu þeirra án fyrirvara. Niðurstaða ofangreindra hæstaréttarmála sé ogí samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 604/2007, þar sem tekist hafi verið áum gildi fullnaðarkvittana. HafiHæstiréttur slegið því föstu í því máli að þegar skuldari hefði greitt í góðritrú og ekki vitað eða mátt vita að greiðsla fæli ekki í sér fullnaðargreiðslukröfu gæti kröfuhafi ekki haft uppi frekari kröfur enda hefði skuldari fengiðfullnaðarkvittun. Útreikningur stefnanda taki mið af þeirri forsendu að allarafborganir af lánssamningnum, eins og þær afborganir komi fram ágreiðslukvittunum, komi til frádráttar höfuðstól lánsins. Ídómi Hæstaréttar í máli nr. 50/2013 komi fram leiðbeinandi atriði um það tilhvers beri að líta við mat á gildi fullnaðarkvittana, en þau séu í fyrsta lagiað skuldari hafi verið í góðri trú, það er hafi hvorki vitað né mátt vita aðgreiðsla hans hafi verið ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi veriðá samningsaðilum að hann réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu og í þriðja lagihvorum aðila standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiða til þess aðvangreitt hafi verið. Í því sambandiskipti einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversulangur tími hafi liðið frá því að mistök komi fram þar til krafa er höfð uppi,hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvortsamningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfangviðbótarkröfu. Ekkert eitt þessaraatriða geti ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt áviðbótargreiðslum, heldur ráði þar heildarmat á aðstæðum öllum, en þvíverulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari séurökin til að víkja megi frá meginreglunni.Stefnandi hafi alla tíð greitt afláninu í góðri trú um að hann væri að inna af hendi réttar greiðslur vaxta ísamræmi við kröfur stefnda. Forveristefnda hafi sent út greiðsluseðla í samræmi við samning aðila og stefnandihafi greitt samkvæmt þeim. Forveristefnda hafi tekið við greiðslum athugasemdalaust og gefið út kvittanir. Aðstöðumunur aðila málsins séaugljós. Stefnandi sé fyrirtæki semsérhæfi sig í innflutningi á efni til miðstöðvar- og neysluvatnslagna enlánveitandi sé stórt fjármálafyrirtæki sem sérhæfi sig í lánveitingum tilfyrirtækja og neytenda og hafi haft sérþekkingu á þeim markaði. Það standi stefnda nær að beraáhættuna af eigin mistökum enda hafi það verið forveri stefnda sem hafi samiðalla skilmála samningsins einhliða og ráðið efni þeirra. Stefnandi hafi mátt treysta því að stefndi,sem sé starfsleyfisskylt fjármálafyrirtæki, færi að lögum við gerð samninga. Verði því að telja að fremur megi kennastefnda um þau mistök sem orðið hafi við samningsgerðina, sbr. dóm Hæstaréttarí máli nr. 430/2013.Þá hafi verið komin festa áviðskipti aðila enda hafi stefnandi greitt í samræmi við ákvæði samningsinsalla tíð. Engu skipti þótt gerðar hafiverið skilmálabreytingar á samningnum en skilmálabreytingarnar hafi einungisverið til komnar vegna mikillar hækkunar á höfuðstól lánsins vegna hinnarólögmætu gengistryggingar.Skilmálabreytingarnar hafi einnig verið samþykktar af báðum aðilum ogeigi ekki að hafa nein áhrif á festu samningsins. Loks verði að telja að viðbótarkarfa sú semstefndi hafi krafið stefnanda um eftir endurútreikning hafi verið umtalsverð,hvort sem miðað sé við upphaflega fjárhæð skuldbindinganna eða greidda vexti. Verði þannig að líta til fjárhæðar viðbótarkröfustefnda vegna gengistryggða hluta lánsins hinn 31. janúar 2012, miðað viðafturkallaðan endurreikning. Á þeim tímahafi forveri stefnda litið svo á að eftirstöðvar lánssamningsins hefðu verið103.375.750 krónur og hafi höfuðstóllinn því „lækkað“ að mati stefnda umrúmlega 20 milljónir króna. Samkvæmtendurútreikningi stefnda, þar sem allar afborganir hafi verið dregnar fráhöfuðstól lánsins nemi höfuðstóllinn á sama tíma 34.300.698 krónum, enmismunurinn og viðbótarkrafa stefnda nemi því 69.075.052 krónum, eða 69% afupphaflegum höfuðstól og u.þ.b. 250% af greiddum vöxtum þess hluta sem hafiverið 26.868.607 krónur.Engum geti dulist að óhagræðistefnanda af viðbótargreiðslu til stefnda hafi verið verulegt. Viðbótargreiðslan að fjárhæð 69.075.052krónur hafi augljóslega mikil áhrif á fjárhag venjulegs fyrirtækis. Þegar litið sé til allra þeirra atriða semHæstiréttur segi að ráði niðurstöðu um gildi fullnaðarkvittana sé ljóst að öllþessi atriði eigi við lán stefnanda.Verði því að taka tillit til þess við endurútreikning lánsins aðstefnandi hafi þegar greitt vexti og verði þeir vextir ekki teknir upp og hannkrafinn um greiðslu hærri vaxta fyrir þau tímabil.Stefnandi byggir einnig á því aðsömu rök eigi við hér og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 464/2012, um að lög nr.151/2010, gætu ekki haggað þeirri niðurstöðu um uppgjör milli aðila, þ.e. aðnýir vextir yrðu lagðir við þegar greidda gjalddaga, enda væri ekki meðalmennum lögum unnt að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efniskuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilt hafi þegar til þeirra hafiverið stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrár LýðveldisinsÍslands nr. 33/1944. Loks hafiHæstiréttur fallist á réttmæti þeirrar aðferðar Borgarbyggðar við endurútreikninglánsins, að afborganir af höfuðstól skuldar, sem Borgarbyggð hefði innt afhendi til þess dags sem Arion banki hf. hafi miðað útreikning sinn við, kæmu aðfullu til frádráttar höfuðstól lánsfjárhæðarinnar, sem hvorki bærigengistryggingu né annars konar verðbætur, og að fjárhæð greiddra vaxta hefðiengin áhrif þar á enda teldust þeir að fullu greiddir vegna þess tímabils. Hið sama gildi um endurreikning stefnanda.Stefnandi kveður stefnda strax íupphafi hafa verið grandsaman um að umrædd gengistrygging hafi veriðólögmæt. Í frumvarpi til laga nr.38/2001 komi sérstaklega fram að heimildir til að binda skuldbindingar ííslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væru felldar niður. Í umsögn banka og verðbréfafyrirtækja,dagsettri 24. apríl 2001, um frumvarp það sem hafi orðið að lögum nr. 38/2001,hafi verið á það bent að frumvarpið gerði það að verkum að óheimilt væri aðtengja lánssamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt. Í umsögninni sé þess óskað að þetta atriðiverði tekið til endurskoðunar. Að þessusögðu sé ljóst að stefnda hafi eða hafi mátt vera kunnugt um það frá upphafi aðgengistrygging lánsins hafi verið ólögmæt.Stefndi geti því ekki borið fyrir sig, ef fallist verður á aðsamningurinn sé bundinn ólögmætri gengistryggingu, að hann sé ósanngjarngagnvart stefnda. Stefnandi byggir á því að lítaverði til meginreglna kröfuréttar um lok kröfuréttinda. Samkvæmt meginreglum samninga- og kröfuréttarsé gjalddagi sá tími þegar kröfuhafa sé fyrst heimilt að krefjast þess afskuldara að hann inni greiðslu sína af hendi, þ.e. standi skil á greiðslukröfunnar, enda séu ekki til staðar neinar þær efndahindranir sem breytiskyldum aðila í því sambandi. Skuldari,þ.e. stefnandi í þessu tilfelli, hafi staðið við skyldur sínar með greiðsluafborgana af láninu athugasemdalaust og hafi greiðslukvittanir verið gefnar útán athugasemda eða fyrirvara. Samkvæmtíslenskri dómaframkvæmd hafi dómstólar margsinnis litið til þess að kröfuhafasé óheimilt að krefja skuldara um frekari greiðslu hafi hann ekki gertfyrirvara við greiðslukvittun. Þar semenginn slíkur fyrirvari hafi verið gerður sé stefnda óheimilt að krefjastfrekari og aukinna greiðslna vegna greiðslutímabils aftur í tímann. Vísbending varðandi slíka reglu komi einnigfram í ákvæði 35. gr. laga nr. 7/1936.Stefndi geti því ekki krafið stefnanda um frekari greiðslur miðað viðhina svokölluðu Seðlabankavexti eftir útgáfu síðustu kvittunar til stefnanda.Um lagarök vísar stefnandi tilstjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, meginreglna kröfu- og samningaréttar og meginreglnaneytendaréttar.Kröfu um málskostnað byggirstefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndibyggir kröfur sínar á því að lán stefnanda sé lögmætt lán í erlendri mynt. Óumdeilt sé að lán í erlendri mynt séu lögmæthér á landi. Stefndi gerir athugasemdirvið málatilbúnað og málsgrunvöll stefnanda í stefnu þar sem byggt sé á því aðsamningur aðila sé lánssamningur sem einn og sér sé grundvöllur kröfuréttindastefnda á hendur stefnanda. Um sé aðræða rammasamning um lánalínu, þ.e. lántökuheimild stefnanda hjá SPRON, og hafisá samningur markað ramma umræddrar lántökuheimildar, sbr. 1. gr. samningsins. Þar segi að samningurinn sé rammasamningur erkveði á um skilmála lántökuheimildar að „heildarfjárhæð ISK 100.000.000 eðajafngildi þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðli sem Sparisjóðurinn hefur aðgangað og Seðlabanki Íslands skráir sem og um skilmála þeirra lána sem lántakandigetur stofnað til á grundvelli heimildar sinnar“. Önnurákvæði samningsins séu í samræmi við það að um rammasamning um lánalínu hafiverið að ræða. Í grein 1.1 í samningnumséu skilgreiningar, en þar komi fram að samningsbundin fjárhæð merki þáheildarfjárhæð sem lántökuheimild lántakanda takmarkist við. Lán merki þá fjárhæð, sem lántakandi skuldiSparisjóðnum á hverjum tíma á grundvelli heimildar sinnar. Í2. gr. samningsins sé fjallað um skilyrði þess að lánsfjárhæðin verði greiddút, en þar segi: „Skylda sparisjóðsins til að greiða út hina samningsbundnufjárhæð er háð því skilyrði að sparisjóðnum hafi eigi síðar en fimm virkumdögum fyrir útborgunardag lánsins borist“ tiltekin gögn, s.s. útborgunarbeiðni. Í grein 3.1 í samningnum segi aðsamningsbundin fjárhæð skuli vera tiltæk lántakanda í einu lagi, enda hafiSparisjóðnum borist beiðni um útborgun (Viðauki I) fyrir kl 11 að morgni aðíslenskum tíma eigi síðar en þremur bankadögum fyrir útborgunardag. Í grein 3.2 í samningnum komi fram að hafibeiðni um útborgun ekki borist fyrir 6. ágúst 2004 falli niður skyldasparisjóðsins til að greiða hina samningsbundnu fjárhæð út. Samkvæmt framangreindum ákvæðum sé ljóst aðskylda SPRON til að greiða lánsfjárhæðina út hafi verið tímabundin og bundinþví skilyrði að útborgunarbeiðni bærist ella félli skuldbinding SPRON niður. Í4. gr. samningsins sé fjallað um gjalddaga „veitts láns“ og heimildir tilframlengingar. Lánið hafi verið tilþriggja ára með afborgunum vaxta og 1/60 höfuðstóls fjórum sinnum á ári oglokagjalddaga. Lánið hafi borið vextifrá útborgunardegi. Samkvæmt 7. gr. hafilánið átt að endurgreiðast í þeim gjaldmiðlum sem það hafi samanstaðið af ágjalddaga. Heimilt hafi verið að greiðainn á lánið að lágmarki 100.000 Bandaríkjadali í hvert skipti. Samkvæmt 14. gr. samningsins hafi lántakiveitti lánveitanda heimild til að skuldfæra afborganir af tilteknum reikningilántaka sem hafi verið tékkareikningur í íslenskum krónum. Í13. gr. samningsins sé kveðið á um þóknanir og kostnað lántaka af gerðsamningsins sem hafi verið óháður því hvort hin samningsbundna fjárhæð yrðigreidd lántaka eða ekki. Hafi því veriðum að ræða þóknun SPRON af rammasamningnum. Framangreindákvæði samningsins séu öll í samræmi við það að með samningnum hafi stefnandifengið lántökuheimild hjá SPRON, gjarnan nefnt lánalína. Samningurinn sem slíkur sé því ekkilánssamningur í hefðbundnum skilningi.Um sé að ræða rammasamning sem hafi falið í sér skuldbindingu af hálfuSPRON til að veita stefnanda lánafyrirgreiðslu að hámarki 100 milljónir ííslenskum krónum eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðli efstefnandi kysi að lánið yrði í erlendri mynt.Hin eiginlega lántaka hafi síðan farið fram þegar stefnandi hafi óskaðeftir því að nýta sér þá heimild sem samið hafi verið um. Hver „nýting“ lánsheimildar samkvæmtrammasamningnum sé skilgreind sem sjálfstætt lán. Samkvæmt 1. gr. samningsins hafi verið gertráð fyrir því að stefnandi gæti tekið fleiri en eitt lán á grundvelli heimildarsinnar og hafi því verið gert ráð fyrir því að til fleiri en eins sjálfstæðsláns gæti stofnast á grundvelli rammasamningsins. Rammasamningurinnhafi því ekki að geyma skuldaviðurkenningu í íslenskum krónum eins og haldið séfram í stefnu málsins. Rammasamningurinngeymi hvorki yfirlýsingu stefnanda um að hann standi í tiltekinni skuld viðSPRON né hafi hann myndað kröfuréttindi SPRON, nú stefnda, á hendurstefnanda. Samkvæmt meginreglumkröfuréttar sé krafa lögvarin heimild aðila til þess að krefjast þess af öðrumaðila að hann geri eitthvað eða láti eitthvað ógert. Það sé augljóst skilyrði þess að samningurverði talinn lánssamningur, þannig að kröfuhafi geti byggt á honumkröfuréttindi á hendur skuldara, að hann feli í sér skuldaviðurkenningu afhálfu skuldarans. Samkvæmt meginreglumsamningaréttar beri að líta til efnis samnings en ekki forms eða fyrirsagnarvið túlkun hans. Meðvísan til framangreinds beri að líta til útborgunarbeiðni lánsins við úrlausnmálsins. Samkvæmt 2. gr. rammasamningsinshafi skylda sparisjóðsins að greiða út hina samningsbundnu fjárhæð verið háðþví skilyrði að sparisjóðnum hefði eigi síðar en fimm virkum dögum fyrirútborgunardag lánsins borist slík beiðni ella félli skuldbinding SPRON niður,sbr. 3. gr. samningsins. Hinn6. ágúst 2004 hafi stefnandi óskað eftir því að lánsfjárhæðin yrði greiddút. Í beiðninni segi að lántaki vilji„taka út fjárhæðina ISK 100.000.000 í eftirfarandi gjaldmiðlum: SEK: 1066.670CHF: 446.270JPY: 54.415.420EUR: 347.780“ Samkvæmtbeiðninni hafi þess verið óskað að lánsfjárhæðin yrði lögð inn á tékkareikningí íslenskum krónum og hafi það verið gert í kjölfarið. Íútborgunarbeiðninni séu fjárhæðir hinna erlendu mynta tilgreindar og ráði þaðniðurstöðu um það í hvaða mynt lánsfjárhæðin hafi verið ákveðin. Rammasamningurinn hafi verið umlántökuheimild að heildarfjárhæð 100.000.000 króna eða jafngildi þeirrarfjárhæðar í öðrum gjaldmiðli og hafi stefnanda því verið frjálst að óska eftirláni í íslenskum krónum eða öðrum gjaldmiðlum allt að jafngildi 100 milljónakróna að því gefnu að SPRON hefði aðgang að myntinni og hún væri skráð hjáSeðlabanka Íslands. Útborgunarbeiðninsé því skuldaviðurkenning stefnanda í málinu þar sem hann óski með skýrum hættieftir láni í erlendri mynt. Þar séufjárhæðir hinna erlendu mynta lánsins skýrlega tilgreindar í sænskum krónum,svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum.Því hafi ekki stofnast til skuldbindingar stefnanda fyrr en meðundirritun hans á útborgunarbeiðnina, enda ljóst af rammasamningnum að enginfjárkrafa hafi verið til staðar, eða kröfuréttarsamband, fyrr enútborgunarbeiðnin hafi verið útfyllt og andvirði lánsins í kjölfarið greittstefnanda. Ákvæðirammasamningsins séu í fullu samræmi við það að lánið sé í erlendri mynt. Í 11. gr. samningsins sé sérstakur fyrirvarivegna endurfjármögnunar sparisjóðsins þess efnis að ef sparisjóðnum bjóðistekki endurfjármögnun á þeim kjörum sem geri honum kleift að endurlánalánsfjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtagrundvelli skuli tilkynnalántaka það og bjóða honum önnur lánskjör. Ídómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum sem varði skilsmun á lögmætum lánumí erlendri mynt og lánum í íslenskum krónum, sem bundin eru gengistryggingu meðólögmætum hætti, hafi myndast skýrar reglur um hvaða atriði ráði niðurstöðu umhvort um lögmætt erlend lán sé að ræða eða ekki. Hafi Hæstiréttur fyrst og fremst lagt tilgrundvallar skýringu á texta lánssamnings þar sem skuldbindingunni sé lýst,sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 391/2013.Í því sambandi hafi lykilþýðingu í hvaða mynt lánsfjárhæð sé ákveðin ogtilgreind í skuldaskjalinu, sbr. dóm Hæstaréttar frá 23. nóvember 2011 í málinr. 551/2011. Af dómaframkvæmd megi draga þáskýru meginreglu að ef lánsfjárhæð er ákveðin og tilgreind í erlendri mynt ískuldaskjali sé um lögmætt erlent lán að ræða og skipti þá engu hvort vísað sétil jafnvirðis fjárhæðar í íslenskum krónum eða ekki, sbr. dóm Hæstaréttar ímáli nr. 446/2013. Önnurgögn sem liggi fyrir í málinu taki og af allan vafa um að lán stefnanda hafiverið í erlendri mynt og hafi stefnandi mátt vita að lán hans hafi verið íerlendri mynt. Framalagðargreiðslukvittanir vegna lánsins gefi glöggt til kynna að lánið hafi verið íerlendum myntum. Þannig sé þarafborgunarfjárhæð lánsins tilgreind í hverri af hinum fjórum erlendu myntum,sundurgreint í afborgun af höfuðstól og vexti.Þá sé LIBOR-vaxta getið sem og eftirstöðva höfuðstóls í hverri mynteftir greiðslu. Í kvittununum sé svoeinnig getið gjaldeyrisviðskipta, þar sem greitt hafi verið af láninu ííslenskum krónum og myntgengis getið. Íþeim þremur viðaukum sem gerir hafi verið við rammasamninginn sé lánsfjárhæðinannaðhvort tilgreind í erlendum myntum lánsins eða jafnvirði hennar í íslenskumkrónum. Með undirritunskilmálabreytinganna hafi stefnandi staðfest að lánin væru í erlendrimynt. Stefndihafnar því að grein 13.1.1 í rammasamningnum styðji þann málatilbúnað stefnandaað lánið sé í íslenskum krónum. Í 13.gr. samningsins sé kveðið á um þóknanir, kostnað og gjöld lántaka af samningsgerðinni. Samkvæmt greininni sé umsýsluþóknun 75grunnpunktar eða 750.000 krónur og er þar kveðið á um að kostnaður lántaka séóafturkræfur þótt lánið verði ekki veitt.Samkvæmt þessu sé ljóst að umsýsluþóknunin hafi verið kostnaðurstefnanda við að fá lántökuheimild hjá SPRON og eðlilegt, og í samræmi við þaðsem tíðkist þegar samið sé um lánalínu, að kostnaðurinn taki mið afheildarfjárhæð lántökuheimildarinnar í íslenskum krónum, en eins og áður greinihafi stefnanda verið frjálst að taka lán í erlendum myntum eins og hann hafigert. Ákvæðií grein 5.2 í rammasamningnum um áhættu af gengissveiflum hafi þann einatilgang að vekja athygli lántakenda á því að skuld þeirra á hverjum tíma,umreiknuð í íslenskar krónur, geti orðið hærri en upphafleg viðmiðunarfjárhæðeða jafnvirðisfjárhæð lánsins í íslenskum krónum. Þessi áhætta sé vitaskuld aðeins raunverulegfyrir þá lántakendur sem hafi tekjur sínar í íslenskum krónum og kjósi aðgreiða af lánum sínum með íslenskum krónum, eins og stefnandi hafi gert. Umrætt ákvæði breyti því hins vegar ekki íhvaða mynt skuldbinding lántaka sé. Þaðleiði af dómaframkvæmd Hæstaréttar að svonefndar aðalskyldur aðila, þ.e. íhvaða mynt lánsfjárhæð hafi verið greidd lánveitanda eða í hvaða mynt lániðyrði endurgreitt, hafi enga þýðingu í málum þar sem lánsfjárhæð sé tilgreind íerlendum myntum láns í skuldaskjali, sbr. einkum dóma Hæstaréttar frá 2. maí2013 í máli nr. 715/2012 og 5. desember 2013 í máli nr. 446/2013. Hafi það því enga þýðingu fyrir úrlausnmálsins þótt lánsfjárhæðin hafi verið greidd stefnanda í íslenskum krónum eðaað hann hafi kosið að greiða af láninu með íslenskum krónum. Stefnanda hafi verið frjálst, eins og öðrumlántökum hjá SPRON, að fá andvirði lánsins greitt í hinum erlendu myntumlánsins eða greiða af því með erlendum gjaldeyri. Stefndibendir einnig á að vextir af láninu hafi verið svokallaðir LIBOR-vextir, semóumdeilt sé að aðeins geti átt við þegar um lán í erlendri mynt sé að ræða,enda hafi LIBOR-vextir aldrei verið skráðir á íslenskar krónur. Stefndihafnar því að handveðsyfirlýsing hafi einhverja þýðingu fyrir úrlausn málsins,enda verði að líta til samnings aðila og annarra skuldaskjala við úrlausnþess. Hæstiréttur hafi auk þess hafnaðþví að veðsetningar hafi einhverja þýðingu við túlkun skuldaskjala í málum semþessum. Stefndihafnar því og að endurreikningur Arion banka hf. á láninu, f.h. Dróma hf.,dagsettur 31. janúar 2012, hafi einhverja þýðingu fyrir úrlausn málsins. Eins og rakið sé í stefnu hafi stefnandihafnað endurreikningnum og því hafi samningssamband aldrei komist á milli aðilaá grundvelli hans. Þá hafi stefnandialdrei verið krafinn um greiðslur af láninu á grundvelli hans. Allir endurreikningar Dróma hf. hafi veriðbundnir skilyrðum og forsendum, m.a. um að þeir væru samþykktir af viðkomandilántökum, að undirrituð yrðu ný lánsskjöl o.s.frv. Endurreikningurinn hafi því aldrei gengiðeftir, enda hafi lán stefnanda aldrei lækkað á grundvelli hans, heldur hafistefnandi ávallt greitt af láninu eins og um erlent lán væri að ræða. Þá hafi endurreikningurinn veriðafturkallaður af hálfu Dróma hf. Stefndigerir ekki athugasemdir við útreikning stefnanda á eftirstöðvum lánsins miðaðvið 5. júní 2014, fallist dómurinn á kröfur hans um að skuldbindingin sé ííslenskum krónum gengistryggð í andstöðu við lög nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Umlagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, og laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfuum málskostnað byggir stefndi á 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.V Ágreiningurmáls þessa lýtur að því hvort lán sem stefnandi tók hjá Sparisjóði Reykjavíkurog nágrennis, SPRON, feli í sér að lánið sé í erlendri mynt eða íslenskumkrónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, samkvæmt 13.gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þegar það er metið verður að gæta að því aðekki var um lánssamning að ræða, heldur var hann samkvæmt efni sínu umsvokallaðan rammasamning. Í 1. gr. hans,þar sem kveðið er á um efni samningsins, segir að samningurinn sé rammasamningurog með honum sé kveðið á um skilmála lántökuheimildar sem Sparisjóðurinn veitilántakanda að heildarfjárhæð 100.000.000 króna eða jafngildi þeirrar fjárhæðarí öðrum gjaldmiðli sem Sparisjóðurinn hefur aðgang að. Þá kemur þar fram að um sé að ræðaheildarfjárhæð sem lántökuheimildir lántakanda takmarkist við. Hvorki var í samningnum að finna yfirlýsingustefnanda um að hann stæði í skuld við sparisjóðinn né myndaði hannkröfuréttindi sparisjóðsins á hendur stefnanda, heldur setti samningurinnaðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirra, m.a. með ákvæðum um útborgunhugsanlegs láns samkvæmt ósk stefnanda, endurgreiðslu þess og vexti af því, eftil þess kæmi að stefnandi léti reyna á rétt sinn til að taka lán á grundvellisamningsins. Í þessu ljósi getur þaðeitt út af fyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang viðskiptanna hafi veriðafmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskumkrónum. Verður því að líta svo á að íraun hafi stofnast til skuldbindingar um greiðslu lánsfjár og endurgreiðslu meðundirritun stefnanda á beiðni um útborgun og útborgun þess. Í þeirri beiðni er fjárhæð skuldarinnarskýrlega tilgreind í fjórum erlendum myntum.Þá voru þeir gjaldmiðlar og fjárhæð þeirra sundurliðuð á staðfestingusparisjóðsins um lánveitinguna. Enginbreyting varð á tilgreiningu skuldarinnar að þessu leyti þegar skilmálumlánssamningsins var síðar breytt, en þær skilmálabreytingar lutu ekki aðbreytingu á eðli skuldbindingarinnar.Verður ekki fallist á það með stefnanda að önnur ákvæði rammasamningsinsséu í ósamræmi við það að lánið hafi verið veitt í erlendum gjaldmiðlum, en súniðurstaða verður hvorki ráðin af ákvæði rammasamningsins um áhættu afgengissveiflum né því að stefnandi óskaði eftir því að lánið yrði greitt út ííslenskum krónum og greiddi af láninu í íslenskum krónum. Þegar framangreint er virt verður lagt tilgrundvallar að stefnanda hafi verið veitt gilt lán í hinum tilgreindu erlendugjaldmiðlum. Ber því þegar af þeim sökumað sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftirþessum málsúrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóminn.DÓ M S O R Ð :Stefndi, Hilda ehf., er sýkn afkröfum stefnanda, Efnissölu G.E. Jóhannssonar hf. Stefnandigreiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 417/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. janúar 2001 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess, með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að X verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, frá lokum þess gæsluvarðhalds sem hann nú sætir en lýkur í dag kl. 16:00, uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. janúar 2001, kl. 16:00. [ . . . ] Samkvæmt gögnum málsins hefur kærði viðurkennt aðild sína að innflutningi á rúmum 8 kg af amfetamíni og verður því fallist á það með lögreglustjóra að sterkur grunur sé um að hann hafi framið brot er geti að lögum varðað allt að 10 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a alm. hegningarlaga, og að brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er því fullnægt og verður því krafa lögreglustjóra tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki eru efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Ragnheiður Bragadóttir settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. janúar nk., kl. 16:00.
Mál nr. 10/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að afplána 240 daga eftirstöðvar reynslulausnar dóms Hæstaréttar Íslands nr. [...]/2014 frá [...]. mars 2013, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 5. september 2015 í 2 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að afplána 240 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar [...]. mars 2014 í máli nr. [...]/2013. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins er fram kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi, eftir að honum var veitt reynslulausn, gerst sekur um háttsemi sem varðað getur sex ára fangelsi. Hefur varnaraðili þannig gróflega rofið almennt skilyrði reynslulausnarinnar, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal afplána 240 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Hæstaréttar [...]. mars 2014 í máli nr. [...]/2013.
Mál nr. 488/2010
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
L og H gerðu með sér framvirka samninga þar sem L skuldbatt sig til að selja H hlutabréf í nánar tilgreindum félögum á gjalddaga samninganna gegn því að H greiddi samningsfjárhæðirnar inn á reikning L. L höfðaði síðar mál og krafði H um efndir á samningunum. Samningar báru með sér að arður af hlutabréfunum, sem kynni að vera greiddur út á samningstímabilinu, hefði átt að koma í hlut L en leiða til lækkunar á framvirku gengi bréfanna og þar með á fjárhæðinni sem H bar að greiða L. Kröfugerð L í málinu byggðist á samtölu samningsfjárhæða eins og þær voru í öllum samningunum. Í stefnu var í engu vikið að því hvort og þá af hvaða bréfum hefði verið greiddur arður á samningstímabilinu eða eftir gjalddaga samninganna og hvort þær greiðslur hefðu áhrif á kröfugerð L í málinu. Talið var að L hefði borið að taka tillit til arðgreiðslna við framsetningu kröfugerðar sinnar í málinu, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ef L teldi að samkomulag hafi verið milli aðila um að arði af bréfunum skyldi ráðstafað með öðrum hætti en kveðið væri á um í samningnum hefði þurft að geta þess í stefnu samkvæmt e. lið sömu greinar. Engu breytti í því efni þótt aðilar hefðu ekki lýst gagnaöflun lokið. Í ljósi þessara annmarka á málatilbúnaði L var fallist á kröfu H um að málinu yrði vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu eru fyrir Hæstarétti rekin tvö önnur mál um samkynja ágreining aðilanna. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Hafliða Þórssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 231/2013
Uppsögn Biðlaun Kjarasamningur
M höfðaði mál gegn sveitarfélaginu R og krafðist greiðslu biðlauna sem hún taldi sig eiga að fá óskert greidd í kjölfar þess að henni hafði verið sagt upp störfum og deildarstjórastaða hennar við grunnskóla R verið lögð niður. Í kjarasamningi var kveðið á um að starfsmaður með eins langan starfsaldur og M skyldi jafnan frá föst laun er starfi fylgdi í tólf mánuði frá því að látið væri af starfi, enda hefði starfsmaðurinn ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu hjá sveitarfélögum. Hélt M því fram að R hefði verið óheimilt að draga frá biðlaunum hennar laun sem hún fékk á meðan hún starfaði út þriggja mánaða uppsagnarfrest. Talið var að efnislegt inntak umrædds kjarasamningsákvæðis ætti rót sína að rekja til ákvæðis í brottföllnum lögum nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með vísan til dómafordæma Hæstaréttar um beitingu þess ákvæðis var talið að telja bæri uppsagnarfrest til biðlaunatíma. Var R því sýknað af kröfum M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. apríl 2013. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.280.178 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 426.726 krónum frá 1. apríl 2012 til 1. maí sama ár, af 853.452 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, en af 1.280.178 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Margrét Ólöf Ívarsdóttir, greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 23. janúar 2013, er höfðað af Margréti Ólöfu Ívarsdóttur, Hjálmholti 4, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2012 á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, Tjarnargötu 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.280.178 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 426.726 krónum frá 1. apríl 2012 til 1. maí s.á., af 853.452 krónum frá þeim degi til 1. júní s.á. en af 1.280.178 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefn¬anda málskostnað að mati réttarins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda hvernig svo sem málið fer. Helstu málsatvik eru þau að stefnandi, sem lauk kennaraprófi frá Kennara­háskóla Íslands 1992, starfaði hjá stefnda sem kennari við Austurbæjarskóla 1996 - 2003. Stefnandi var í barneignarleyfi skólaárið 1998 - 1999 en frá 2003 -2005 starfaði hún sem deildarstjóri við sama skóla og var deildarstjóri sérkennslu frá árinu 2005 og fram til 2011. Hluti af starfi hennar sem deildarstjóra var kennsla en laun hennar miðuðust við 100 % starf deildarstjóra. Stefnandi er félagsmaður í Skólastjórafélagi Íslands (SÍ) sem er eitt af aðildar­félögum Kennarasambands Íslands (KÍ). Um laun og launakjör sem og réttindi og skyldur stefnanda fór samkvæmt kjarasamningi SÍ og Sambands íslenskra sveitar­félaga. Laun stefnanda voru greidd fyrir fram. Með lögum nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda, var skólastjórnendum, þar með talið deildarstjórum, tryggður sami biðlaunaréttur og verið hafði í gildi meðan grunnskólar voru á vegum ríkisins. Hinn 28. apríl 2008 gerðu KÍ og launanefnd sveitarfélaga með sér samkomulag um framlengingu kjarasamnings SÍ. Í 9. gr. samningsins var samið um að nýr kafli kæmi í kjarasamninginn sem fjallaði um réttindi og skyldur skólastjórnenda. Samningnum fylgdi fylgiskjal IV þar sem fram komu ákvæði um réttindi og skyldur, þ.m.t. biðlaun skólastjórnenda. Hinn 1. júlí 2008 tóku gildi lög nr. 87/2008, um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda. Með þeim lögum var biðlaunaréttur kennara og skólastjórnenda felldur úr lögum. Hinn 31. mars 2011 afhenti skólastjóri Austurbæjarskóla stefnanda bréf sem bar yfirskriftina: Uppsögn úr starfi og tilboð um nýtt starf. Þar kom fram að stefnanda væri sagt upp starfi sem deildarstjóra við Austurbæjarskóla frá og með 1. apríl 2011 og að ástæður uppsagnarinnar væru þær að ákveðið hefði verið að leggja niður stöður deildarstjóra vegna hagræðingar í rekstri. Fram kom að uppsagnarfrestur stefnanda væri 3 mánuðir frá og með 1. apríl 2012 og tekið fram að stefnandi ætti að vinna út uppsagnarfrestinn eða til 31. maí 2011. Í uppsagnarbréfinu kom einnig fram að stefnanda væri boðið 100% starf sem kennari við skólann. Með bréfi, dagsettu 20. apríl sama ár, til skólastjóra Austurbæjarskóla gerði stefnandi athugasemdir við efni framangreinds bréfs frá skólanum og vakti athygli á röngum dagsetningum. Benti stefnandi á að hún hefði unnið sér inn sumarleyfi sumarið 2011 og liti svo á að starfsári hennar lyki með lokum skólaársins 31. júlí sama ár. Þá mótmælti stefnandi því að frá biðlaunarétti hennar yrði dreginn 3ja mánaða uppsagnarfrestur. Lögmaður stefnanda sendi Austurbæjarskóla bréf, dagsett 10. maí 2012, þar sem óskað var tiltekinna upplýsinga í ljósi framangreinds bréfs stefnanda. Lögmaður stefnanda ritaði launadeild stefnda bréf, dagsett 11. maí 2012, þar sem óskað var upplýsinga í tengslum við uppgjör á launum hennar vegna starfslokanna. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda frá 22. maí 2012 kom fram að uppsagnarfrestur hefði verið frá 1. apríl 2011 til 30. júní sama ár og að staða stefnanda hefði verið lögð niður frá og með 1. júlí sama ár. Óumdeilt er að stefnanda voru greidd laun í 3ja mánaða uppsagnarfresti frá 1. apríl 2011 til 30. júní sama ár og síðan biðlaun í 9 mánuði. Hinn 4. júní 2012 var stefnda sent bréf þar sem hann var krafinn um ógreidd biðlaun í 3 mánuði auk dráttarvaxta. Stefndi hafnaði þeirri kröfu og höfðaði stefnandi mál þetta í kjölfarið. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt að við niðurlagningu á stöðu hennar hjá stefnda hafi um réttindi hennar og skyldur farið samkvæmt kjarasamningi KÍ og SÍ við Samband íslenskra sveitarfélaga sem tók gildi 1. maí 2011. Um uppsagnarfrest hennar gildi ákvæði gr. 14.9 í sama kjarasamningi þar sem segi að þegar starfsmaður sé ráðinn ótímabundið þá skuli uppsagnarfrestur hans vera 3 mánuðir. Stefnandi hafi verið ráðinn ótímabundinni ráðningu og því hafi hún átt, eins og viðurkennt sé af stefnda, rétt á 3ja mánaða uppsagnarfresti sem hafi lokið 30. júní 2011. Uppsagnar­fresturinn sé lágmarksréttur, sbr. ákvæði 24.gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi kosið að segja starfi stefnanda lausu með uppsagnarfresti þegar fyrir lá að staðan yrði lögð niður og beri stefndi ábyrgð á þeirri ákvörðun sinni. Ekki hafi þurft að tilkynna starfsmönnum um niðurlagningu á stöðu með uppsagnarfresti og engin sérstök ákvæði séu um slíkt. Stefndi hafi hins vegar kosið að hafa þann háttinn á og við það sé hann bundinn og geti því ekki valið að fella uppsagnarfrestinn inn í biðlaunatímann. Hann sé bæði bundinn af ákvæði um upp­sagnar­frest, kjósi hann að notast við það, og jafnframt ákvæði um biðlaun, leggi hann stöðuna niður. Til viðbótar þeim uppsagnarfresti, sem stefndi hafi viðurkennt, eigi stefnandi rétt til biðlauna í 12 mánuði. Um þann rétt vísar stefnandi til gr. 14.2. í kjarasamningi KÍ og SÍ við Samband íslenskra sveitarfélaga. Stefnandi hafi hafið störf hjá stefnda 1996 og eigi hún því að baki starfsaldur sem sé lengri en 15 ár. Hún eigi því rétt á 12 mánaða biðlaunum og sé sá réttur lágmarkskjör en óheimilt sé að semja um eða greiða lægri laun en kjarasamningur segi til um samkvæmt 24.gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. og 1.gr. s.l. Stefndi geti ekki haft kjarasamningsbundinn biðlaunarétt af stefnanda með því að láta hann renna inn í rétt hennar til uppsagnarfrests. Um sé að ræða tvö aðskilin kjaraatriði sem hafi sjálfstætt gildi hvort á móti öðru. Á engan hátt sé um það samið í kjarasamningi að lækka megi biðlaun ef vinnuveitandi kjósi að segja starfsmanni fyrst upp störfum áður en til niðurlagningar á stöðu hans komi. Til þess að stefndi megi draga uppsagnarrétt frá biðlaunarétti stefnanda samkvæmt kjarasamningi, hefði þurft að vera ákvæði þess efnis í kjarasamningnum en svo sé ekki. Um sé að ræða ákveðin grunnréttindi og hafi það verið ætlun aðila kjarasamnings að þau mætti skerða hvort á móti öðru, hefðu aðilar kjarasamnings þurft að semja svo um. Þá telur stefnandi að ákveðin rökvilla felist í því að halda því fram að biðlaunaréttur geti runnið saman við rétt til uppsagnarfrests. Biðlaun geti ekki komið til fyrr en staða hafi verið lögð niður en það leiði af eðli máls og eins ákvæði gr. 14.9 í kjarasamningnum. Í bréfi stefnda komi fram að staða stefnanda hafi fyrst verið lögð niður hinn 1. júlí 2011. Fram að þeim tíma hafi laun hennar verið laun í uppsagnarfresti en eftir þann tíma hafi hún notið biðlauna og hafi biðlaunin því fyrst getað komið til eftir að staðan hafði verið lögð niður. Sé því ekki hægt að blanda biðlaunum saman við rétt sem verið hafi til staðar áður og sé að fullu uppfylltur. Stefnandi byggir á því að stefndi geti ekki byggt niðurstöðu sína á dómum Hæstaréttar nr. 1995:2342 og 1996:4043. Þeir dómar hafi verið uppkveðnir þegar enn voru í gildi lög nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það biðlaunaákvæði, sem nú sé að finna í gr. 14.9 í kjarasamningi KÍ og SÍ við sveitarfélög, eigi rót sína að rekja til biðlaunaákvæðis, sem hafi verið að finna í lögum nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda, en það biðlauna­ákvæði laganna sé ekki lengur í gildi. Eins og fram komi í formála að kafla 14 í nefndum kjarasamningi, hafi aðilar samið um þessi réttindi í kjarasamningi. Ef það hefði verið ætlun aðila að uppsagnarfrestur og biðlaun gætu skarast, hefðu aðilar kjarasamningsins þurft að taka það fram. Fullt tilefni hefði verið til þess þar sem þessi tvö dómafordæmi hafi verið til staðar. Engu að síður hafi aðilar kjarasamningsins samið um óbreytt biðlaun og óbreyttan uppsagnarfrest og hafi ekki verið minnst á það einu orði að uppsagnarfrestur ætti að dragast frá biðlaunum. Engin slík ákvæði sé að finna í þeim kjarasamningi sem aðilar gerðu með sér 2008 eða 2011. Þá byggir stefnandi á því að ekki sé hægt að líkja saman lagatúlkun og túlkun kjarasamninga. Lagatúlkun sú, sem hafi átt sér stað með fyrrgreindum dómum, hafi byggst á þeim lagatexta sem fyrir var. Túlkun kjarasamninga lúti hins vegar öðrum lögmálum en kjarasamningar og það sem í þeim standi sé lágmarksréttur og verði að túlka slíka samninga í því ljósi, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. einnig 7.gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, og 1.gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launþega. Þá sé ekkert fram komið sem bendi til þess að aðilar kjarasamningsins hafi ætlað að semja um að nefnd dómafordæmi ættu að teljast hluti af kjarasamningi aðila. Ekkert í aðdraganda þess kjarasamnings, sem aðilar hafi gert á sínum tíma, né í texta samningsins bendi til þess. Þá beri að líta til þess að í samkomulagi SÍ og Sambands íslenskra sveitarfélaga um réttindi og skyldur, sem fram komi í fylgiskjali merktu IV og fylgdi kjarasamningi þeirra, sem gerður var í apríl 2008, hafi komið fram skýringar á biðlaunaákvæði samkomulagsins. Þar sé skilyrðið um óslitið starf skilgreint og eins hugtakið staða. Þá sé fjallað um skýringu og túlkun á biðlaunatímanum. Hvergi sé á það minnst að uppsagnarfrestur eigi að skerða biðlaun eða öfugt en fullt tilefni hefði verið til þess ef svo hefði átt að vera. Þá vísi stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 223/1999. Þar hafi Hæstiréttur ekki fallist á að ákvæði til bráðabirgða, sem kvað á um bótarétt vegna þess að staða var lögð niður, mætti túlka á sama hátt og fyrri úrlausnir réttarins sögðu til um. Í dóminum hafi verið lögð áhersla á að löggjafinn hefði þurft að tiltaka það með tvímælalausum hætti, ef bótarétturinn hefði átt að sæta frekari skerðingum en ákvæðið sjálft hafi sagt til um. Á sama hátt hefðu aðilar kjarasamnings þurft að semja svo um með tvímælalausum hætti að biðlaunaréttur gæti skarast við rétt til launa í uppsagnarfresti. Það hafi ekki verið gert og því geti stefndi ekki byggt rétt sinn á þessu. Stefnandi bendir á að kjarasamningar séu formbundnir, sbr. 10.gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Ef ætlun aðila hefði verið sú að biðlaunaákvæðið ætti í raun að vera 9 mánuðir í stað 12, vegna ákvæða um uppsagnarfrest, hefði þurft að setja slíkt ákvæði í samning aðila vegna skilyrðisins um að kjarasamningar skuli vera skriflegir. Þá sé og til þess að líta að Reykjavíkurborg sé nánast eina sveitarfélagið sem túlki kjarasamning aðila þannig að skerða eigi biðlaun vegna uppsagnarfrests. Stefnandi hafi mótmælt þessum áformum stefnda um leið og þau hafi verið tilkynnt og hafi stefndi því mátt vita að hann yrði krafinn um það sem eftir stóð af biðlaunum stefnanda. Stefnandi hafi heldur ekki unnið hjá öðrum á biðlaunatímanum og því eigi biðlaun hennar ekki að skerðast vegna þess. Um kröfu sína um dráttarvexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og um málskostnaðarkröfu til 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. III. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og hafnar því að stefnandi eigi kröfu um greiðslu biðlauna fyrir apríl, maí og júní 2012. Samkvæmt kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og KÍ vegna SÍ, sem gildi frá 1. maí 2011 til 31. mars 2014, hafi stefnda verið heimilt að draga laun stefnanda í uppsagnarfresti, sem hafi verið þrír mánuðir, frá tólf mánaða biðlaunum hennar. Stefndi hafi því gert upp við stefnanda að fullu. Stefnandi grundvalli meintan rétt sinn á ákvæðum í 14. kafla kjarasamnings Sambands íslenskra sveitarfélaga og KÍ. Inngangsorð 14. kafla kjarasamningsins beri með sér að tilurð kaflans skýrist af því að lög nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda, hafi verið felld úr gildi. Stefnandi byggi meintan rétt sinn á gr. 14.9 um uppsagnarfrest og á gr. 14.12 um biðlaun. Beri orðalag gr. 14.12 með sér að biðlaunaákvæði kjarasamningsins eigi rót sína að rekja til biðlaunaákvæðis, sem hafi verið að finna í 14. gr. laga nr. 72/1996. Ákvæði kjarasamningsins og lagaákvæðið séu orðrétt hin sömu. Í greinargerð með frumvarpi því, sem hafi orðið að síðastnefndum lögum, segi um 14. gr.: „Grein þessi svarar til 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins“. Fyrirmynd biðlaunaákvæðisins sé því ákvæði 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Með dómum Hæstaréttar nr. 1995:2342 (mál nr. 93/1994) og 1996:4043 (mál nr. 235/1996) hafi dómurinn kveðið úr um það að frá biðlaunatíma, samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954, skyldi draga uppsagnarfrest. Niðurstaða Hæstaréttar sé skýr um að biðlaun samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954 komi ekki til viðbótar launum í uppsagnarfresti, heldur komi laun í uppsagnarfresti til frádráttar biðlaunum. Ástæðulaust sé að ætla að biðlaunaákvæði kjarasamningsins hafi verið ætlað annað inntak en fyrirmyndarinnar, þ.e. ákvæði 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Þvert á móti sé, með vísan til inngangsorða 14. kafla kjarasamningsins, fullt tilefni til að ætla að biðlaunaákvæði kjarasamningsins hafi verið ætlað að tryggja starfsmönnum sama rétt og lagaákvæðið, fyrirmyndin, hefði áður gert. Hefði vilji samningsaðila staðið til þess við gerð kjarasamninga að rýmka og/eða þrengja biðlaunaréttinn, sem fyrirmyndarákvæðið hafi kveðið á um, hefði samningsaðilum verið í lófa lagið að semja á þá leið. Hafi niðurstöður Hæstaréttar í málum nr. 1995:2342 og 1996:4043 og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 223/1999 allar legið fyrir við gerð kjarasamninganna. Verði því að ætla að samningsaðilum hafi við samningsgerðina verið fullkunnugt um inntak þeirrar lagareglu sem notast hefði verið við sem fyrirmynd. Stefndi mótmælir þeirri skoðun stefnanda, sem fram komi í stefnu, að það felist rökvilla í því að biðlaunaréttur renni saman við rétt til uppsagnarfrests. Í dómum Hæstaréttar nr. 1995:2342 og 1996:4043 hafi verið staðfest sú framkvæmd sem stefnandi telji rökvillu. Þá sé fordæmisgildi þessara dóma Hæstaréttar, hvað varði ákvæði 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954, engu minna þó að lögin hafi verið felld úr gildi. Stefnandi vísi í stefnu til dóms Hæstaréttar í máli nr. 223/1999 og geti þess réttilega að niðurstaða dómsins í því máli hafi verið öndverð við áðurnefnda niður­stöðu réttarins í áðurnefndum dómum nr. 1995:2342 og 1996:4043. Stefndi bendir hins vegar á að það komi skýrt fram í dóminum í máli nr. 223/1999 að inntak bótaréttarins samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996, sem þar liggur til grundvallar, sé ekki hið sama og inntak biðlaunaréttarins samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954, sem fjallað hafi verið um í dómum Hæstaréttar nr. 1995:2342 og 1996:4043. Þá komi skýrt fram að ólíkt inntak lagaákvæðanna,1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954 og 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996, skýri það mat réttarins að fyrri dómsúrlausnir Hæstaréttar um skerðingu vegna launa í uppsagnarfresti hafi ekki fordæmisgildi við úrlausn réttarins í málinu nr. 223/1999. Því sé ljóst að Hæstiréttur hafi ekki horfið frá þeirri afstöðu sem fram kemur í dómum réttarins nr. 1995:2342 og 1996:4043 og standi sú túlkun réttarins því óhögguð. Óútskýrt sé í stefnu hvers vegna stefnandi telji nærtækara að líta til túlkunar Hæstaréttar á biðlaunaákvæði laga nr. 70/1996 fremur en að líta til túlkunar réttarins á því lagaákvæði sem óumdeilanlega sé fyrirmynd þess samningsákvæðis, sem á reyni í þessu máli, þ.e. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefndi bendir á að fullyrðing stefnanda í stefnu um að stefndi sé nánast eina sveitarfélagið, sem túlki kjarasamning aðila þannig að skerða eigi biðlaun vegna upp­sagnar­frests, sé ekki studd neinum gögnum, auk þess sem túlkun annarra sveitarfélaga geti ekki bundið stefnda í þessu máli. Samband íslenskra sveitarfélaga, sem fari með samningsrétt f.h. sveitarfélaganna gagnvart KÍ, hafi leiðbeint aðildarsveitarfélögum sínum um samtúlkun uppsagnarfrests og biðlaunaréttar. Leiðbeiningarnar séu á þá leið að rétt sé að telja uppsagnarfrest til biðlaunatíma. Stefndi vísar til framanritaðs um að krafa stefnanda um greiðslu biðlauna fyrir apríl, maí og júní 2012 verði ekki grund­völluð á ákvæðum kjarasamnings. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi byggir málatilbúnað sinn m.a. á meginreglum samningaréttar um túlkun samningsskuldbindinga og kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Ekki er í málinu tölulegur ágreiningur milli aðila málsins og þá eru þeir sammála um að stefnandi hafi við starfslok átt rétt á biðlaunum í 12 mánuði. Jafnframt er óumdeilt að uppsagnarfrestur stefnanda var 3 mánuðir Hins vegar lýtur ágreiningur málsins að því, hvort stefnda hafi verið heimilt að draga laun stefnanda í uppsagnarfresti frá biðlaunum hennar svo sem stefndi gerði við uppgjör gagnvart stefnanda. Í 14. kafla kjarasamnings milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og KÍ vegna SÍ, sem gildir frá 1. maí 2011 til 31. mars 2014, segir í inngangsorðum að nýr kafli hafi bæst við kjarasamninginn 1. ágúst 2008 en þá hafi fallið úr gildi lög nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla. Í 14. gr. laganna var að finna svohljóðandi biðlaunaákvæði: „Nú er staða lögð niður og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í sex mánuði frá því að hann lét af starfi ef hann hefur verið í þjónustu sveitarfélaga skemur en 15 ár, en í tólf mánuði eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu hjá sveitarfélögum.“ Segir um lagaákvæðið í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögunum, að það svari til 14. gr. fyrri laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38/1954. Ákvæðið er tekið orðrétt upp í ákvæði gr. 14.12 í núgildandi kjarasamningi, sem fjallar um biðlaun. Má af þessu ráða, að efnislegt inntak gr. 14.12 í núgildandi kjarasamningi á rót sína að rekja til síðast­greindra laga nr. 38/1954. Í athugasemdum með biðlaunaákvæði 14. gr. þeirra laga er lýst þeim tilgangi ákvæðisins að tryggja starfsmanni laun sem samsvari launum í ríflegum uppsagnarfresti ef staða hans er lögð niður. Með vísan til þessa hefur Hæstiréttur Íslands litið svo á að telja beri uppsagnarfrest til biðlaunatíma. Þegar litið er til þess, sem áður er rakið um efni og tilurð biðlaunaákvæðis gr. 14 í kjarasamningnum, verður ekki fallist á það með stefnanda að við kjarasamnings­gerðina hefði þurft að semja sérstaklega um að draga mætti uppsagnarfrest frá biðlaunarétti stefnanda, enda lágu dómafordæmin þá fyrir. Verður því að líta svo á að ef til hefði staðið að víkja frá þeim skilningi sem kemur fram í dómsniðurstöðum þeirra mála, hefði þurft að ganga til samninga um það. Breytir engu að þessu leyti þótt í 10. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sé mælt fyrir um að kjarasamningar séu skriflegir. Þá verður, að öllu framangreindu virtu, hvorki fallist á það með stefnanda að réttur hennar að því er varðar annars vegar uppsagnarfrest og hins vegar biðlaun séu tvenns konar lágmarksréttindi sem ekki geti skarast né heldur að á rétti til launa í uppsagnarfresti og rétti til biðlauna sé slíkur eðlismunur að þau geti ekki mæst. Loks verður ekki fallist á það með stefnanda að niðurstaða dóms í máli Hæstaréttar Íslands nr. 223/1999 verði lögð hér til grundvallar. Er enda í forsendum þess dóms sérstaklega tekið fram að inntak bótaréttar samkvæmt tilteknu bráðabrigða­ákvæði laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem ágreiningur málsins snerist um, sé ekki að öllu leyti hið sama og biðlaunaréttarins og því hafi fyrri dómsúrlausnir Hæstaréttar um skerðingu vegna launa í uppsagnarfresti ekki fordæmis­gildi við úrlausn málsins. Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi verið heimilt að draga laun stefnanda í 3ja mánaða uppsagnarfresti frá 12 mánaða bið­launum stefnanda. Óumdeilt er að stefndi hefur gert upp við stefnanda í samræmi við þá niðurstöðu. Að þessu virtu er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Margrétar Ólafar Ívarsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 478/2012
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Lögheimili Umgengni Meðlag
Með úrskurði héraðsdóms var leyst úr ágreiningi K og M um forsjá tveggja barna þeirra til bráðabirgða þar til dómur gengur í forsjármáli þeirra. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að ekki væru efni til að fella niður sameiginlega forsjá K og M, en tók til greina kröfu K um að lögheimili barnanna yrði hjá henni og var M gert að greiða K meðlag með hvoru barni um sig. Þá tók Hæstiréttur afstöðu til inntaks umgengnisréttar M við börnin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2012, sem barst héraðsdómi degi síðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 6. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2012, þar sem hafnað var kröfum aðila um breytingu á forsjá sona þeirra, A, fæddur [...] 2000, og B, fæddur [...] 2005, og mælt fyrir um að þeir skuli búa hjá foreldrum sínum á víxl viku í senn eftir nánara samkomulagi foreldranna. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að henni verði falin forsjá drengjanna til bráðabirgða þar til dómur gengur í forsjármáli aðila í héraði en til vara að lögheimili þeirra verði ákveðið hjá henni til sama tíma. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða einfalt meðlag með drengjunum frá uppsögu dóms Hæstaréttar í kærumáli þessu. Þá krefst hún þess einnig að ákveðið verði inntak umgengnisréttar drengjanna við það foreldri sem ekki fær forsjá eða drengirnir hafi ekki lögheimili hjá. Sóknaraðili krefst málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, án tillits til gjafsóknar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að ekki séu efni til að fella niður sameiginlega forsjá aðila með sonum þeirra með því að fela hana öðru þeirra á meðan mál um forsjá til frambúðar er til meðferðar fyrir dómi. Kemur þá til úrlausnar ágreiningur þeirra um hvernig fari um lögheimili drengjanna, umgengni við þá og meðlag með þeim á þeim tíma, sbr. 2. mgr. 35. gr. barnalaga. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að báðir aðilar séu hæfir foreldrar og færir um að veita sonum sínum gott heimili. Af gögnum málsins verður ráðið að drengirnir hafi alla tíð búið hjá báðum foreldrum sínum þar til upp úr sambúð þeirra slitnaði í ágúst 2011. Bjuggu drengirnir hjá varnaraðila frá þeim tíma fram í byrjun febrúar 2012 þegar þeir fluttu til sóknaraðila þar sem þeir búa nú. Verður að telja að það muni valda minnstri röskun á högum drengjanna að lögheimili þeirra verði hjá sóknaraðila þar sem þeir búa nú. Af þeim sökum verður sú krafa sóknaraðila tekin til greina. Samkvæmt því verður varnaraðila gert að greiða einfalt lágmarksmeðlag með hvorum drengnum um sig frá uppsögu dóms þessa þar til endanlegur dómur gengur í forsjármáli aðila. Báðir aðilar hafa gert kröfu um að ákvarðað verði um inntak umgengnisréttar meðan forsjármál þeirra er til meðferðar hjá dómstólum. Í samræmi við það sem áður segir skal umgengni varnaraðila við syni sína hagað þannig, þar til endanlegur dómur gengur í forsjármálinu, að regluleg umgengni verði aðra hverja helgi frá kl. 16 á föstudegi til kl. 16 á mánudegi, fyrst dagana 27. til 30. júlí 2012. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Ekki verður af gögnum málsins ráðið að sóknaraðili hafi fengið leyfi til gjafsóknar í máli þessu. Dómsorð: Sóknaraðili, K, og varnaraðili, M, skulu á meðan forsjármál þeirra er rekið fara sameiginlega með forsjá sona sinna, A og B. Lögheimili drengjanna skal á sama tíma vera hjá sóknaraðila. Varnaraðili greiði einfalt meðlag með sonum sínum frá uppsögu dóms þessa. Þar til leyst hefur verið úr ágreiningi um forsjá drengjanna til frambúðar skulu þeir njóta reglulegrar umgengni við varnaraðila aðra hverja helgi, frá kl. 16 á föstudegi til kl. 16 á mánudegi, fyrst dagana 27. til 30. júlí 2012. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 361/2015
Kærumál Skýrslugjöf Vitni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Á um að X og Y yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan vitni gæfi skýrslu þar sem talið var að nærvera þeirra við skýrslugjöfina gæti orðið því sérstaklega íþyngjandi og haft áhrif á framburð þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 21. maí 2015, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 18. maí 2015, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðilum yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan tiltekið vitni gæfi skýrslu við aðalmeðferð máls sóknaraðila á hendur þeim. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti en brotaþoli krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Að virtu fyrirliggjandi vottorði sálfræðings, sem vikið er að í hinum kærða úrskurði, og að teknu tilliti til sakargifta í málinu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 537/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. ágúst 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 2. september 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi 11. júní 2014 var ákærði dæmdur í 10 mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár frá birtingu dómsins fyrir auðgunarbrot og fíkniefnalagabrot framin á árinu 2013. Í hinum kærða úrskurði segir ranglega að þrír mánuðir af refsingunni hafi verið skilorðsbundnir. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna úrskurðarins verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 179/2017
Kærumál Gjafsókn Lögmaður Þóknun Aðfararheimild
E krafðist þess að málflutningsþóknun lögmanns hennar vegna reksturs máls E og L hf. í héraði yrði hækkuð, en málinu hafði lokið með dómsátt og ákvörðun um málskostnað verið lögð í úrskurð héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til yfirlits yfir unna tíma lögmanns E var fallist á að hækka þóknunina úr 730.000 krónum í 900.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og IngveldurEinarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barsthéraðsdómi 15. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2017, þar sem felldur varniður málskostnaður í máli varnaraðila gegn sóknaraðila, en allurgjafsóknarkostnaður skyldi greiðast úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns sóknaraðila, 730.000 krónur. Málinu var að öðru leyti lokið meðdómsátt 2. mars 2017. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málflutningsþóknunlögmanns síns vegna reksturs málsins í héraði verði ákveðin 1.624.152 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti, en til vara að þóknunin verði ákveðin að matiréttarins. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Eins og fyrr greinir lauk máli aðila með dómsátt en ákvörðun ummálskostnað var lögð í úrskurð héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr.91/1991. Með hinum kærða úrskurði var gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, þar meðtalin þóknun lögmanns hennar sem greiðast skyldi úr ríkissjóði, ákveðin 730.000krónur ,,að meðtöldum virðisaukaskatti.“Sóknaraðili hefur lagt fram sundurliðað yfirlit yfir unna tíma lögmannssíns í málinu og telur með vísan til þess að þóknunin sem lögmanninum varákveðin í héraðsdómi hafi verið of lág. Með hliðsjón af framangreindu yfirlitier fallist á að hækka þá þóknun í 900.000 krónur. Í samræmi við dómvenju er ekkitekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun slíkrar þóknunar.Dómsorð:Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, EyglóarSifjar Steindórsdóttur, í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hennar, Gríms Sigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, 900.000 krónur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10.mars 2017.Mál þetta var höfðað með stefnu birtri stefndu þann26. janúar 2016. Stefnandi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík ogstefnda er Eygló Sif Steindórsdóttir, Asparlundi 9, Garðabæ. Dómkröfurstefnanda eru þær að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn íveðrétt sem stefnandi á í eignarhlutum stefndu í fasteigninni að Asparlundi 9,Garðabæ, fnr. 206-9268, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0140-63-005483, útgefnu 1.nóvember 2005, til tryggingar á skuldum Gullsmiðju Óla ehf., við stefnanda skv.lánssamningi nr. 0140-74-401832, upphaflega að fjárhæð 12.000.000 kr. Þá krefststefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda.auk virðisaukaskattar. Stefndakrefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndamálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál að viðlögðumvirðisaukaskatti Íþinghaldi 2. mars sl. lögðu aðilar fram dómssátt um annað en greiðslumálskostnaðar. Í sáttinni felst heimild stefnanda til að gera fjárnám, frá ogmeð 3. apríl 2017, inn í veðrétt sem stefnandi á í eignarhlutum stefndu ífasteigninni að Asparlundi 9, Garðabæ, fnr. 206-9268, enda hafi stefnda ekkiáður gefið út afsal fyrir eigninni til stefnanda. Var málið tekið til úrskurðarum málskostnað. Réttþykir að málskostnaður falli niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991. Stefndanýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 1. júní 2016. Allurmálskostnaður hennar greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar,Gríms Sigurðarsonar hrl., sem er hæfilega ákveðin 730.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. IngibjörgÞorsteinsdóttir kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð :Málskostnaður milli aðila fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hennar, Gríms Sigurðarsonar hrl., 730.000 krónur.
Mál nr. 401/2013
Fjárdráttur Ómerking Heimvísun
X var ákærð fyrir fjárdrátt með því að hafa, sem varamaður stjórn A ehf., sameiginlega með Y, dregið félaginu og notað til reksturs þess fjármuni sem haldið var eftir af launagreiðslum starfsmanns og ganga áttu til Innheimtustofnunar sveitarfélaga. Með vísan til játningar ákærðu var í héraði farið með málið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. X var hins vegar sýknuð af ákærunni með vísan til stöðu hennar í stjórn A, þar sem ekkert hefði bent til að hún hefði tekið sæti í stjórninni í forföllum aðalmanns. Hæstiréttur taldi að ekki hefði með réttu mátt líta svo á að fyrir lægi skýlaus játning X á sakargiftum þannig að hún hafi verið í samræmi við gögn málsins um aðkomu X að brotinu. Hefðu ekki verið lagaskilyrði til þess að taka málið til dóms í héraði án frekari reifunar og eftir atvikum gagnaöflunar um þátt X í broti. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2013. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að ákærða verði sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og hún dæmd til refsingar. Ákærða krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákærðu og meðákærða í héraði gefin að sök fjárdráttur „með því að hafa, ákærði Y sem stjórnarformaður A ehf. ... og ákærða X sem varamaður í stjórn félagsins, sameiginlega á tímabilinu frá apríl 2011 til desember 2011, dregið félaginu og notað til reksturs þess samtals 647.883 krónur, sem ákærðu héldu eftir af launagreiðslum til starfsmannsins ... og ganga áttu til Innheimtustofnunar sveitarfélaga innan hálfs mánaðar samkvæmt 1. tl. 7. mgr. 5. gr. laga nr. 54, 1971 um Innheimtustofnun sveitarfélaga.“ Málið var þingfest í héraði 7. mars 2013 og ákæran borin undir ákærðu en málinu frestað að ósk þeirra beggja. Í næsta þinghaldi 11. apríl 2013 var bókað: „Ákærðu viðurkenna skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru. Er nú farið með mál þetta samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Sækjandi og verjandi ákærðu tjá sig í stuttu máli um lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga og leggja málið að svo búnu í dóm.“ Með málið fór aðstoðarmaður dómara við Héraðsdóm Suðurlands. Í hinum áfrýjaða dómi segir svo um meðferð þess: „Með vísan til skýlausrar játningar ákærðu beggja og þar sem dómari taldi ekki ástæðu til að draga í efa að játning þeirra væri sannleikanum samkvæm var farið með málið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eftir að sækjanda og verjanda ákærðu hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga.“ Í framhaldi af því sagði að „um málavexti vísast til ákæruskjals“ og á þeim grunni var meðákærði í héraði fundinn sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru og réttilega var þar talin heimfærð til refsiákvæðis. Var hann dæmdur í 60 daga fangelsi bundið almennu skilorði í tvö ár. Hefur hann unað dómi. Um þátt ákærðu sagði í héraðsdómi: „Hvað varðar ákærðu X, kemur sérstaklega til skoðunar staða hennar í stjórn félagsins. Mál þetta er höfðað á hendur henni sem varamanni í stjórn félagsins A ehf. eins og lýst er í ákæru og refsiábyrgð hennar á því byggð að hún eigi sæti í stjórn félagsins. Ber þá að líta til meginreglu félagaréttar, að varamaður tekur eingöngu sæti í félagsstjórn í forföllum aðalmanns. Ekkert í gögnum máls þessa bendir til þess að svo hafi háttað til í stjórn A ehf., og er það því mat dómsins að sýkna beri ákærðu X af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu.“ II Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram ágreiningur um hvað falist hefði í bókaðri játningu ákærðu við meðferð málsins í héraði. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að ákærða hafi viðurkennt aðkomu sína að því að þeir fjármunir sem um ræðir í ákæru hafi ekki skilað sér til rétts eiganda þeirra. Því fái ekki staðist sú fullyrðing í héraðsdómi að líta beri einvörðungu til stöðu hennar sem varamanns í stjórn umrædds hlutafélags. Málflutningur í héraði hafi einvörðungu lotið að reifun lagaatriða um ákvörðun refsingar ákærðu beggja en ekki heimfærslu háttsemi ákærðu X til refsiákvæða með tilliti til gagna málsins. Af þeim sökum hafi hvorugur málsaðila talið þörf frekari gagnaöflunar og þess að aðalmeðferð færi fram. Af hálfu ákærðu er á hinn bóginn fullyrt að málflutningur hafi einmitt lotið að hinu síðastnefnda atriði. Ákærða hafi játað þá háttsemi sem um ræðir, en gert ágreining um heimfærslu háttseminnar. Hafi framangreind bókun í þingbók um reifun lagaatriða falið í sér lýsingu á þeim ágreiningi. Hvorugur sakflytjenda hafi þó talið þörf á aðalmeðferð í málinu eða öflunar frekari gagna um aðkomu ákærðu að broti. Er málið var tekið til dóms í héraði var ekki bókað sérstaklega um kröfugerð aðila eins og bar að gera hefði komið fram skýr krafa ákærðu um sýknu, en í 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 er það gert að skilyrði fyrir því að máli verði lokið á þann einfalda hátt sem kveðið er á um í lagagreininni að dómari telji ekki ástæðu til að draga í efa að játning ákærðra á sakargiftum sé sannleikanum samkvæm. Fallast má á með héraðsdómi að staða ákærðu hjá framangreindu einkahlutafélagi ein og sér þurfi ekki að leiða til sakfellingar fyrir það brot sem ákæra fjallar um, en samkvæmt ákæru er henni á hinn bóginn gefið að sök að hafa ásamt meðákærða í héraði staðið „sameiginlega“ að fjárdrætti í þágu félagsins. Af röksemdum í hinum áfrýjaða dómi og fullyrðingum af hálfu ákærðu hér fyrir dómi verður ekki með nægilega öruggum hætti séð að með réttu hafi mátt líta svo á, að fyrir lægi skýlaus játning ákærðu á sakargiftum í skilningi framangreinds lagaákvæðis þannig að hún hafi verið í samræmi við gögn málsins um aðkomu hennar að því broti sem meðákærði í héraði var fundinn sekur um. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að miða við að ekki hafi verið lagaskilyrði til þess að taka það til dóms í héraði án frekari reifunar og eftir atvikum gagnaöflunar um þátt ákærðu í broti. Af þessu leiðir að ekki verður hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til frekari meðferðar að því er varðar ákærðu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjenda ákærðu, svo sem í dómsorði greinir. Það athugast að við meðferð málsins í héraði hefði verið rétt að gæta að 5. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 7. maí 2013. Mál þetta, sem þingfest var og dómtekið þann 11. apríl sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 24. janúar 2013, á hendur Y, kt. [...], og X, kt. [...], báðum til heimilis að [...], [...], „fyrir fjárdrátt með því að hafa, ákærði Y sem stjórnarformaður A ehf., [...], [...], og ákærða X sem varamaður í stjórn félagsins, sameiginlega á tímabilinu frá apríl 2011 til desember 2011, dregið félaginu og notað til reksturs þess samtals 647.883 krónur, sem ákærðu héldu eftir af launagreiðslum til starfsmannsins B, kt. [...], og ganga áttu til Innheimtustofnunar sveitarfélaga innan hálfs mánaðar samkvæmt 1. tl. 7. mgr. 5. gr. laga nr. 54, 1971 um Innheimtustofnun sveitarfélaga. Eigi voru staðin lögmæt skil á fjárhæðinni en hún sundurliðast sem hér greinir á eftirfarandi launatímabil: Teljast brot ákærðu varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Þá er í ákæru einkaréttarkrafa frá Innheimtustofnun sveitarfélaga, en samkvæmt gögnum málsins hefur félagið A ehf., greitt fullnaðargreiðslu vegna hennar og telst bótakrefjandi hafa fallið frá kröfu sinni. Ákærðu mættu bæði við þingfestingu málsins ásamt Sigurði Jónssyni hrl., sem skipaður var verjandi þeirra beggja að þeirra ósk. Fengu ákærðu þá frest til að taka afstöðu til sakarefnisins. Var málið aftur tekið fyrir þann 11. apríl sl., og mættu ákærðu þá bæði ásamt skipuðum verjanda. Ákærðu viðurkenndu, hvort um sig, skýlaust að hafa gerst sek um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru. Með vísan til skýlausrar játningar ákærðu beggja og þar sem dómari taldi ekki ástæðu til að draga í efa að játning þeirra væri sannleikanum samkvæm var farið með málið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eftir að sækjanda og verjanda ákærðu hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Um málavexti vísast til ákæruskjals.Sannað er að ákærði Y hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Samkvæmt framlögðu sakavottorði ákærða Y hefur hann einu sinni áður sætt refsingu, en sakaferill hans hefur ekki áhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu. Refsing ákærða Y er hæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga. Að virtum atvikum máls, að teknu tilliti til skýlausrar játningar ákærða og þess að hann hefur ekki áður verið fundinn sekur um auðgunarbrot, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum. Hvað varðar ákærðu X, kemur sérstaklega til skoðunar staða hennar í stjórn félagsins. Mál þetta er höfðað á hendur henni sem varamanni í stjórn félagsins A ehf., eins og lýst er í ákæru og refsiábyrgð hennar á því byggð að hún eigi sæti í stjórn félagsins. Ber þá að líta til meginreglu félagaréttar, að varamaður tekur eingöngu sæti í félagsstjórn í forföllum aðalmanns. Ekkert í gögnum máls þessa bendir til þess að svo hafi háttað til í stjórn A ehf., og er það því mat dómsins að sýkna beri ákærðu X af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, ber að dæma ákærða Y til greiðslu sakarkostnaðar, sem er þóknun skipaðs verjanda ákærða og er hæfilega ákveðin, 60.000 kr, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þá greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda ákærðu X, sem er hæfilega ákveðin, 60.000 kr., að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Sólveig Ingadóttir, löglærður aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærða X er sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 60 daga. Fullnustu refsingarinnar er frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Y greiði sakarkostnað, 60.000 krónur, sem er þóknun skipaðs verjanda ákærða, Sigurðar Jónssonar hrl., að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þóknun skipaðs verjanda ákærðu X, Sigurðar Jónssonar hrl., 60.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 117/2015
Fjármálafyrirtæki Handveð Skaðabætur
Árið 2007 setti D ehf. að handveði öll verðbréf á tilgreindum reikningi sínum hjá G hf. til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við bankann. D ehf. stofnaði F ehf. í maí 2008 og átti allt hlutafé í félaginu. Samhliða þessu tilkynnti forsvarsmaður félaganna G hf. um kaup F ehf. á hinum veðsettu verðbréfum af D ehf. og óskaði eftir að stofna reikninga í nafni F ehf. hjá G hf. sem verðbréfin yrðu sett inn á. Með nýjum handveðssamningi sama mánaðar voru þessi verðbréf á vörslureikningi F ehf. veðsett G hf. til tryggingar skuldum F ehf. en ekki tilgreint að veðið ætti að tryggja skuldir D ehf. við bankann, eins og áður. Í nóvember 2008 lýsti F ehf. yfir afturköllun og ógildingu á veðsetningunni frá maí, en krafðist ekki afhendingar verðbréfanna fyrr en í september 2009. Í kjölfar neitunar Í hf., sem þá hafði tekið yfir hluta eigna og skuldbindinga G hf., þar á meðal kröfur þær sem um ræddi í málinu, á afhendingu bréfanna fór sá ágreiningur málsaðila til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem taldi að Í hf. bæri hallann af því að orðalag handveðssetningarinnar frá maí 2008 hefði ekki verið í samræmi við ætlan hans. Því stæðu bréfin ekki lengur til tryggingar skuldbindingum D ehf. og væri Í hf. því skylt að færa þau yfir á óveðsettan vörslureikning F ehf. Í samræmi við úrskurð nefndarinnar afhenti Í hf. bréfin í mars 2010. Í málinu krafði F ehf. Í hf. um skaðabætur vegna fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að Í hf. hefði hindrað hann í að fara með venjuleg eignarráð yfir fjármálagerningum þeim sem höfðu verið vistaðir hjá Í hf. Bæri bankanum því að bæta þann hagnaðarmissi sem F ehf. taldi sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki getað átt tiltekin viðskipti í desember 2008 með hluti í nánar tilgreindu fyrirtæki. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samningur um handveðsetningu gæti verið hvort heldur skriflegur eða munnlegur og réttur samkvæmt honum væri ekki bundinn við ákveðið form eða handhöfn frumrits veðskjals. Veðsali skyldi á hinn bóginn sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Umrædd verðbréf hefðu verið sett G hf. að handveði með lögmætum hætti á árinu 2007 til tryggingar skuldum D ehf. Af samskiptum aðila og þá einkum yfirlýsingu fyrirsvarsmanns F ehf. og D ehf. í maí 2008 yrði með engu móti séð að til hafi staðið að fella niður tryggingar vegna skuldbindinga D ehf. er á þeim tíma hefði staðið í verulegri skuld við bankann og láta F ehf. þess í stað rita undir yfirlýsingu um handveðsetningu vegna skulda F ehf. við bankann sem engar hefðu verið. Þá lægi ekki fyrir í málinu að F ehf. hefði óskað eftir því við Í hf. að hlutabréf hans yrðu seld og önnur keypt í staðinn. Af þessu leiddi að Í hf. hefði með réttu mátt að draga þá ályktun af samskiptum sínum við fyrirsvarsmanns F ehf. að hin veðsettu verðbréf stæðu áfram til tryggingar skuldbindingum D ehf. Hald Í hf. á bréfunum þann tíma sem um ræddi í málinu hefði því hvorki verið ólögmætt né yrði það virt Í hf. til sakar. Var Í hf. því sýknað af kröfu F ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2015. Hann krefst þess að stefndi greiði sér skaðabætur aðallega að fjárhæð 59.861.878 krónur, en til vara að álitum, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af tildæmdri fjárhæð frá 5. mars 2010 til 3. júní 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hafði einkahlutafélagið Hverafold, sem síðar fékk heitið Drómundur ehf., sett með skriflegri yfirlýsingu 26. nóvember 2007 Glitni banka hf. að handveði öll verðbréf á tilgreindum reikningi sínum hjá bankanum til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við bankann. Drómundur ehf. stofnaði áfrýjanda í maí 2008 og átti allt hlutafé í félaginu. Með tölvubréfi 13. maí 2008 tilkynnti fyrirsvarsmaður félaganna um kaup áfrýjanda á hinum veðsettu verðbréfum af Drómundi ehf. og óskaði eftir að stofna reikninga í nafni áfrýjanda. Þá sagði: „Varðandi veðsetningar á bréfunum þá verða þær óbreyttar nema hvað bréfin verða skráð á nafni Fé ehf. Mætti einnig setja hlutabréfin í Glitni sem hafa bæst við frá veðsetningu inn á veðsetta vörslureikninginn svo þau séu öll á sama stað. Mín vegna má einnig setja Kaupþingsbréfin inn á veðsett vörslusafn.“ Bankinn samþykkti þessa beiðni degi síðar og er í héraðsdómi lýst að með nýjum handveðssamningi 14. maí 2008 voru þessi verðbréf á vörslureikningi áfrýjanda veðsett Glitni banka hf. til tryggingar skuldum Fjár ehf. en ekki tilgreint að veðið ætti að tryggja skuldir Drómundar ehf. við bankann, eins og áður. Þá eru í hinum áfrýjaða dómi rakin samskipti bankans og fyrirsvarsmanns umræddra félaga í október 2008 með þeirri niðurstöðu að fyrirsvarsmaðurinn hafnaði beiðni bankans um að rita undir nýjan handveðsamning sem tryggði skuldir Drómundar ehf. með vísan til þess að Glitnir banki hf. ætti að bera ábyrgð á „sínum mistökum“ í þessu tilviki eins og öðrum. Í október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf. og vék stjórn hans frá. Jafnframt því var stefndi settur á fót og fékk upphaflega nafnið Nýi Glitnir banki hf. og síðar nafn stefnda. Yfirtók hann hluta eigna og skuldbindinga eldri bankans, þar á meðal kröfur þær sem um ræðir í málinu. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi lýsti áfrýjandi 25. nóvember 2008 yfir afturköllun og ógildingu á veðsetningunni frá 14. maí 2008, en krafðist ekki afhendingar verðbréfanna fyrr en 16. september 2009. Í kjölfar neitunar stefnda á afhendingu bréfanna fór sá ágreiningur málsaðila til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sbr. 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem lauk upp úrskurði 29. janúar 2010 með þeirri niðurstöðu að stefndi bæri hallann af því að orðalag handveðsetningarinnar væri ekki í samræmi við ætlan hans. Því stæðu bréfin ekki lengur til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. og væri stefnda því skylt að færa þau yfir á óveðsettan vörslureikning áfrýjanda hjá stefnda. Stefndi lagði ágreininginn ekki fyrir dómstóla svo sem honum var kostur en afhenti þess í stað bréfin 5. mars 2010. Áfrýjandi sendi stefnda áskorun 20. desember 2010 um greiðslu 15.645.376 króna og 3. maí 2011 gerði hann kröfu á hendur stefnda um sömu fjárhæð og aðalkrafa hans í máli þessu en það höfðaði áfrýjandi 26. nóvember 2013 eftir að áðurnefnd úrskurðarnefnd hafði hafnað kröfu hans um skaðabætur 13. janúar 2012 og kröfu hans um endurupptöku málsins 30. apríl sama ár. II Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að stefndi hafi í samtals 465 daga á tímabilinu frá 25. nóvember 2008 til 5. mars 2010 hindrað hann í að fara með venjuleg eignarráð yfir fjármálagerningum þeim sem upphaflega voru vistaðir á vörslureikningi Drómundar ehf. og síðar áfrýjanda hjá stefnda. Lýtur aðalkrafa áfrýjanda að því að stefnda verði gert að bæta sér þann hagnaðarmissi sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki getað átt tiltekin viðskipti 10. desember 2008 með hluti í kínverska fyrirtækinu Baidu Inc. (BIDU) sökum þess að áfrýjandi hafi haldið frá honum eigum sínum. Til vara gerir áfrýjandi kröfu um bætur að álitum. Stefndi kveður á hinn bóginn ekki vera fyrir hendi skaðabótaskyldu þar sem hann hafi hvorki sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi né hafi áfrýjandi orðið fyrir tjóni. Eru málsástæður og lagarök ítarlega rakin í héraðsdómi. Samningur um handveðssetningu getur verið hvort heldur skriflegur eða munnlegur og réttur samkvæmt honum er ekki bundinn við ákveðið form eða handhöfn frumrits veðskjals. Veðsali skal á hinn bóginn sviptur umráðum hins veðsetta, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og til dæmis dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 207/2012. Eins og áður er rakið voru umrædd verðbréf sett Glitni banka hf. að handveði með lögmætum hætti á árinu 2007 til tryggingar skuldum Drómundar ehf. Í samræmi við það veitti Drómundur ehf. stefnda umráð veðsins sem samkvæmt því fór með vörslur þess. Af þeim samskiptum sem að framan eru rakin og þá einkum yfirlýsingar fyrirsvarsmanns áfrýjanda og Drómundar ehf. 13. maí 2008 verður með engu móti séð að til hafi staðið að fella í október 2008 niður tryggingar vegna skuldbindinga Drómundar ehf. er á þeim tíma stóð í verulegri skuld við bankann og láta áfrýjanda þess í stað rita undir yfirlýsingu um handveðsetningu vegna skulda áfrýjanda við bankann sem engar voru. Þá er einnig til þess að líta að til viðbótar þeim tryggingum sem voru til staðar vegna skulda Drómundar ehf. bauð fyrirsvarsmaður áfrýjanda fram auknar tryggingar fyrir skuldunum eins og áður er rakið. Þá liggur ekki fyrir í málinu að áfrýjandi hafi óskað eftir því við stefnda að hlutabréf hans yrðu seld og önnur keypt í staðinn. Af þessu leiðir að stefndi mátti með réttu draga þá ályktun af samskiptum sínum við fyrirsvarsmann áfrýjanda að hin veðsettu verðbréf stæðu áfram til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Hald stefnda á bréfunum þann tíma sem um ræðir í málinu var því hvorki ólögmætt né verður það virt stefnda til sakar. Fær engu breytt í þeim efnum sú afstaða stefnda að kjósa að afhenda áfrýjanda umrædd verðbréf til frjálsra umráða í kjölfar úrlausnar áðurnefndrar úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Þar sem það frumskilyrði fyrir skaðabótaábyrgð stefnda skortir að háttsemi hans hafi verið honum saknæm og ólögmæt verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda staðfest þegar af þeirri ástæðu. Að virtum atvikum máls er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Íslandsbanka hf., af kröfum áfrýjanda, Fjár ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2014. Mál þetta var höfðað þann 26. nóvember 2013 og dómtekið 29. október 2014. Stefnandi er Fé ehf., Fannafold 176, Reykjavík, en stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði með dómi gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 59.861.878 krónur, en til vara að stefnda verði gert að greiða skaðabætur að annarri lægri fjárhæð að álitum dómsins, með vöxtum af tildæmdri fjárhæð, hvort sem hún byggist á aðal- eða varakröfu, skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 5. mars 2010 til 3. júní 2011, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. I Málavextir Stefnandi, félagið Fé ehf., var stofnað á árinu 2008. Tilgangur félagsins, samkvæmt samþykktum þess, er eignarhald á eignarhlutum í öðrum félögum og tengdum verðbréfum svo og kaup og sala þeirra og önnur skyld starfsemi. Fyrirsvarsmaður stefnanda er Birkir Leósson en stefndi og forverar hans höfðu verið viðskiptabankar hans um árabil. Félagið Hverafold ehf., sem Birkir var í forsvari fyrir, síðar Drómundur ehf., var einnig í viðskiptum við forvera stefnda og tók m.a. lán til kaupa í erlendum verðbréfum. Fyrir liggur að forveri stefnda fékk allsherjarveð í vörslureikningi félagsins til tryggingar skuldbindingum þess við Glitni banka hf. Drómundur ehf. varð síðar gjaldþrota og gekk úrskurður þar um árið 2014. Í tölvubréfi Birkis til starfsmanns Glitnis banka hf. dagsettu 13. maí 2008 kom fram að Drómundur ehf. hefði selt stefnanda veðsett bréf félagsins. Var þess óskað að bréfin yrðu skráð á stefnanda, sem var í 100% eigu Drómundar ehf. Fram kemur í tölvubréfinu að veðsetningarnar skyldu vera „óbreyttar nema hvað bréfin verða skráð á Fé ehf.“. Þá liggur fyrir að stefnandi hafði allt eignasafn sitt vistað á vörslureikningi nr. 73144 hjá bankanum þar sem vistuð voru rafræn verðbréf stefnanda. Með handveðsyfirlýsingu nr. 116739, dagsettri 14. maí 2008, setti stefnandi Glitni banka hf. að veði öll verðbréf á vörslureikningi nr. 73144 til tryggingar greiðslu á öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum sínum við bankann. Með tölvubréfi dagsettu 5. október 2008 óskaði starfsmaður Glitnis banka hf. eftir því við Birki að undirritaðar yrðu nýjar handveðsyfirlýsingar þar sem komið hefði í ljós að þær væru ófullnægjandi. Ástæða þess var sú að ekki þótti nægilega skýrt að verðbréfin á vörslureikningi nr. 73144 stæðu enn til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Þá var athygli vakin á því að hlutfall tryggingar á vörslureikningi Drómundar ehf. væri komið niður fyrir skilgreind mörk og var óskað eftir frekari tryggingu eða innborgun á lánið þar að baki. Eftir að hafa borið saman þær handveðsyfirlýsingar sem fyrir voru og þær nýju hafnaði Birkir fyrir hönd stefnanda beiðni bankans með tölvupósti 13. október 2008. Beiðni um undirritun nýrra handveðsyfirlýsinga var ítrekuð af stefnda, sem þá hafði með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 yfirtekið umsjón vörslureikningsins. Hinn 25. nóvember 2008 sendi stefnandi stefnda bréf, þar sem hann vísaði til þess að samkvæmt texta handveðsyfirlýsingarinnar frá 14. maí 2008 væri veðsetningin til tryggingar á skuldbindingum stefnanda við Glitni banka hf. Þar sem stefnandi skuldaði bankanum ekki nokkurn hlut væri handveðsyfirlýsing nr. 116739 afturkölluð. Fyrir liggur að 10. desember 2008 keypti Birkir í eigin nafni hlutabréf í kínversku netfyrirtæki, Baidu (BIDU), á genginu 104 USD á hlut. Gengi hlutabréfanna, að teknu tilliti til útgáfu jöfnunarhlutabréfa, hækkaði mjög ört og var að sögn stefnanda komið upp í 517,02 USD á hlut 5. mars 2010. Stefnandi heldur því fram að sama dag hafi einnig staðið til að hann seldi verðbréf á vörslureikningi sínum hjá stefnda og keypti bréf í sama kínverska netfyrirtæki. Þetta hafi hann ekki getað vegna ólögmæts handveðs stefnda í vörslureikningnum. Með tölvubréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 16. september 2009, var þess óskað að erlend hlutabréfaeign hans á vörslureikningi nr. 73144 yrði flutt á annan vörslureikning stefnanda nr. 74398. Því hafnaði stefndi með tölvubréfi 18. september 2009 og vísaði til þess að umræddur vörslureikningur væri handveðsettur stefnanda. Þann 16. október 2009 skaut stefnandi ágreiningnum um gildi handveðsetningarinnar til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sbr. 19. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, og krafðist viðurkenningar á því að stefnda bæri að færa alla erlenda hlutafjáreign stefnanda á vörslureikningi 73144 yfir á annan vörslureikning í eigu stefnanda hjá stefnda. Um væri að ræða 1.430 hluti í Baidu Inc. (BIDU), 4.720 hluti í Firstfed Financial Corp. (FEED), 3.000 hluti í EEM og 8.140 hluti í Ishares S&P Latin America 40 Index Fund (ILF). Nefndin komst að þeirri niðurstöðu 29. janúar 2010 að stefnda væri skylt að verða við kröfu stefnanda enda bæri stefndi hallann af því að orðalag handveðsyfirlýsingarinnar væri ekki í takt við það sem hann segði hafa verið tilætlun sína. Samkvæmt orðanna hljóðan var handveðsyfirlýsingin ekki talin standa til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. við stefnda. Í kjölfar þessa úrskurðar, eða 5. mars 2010, færði stefnandi hlutabréfin á annan vörslureikning. Hinn 20. desember 2010 sendi stefnandi greiðsluáskorun til stefnda. Í áskoruninni krafði stefnandi stefnda um 15.645.376 kr. auk dráttarvaxta frá og með 6. mars 2010 til greiðsludags „og annars áfallandi kostnaðar“. Vísaði stefnandi þar til þess að miðað væri við 7% pa. vanefndaálag á 157.830.391 kr. frá 15. október 2008 til 5. mars 2010. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni í janúar 2011. Með bréfi stefnanda dagsettu 3. maí 2011 til stefnda var krafist greiðslu skaðabóta vegna þess tjóns sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir vegna þess að stefndi skilaði ekki verðbréfum á vörslureikningi nr. 73144 tímanlega. Nam krafa stefnanda 59.861.878 krónum, auk þess sem stefnandi gerði kröfu um vexti frá 5. mars 2010 til greiðsludags. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni með bréfi dagsettu 30. maí 2011. Þann 7. október 2011 leitaði stefnandi að nýju til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki og krafðist þess að stefnda yrði gert að bæta honum þann skaða sem hann hefði hlotið í ofangreindum samskiptum við stefnda. Aðallega var krafist skaðabóta að fjárhæð 59.861.878 kr. þar sem honum hafi verið ómögulegt að kaupa hlutabréf í félaginu Baidu (BIDU) þann 10. desember 2008. Með úrskurði nefndarinnar þann 13. janúar 2012 var aðalkröfu stefnanda hafnað. Stefnandi óskaði eftir endurupptöku málsins fyrir úrskurðarnefndinni með beiðni dagsettri 23. janúar 2012 en henni var hafnað 30. apríl sama ár. Stefnandi höfðaði þá mál þetta. Við aðalmeðferð málsins gaf Birkir Leósson, fyrirsvarsmaður stefnanda, aðilaskýrslu svo og vitnin Lúðvík Þráinsson, Sigurður Heiðar Steindórsson og Vilborg Þórarinsdóttir, útibússtjóri hjá stefnda. II Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti haldið kvaðalausri eign stefnanda í sínum vörslum og þar með hindrað stefnanda í að nýta sér þessa eign sína í 465 daga. Beri stefnda á grundvelli almennu sakarreglunnar að greiða stefnanda bætur fyrir það tjón sem hann hafi orðið fyrir af þeim sökum. Stefnandi byggir á því að hinar ólögmætu vörslur stefnda á fjármunum stefnanda hafi hafist þegar stefnandi yfirtók umsjón vörslureiknings nr. 73144 hinn 15. október 2008, en þó aldrei seinna en 25. nóvember 2008, þegar stefnandi hafi afturkallað handveðsyfirlýsinguna frá 14. maí 2008. Hinum ólögmætu vörslum hafi ekki lokið fyrr en 5. mars 2010, þegar stefndi hafi afhent stefnanda verðbréfin á vörslureikningnum. Stefnandi vísar einnig til þess að samkvæmt 2. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. til stefnda, 14. október 2008, hafi stefndi meðal annars yfirtekið tryggingarréttindi Glitnis banka hf. sem hafi tengst kröfum bankans sem ráðstafað hafði verið til stefnda. Eftir úrskurð úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í máli nr. 55/2009, sem kveðinn hafi verið upp 29. janúar 2010 og stefndi sætt sig við og sé því bundinn af, hafi verið ljóst að handveðsyfirlýsing nr. 116739 hafi ekki tryggt nokkra kröfu Glitnis banka hf. á þeim tíma og að stefndi hafi þar af leiðandi ekki yfirtekið kröfur tryggðar með henni. Handveðsyfirlýsingin hafi því ekki verið gild 14. október 2008, hvorki í hendi Glitnis banka hf. né stefnda. Stefndi hafi þess vegna ekki getað yfirtekið handveðsyfirlýsinguna á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Vísar stefnandi til þeirra almennu sjónarmiða að veðhafa beri að afhenda veðþola handveð jafnskjótt og kröfu þeirri sem veðinu var ætlað að tryggja réttar efndir á sé fullnægt og leiði það til skaðabótaskyldu veðhafans að skila ekki veðinu, þótt aðstaðan í máli þessu sé ekki að öllu leyti sambærileg þar sem stefndi hafi aldrei átt kröfu á hendur stefnanda. Stefnandi vísar til þess að skaðabótakrafa hans á hendur stefnda hafi stofnast er hinu ólögmæta ástandi lauk 5. mars 2010. Gerð sé krafa til þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabótavexti, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim tíma til 3. júní 2011, en dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en þann dag hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda formlega um greiðslu skaðabóta með ítarlegum rökstuðningi. Stefnandi krefst aðallega skaðabóta að fjárhæð 59.861.878 krónur og kveðst byggja þá kröfu á því að hann hafi orðið af tilteknu viðskiptatækifæri, sem hann hugðist grípa og að hann hafi af þeim sökum orðið af alveg sérgreindum hagnaði. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni þar sem hann hafi ekki getað, vegna þess að stefndi hafi haldið fyrir honum fjárverðmætum hans með saknæmum og ólögmætum hætti, keypt frekari hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu Baidu Inc. (BIDU), sem hann hugðist kaupa þegar verð þeirra hafi verið hvað lægst í desember 2008 vegna sérstakra tímabundinna aðstæðna. Stjórnarmaður stefnanda og eigandi, Birkir Leósson, hafi þá séð kauptækifæri í hlutabréfum í greindu félagi fyrir stefnanda og hafi viljað kaupa 1.070 viðbótarhluti í félaginu 10. desember 2008 og fjármagna kaupin með sölu á öllum eignarhlutum stefnanda í Firstfed Financial Corp. (FEED) og um helmingi af eignarhlutum stefnanda í Ishares S&P Latin America 40 (ILF). Í stefnu er lýst þeim aðstæðum sem gerðu það að verkum að gengi kínverska netfyrirtækisins hafði lækkað svo mikið sem raun bar vitni. Stefnandi hafi hins vegar ekki getað keypt hlutabréfin af þeim ástæðum sem áður er lýst. Birkir Leósson hafi aftur á móti getað keypt sjálfur 350 hluti í félaginu hinn 10. desember 2008 fyrir 36.400 Bandaríkjadali (USD) og hugðist jafnframt kaupa hluti í félaginu fyrir stefnanda. Styðji það málatilbúnað stefnanda enda sýni það hug forráðamanns stefnanda til þeirrar fyrirhuguðu fjárfestingar. Um þetta atriði byggir stefnandi jafnframt á yfirlýsingum tveggja starfsfélaga sinna sem staðfesti framangreinda fyrirætlan stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að Birkir Leósson hafi allt frá árinu 2006 fylgst náið með Baidu Inc. REG (BIDU) og hafi fyrir 10. desember 2008 alls níu sinnum keypt sjálfur eða fyrir félög í sinni eigu hluti í félaginu og aldrei selt neina þeirra aftur. Þar sem stefnandi hafi af völdum stefnda ekki getað átt framangreind viðskipti 10. desember 2008 hafi félagið orðið af hagnaði sem hefði leitt af þeim viðskiptum. Sá hagnaður hefði numið 375.163 Bandaríkjadölum (USD) eða 47.889.503 krónum 5. mars 2010. Þá sé miðað við skráð markaðsgengi umræddra hlutabréfa í lok viðskiptadags 10. desember 2008 og markaðsgengi hlutabréfanna samkvæmt kvittun stefnda þegar bankinn hafi loks afhent stefnanda hlutabréfaeignir sínar til frjálsrar ráðstöfunar 5. mars 2010 og skráð kaupgengi Bandaríkjadals (USD) í lok þess dags. Gengi hluta í Baidu Inc. (BIDU) hafi verið 104 Bandaríkjadalir á hlut 10. desember 2008 en hafi verið komið í 517,02 Bandaríkjadali á hlut 5. mars 2010 þegar stefndi hafi skilað stefnanda eignum sínum. Vorið 2010 hafi hlutafé Baidu Inc. (BIDU) verið hækkað tífalt með jöfnunarhlutabréfum (e. split) þannig að fyrrnefnt gengi miðað við núverandi nafnverð hlutafjár í félaginu hafi verið 10,4 og 51,702. Við kröfugerð sína kveðst stefnandi kjósa að taka tillit til áhrifa áframhaldandi eignar á öðrum hlutabréfum á vörslureikningunum og hafi því dregið frá markaðsverðshækkun þeirra. Hafi stefnandi þannig sýnt fram á tjón sitt með skjali sem hafi fylgt kröfubréfi hans til stefnda 3. maí 2011. Skjalið sýni virði eignasafnsins 5. mars 2010, að fjárhæð 1.611.593 Bandaríkjadalir (USD), eins og það hefði verið samansett ef stefnandi hefði getað átt þau viðskipti sem hann vildi í desember 2008 að frádregnu virði eignasafnsins á sama tíma eins og það hafi verið þar sem stefnandi hafi ekki getað átt umrædd viðskipti, að fjárhæð 1.236.431 Bandaríkjadalir (USD). Tap vegna hagnaðarmissis hafi þannig numið 375.163 Bandaríkjadölum (USD) eða 47.889.503 krónum. Til viðbótar tjónsfjárhæðinni geri stefnandi kröfu um að stefndi bæti sér reiknaða 20% skattgreiðslu af skaðabótunum með 11.972.375 krónum til þess að hann verði eins settur og hann hefði orðið ef hann hefði innleyst hagnað á árinu 2010, sem af hinum fyrirhuguðu viðskiptum hefði orðið, en þá hafi söluhagnaður hlutabréfa verið skattfrjáls samkvæmt þágildandi ákvæði 31. gr., 9. töluliðs a. í lögum um tekjuskatt nr. 90/2003. Varakröfu sína um skaðabætur eftir álitum dómsins byggir stefnandi á því að háttsemi stefnda hafi leitt til eiginlegrar rekstrarstöðvunar stefnanda og missis hagnaðar af þeim sökum og að í samræmi við venju og viðurkenndar kenningar hafi dómstólar heimild til að ákveða fjárhæð skaðabóta vegna rekstrarstöðvunar að álitum. Stefnandi telur ljóst að nái aðalkrafa ekki fram að gagna verði að líta til þess að líkur séu fyrir því að hann hafi orðið af öðrum góðum viðskiptatækifærum á tímabilinu vegna þess að miklar verðhækkanir hafi orðið á eignarhlutum í mörgum félögum á markaði sem stefnandi hafi fylgst með og keypt hlutabréf í eftir að hafa fengið hlutabréf sín til frjálsrar ráðstöfunar 5. mars 2010. Í stefnu tiltekur stefnandi þessi félög og hve mikið hlutabréf þeirra hafi hækkað á umræddu tímabili. Tjón vegna rekstrarstöðvunar og missis hagnaðar af þeim sökum beri skaðavaldi að bæta eins og annað tjón. Slík rekstarstöðvun eins og stefnandi hafi orðið fyrir verði almennt að teljast til þess fallin að valda tjóni vegna missis hagnaðar og öðru tjóni vegna tilfallandi kostnaðar við að halda lágmarks starfsemi á þeim tíma. Tjón stefnanda sé hins vegar fyrst og fremst vegna missis hagnaðar vegna þess að stefnandi hafi ekki getað ráðstafað fjármunum sínum á þann besta hátt sem stjórn félagsins og eigandi hafi talið liggja fyrir hverju sinni eða hafi ákveðið að gera á hverjum tíma. Stefnandi telur að hann hafi gert það sennilegt að hann hafi orðið fyrir tjóni, eða a.m.k. leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, hann hafi gert grein fyrir því í hverju það tjón hans hafi falist og hver tengsl þess séu við atvik málsins og að dóminum sé því heimilt að dæma honum skaðabætur úr hendi stefnda að álitum. Við sönnunarmat telur stefnandi að líta verði til þess að stefndi sé fjármálafyrirtæki sem starfi í skjóli leyfis skv. II. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og beri skv. 1. mgr. 19. gr. að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Synjun stefnda á því að veita stefnanda aðgang að réttmætum eignum sínum hafi verið í andstöðu við þessar skyldur stefnda og honum hafi mátt vera ljóst að sú háttsemi hefði í för með sér skaðabótaábyrgð. Því sé rétt að slakað verði á sönnunarkröfum á hendur stefnanda um sönnun á fjárhæð tjóns og að sönnunarbyrði um að háttsemi stefnda hafi ekki bakað stefnanda fjártjón verði lögð á stefnda. Því telur stefnandi að miða megi við dráttarvexti af verðmæti hlutabréfa stefnanda á vörslureikningnum þann tíma sem stefndi hélt þeim frá stefnda með saknæmum og ólögmætum hætti eða að minnsta kosti megi miða við 7% vanefndaálag dráttarvaxta en það sé álag ofan á ákvarðaða vexti Seðlabanka Íslands sem ætlað sé að vera bætur fyrir kröfuhafa vegna þess skaða sem hann verði fyrir við það að samningur eða önnur skylda til greiðslu peninga sé vanefnd. Stefnandi telji rétt í því sambandi að miða við verðmæti hlutabréfa stefnanda á vörslureikningunum eins og þau hafi verið þegar hinu ólögmæta ástandi hafi verið aflétt 5. mars 2010 en samkvæmt yfirliti stefnda hafi markaðsvirði eignanna verið 157.632.562 krónur í lok dags 4. mars 2010. Dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 15. október 2008 til 5. mars 2010 séu 49.509.211 krónur en 7% vextir séu 15.645.376 krónur. Einnig telji stefnandi rétt að við ákvörðun skaðabóta verði tekið tillit til kostnaðar hans, að minnsta kosti útlagðs lögfræðikostnaðar árið 2009, 578.053 kr., það er lögfræðiráðgjafar vegna deilna við stefnda og lögfræðiaðstoðar við samningu kvörtunar til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, laga um rafræna eignaskráningu verðbréfa nr. 131/1997 og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um varnarþing er vísað til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og til 129. 130. og 131. gr. sömu laga varðandi málskostnað. III Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur stefnanda ekki hafa sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni. Þannig hafi verðmæti erlendra verðbréfa á vörslureikningi nr. 73144 aukist um 94,05% (úr 81.232.661 kr. í 157.632.562 kr.) frá 14. október 2008 til 4. mars 2010 og um 102,07% (úr 52.249.455 kr. í 157.830.391 kr.) á tímabilinu frá 10. desember 2008 til 5. mars 2010. Stefnandi hafi ekki sannað að hann hefði ávaxtað fé sitt betur með öðrum hætti. Sá útreikningur sem stefnandi hafi lagt fram lýsi engu öðru en vangaveltum stefnanda um viðskipti með hlutabréf sem hann telji sig mögulega hafa getað átt 10. desember árið 2008. Stefndi mótmælir þessum útreikningi og bendir auk þess á að í útreikningum stefnanda sé litið fram hjá öllum þóknunum sem honum hefði borið að greiða. Þá segist stefndi eiga erfitt með að sjá hvað útreikningur sem miðist við hugsanleg viðskipti 10. desember 2008 hafi með meint tjón stefnanda að gera enda hafi það ekki verið fyrr en 16. september 2009 sem stefnandi hafi óskað eftir því að erlend verðbréfaeign hans yrði flutt á annan vörslureikning. Ekkert í gögnum málsins sanni að stefnandi hafi haft vilja til að eiga viðskipti með erlend verðbréf sín á þeim tíma sem stefndi taldi sig hafa handveð í þeim til tryggingar skuldum Drómundar ehf. Yfirlýsingar tveggja endurskoðenda um áhuga fyrirsvarsmanns stefnanda og persónuleg kaup hans á bréfum í tilteknu kínversku félagi sanni ekkert um að stefnandi hafi verið búinn að taka ákvörðun um kaup á slíkum bréfum og óljósar hugmyndir fyrirsvarmanns stefnanda um viðskipti, sem eftir á að hyggja hefðu orðið arðbær, geti ekki talist sönnun um tjón. Þá sé ekkert í gögnum málsins sem staðfesti eða geri líklegt að stefnandi hefði selt umrædd verðbréf 5. mars 2010. Allur útreikningur stefnanda á meintu tjóni miðist þó við það. Stefndi bendir á að ekki sé fjallað um í stefnu hvernig fara eigi með tekjuskatt af 11.972.375 krónum sem stefnandi krefjist vegna áhrifa fjármagnstekjuskatts. Stefndi byggir á því að ef aðferð stefnanda væri almennt viðurkennd hefði fjárhæð skaðabóta áhrif á skattgreiðslur sem hefðu aftur áhrif á fjárhæð skaðabóta sem hefðu aftur áhrif á skattgreiðslur án þess að fyrir endann á því sæist. Ekki sé lagagrundvöllur fyrir þessari kröfu auk þess sem hún sé andstæð dómvenju um ákvörðun skaðabóta. Þá byggi kröfuliðurinn á því að söluhagnaður hlutabréfa sé skattfrjáls skv. a-lið 9. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. A-liður 9. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003 taki eingöngu til hagnaðar af sölu hlutabréfa í félögum skráðum erlendis sýni seljandi fram á að hagnaður af starfsemi hins erlenda félags hafi verið skattlagður með sambærilegum hætti og gert sé hér á landi. Þetta hafi stefnandi ekki sýnt fram á að sé gert í Kína. Skattfrelsi söluhagnaðar af hugsanlegum verðbréfum stefnanda sé því ósannað. Þá ráðist endanleg tekjuskattskylda einkahlutafélags af fleiri þáttum en einstaka viðskiptum. Stefnandi hafi þannig ekki sýnt fram á að honum muni í raun verða gert að greiða tekjuskatt af skaðabótum sem honum kynni að verða dæmdar í máli þessu né að hann hefði ekki þurft að greiða skatta af söluhagnaði hefði hann keypt og selt bréfin með þeim hætti sem hann ímyndar sér að hann hefði gert. Þá bendir stefndi á að efndatími skyldu stefnanda til að greiða tekjuskatt af skaðabótum sem honum kunna að verða dæmdar í málinu sé ekki kominn og því beri að vísa þessum kröfulið frá dómi á grundvelli 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi kveður það ekki verða metið sér til sakar að hafa talið vörslureikninginn handveðsettan sér. Stefndi hafi verið í góðri trú um að samkomulag um óbreytta veðsetningu verðbréfanna væri skuldbindandi fyrir stefnanda. Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi 25. nóvember 2008 krafist aðgangs að eign sinni með formlegum hætti. Einu gögn málsins sem séu frá þessum degi séu tölvupóstur og bréf þar sem stefnandi afturkalli og ógildi handveðsyfirlýsingu sína. Stefndi telur að hafa verði í huga við mat á meintri sök stefnda að stefnandi hafi aldrei óskað eftir því við stefnda að fá að eiga umrædd viðskipti. Ekkert bendi til þess að stefndi hefði staðið í vegi fyrir því að stefnandi ætti viðskipti 10. desember 2008 hefði hann upplýst stefnda um þann vilja sinn. Synjun á tilfærslu verðbréfanna milli vörslureikninga jafngildi engan veginn algerri synjun á hagnýtingu verðbréfanna og sú synjun hafi átt sér stað löngu eftir 10. desember 2008. Ekki hafi reynt á það hvort stefndi myndi aflétta handveði sínu í þeim fyrr en 16. september 2010 og aldrei hafi reynt á það hvort ágreiningur um handveðréttinn myndi hafa nokkur áhrif á meintar fyrirætlanir stefnanda. Stefndi mótmælir því jafnframt að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þegar hann hafi hafnað beiðni stefnanda frá 16. september 2009 um að erlend verðbréfaeign hans yrði flutt á annan vörslureikning. Þá tekur stefndi fram að hafa verði í huga að stefnandi sé löggiltur endurskoðandi og vanur verðbréfaviðskiptum. Stefndi byggir á því að ekki séu orsakatengsl á milli þeirrar háttsemi að heimila ekki tilfærslu verðbréfanna milli vörslureikninga og meints tjóns stefnanda. Tjónið hafi ekki orðið sökum þess á hvaða vörslureikningi verðbréfin hafi verið vistuð. Hvað varðar varakröfu stefnanda byggir stefndi á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og varðandi aðalkröfu. Að auki byggir stefndi á því að ekki séu skilyrði til þess að skaðabætur verði dæmdar að álitum. Til þess að bætur verði dæmdar að álitum þurfi stefnandi að sýna fram á að bótagrundvöllur sé fyrir hendi og að hann hafi orðið fyrir tjóni. Takist honum slík sönnun verði stefnandi að sýna fram á að ekki sé unnt að koma málinu í þann búning með matsgerð að komast megi hjá því að dæma um kröfuna að álitum. Stefnandi hafi í fyrsta lagi ekki sannað að bótagrundvöllur sé fyrir hendi enda sé sök stefnda með öllu ósönnuð og engin orsakatengsl séu milli þeirrar háttsemi stefnda að hafna færslu verðbréfa milli vörslureikninga og meints tjóns stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni, enda ósannað að hann hafi ætlað að framkvæma þau viðskipti sem hann byggi á að hann hafi tapað hagnaðinum af. Stefndi telur stefnanda hafi verið í lófa lagið að láta dómkveðja matsmenn til að meta mismun þess hagnaðar sem hann hafi notið af erlendri verðbréfaeign á vörslureikningi nr. 73144 síðan 16. september 2010 og almennrar arðsemi aðila í stöðu stefnanda af slíkum eignum á sama tíma. Séu því ekki lagaskilyrði til að dæma kröfuna að álitum. Verði á það fallist með stefnanda að dæma skuli bætur að álitum geti stefndi fallist á að miða við 7% vanefndaálag dráttarvaxta af verðmæti erlendra verðbréfa stefnanda en hann bendir á að miða verði við verðmæti þeirra á hverjum tíma en ekki allan tímann við verðmæti þeirra þann 5. mars 2010 líkt og gert er í stefnu. IV Niðurstaða Í máli þessu liggur fyrir að forveri stefnda, Glitnir banki hf., taldi fyrirliggjandi handveðsyfirlýsingu stefnanda, Fjár ehf., frá 14. maí 2008, þar sem öll verðbréf á vörslureikningi hans nr. 73144 voru sett að veði, ekki veita stefnda fullnægjandi tryggingu. Hafi verið út frá því gengið að tryggingar yrðu óbreyttar þrátt fyrir sölu verðbréfa Drómundar ehf. til stefnanda og þannig væru handveðsettar eignir áfram til tryggingar skuldbindingum Drómundar ehf. Vísar stefndi í þessu sambandi til fyrri samskipta aðila. Hafi stefndi því talið sér óskylt að aflétta handveði í ofangreindum vörslureikningi fyrr en úrskurður úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki lá fyrir. Samkvæmt honum var stefnda skylt að færa erlenda hlutafjáreign stefnanda á vörslureikningi hjá stefnda yfir á annan vörslureikning. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni við það að hafa ekki getað ráðstafað verðbréfum á vörslureikningi nr. 73144 frá 15. október 2008 til 5. mars 2010. Dómurinn telur ekki forsendur fyrir því að miða upphafstímann við ofangreinda dagsetningu. Með tölvubréfi Birkis Leóssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, til starfsmanns stefnda 13. október 2008 kom fram að hann myndi ekki samþykkja og undirrita nýjar handveðsyfirlýsingar. Þá yrðu ekki lögð fram frekari veð fyrir Drómund ehf. Af gögnum málsins verður ráðið að það hafi fyrst verið með tölvubréfi Birkis 25. nóvember 2008 sem stefnandi afturkallaði og ógilti handveðsyfirlýsingu sína frá 14. maí 2013. Við úrlausn á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni verður því miðað við tímabilið 25. nóvember 2008 til 5. mars 2010, þegar veðinu var aflétt. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á almennu skaðabótareglunni, en í henni felst að maður beri skaðabótaábyrgð á tjóni, sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans og raski hagsmunum sem verndaðir eru með skaðabótareglum. Sönnunarbyrðin fyrir því að skilyrði þessarar reglu séu uppfyllt hvílir á stefnanda. Veðhafi kann að baka sér skaðabótaskyldu gagnvart veðsala sinni hann ekki þeirri skyldu að skila veðþola veðandlaginu þegar veðréttur fellur niður án þess að veðhafi hafi þurft að leita fullnustu í því. Óumdeilt er að stefnandi hafði ekki aðgang að vörslureikningi nr. 73144 til 5. mars 2010. Jafnframt er óumdeilt að ekki reyndi á hvort stefndi hefði samþykkt ráðstöfun tiltekinna verðbréfa, svo sem vegna fyrirhugaðra hlutabréfakaupa 10. desember 2010. Fram kom hjá starfsmanni stefnda fyrir dómi að til greina hefði komið að samþykkja slíka ráðstöfun að undangenginni könnun á hinu nýja veðandlagi. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni þar sem hann hafi ætlað að selja tiltekin verðbréf á vörslureikningi sínum hjá stefnda til að kaupa hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu Baidu (BADU) 10. desember 2008. Þrátt fyrir að virði þeirra verðbréfa á vörslureikningi stefnanda númer 73144, sem stefnandi segist hafa ætlað að selja, hafi hækkað um sem nam 59% á því tímabili sem deilur stóðu yfir á milli aðila um gildi handveðsetningar reikningsins, hafi gengi hlutabréfanna í kínverska netfyrirtækinu hækkað mun meira. Felist meint tjón stefnanda í mismun hagnaðar auk þess sem stefnandi telur að bæta eigi við þá fjárhæð 20% vegna fjármagnstekjuskatts á söluhagnað hlutabréfa, en þann skatt hefði hann ekki þurft að greiða hefði hann innleyst hagnaðinn á árinu 2010. Til sönnunar því að til hafi staðið að selja verðbréf á vörslureikningi stefnanda og kaupa í kínverska netfyrirtækinu 10. desember 2008 bendir stefnandi á að fyrirsvarsmaður stefnanda, Birkir Leósson, hafi keypt hlutabréf í félaginu þennan sama dag í gegnum Saxoebank. Ekki er unnt að fallast á það með stefnanda að kaup Birkis hafi sönnunargildi í því máli sem hér er til umfjöllunar. Hið sama gildir um framlagðar yfirlýsingar tveggja endurskoðenda, Sigurðar Heiðars Steindórssonar og Lúðvíks Þráinssonar, sem þeir staðfestu fyrir dómi, en í báðum yfirlýsingunum segir að viðkomandi sé kunnugt um að vilji Birkis hafi í desember 2008 staðið til þess að félag hans, Fé ehf., keypti fleiri hlutabréf í Baidu. Ekki er unnt að telja að með þessum yfirlýsingum verði færðar fullnægjandi sönnur á að stefnandi hefði í reynd hinn 10. desember 2008 keypt hlutabréf í kínverska netfyrirtækinu. Þá verður við mat á sönnunargildi þessara yfirlýsinga að horfa til þess að Sigurður og Lúðvík eru samstarfsmenn Birkis og meðeigendur hans í endurskoðunarfyrirtæki. Í gögnum málsins er ekkert annað sem rennir stoðum undir það að stefnandi hefði með sanni átt í fyrrgreindum viðskiptum þennan tiltekna dag en allur útreikningur fjárkröfu stefnanda tekur þó mið af því. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telst stefnandi ekki hafa stutt fjárkröfu sína fullnægjandi gögnum og rökum. Telst því ósannað að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefnda. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna aðalkröfu stefnanda. Kemur þá til skoðunar hvort unnt sé að fallast á varakröfu stefnanda um skaðabætur að álitum dómsins. Þá kröfu byggir stefnandi á því að háttsemi stefnanda hafi „leitt til eiginlegrar rekstrarstöðvunar stefnanda og missis hagnaðar af þeim sökum“. Telur stefnandi upp ýmis erlend félög sem hann hefði getað keypt hlutabréf í, svo sem Apple Inc., Google Inc., Perfect World Co Ltd., Anadigics Inc., Petroleo Brasileiro Petrobras SA og Companhia Siderurgica Nacional, svo nokkur dæmi séu nefnd. Hafi hlutabréf í þeim félögum sem stefnandi tiltekur hækkað um 115-300% á umræddu tímabili, en verðbréf þau sem lágu á vörslureikningi stefnanda, og stefnandi segist hafa ætlað að selja, hafi aðeins hækkað um 59% á sama tíma. Til að unnt sé að fallast á varakröfuna þarf stefnandi að gera líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni umfram þá verðbreytingu sem varð á verðbréfum á vörslureikningnum. Það hefur stefnandi ekki gert og hafnar dómurinn því að unnt sé í því sambandi að horfa til verðbreytinga þeirra hlutabréfa sem stefnandi telur upp, enda hefur stefnandi ekki gert líklegt að hann hefði notað andvirði þeirra verðbréfa sem voru á vörslureikningnum til að kaupa önnur verðbréf sem hækkuðu mun meira í verði. Þá hefur stefnandi ekki gert það líklegt að hann hafi orðið fyrir öðru tjóni „vegna tilfallandi kostnaðar við að halda lágmarks starfsemi á þeim tíma“. Er ekki á það fallist að slaka beri á sönnunarkröfum og leggja skuli öfuga sönnunarbyrði á stefnda af þeirri einu ástæðu að hann sé fjármálafyrirtæki sem beri skyldur sem skilgreindar séu í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Að framangreindu virtu ber því einnig að hafna varakröfu stefnanda um bætur að álitum. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Fjár ehf. Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 256/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að H skyldi sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans væri ólokið fyrir Hæstarétti var staðfestur með vísan til c. og d. liða 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans í Hæstarétti Íslands, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 21. október nk. kl. 17. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði hann vistaður á sjúkrahúsi samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. Til þrautavara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð rannsókn Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis 9. apríl 1999 á geðheilsu varnaraðila. Að virtum niðurstöðum rannsóknarinnar eru ekki efni til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi með vistun á sjúkrahúsi samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan til c. og d. liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 38/1999
Kærumál Ökuréttur Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Með dómi héraðsdóms var S sviptur ökurétti. S lýsti yfir áfrýjun dómsins og krafðist þess í kjölfarið að sviptingu ökuréttar yrði frestað samkvæmt 2. ml. 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms. Talið var að heimild til kæru væri ekki að finna í umferðarlögum. Þá yrði kæra ekki heldur reist á 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda tæki það ákvæði ekki til annarra úrskurða eða ákvarðana en þeirra er um ræddi í þeim lögum. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. febrúar sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 1999, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að frestað verði framkvæmd ökuréttarsviptingar. Varnaraðili vísar um kæruheimild til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. 1. gr. sömu laga. Hann krefst þess að frestað verði framkvæmd sviptingar ökuréttar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 1998 dæmdur til að sæta fangelsi í 20 daga skilorðsbundið og sviptur ökurétti í 6 mánuði fyrir umferðarlagabrot og brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varnaraðili krafðist í kjölfarið frestunar á framkvæmd sviptingar ökuréttar samkvæmt 2. málsl. 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Vísar hann til þess að hann hafi lýst yfir áfrýjun dómsins í bréfi til ríkissaksóknara 29. desember 1998. Svo sem áður greinir var þeirri kröfu hafnað með hinum kærða úrskurði. Í umferðarlögum er ekki að finna heimild til að kæra til Hæstaréttar úrlausn héraðsdóms um framangreint efni. Kæra verður ekki heldur reist á 142. gr. laga nr. 19/1991, enda tekur það ákvæði ekki til annarra úrskurða eða ákvarðana en þeirra, er um ræðir í þeim lögum. Skortir því heimild til að kæra úrskurðinn og ber að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 288/2011
Óvígð sambúð Fjárskipti Ógilding samnings
M og K höfðu verið í sambúð í tæplega 20 ár er þau slitu samvistum í byrjun árs 2008. Þau gerðu með sér samning 25. febrúar sama ár þar sem m.a. var gengið frá fjárslitum milli þeirra. Komu allar eignir og skuldir í hlut M gegn staðgreiðslu til K að fjárhæð 5.000.000 krónur. K höfðaði málið til að fá fjárslitunum hnekkt. Talið var að ekki væru skilyrði til að ógilda samning aðila um fjárslitin vegna misneytingar, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða að óheiðarlegt hafi verið af hálfu M að bera samninginn fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga. Að því gættu m.a. að rík fjárhagsleg samstaða var með aðilum og öll eignamyndun þeirra varð á sambúðartímanum var aftur á móti talið að samningur aðila til fjárslita hafi verið ósanngjarn og rétt væri samkvæmt 36. gr. fyrrnefndra laga að víkja til hliðar ákvæði hans um endurgjald til K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2011. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst áfrýjandi þess að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hófu málsaðilar óvígða sambúð árið 1989, en það ár varð áfrýjandi 23 ára að aldri og stefnda 21 árs. Fyrir sambúð áttu aðilar saman barn, fætt [...], en þau eignuðust síðan þrjú börn eftir að til sambúðar var stofnað. Þegar málsaðilar tóku upp sambúð fluttu þau að [...] í [...]hreppi og hófu búskap á jörðinni ásamt foreldrum áfrýjanda. Málsaðilar tóku síðar við öllum búskap á henni, en faðir áfrýjanda andaðist árið [...]. Hinn 27. apríl 2006 afsalaði móðir áfrýjanda [...] til málsaðila ásamt [...], sem var nýbýli úr jörðinni, og [...] í sama sveitarfélagi. Sambúð aðila var slitið 20. janúar 2008 og flutti stefnda þá af jörðinni. Í kjölfar þess að stefnda flutti af heimilinu gerðu aðilar með sér samning 25. febrúar sama ár vegna slita á sambúðinni. Með samningnum var skipað forsjá með ólögráða börnum aðila, auk þess sem kveðið var á um umgengni og meðlag. Þá var með samningnum gengið frá fjárslitum milli aðila á þann veg að allar eignir og skuldir komu í hlut áfrýjanda gegn staðgreiðslu til stefndu að fjárhæð 5.000.000 krónur. Stefnda höfðaði málið til að fá þessum fjárslitum hnekkt. II Fallist er á það með héraðsdómi að ekki hafi verið leitt í ljós að atvik máls hafi verið þannig að fyrir hendi séu skilyrði til að ógilda samning aðila um fjárslitin vegna misneytingar, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða að óheiðarlegt hafi verið af hálfu áfrýjanda að bera samninginn fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga. Málsaðilar hófu sambúð ung að árum og stóð hún í tæplega 20 ár. Í málinu liggur fyrir að með þeim var rík fjárhagsleg samstaða, en þau störfuðu bæði við búreksturinn og sóttu í einhverjum mæli vinnu utan búsins. Öll eignamyndun þeirra varð á sambúðartímanum en þegar sambúðinni lauk voru þau bæði að jöfnum hlut þinglýstir eigendur fyrrgreindra jarða. Í matsgerð dómskvadds manns er andvirði jarðanna, húsakosts og lausafjár í eigu aðila talið samtals 60.989.075 krónur miðað við verðmæti þeirra 20. janúar 2008. Samkvæmt skattframtali aðila voru skuldir þeirra samtals 29.982.976 krónur í árslok 2007. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður talið að samningur aðila til fjárslita, sem fól í sér að 5.000.000 krónur kæmu í hlut stefndu, hafi verið ósanngjarn og að rétt sé samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 að víkja til hliðar ákvæði hans um það endurgjald. III Í málinu liggur fyrir að véla- og verkfærageymsla að [...] var reist veturinn 2007 til 2008, en byggingarleyfi var samþykkt 9. maí 2007 og geymslan skráð fokheld vorið 2008. Að þessu gættu hefur ekki verið leitt í ljós að við sambúðarslitin hafi verið fullbúinn sá hluti geymslunnar sem er einangraður með steyptu gólfi, raflögn og innkeyrsluhurð. Eru því ekki efni til að leggja til grundvallar að þessi hluti geymslunnar hafi verið verðmeiri en óeinangraður hluti hennar. Verður því miðað við að fermetraverð á þessum hluta lækki sem þessu nemur, en samkvæmt því verður andvirði geymslunnar talið 8.700.000 krónur í stað 10.500.000 krónur. Svo sem fram kemur í héraðsdómi eru málsaðilar sammála um að við fjárslit þeirra skyldi taka tillit til bifreiðar og bankainnstæðna, samtals að verðmæti 3.106.866 krónur, til viðbótar þeim eignum sem metnar voru af hinum dómkvadda manni. Með vísan til framangreinds verða heildareignir aðila við sambúðarslitin taldar hafa numið 62.295.941 krónu og er ekkert fram komið í málinu sem gefur tilefni til að ætla að verðmæti þeirra hafi breyst frá þeim tíma. Með þeim rökum sem greinir í héraðsdómi verður ekki fallist á það með áfrýjanda að telja eigi með skuldum fjárhæð sem svarar til virðisaukaskatts af dráttarvél, 1.467.550 krónur, en andvirði vélarinnar í matsgerð er talið nema kaupverðinu án virðisaukaskatts. Þá er ágreiningslaust með aðilum að frá skuldum þeirra skuli draga 342.012 krónur sem svarar til skuldar sonar þeirra. Samkvæmt þessu voru skuldir aðila í árslok 2007, skömmu fyrir slit sambúðarinnar, alls 28.173.414 krónur. Með fyrrgreindum fjárslitasamningi milli aðila tók áfrýjandi að sér greiðslu allra sameiginlegra skulda þeirra. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ber ekki aðeins að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerðina, þegar lagt er mat á hvort víkja skuli samningi til hliðar eða breyta honum, heldur einnig til atvika sem síðar hafa komið til. Sömu sjónarmið eiga við þegar leyst er úr því álitaefni hvaða breytingar skuli gera á efni samnings eftir þessari lagagrein. Með vísan til þess er fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að taka beri tillit til þeirrar óvenjulegu hækkunar á fyrrgreindum skuldum, sem urðu síðla árs 2008 og á árinu 2009, við ákvörðun þeirra skulda aðila sem sanngjarnt er að leggja til grundvallar við úrlausn málsins. Áfrýjandi hefur ekki teflt fram neinni fjárhæð í þessu sambandi, en af gögnum, sem lögð hafa verið fram í málinu um hækkun skulda af þessum sökum frá árslokum 2007 til ársloka 2009, verður ráðið að sú hækkun hafi að minnsta kosti verið 3.000.000 krónur. Þar af leiðandi verður miðað við að skuldir aðila, sem rétt er að draga frá eignum við endurskoðun á fjárslitasamningi þeirra, séu alls 31.173.414 krónur. Samkvæmt framansögðu er hrein eign aðila, sem rétt er að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, 31.122.527 krónur. Að því gættu, sem áður segir um óslitna sambúð aðila, fjárhagslega samstöðu þeirra og að fyrrgreindar þrjár jarðir voru þinglýstar eignir þeirra beggja, verður gengið út frá að hrein eign hafi átt að skiptast að jöfnu milli þeirra, en þau virðast bæði hafa gengið út frá að þannig hafi verið um samið. Því á helmingur af hreinni eign, sem nemur 15.561.263 krónum, að koma í hlut stefndu. Að teknu tilliti til þess að hún hefur þegar fengið greiddar 5.000.000 krónur frá áfrýjanda verður honum gert að greiða henni 10.561.263 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest, en rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Áfrýjandi, M, greiði stefndu, K, 10.561.263 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2010 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Austurlands 11. apríl 2011. Mál þetta sem höfðað var 7. desember 2009 var tekið til dóms föstudaginn 14. janúar 2011. Stefnandi er K, [...],[...]. Stefndi er M, [...],[...]. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að samningur aðila um sambúðarslit, undirritaður 25. febrúar 2008, verði ógiltur með dómi. Í öðru lagi er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.961.264 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags. Í þriðja lagi er krafist málskostnaðar, að teknu tilliti til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts. Stefnufjárhæð samkvæmt öðrum lið dómkrafna stefnanda var lækkuð undir rekstri málsins, fyrst með sókn sem lögð var fram í þinghaldi 5. nóvember 2010, úr 40.000.000 króna í 25.494.537 krónur, og aftur í upphafi aðalmeðferðar málsins, í 12.961.264 krónur. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 krónur eða aðra fjárhæð lægri en þá fjárhæð sem krafist er í stefnu og að málskostnaður falli niður. Að kröfu stefnanda var undir rekstri málsins dómkvaddur matsmaður, 9. mars 2010, til að framkvæma mat á eignum sem fjárskipti aðila lutu að, en nánar verður vikið að matsgerð hans síðar. Við aðalmeðferð málsins gáfu auk aðila málsins skýrslur sem vitni Óskar Sigurðsson hæstaréttarlögmaður, sem dómkvaddur var sem matsmaður, og A, byggingafulltrúi [...]hrepps. I Aðilar máls þessa, sem eiga fjögur börn saman, hið elsta fætt á árinu [...], hófu sambúð á árinu 1989, sem varði til janúar 2008, eða í tæp 20 ár. Hinn 25. febrúar 2008 gerðu þau með sér samning þann vegna sambúðarslita, sem krafist er ógildingar á. Þar sem málsatvikalýsing í stefnu er í greinargerð stefnda sögð villandi og á köflum beinlínis röng, verður hér fyrst rakin málsatvikalýsing stefnanda og síðan stefnda. Í stefnu er málsatvikum lýst svo að á sambúðartímanum hafi stefnanda og stefnda áskotnast veruleg verðmæti sem þau hafi átt sameiginlega og orðið hafi til með sameiginlegu framtaki og fjárframlagi aðila. Meðal annars hafi þau átt að jöfnu bújarðirnar [...], [...] og [...], með öllum fasteignum til búsetu og búskapar. Þá hafi aðilar átt veiðiréttindi í [...]á, sauðfjárkvóta, umfangsmikinn tækjabúnað til búrekstrar, fjölda fjár og nautgripa, hesta, hlutabréf, innbú, innistæður á bankareikningum og margt fleira. Að sama skapi hafi skuldasöfnun aðila verið mjög lítil. Um þetta vísar stefnandi til skattframtala aðila síðustu árin sem þau hafi verið í sambúð. Allar eignir hafi að jöfnu verið í eigu stefnanda og stefnda og hafi orðið til í sameiginlegum búskap þeirra í tvo áratugi. Þegar endanlega hafi slitnað upp úr samúð stefnda og stefnanda hafi hinn 25. febrúar 2008 verið undirritaður samningur sem meðal annars snéri að fjárskiptum milli stefnanda og stefnda. Samninginn hafi samið sameiginlegur lögmaður aðila. Verðforsendur samningsins hafi hins vegar verið lagðar upp af stefnda sem einn og óstuddur hafi séð um verðlagningu eigna. Í samningnum hafi verið kveðið á um að stefndi fengi í sinn hlut allar eignir aðila málsins og allar skuldir þeirra. Gegn því hafi stefndi greitt stefnanda 5.000.000 króna við undirritun samningsins. Með því uppgjöri væri uppgerður tveggja áratuga sambúðartími aðila. Ekkert verðmat hafi legið til grundvallar skiptingu eignanna. Hafi aldrei komið til álita af hálfu stefnda að láta gera slíkt verðmat. Ennfremur hafi stefnandi aldrei verið spurð álits um verðlagningu eignanna. Stefndi hafi einhliða samið alla skilmála samningsins, þ.e. þær fjárgreiðslur sem átt hafi sér stað vegna hans, en lögmaður hafi sett samninginn í formlegan búning. Þegar samningurinn hafi verið tilbúinn hafi stefnandi verið kölluð til undirritunar. Ekki hafi því að neinu leyti verið samningaviðræður milli aðila, heldur hafi þetta verið einhliða skilmálar sem stefnanda hafi verið gert að skrifa undir. Nokkru eftir undirritun samningsins hafi stefnandi áttað sig á því hve gríðarlega ósanngjarn samningurinn væri gagnvart henni. Hafi hún haft samband við lögmann sem hafi ítrekað reynt að fá stefnda til að semja um sanngjarnari skipti. Þær tilraunir hafi engan árangur borið og sé stefnanda því nauðsynlegt að leita atbeina dómstóla til að fá samningnum hnekkt með dómi og að fá sér dæmda eðlilega hlutdeild í eignum aðila, auk dráttarvaxta og kostnaðar. Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst svo í greinargerð að jörðin [...] hafi lengi verið í eigu fjölskyldu stefnda. Um miðja 20. öld hafi orðið til nýbýlið [...] út úr [...], þó þannig að megnið af landi jarðanna hafi verið óskipt og húsakostur beggja jarða í einum hnappi. Foreldrar stefnda hafi búið í [...] og sé stefndi alinn þar upp. Seinna hafi þau líka eignast jörðina [...], svo og húsalausa landlitla eyðijörð í nágrenninu, [...]. Aðilar þessa máls hafi kynnst á árinu 1986, átt sitt fyrsta barn 1987 og hafið sambúð í [...]/[...]árið 1989. Með afsali, dags. 15. júní 1990, hafi málsaðilar eignast íbúðarhúsið á [...]. Sama ár hafi aðilar hafið búskap með sauðfé á jörðunum, nýtt framleiðslukvóta foreldra stefnda, land þeirra, hús, vélar o.fl. Fyrstu árin hafi foreldrar stefnda einnig verið með búskap á jörðunum. Stefndi hafi byggt fjárhús á jörðunum árið 1998 og vélaskemma hafi verið í byggingu þegar samvistaslit aðila hafi orðið. Samhliða búskapnum hafi málsaðilar orðið að stunda ýmis störf til að ná endum saman, einkum þó stefndi, en stefnandi hins vegar nánast ekki neitt. Faðir stefnda hafi fallið frá árið [...] og móðir hans hafi í framhaldinu fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Árið 2006 hafi móðir stefnda, B, rætt við málsaðila um framtíðaráform þeirra þriggja. Niðurstaða þeirra viðræðna hafi orðið sú að B hafi afsalað jörðunum þremur til málsaðila, að undanskildu íbúðarhúsinu í [...] og lóðarskika umhverfis það. Fyrir þetta hafi málsaðilar greitt alls 5.000.000 krónur, sem sé auðvitað talsvert undir raunvirði. Rætt hafi verið um að málsaðilar ætluðu sér að stunda áfram um ókomna tíð búskap á jörðunum. Forsenda afsalsins af hálfu B hafi verið sú að hún gæti búið áfram í íbúðarhúsi sínu í [...] í skjóli málsaðila og hafi málsaðilum verið ljósar þessar forsendur. Samhliða sölunni hafi verið gengið frá yfirlýsingu, kvöð, þess efnis að sex systkini stefnda ættu rétt til að fá hvert um sig endurgjaldslaust 1,0 hektara sumarbústaðarlóð út úr landinu. Þann 20. janúar 2008 hafi orðið samvistarslit með málsaðilum, stefnandi hafi yfirgefið heimilið og flust til [...]. Fljótlega eftir þetta hafi aðilar farið að ræða sín á milli skiptingu eigna og skulda. Strax hafi verið einhugur um það að stefndi tæki við eignum og skuldum. Jafnframt hafi þau sameiginlega farið yfir verðmæti eigna og fjárhæð skulda. Niðurstaða þeirrar yfirferðar hafi orðið sú að stefnandi hafi farið fram á sex milljónir króna til lúkningar uppgjöri en stefndi hafi boðist til að greiða stefnanda fjórar milljónir króna. Niðurstaðan hafi orðið sú að þau hafi mæst á miðri leið og samið um að greiða skyldi fimm milljónir króna, þar af eina milljón króna út en eftirstöðvarnar með afborgunum samkvæmt samkomulagi. Til viðbótar hafi stefnandi fengið meirihlutann af innbúinu. Stefndi kveður ranghermt í stefnu að um hafi verið að ræða einhliða skilmála stefnda sem ekki hafi verið byggðir á upplýsingum sérfræðinga um verðmæti eigna. Þvert á móti hafi þetta verið niðurstaða viðræðna milli þeirra og byggt á þekkingu aðila á verðmæti eignanna, upplýsingum frá söluaðilum o.fl. Stefndi hafi ekki hindrað stefnanda í að afla gagna um þessi atriði og kannist ekki við að stefnandi hafi viljað fá einhver slík gögn en ekki fengið. Jafnframt viðræðum aðila hafi stefnandi leitað til lögmanns sem tekið hafi að sér að ganga frá samningi um sambúðarslit. Hafi lögmaðurinn átt nokkur símtöl við aðila, sent þeim drög að samningi og á endanum hafi verið gerður samningur sem báðir aðilar hafi undirritað að viðstöddum tveimur lögmönnum þann 25. febrúar 2008. Síðar hafi sambúðarslitasamningurinn verið staðfestur hjá sýslumanninum á [...]. Stefndi kveður rangt sem fram kemur í stefnu að stefndi hafi haft yfirráð yfir öllum fjármálum aðila og látið loka aðgangi stefnanda að sameiginlegum bankareikningum. Ekki hafi verið um neina fjármuni að ræða, engar bankainnistæður. Stefndi hafi hins vegar lokað fyrir aðgang stefnanda að einkareikningi stefnda. Á þeim reikningi hafi engar innistæður verið heldur yfirdráttarskuld. Rétt sé að geta þess að á þessum tíma hafi málsaðilar greitt sér laun út úr búinu, 101.998 krónur á mánuði. Þá fjárhæð hafi stefndi greitt til stefnanda með millifærslu á sama tíma, 30. janúar 2008. Næstu mánaðarmót þar á eftir hafi stefnandi verið í vinnu á [...] og fjárskiptasamningi lokið, þannig að ekki hafi verið um frekari slíkar greiðslur að ræða þá. Fjárhagslegar þrengingar stefnda á þessum tíma hafi ekki verið minni en stefnanda. Fyrir skilnaðinn hafi ákveðnir erfiðleikar verið hjá málsaðilum. Dóttir þeirra hafi lent í alvarlegum veikindum. Móðir stefnanda hafi svo fallið frá og þrír aðrir aðstandendur málsaðila. Nokkuð álag hafi því verið á aðilum málsins báðum. Stefndi telji þó ekki að stefnandi hafi glímt við andleg veikindi á árunum fyrir skilnað, en þó við eitthvert þunglyndi á tímabilum. Stefndi kveðst mótmæla því að hann hafi gert stefnanda erfitt fyrir við skilnaðinn. Þvert á móti kveðst stefndi hafa gert allt sitt til að vera sanngjarn við stefnanda á þessum tíma, skilnaðurinn hafi verið að hennar ósk en hún hafi verið býsna tvístígandi í því efni. Hann hafi reynt að gefa henni allt mögulegt svigrúm. Fjarstæða sé að börnin hafi verið notuð sem skiptimynt í málinu. Stefndi hafi aldrei blandað saman fjárskiptum og ákvörðunum varðandi börnin. Niðurstaðan varðandi börnin hafi orðið sú sama og varðandi fjárskiptin, að skipt hafi verið „jafnt“, eitt barn með lögheimili hjá hvoru fyrir sig. Stefnandi hafi ekki staðið við umgengnissamning aðila, heldur hafi hún bæði neitað stefnda um dótturina á einstökum pabbahelgum og eins ekki viljað standa við ákvæði um sumardvöl barnsins hjá stefnda. Þetta hafi leitt til ágreinings sem sé til meðferðar hjá Sýslumanninum á [...]. Samskipti aðila séu af þessum sökum stirð. II Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um ógildingu samnings um fjárskipti á III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (samningalög). Stefnandi hafi átt afar erfitt uppdráttar andlega þegar umræddur samningur hafi verið undirritaður. Hafi hún losnað undan áralöngu oki stefnda, sem gert hafi allt sem hann gat til að gera henni sambúðarslitin sem erfiðust. Einkum hafi hann beitt fyrir sig því að þau áttu tvö ósjálfráða börn, sem hann hafi notað sem skiptimynt í tengslum við gerð fjárskiptasamnings. Stefndi hafi því misnotað yfirburðastöðu sína til að knýja fram niðurstöðu sér í hag þegar komið hafi að gerð fjárskiptasamnings, enda hefði stefnandi, á þeim tíma er samningurinn var undirritaður, skrifað undir hvað sem var til að losna úr sambúðinni við stefnda. Stefndi hafi sjálfur viðurkennt þetta í sínum bréfaskriftum. Forsenda stefnanda fyrir undirritun hafi verið sú að hún myndi losna við stefnda úr sínu lífi og að önnur mál, þ.m.t. forsjár og umgengnismál, myndu ganga eðlilega fyrir sig. Það hafi heldur ekki gengið eftir og séu umgengnismál í ólestri og í meðferð hjá embætti sýslumannsins á [...] og Félagsþjónustu [...]. Samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sé löggerningur ógildur ef hann er gerður við þær aðstæður sem uppi hafi verið í máli þessu. Fyrir liggi að stefndi hafi vitað af erfiðleikum stefnanda og andlegri vanlíðan hennar, eins og komi raunar fram í svarbréfi hans við greinargerð stefnanda vegna forsjárdeilu þeirra. Þar segi hann stefnanda hafa átt við „mjög mikil andleg veikindi að stríða um margra ára skeið“. Stefndi hafi því viðurkennt með eigin orðum að sambúðarslitin hafi lagst þungt á stefnanda og andlegt ástand hennar verið bágborið á þessum tíma. Þetta hafi stefndi nýtt sér í fjárhagslegum ávinningi. Mjög bersýnilegur munur sé á fjárhagslegum ávinningi aðila af hinum umþrætta samningi. Það sé hverjum augljóst sem skoði þær eignir sem myndast hafi hjá aðilum í 20 ára sambúð, en sem hafi að lokum verið skipt með mjög ósanngjörnum og óheiðarlegum hætti. Því beri að ógilda samninginn með dómi. Þá kveðst stefnandi byggja kröfu um ógildingu fjárskiptasamnings á 33. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda verði að telja óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig löggerninginn sem gerður hafi verið með þeim hætti að hann hafi nýtt sér yfirburðarstöðu sína gagnvart stefnanda til að hlunnfara hana í skiptunum. Ennfremur byggi stefnandi kröfu sína um ógildingu á 36. gr. laga nr. 7/1936, þar sem það verði að teljast ósanngjarnt af stefnda að bera fyrir sig fyrrnefndan samning um fjárskipti við sambúðarslit. Verði við mat á því hvort nefnt lagaákvæði eigi við að líta til stöðu aðila við samningsgerðina, sem hafi verið afar ójöfn þar sem stefnandi hafi verið andlega niðurbrotin og stefndi hafi farið með yfirráð yfir öllum fjárráðum stefnanda. Megi hér til stuðnings nefna að stefndi hafi látið loka á aðgang stefnanda að sameiginlegum bankareikningum þeirra. Hafi stefndi nýtt sér með þessu algera yfirburðastöðu sína gagnvart stefnanda til að knýja hana til að skrifa undir bersýnilega ósanngjarnan samning. Þá sé rétt að líta til þess að það hafi ekkert verðmat verið gert á eignum aðila fyrir skiptin og engin viðleitni sýnd af hálfu stefnda til að gera skiptin sanngjörn og eðlileg. Enginn hafi verið spurður álits um skiptingu verðmætanna, hvorki stefnandi né neinn þriðji aðili. Þetta hafi verið alfarið skilmálar stefnda sem stefnanda hafi verið gert að undirrita. Stefnandi telji ljóst að þegar eignir búsins hafi verið metnar af hlutlausum matsmanni komi í ljós að skiptin hafi verið verulega ósanngjörn þar sem stefnandi hafi aðeins fengið lítið brot þeirra verðmæta sem henni hafi borið í sinn hlut á grundvelli dómstólamyndaðrar meginreglu um að hlutur aðila í óvígðri sambúð skuli við fjárskipti taka mið af eignamyndun á sambúðartímanum. Stefnandi hyggist sýna fram á framangreint með matsgerð dómkvadds matsmanns sem verði aflað undir rekstri málsins. Þá verði að líta til þess að vegna þess hve ójöfn staða aðila sé oft við sambúðarslit og vegna þess að gæta þurfi að jafnræði við búskipti aðila, hafi verið lögfest sérstök regla í 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 sem taki til samninga sama eðlis og fjárskiptasamningur stefnanda og stefnda. Hafi dómstólar í framkvæmd litið til framangreinds ákvæðis í ríkum mæli þegar til umfjöllunar séu samningar um fjárskipti aðila sem hafi verið í sambúð árum saman, líkt og um sé að ræða í þessu máli. Verði jafnframt að líta til þess að með framangreindu ákvæði hafi löggjafinn gefið skýr skilaboð um að samninga á sviði hjúskaparréttar beri að fella úr gildi séu þeir ósanngjarnir. Skaðabótakrafa stefnanda byggi á því mati að nettóeignir stefnanda og stefnda á slitadegi sambúðar þeirra hafi numið 90.000.000 króna. Þar af hafi eignarhlutur stefnanda verið 45.000.000, samkvæmt meginreglunni um að eftir jafn langa sambúð og hér um ræði eigi hvor aðili um sig rétt til helmings þeirrar eignamyndunar sem verði á sambúðartíma við fjárslit. Af framangreindri upphæð hafi einungis 5.000.000 króna verið greiddar. Umstefndar 40.000.000 króna séu mismunurinn þar á. Eins og fyrr greinir var krafa stefnanda lækkuð undir rekstri málsins í samræmi við niðurstöðu dómkvadds matsmanns um verðmæti eigna og yfirlit um skuldastöðu við sambúðarslit. Stefnandi kveðst krefjast dráttarvaxta, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, frá 13. ágúst 2009, en þá hafi verið mánuður liðinn frá því að stefnandi gerði sannanlega kröfu um að fjárskiptasamningi yrði vikið til hliðar og að hún fengi eðlilegar greiðslur í sinn hluta vegna eignamyndunar á sambúðartíma. Að því er varðar kröfu um greiðslu málskostnaðar bendir stefnandi sérstaklega á að hann hafi ítrekað reynt að leysa deilumál aðila utan dómstóla. Stefnandi hafi neyðst til þess gegn vilja sínum að stefna málinu fyrir dóm og telji að taka verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar, sbr. þau sjónarmið er fram komi í 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa stefnanda um greiðslu málskostnaðar styðjist að öðru leyti við 129. og 130. gr. sömu laga. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi einkum til III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og til hjúskaparlaga nr. 31/1993. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einnig lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Varðandi kröfu um dráttarvexti vísist til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Málsástæður og lagarök stefnda: Í greinargerð stefnda kemur fram að hann mótmæli sem rangri, órökstuddri og ósannaðri málsástæðu stefnanda um að skilnaðarkjör málsaðila hafi orðið til fyrir misneytingu stefnda gagnvart stefnanda. Ákvæði 31. gr. laga nr. 7/1936 eigi því ekki við í málinu. Í stefnu sé dregin upp sú mynd af aðstæðum að stefndi hafi nýtt sér andlegan vanmátt stefnanda við samningsgerðina og yfirburðastöðu sína gagnvart stefnanda. Stefndi byggi á því að þessi lýsing sé ekki rétt og því komi beiting nefnds lagaákvæðis ekki til álita. Sérstaklega sé bent á aðkomu lögmanns og annarra aðila í þessu efni og þá staðreynd að ferlið hafi tekið nokkurn tíma og að á þeim tíma hafi stefnandi búið annars staðar og því tæpast undir áþján stefnda. Þeirri málsástæðu stefnanda að samningur aðila sé ógildanlegur á grundvelli 33. eða 36. gr. samningalaganna sé mótmælt með sömu rökum og nefnd hafi verið varðandi 31. gr. laganna. Því til viðbótar skuli eftirfarandi nefnt: Að umgengnis- og forsjármál gengju eðlilega fyrir sig sé samkvæmt stefnu ein af forsendum stefnanda fyrir samkomulaginu. Ekkert hafi þó komið fram um þetta í samningnum sjálfum eða samningsgerðinni. Þessi mál hafi af hálfu stefnda gengið eðlilega fyrir sig. Hins vegar hafi stefnandi vanefnt skyldur sínar í þessu efni. En óháð því, þá séu ekki lagalegar forsendur til að þessi málefni varðandi börnin eigi að hafa áhrif á gildi samkomulagsins um fjárskipti. Kröfur stefnanda byggist á þeirri meginforsendu að skipti aðila hafi ekki verið jöfn og ekki sanngjörn. Því sé mótmælt sem röngu. Stefndi telji að við skiptin hafi hvort aðili í rauninni fengið full 50% af nettóeignum í búinu. Boðað hafi verið að ein stærðin í þessum útreikningum, verðmæti jarðanna þriggja, verði metin af dómkvöddum manni. Við mat á jörðunum beri að horfa til kvaðar um sumarbústaðalóðir sem mjög rýri seljanleika og verðmæti þeirra. Jafnframt verði að gæta þess þegar skiptin séu metin, að þau taki ekki til þeirra eigna sem tilheyri móður stefnda. Skuldir aðila hafi verið umtalsverðar við skilnaðinn, svo sem sjá megi af fylgiskjölum síðustu skattframtala málsaðila. Stefndi vinni að yfirferð þessara skulda og muni eftir atvikum leggja fram frekari gögn um þær. Auk þessa byggi stefndi á því að hefði verið um að ræða að skiptin væru ójöfn, þá hefði verið eðlilegt og þeim að fullu heimilt að semja um skáskipti. Um það vísist til dómvenju og þeirrar hliðsjónar sem hafa megi af reglum hjúskaparlaga nr. 31/1993 (ekki síst 104. gr.). Að því leyti sem verðmæti kunni að vera í jarðeignunum umfram það sem fram hafi komið í fjárskiptasamningnum, þá séu það verðmæti sem aðilar hafi fengið endurgjaldslaust frá foreldrum stefnda og auk þess með þeirri kvöð að móðir stefnda fengi í ellinni að búa í skjóli málsaðila. Öll sanngirnisrök sem m.a. komi fram í 33. og 36. gr. samningalaganna leiði því til þess að stefndi eigi að halda slíkum verðmætum utan skipta. Sömu rök, þ.e. sanngirnisrök þau sem búi að baki 33. og 36. gr. samningalaga, leiði einnig til þess að ef fallist verði á riftun, þá beri við uppgjör millum aðila að miða við stöðu eigna og skulda nú en ekki í ársbyrjun 2008. Sé það vegna þeirrar gífurlegu hækkunar sem orðið hafi á lánum stefnda og mikillar lækkunar á verðmæti jarðeigna á þessu tímabili. Loks byggi stefndi á því að allar kröfur stefnanda, hafi þær á annað borð verið fyrir hendi, séu fallnar niður vegna tómlætis. Aldrei frá því skilnaðarsamningurinn hafi verið gerður hafi stefnandi kvartað við stefnda um að fjárskiptin hafi ekki verið sanngjörn, fyrr en með bréfi, dags. 13. júlí 2009. Það bréf virðist hafa verið skrifað vegna ósættis sem þá hafi verið komið upp milli aðila um umgengnisrétt, en ekki vegna óánægju með fjárskiptin. Varðandi þetta sé vísað til dómstólamyndaðra reglna um réttaráhrif tómlætis, - þess að stefnandi hafi ekki haldið kröfum sínum til laga – og að þær falli niður vegna þessa. Sérstaklega sé bent á ársfrestinn í 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaganna sem sýni að í þessum málum beri að hafa hraðar hendur. Varðandi málskostnað kveðst stefndi vísa til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varakrafa stefnda byggi á því að þó fallist yrði á riftun og greiðslu bóta, þá eigi þær bætur ekki að vera hærri en sú fjárhæð sem stefnandi sjálfur hafi teflt fram í samningaviðræðum aðila, þ.e. 1.000.000 króna hærri en samningur aðila kveði á um. Ef ekki sú tala, þá önnur tala að mati réttarins, en þetta verði rökstutt betur í málflutningi að fenginni niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Hvað varði dráttarvexti sé vísað til ákvæða laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 9. gr. laganna i.f. um síðari upphafstíma dráttarvaxta en krafist sé í stefnu. Varðandi málskostnað í því tilviki að fallist yrði á varakröfu sé vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sérstaklega sé bent á að báðir aðilar hafi nokkuð til síns máls og báðum um að kenna að samningur hafi verið gerður og að til málaferla hafi komið. III Í málinu liggur fyrir samningur vegna sambúðarslita, dagsettur 25. febrúar 2008, undirritaður af báðum aðilum og vottaður af tveimur lögmönnum. Í samningnum er kveðið á um forsjá barna aðila, meðlag og umgengni, sem og um skiptingu eigna og skulda aðila. Í 4. gr. samningsins eru helstu sameiginlegu eignir sem fjárskipti aðila taki til taldar þrjár fasteignir, þ.e. jarðirnar [...], [...] og [...], auk innbús. Í 5. gr. samningsins um skuldir segir að helstu skuldir aðila verði ekki taldar upp, enda sé samkomulag um það milli aðila að maðurinn taki með þessum fjárskiptasamningi að sér greiðslu allra þeirra skulda, hverju nafni sem þær nefndist, til komnum fram að undirritun samningsins. Er tekið fram að með undirritun sinni á þennan samning lýsi hann því yfir að hann geri sér fulla grein fyrir því um hvaða skuldir sé að ræða og telji ekki þörf á upptalningu þeirra. Í 6. gr. samningsins er kveðið á um skiptingu eigna og skulda í nokkrum stafliðum. Ákvæði A- liðar greinarinnar er svohljóðandi: „A. Maðurinn fær í sinn hlut allar fasteignir aðila, sbr. greinar 4.1-4.3 hér að framan. Hann tekur einnig að sér greiðslu allra skulda, sbr. grein 5. Maðurinn mun greiða konunni kr. 5.000.000,- fyrir hennar nettó eignarhlut í öllum framangreindum eignum og skal greiðsla innt af hendi við undirritun þessa samnings. Um leið og greiðsla hefur verið innt af hendi mun konan undirrita afsöl vegna fasteignanna. Maðurinn og konan munu hlutast til um að fá skuldaraskipti á núverandi lánum skráð í samráði við kröfuhafa, sé nafn konunnar skráð á einhverjar þeirra, annað hvort sem skuldara eða ábyrgðarmanns. M.ö.o. skal konan leyst undan öllum skuldbindingum sem tengdar eru nafni hennar og skal það gert áður en afsöl eru undirrituð.“ Í B-lið greinarinnar segir að aðilar séu sammála um að verðgildi innbús þeirra sé óljóst og þau munu komast að samkomulagi sín á milli um skiptingu þess. Ekki er þörf á að rekja önnur ákvæði greinarinnar. Í málinu liggur einnig fyrir ljósrit af handrituðum og ódagsettum samningi, sem undirritaður er af málsaðilum báðum. Þar kemur fram að stefnandi og stefndi geri með sér samning um skipti á sameiginlegum eignum þannig að stefndi eignist allar eignir og skuldir stefnanda gegn greiðslu á fimm milljónum króna, en þar af greiðist ein milljón sem útborgun en afgangurinn samkvæmt samkomulagi sem nánar verði útfært við nafnbreytingar. Við samning þennan eru heftuð tvö blöð þar sem taldar eru upp eignir og skuldir, en þau blöð eru ekki undirrituð af aðilum. Með matsbeiðni sem lögð var fram á dómþingi 2. mars 2010 óskaði stefnandi eftir því við Héraðsdóm Austurlands að dómkvaddur yrði einn hæfur, sérfróður og óvilhallur matsmaður til þess að skoða og meta hvers virði eignir búanna að [...], [...] og [...], [...]hreppi, hafi verið hinn 20. janúar 2008. Nánar tiltekið var þess óskað að matsmaður mæti markaðsvirði jarðanna, fasteigna, tækjabúnaðar til búrekstrar, sauðfjár- og sauðfjárkvóta, nautgripa, hesta, hlunninda og annarra þátta sem kynnu að hafa eitthvert fjárhagslegt verðmæti. Var Óskar Sigurðsson hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali dómkvaddur til verksins. Matsgerð hans er dagsett 16. september 2010. Niðurstaða matsgerðar hans er sú að markaðsverðmæti jarðanna ásamt ýmsum verðmætum þeim tengdum, miðað við ástand og ásigkomulag 20. janúar 2008, hafi numið samtals tæpum 61 milljónum króna. Nánar er verðmæti eignanna sundurliðað svo í kafla VII.2.12 matsgerðarinnar, sem ber heitið „Samandregnar niðurstöður“: „Markaðsverðmæti jarðanna [...] og [...] sundurliðast svo miðað við ástand og ásigkomulag þeirra 20. janúar 2008: Markaðsverðmæti jarðarinnar [...] sundurliðast svo miðað við ástand og ásigkomulag jarðarinnar 20. janúar 2008: IV Niðurstaða: Aðilar máls þessa slitu hinn 20. janúar 2008 sambúð er varað hafði í um 20 ár. Þau gerðu með sér samning þann um sambúðarslit, dags. 25. febrúar s.á., sem hér að framan er lýst, þar sem kveðið er á um forsjá barna þeirra, meðlag með þeim og umgengni, sem og um skiptingu eigna og skulda. Samkvæmt ákvæðum samningsins um skiptingu eigna og skulda, sem hér eftir eru nefnd fjárskiptasamningur, tók stefndi yfir allar eignir og skuldir búsins, gegn greiðslu á 5 milljónum króna til stefnanda. Stefnandi telur verulega hafa verið á sig hallað með þessum samningi og telur hann ógildanlegan vegna atvika sem varði bæði tilurð og efni samningsins. Skilja verður kröfu stefnanda um ógildingu samningsins svo, í ljósi málatilbúnaðar hans, að einungis sé krafist ógildingar ákvæðis hans um endurgjald til stefnanda vegna skiptingar eigna og skulda, en ekki ákvæða hans að öðru leyti, þ.á m. um forsjá, meðlag og umgengni. Fyrir liggur niðurstaða dómkvadds matsmanns um verðmæti þeirra þriggja fasteigna sem aðilar eru sammála um að falli undir fjárskipti þeirra, ásamt ýmsum verðmætum þeim tengdum, svo sem tækjum og bústofni. Þá voru undir rekstri málsins lögð fram gögn um skuldastöðu aðila við slit sambúðarinnar. Hafa lögmenn beggja aðila leitast við að einfalda ágreining aðila í ljósi framangreindra gagna, með þeim hætti sem fram kom við munnlegan flutning málsins og hér á eftir greinir. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar er samanlagt markaðsverðmæti framangreindra eigna málsaðila við tímamark sambúðarslita þeirra metið 60.989.075 krónur. Af hálfu stefnda eru ekki bornar brigður á niðurstöðu matsgerðarinnar, utan eins þáttar hennar sem varðar verðmæti véla- og verkfærageymslu í landi [...]. Telur stefndi ranglega á því byggt í matsgerðinni að 60 fm hluti geymslunnar hafi verið lengra kominn í byggingu en aðrir hlutar hennar, en í matsgerðinni er lagt til grundvallar að verðmæti þess hluta hafi verið 60.000 krónur pr/fm en verðmæti hennar að öðru leyti hafi verið 30.000 krónur pr/fm, og geymslan öll metin á 10.500.000 krónur. Telur stefndi að miða beri verðmæti allrar geymslunnar við hið lægra fermetraverð og verðmæti hennar því 1.800.000 krónum lægra en niðurstaða matsgerðarinnar hljóðar um, eða 8.700.000 krónur. Þá eru aðilar sammála um að undir skiptin hafi átt að draga bifreið að verðmæti 1.895.400 og bankainnistæður að fjárhæð 1.211.466. Ágreiningslaust er því að verðmæti eigna búsins hafi numið á bilinu 62.295.941 krónum til 64.095.941 króna, eftir því hvort framangreindar 1.800.000 krónur eru dregnar frá vegna véla- og verkfærageymslunnar eða ekki. Í málinu liggur fyrir yfirlit yfir skuldir aðila um áramót 2007-2008, upp á samtals 29.982.976 krónur, sem aðilar eru sammála um að leggja beri til grundvallar sem skuldir aðila á því tímamarki er sambúðarslit urðu, þó þannig að ágreiningslaust er að frá skuli dragast skuld að fjárhæð 342.012 krónur vegna fjórhjóls í eigu sonar aðila, sem ekki er talið meðal eigna búsins, auk þess sem ágreiningur er um fjárhæð skuldar vegna Valtra dráttarvélar, sem samkvæmt yfirlitinu nemur 7.457.550 krónum. Upplýst er að sú fjárhæð sé kaupverð vélarinnar að meðtöldum virðisaukaskatti. Byggir stefnandi á því að þar sem verðmæti dráttarvélarinnar sé í matsgerð matsmannsins tilgreint sem kaupverð hennar án virðisaukaskatts, 5.990.000 krónur, beri einnig að tilgreina skuldina án virðisaukaskatts. Ber aðilum þannig saman um að heildarskuldir bús þeirra hafi verið á bilinu 28.173.414 krónur til 29.640.964 krónur, eftir því hvort skuld vegna dráttarvélar er tilgreind sem kaupverð hennar með eða án virðisaukaskatts. Samkvæmt framangreindu virðast aðilar sammála um að nettó eign búsins hafi, á því tímamarki er sambúðarslit urðu, 20. janúar 2008, verið að lágmarki 32.654.977 krónur, sé tekið fullt tillit til afstöðu stefnda, en stefnandi byggir á því að nettóeign búsins hafi verið röskum þremur milljónum króna hærri, eða 35.922.527 krónur. Sú greiðsla á 5 milljónum króna sem kom í hlut stefnanda samkvæmt fjárskiptasamningi aðila, nemur því um 1/6 til 1/7 hluta af nettóeign aðila við sambúðarslitin. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu fjárskiptasamningsins í fyrsta lagi á því að stefndi hafi misnotað sér bágborið andlegt ástand hennar við sambúðarslitin til að knýja fram niðurstöðu sér í hag hvað fjárskipti þeirra varðaði. Vísar stefnandi til 31. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (samningalög) í þessu sambandi. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að telja verði óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig löggerninginn, sem gerður hafi verið með þeim hætti að hann hafi nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart stefnanda til að hlunnfara hana í skiptunum, sbr. 33. gr. sömu laga. Af hálfu stefnda er málsástæðum stefnanda um að stefndi hafi nýtt sér andlegan vanmátt stefnanda og yfirburðarstöðu sína gagnvart henni mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Af hálfu stefnanda hafa engin gögn verið færð fram til stuðnings staðhæfingum um bágt andlegt ástand hennar á umræddu tímabili. Er þeirri staðhæfingu til stuðnings einungis vísað til þess að stefndi hafi vitað af andlegri vanlíðan stefnanda og viðurkennt hana í bréfaskriftum vegna forsjárdeilu sem risið mun hafa milli aðila eftir sambúðarslitin. Er í stefnu vitnað til orða í ótilteknu svarbréfi stefnda við greinargerð stefnanda vegna forsjárdeilu þeirra, um að stefnandi hafi átt við „mjög mikil andleg veikindi að stríða um margra ára skeið“, en bréf þetta hefur ekki verið lagt fram. Þá hefur stefnandi ekkert fært fram sem stutt gæti staðhæfingar hennar um að stefndi hafi neytt yfirburða til að knýja fram fjárskiptasamninginn. Að mati dómsins hefur stefnanda, gegn eindregnum mótmælum stefnda, ekki tekist að sanna að atvik máls hafi verið með einhverjum þeim hætti að uppfyllt séu skilyrði fyrir ógildingu fjárskiptasamningsins á grundvelli 31. gr. eða 33. gr. samningalaga. Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu samningsins ennfremur á því að ósanngjarnt sé að stefndi beri fyrir sig samninginn, sbr. 36. gr. samningalaga. Byggir stefnandi á að með matsgerð dómkvadds matsmanns, sem ekki hafi verið vefengd nema að litlum hluta af hálfu stefnda, og með yfirliti skulda, sem aðilar séu að mestu leyti sammála um, hafi verið sýnt fram á að nettóeign búsins hafi verið mun hærri en þær 10 milljónir króna sem 5 milljón króna greiðsla til hennar samkvæmt fjárskiptasamningi aðila hafi miðast við, eða tæpar 36 milljónir króna. Stefnandi byggir á því að skipta hafi átt nettó eign aðila til helminga, í samræmi við dómstólamyndaða meginreglu um að eftir jafn langa sambúð og hér um ræði eigi hvor aðili um sig rétt til helmings þeirrar eignamyndunar sem orðið hafi á sambúðartíma. Hafi henni því borið tæpar 18 milljónir króna, en að teknu tilliti til 5 milljóna króna sem henni hafi verið greiddar við sambúðarslitin sé gerð krafa um að stefndi greiði henni nú tæpar 13 milljónir króna til viðbótar. Stefndi mótmælir því að fjárskiptin hafi verið svo ósanngjörn að réttlæti ógildingu þeirra á grundvelli 36. gr. samningalaga. Stefndi byggir aðallega á því að í raun hafi hvor aðili fengið full 50% af nettóeignum í búinu. Eins og fyrr sagði er niðurstaða matsgerðar um verðmæti jarðanna og ýmissa verðmæta þeim tengdum ekki vefengd af hálfu stefnda utan þess sem áður greinir um mat á véla- og verkfærageymslu á jörðinni [...]. Verður því að hafna þessari málsástæðu stefnda. Í annan stað byggir stefndi á því, sé ekki fallist á að skiptin hafi verið jöfn, að samið hafi verið um skáskipti, en það hafi aðilum verið frjálst og það hafi verið eðlilegt eins og á stóð. Vísar stefndi þar til þess hvernig eignir aðila séu tilkomnar, en stefndi telur verðmæti jarðanna, umfram kaupverð þeirra, verða að metast sem gjöf til hans frá foreldrum hans. Auk þess beri að líta til þess að hið lága endurgjald sem málsaðilar greiddu fyrir jarðirnar á árinu 2006 skýrist m.a. af því að kaupunum hafi fylgt sú kvöð að móðir stefnda fengi að búa í ellinni í skjóli þeirra. Vísar stefndi til dómvenju og þeirrar hliðsjónar sem hafa megi af reglum hjúskaparlaga nr. 31/1993, ekki síst 104. gr. laganna. Stefnandi hefur með öflun matsgerðar dómkvadds matsmanns, sem ekki hefur verið vefengd af hálfu stefnda nema að litlu leyti, fært sönnur fyrir því að í hennar hlut hafi komið verulega minni verðmæti við fjárskiptin en komu í hlut stefnda, eða um 1/6 til 1/7 hluti nettóeigna búsins, eftir því hvernig þær eru virtar. Fyrir liggur að áður en gengið var frá formlegum fjárskiptasamningi aðila, ríflega mánuði eftir að stefnandi flutti út af sameiginlegu heimili þeirra, höfðu aðilar þegar gert með sér skriflegt samkomulag, þ.e. þann ódagsetta, óvottaða, handritaða samning sem fyrr var lýst, þess efnis að eignir búsins og skuldir kæmu í hlut stefnda gegn greiðslu á 5 milljónum króna til stefnanda. Á því stigi naut hvorugur aðilinn aðstoðar lögmanns. Í þessum samningi kom ekkert fram um verðmæti eigna og skulda, en ósannað er að listar yfir eignir og skuldir sem stefndi lagði fram í málinu, hafi verið stefnanda kunnir við undirritun þess samnings. Ekki varð nein breyting á þessu fyrirkomulagi skiptingar eigna og skulda við gerð hins formlega sambúðarslitasamnings, en við gerð hans nutu aðilar aðstoðar eins og sama lögmannsins. Liggur fyrir, samkvæmt verkbókhaldi lögmannsins, að drög að samningnum voru send aðilum til yfirlestrar viku áður en hann var undirritaður og voru drögin sama efnis hvað fjárskiptin varðaði og hinn endanlegi samningur. Hvorki í drögunum né hinni endanlegu útgáfu samningsins kom nokkuð fram um verðmæti eigna og fjárhæð skulda aðila, né var þess þar getið hvort um helmingaskipti væri að ræða eða einhvers konar skáskipti. Eins og áður er rakið byggir málatilbúnaður stefnda aðallega á því að í raun hafi verið um jöfn skipti að ræða. Vísar hann þar til þess að aðilar hafi verið sammála um að miða við að verðmæti jarðanna þriggja væri hið sama og aðilar greiddu fyrir þær á árinu 2006. Rennir þessi málatilbúnaður stefnda stoðum undir það að stefnandi hafi, er hún undirritaði fjárskiptasamninginn, mátt vera í góðri trú um að við skiptin væri miðað við að nettóeign skiptist jafnt milli aðila. Þá verður ekki hjá því litið að ekkert mat var lagt á verðmæti eigna í aðdraganda undirritunar fjárskiptasamningsins og ekki verður talið að stefnandi hafi mátt gera sér glögga grein fyrir verðmæti þeirra, enda um þrjár jarðir að ræða, ásamt mannvirkjum, vélum og tækjum, búfénaði, greiðslumarki í sauðfé og hlunnindum, auk þess sem aðilar höfðu ekki keypt eignir þessar á almennum markaði, heldur af móður stefnda, á verði sem ekki endilega endurspeglaði markaðsverð þeirra. Enda þótt hinn formlegi fjárskiptasamningur hafi verið gerður með aðstoð lögmanns og aðilar hafi haft drög að honum til skoðunar í um eina viku fyrir undirritun hans, þá verður að ekki hjá því litið að aðstoðar lögmannsins var ekki leitað fyrr en eftir að aðilar höfðu þegar gert með sér samkomulag það um skiptingu eigna og skulda sem hér er deilt um og að ekkert mat virðist hafa farið fram fram á eignum eða skuldastöðu eftir aðkomu lögmannsins. Eins og atvik máls horfa við, samkvæmt því sem upplýst er í málinu, verður að telja ósannað að stefnanda hafi verið ljóst er hún undirritaði fjárskiptasamninginn að með því fengi hún í sinn hlut einungis um 1/6 til 1/7 af nettóeign búsins. Verður stefndi að bera hallann af því að ósannað er, gegn mótmælum stefnanda, að samið hafi verið um skáskipti. Stefndi byggir á því að fjárskiptasamningur aðila hafi allt að einu verið sanngjarn vegna þess að eignir þær sem aðilum áskotnaðist á sambúðartímanum hafi verið fengnar gegn litlu sem engu endurgjaldi frá foreldrum stefnda. Leiði sanngirnisrök sem m.a. komi fram í 33. og 36. gr. samningalaga, til þess að stefndi eigi að halda verðmætum, að því leyti sem verðmæti kunni að vera í jarðeignunum umfram það sem fram kom í fjárskiptasamningi aðila, utan skipta. Í málflutningi var af hálfu stefnda vísað til hliðsjónar til niðurlags 2. málsliðar 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga, þar sem heimilað er að víkja frá helmingaskiptareglu „ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna“ og tiltekið að til marks um það kunni að vera þær aðstæður þegar „annað hjóna [...] hefur síðar erft fé eða fengið það að gjöf frá öðrum en maka sínum“. Í málinu liggur fyrir afsal, dagsett 15. júní 1990, þar sem faðir stefnda selur og afsalar stefnda og stefnanda báðum íbúðarhús að [...] fyrir 300.000 krónur. Þá liggja fyrir kaupsamningar og afsöl, allt skjöl dagsett 27. apríl 2006, þar sem móðir stefnda selur og afsalar stefnda og stefnanda báðum jarðirnar [...], [...] og [...] fyrir alls 5 milljónir króna. Jafnvel þótt vera kunni að kaupverð þessara eigna hafi verið lágt, þá er ósannað að verðmæti þessara eigna umfram kaupverð hafi verið gjöf til stefnda eins, en ekki aðila málsins beggja sem báðir eru tilgreindir kaupendur á gerningum þessum. Þá verður ekki hjá því litið að aðilar máls hafa frá upphafi sambúðar sinnar búið á [...] og stundað búrekstur á jörðunum, einnig meðan þær voru í eigu foreldra stefnda, og kunna því að hafa lagt sitt af mörkum til aukins verðmætis jarðanna. Telst því einnig ósannað að verðmæti jarðanna, umfram það verð sem aðilar greiddu fyrir þær, sé að öllu leyti runnið frá foreldrum stefnda. Loks byggir stefndi á því að allar kröfur stefnanda, hafi þær á annað borð verið fyrir hendi, séu fallnar niður vegna tómlætis, enda hafi stefnandi ekki kvartað við stefnda yfir ósanngjörnum fjárskiptum fyrr en með bréfi 13. júlí 2009. Vísar stefndi til hliðsjónar til ársfrests 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, sem sýni að í þessum málum beri að hafa hraðar hendur. Ekki verður fallist á það með stefnda að um slíkt tómlæti hafi verið að ræða af hálfu stefnanda að leitt geti til þess að hún tapi kröfum sínum, en tilvitnað ákvæði hjúskaparlaga á ekki við um slit óvígðrar sambúðar, auk þess sem skýrt kemur þar fram að tímafrestir ákvæðisins eigi ekki við þegar þess er freistað að hnekkja samningi með stoð í reglum um fjármunaréttarsamninga. Samkvæmt framangreindu verður fallist á það með stefnanda að fjárskiptasamningur aðila, dags. 25. febrúar 2008, teljist ósanngjarn og að rétt sé að víkja því ákvæði hans til hliðar sem fjallar um endurgjald til stefnanda vegna skiptingar eigna og skulda, sbr. 36. gr. samningalaga. Með hliðsjón af lengd sambúðartíma aðila, þess að hvorugt þeirra átti eignir umfram hitt við upphaf sambúðar þeirra og þess að framlag beggja til eignamyndunar með launaðri vinnu og umsjón heimilis þeirra verður ekki virt öðru vísi en jafnt, verður að leggja til grundvallar að nettóeign búsins skiptist jafnt milli aðila. Ítrasta varakrafa stefnda um að krafa stefnanda verði lækkuð og henni ekki dæmd hærri fjárhæð en ein milljón króna byggist á þeirri staðhæfingu stefnda að stefnandi hafi í viðræðum þeirra á milli við sambúðarslitin ekki farið fram á að fá í sinn hlut hærri fjárhæð en sex milljónir króna, þ.e. eina milljón krónur umfram þá fjárhæð sem hún síðan fékk í sinn hlut við fjárskiptin. Gegn mótmælum stefnanda telst í fyrsta lagi ósannað að hún hafi í aðdraganda fjárskiptanna gert kröfu um tilgreinda fjárhæð. Í öðru lagi verður stefndi, eins og fyrr var rakið, að bera hallann af því að ósannað telst að samið hafi verið um skáskipti, og verður því ekki séð að það hafi þýðingu fyrir niðurstöðu um varakröfu stefnda hvort og þá hvaða fjárhæðir komið hafi til tals milli aðila í aðdraganda fjárskiptasamningsins. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu stefnda. Varakrafa stefnda um að stefnanda verði ella dæmd önnur fjárhæð lægri en stefnufjárhæðin byggist annars vegar á því að þau sanngirnisrök er búi að baki 33. og 36. gr. samningalaga leiði til þess, verði fallist á ógildingu fjárskiptasamningsins, að við uppgjör milli aðila beri að miða við stöðu eigna og skulda nú en ekki í ársbyrjun 2008, vegna mikillar hækkunar sem orðið hafi á lánum stefnda og lækkun á verðmæti jarðanna á þeim tíma er liðið hafi frá sambúðarslitum. Hins vegar byggist varakrafan á þeim athugasemdum sem stefndi gerir við mat dómkvadds matsmanns á verðmæti véla- og verkfærageymslu annars vegar og á fjárhæð skuldar vegna Valtra dráttarvélar hins vegar. Hvað fyrri málsástæðu stefnda verður ekki hjá því litið að stefndi tók við sambúðarslitin yfir allar eignir aðila og skuldir og bar eftir það af þeim alla áhættu. Þegar af þeirri ástæðu eru að mati dómsins ekki efni til þess að dæma lækkun að álitum á kröfu stefnanda vegna breytinga sem kunna að hafa orðið fram til þessa dags á verðmæti jarðanna eða stöðu skulda þeirra sem stefndi yfirtók. Um véla- og verkfærageymslu þá á [...] sem stefndi gerir athugasemd við mat á, segir svo í matsgerð hins dómkvadda matsmanns á bls. 4: „Um er að ræða 291,9 fm stálgrindarhús, byggt 2008, klætt með bárujárni, og skiptist í tvo hluta, annars vegar u.þ.b. 50-60 fm hluta sem er einangraður, með steinsteyptu gólfi, raflögnum og innkeyrsluhurð, og hins vegar óeinangraðan hluta, ósteypt plata og ekkert rafmagn. Í greinargerð lögmanns matsbeiðanda, dags. 18. kemur fram að vélageymslan hafi verið í sama ástandi og hún var og fram kom á matsfundi. Matsbeiðandi gerir þá kröfu að hún verði metin sem slík.“ Eins og áður kom fram byggir stefndi á því að sá hluti véla- og verkfærageymslunnar sem metinn er á hærra fermetraverði en aðrir hlutar geymslunnar í matsgerð hins dómkvadda matsmanns, hafi verið í sama horfi og aðrir hlutar geymslunnar við sambúðarslitin og eigi því að metast á sama fermetraverði. Til stuðnings þessari staðhæfingu sinni hefur stefndi lagt fram fjölda kvittana fyrir kaupum á ýmsum vörum hjá Húsasmiðjunni og Ískraft á árunum 2008 og 2009, sem hann kveður hafa verið notaðar til framkvæmda við geymsluna en alla vinnu við verkið kveðst hann hafa framkvæmt sjálfur og geti því ekki framvísað reikningum fyrir þeirri vinnu. Af hálfu stefnda hafa engin gögn verið lögð fram til stuðnings staðhæfingum hans um að efniskaup þessi hafi í raun farið til framkvæmda við geymsluna og verður stefndi, gegn mótmælum stefnanda, að bera hallann af því að ósannað telst að geymslan hafi verið í öðru horfi snemma árs 2008 en hún var við vettvangsgöngu hins dómkvadda matsmanns. Verður því að leggja til grundvallar að verðmæti geymslunnar sé það sem greinir í matsgerðinni, enda hefur henni ekki verið hnekkt. Hvað fjárhæð skuldar vegna Valtra dráttarvélar varðar, þá lýstu aðilar því yfir undir rekstri málsins að þeir væru sammála um að leggja til grundvallar að skuldir aðila hafi verið þær sem greinir á framlögðu yfirliti endurskoðanda hjá Skrifstofuþjónustu [...] yfir skuldir samkvæmt skattframtali 2008, en á yfirlitinu eru taldar upp eftirtaldar skuldir: Langtímaskuldir vegna búrekstrar, skuldir við Íbúðalánasjóð, þrjú lán hjá Avant vegna bifreiða og loks viðskiptaskuld vegna Valtra dráttarvélar. Fyrir liggur að fjárhæð viðskiptaskuldar vegna Valtra dráttarvélarinnar samsvarar kaupverði vélarinnar að meðtöldum virðisaukaskatti. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns er verðmæti dráttarvélarinnar tilgreint sem kaupverð hennar án virðisaukaskatts og krefst stefnandi af þeim sökum þess að virðisaukaskatturinn sé dreginn frá skuldinni þegar skuldastaða aðila við sambúðarslitin sé skoðuð. Stefndi mótmælir þeirri kröfu stefnanda, enda hafi aðilar skuldað kaupverð allrar vélarinnar að meðtöldum virðisaukaskatti við sambúðarslitin og bendir á að virðisaukaskatturinn hafi væntanlega verið færður sem innskattur til lækkunar á útskatti vegna reksturs jarðanna haustið 2007. Ætla má að virðisaukaskattur af dráttarvélakaupunum hafi verið færður sem innskattur vegna búrekstursins og komið til lækkunar á útskatti vegna sama reksturs. Með því að krefjast þess að skuldin vegna dráttarvélarinnar sé talin kaupverð hennar að meðtöldum virðisaukaskatti, enda þótt verðmæti hennar sem eignar sé tilgreint kaupverð án virðisaukaskatts, er stefndi í raun krefjast þess að meðal skulda aðila við sambúðarslitin verði talin útskattsskuld að sömu fjárhæð og innskatturinn vegna dráttarvélakaupanna, en það stangast á við þá málflutningsyfirlýsingu stefnda, að skuldir aðila við sambúðarslitin hafi einungis verið þær sem greinir á yfirliti endurskoðandans. Verður því að fallast á það með stefnanda að skuld vegna Valtra dráttarvélar skuli miðast við kaupverð vélarinnar án virðisaukaskatts, eða 5.990.000 krónur. Eins og fyrr er fram komið fellst dómurinn á það með stefnanda að ákvæðum sambúðarslitasamnings aðila, dags. 25. febrúar 2008, um endurgjald til stefnanda vegna skiptingar eigna og skulda skuli vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga og við það miðað að stefnanda hafi borið helmingshlutdeild í nettóeignum aðila á tímamarki sambúðarslita. Samkvæmt framangreindu er einnig fallist á það með stefnanda að nettóeign aðila hafi á greindum tíma numið 35.922.527 krónum. Samkvæmt því bar stefnanda að fá í sinn hlut 17.961.264 krónur, en þar af hafa henni þegar verið greiddar 5 milljónir króna, við gerð hins umdeilda fjárskiptasamnings. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 12.961.264 krónur eins og krafist er. Stefnandi krefst dráttarvaxta af dæmdri fjárhæð, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, frá 13. ágúst 2009 til greiðsludags, en þann dag var liðinn mánuður frá því að stefnandi gerði kröfu um að fjárskiptasamningi aðila yrði vikið til hliðar með bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda. Upphafsdagsetningu dráttarvaxta er mótmælt af hálfu stefnda. Eins og mál þetta liggur fyrir þykir rétt að dæma stefnda til að greiða dráttarvexti frá því að mánuður var liðinn frá því að matsgerð dómkvadds matsmanns var lögð fram á dómþingi, eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af úrslitum málsins, en að teknu tilliti til þess að ekki verður talið sanngjarnt að kostnaður af matsgerð hins dómkvadda matsmanns falli að öllu leyti á stefnda, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.175.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Halldór Björnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, M, greiði stefnanda, K, 12.961.264 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, frá 5. nóvember 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.175.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 255/2011
Skaðabætur Börn Refsilögsaga Kynferðisbrot Ákæra
X var gefið að sök að hafa ííþróttahúsi í Svíþjóð káfað innanklæða á brjóstum og kynfærum A, sem þá var 16ára og stödd þar í ferð á vegum íþróttafélags, sem ákærði var fararstjóri í.Ekki var talið að ákæruvaldinu hefði borið í ákæru að vísa til 2. töluliðar 1.mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða sænskra laga, enda hefðiþess ekki verið krafist að ákærði sætti refsingu fyrir að hafa brotið gegnþeim, sbr. c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærðihafði ekki borið því við að háttsemin, sem hann var borinn sökum um, hefði ekkiverið refsiverð eftir sænskri löggjöf. Var því ekki fallist á kröfu ákærða umómerkingu héraðsdóms þótt skort hefði á að ákæruvaldið reifaði nægilega í héraðihvort ætlað brot væri refsivert samkvæmt sænskum lögum með tilliti til 2.töluliðar 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga. Framburður tveggja vitna, semog framburður barnasálfræðings sem tekið hafði viðtöl við A, þóttu til marks umað A hefði orðið fyrir miklu áfalli nóttina sem hið ætlaða brot átti að hafaverið framið. Ekki þótti því varhugavert að leggja framburð A til grundvallarniðurstöðu í málinu. Talið var að fullnægt væri skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr.5. gr. almennra hegningarlaga til að refsa fyrir háttsemi X eftir íslenskumlögum. Hann var því dæmdur fyrir brot gegn 2. mgr. 201. gr. sömu laga, semtæmdi sök gagnvart 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. X var dæmdur í 6 mánaðafangelsi en fullnustu refsingarinnar var frestað og falli hún niður að liðnumtveimur árum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. X vareinnig dæmdur til að greiða A 400.000 krónur ásamt vöxtum í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson,Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2011 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að hannverði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu vísað fráhéraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann að refsing verði milduð og fjárhæðeinkaréttarkröfu lækkuð. A krefst þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms umeinkaréttarkröfu sína. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa í ágúst 2007 í íþróttahúsi í Malmö í Svíþjóð káfað innanklæða á brjóstum og kynfærumfyrrnefndrar A, sem þá var 16 ára og stödd þar í æfinga- og keppnisferð á vegumB, sem ákærði hafi verið fararstjóri í og honum þannig trúað fyrir stúlkunni. Íákæru er þessi háttsemi talin varða við 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 með síðari breytingum og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Eins og ráðið verður af framansögðu var ætlað brot ákærða framið á stað,sem refsivald annars ríkis nær til að þjóðarétti. Aðalkrafa ákærða um ómerkinguhins áfrýjaða dóms er reist á því að við meðferð málsins í héraði hafi af hálfuákæruvaldsins hvorki verið vísað til 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. almennrahegningarlaga sem heimildar til að sækja hann til saka fyrir dómstólum hér álandi né reifuð þau ákvæði sænskra laga, sem ætluð háttsemi hans geti hafavarðað við. Á hinn bóginn hafi ákærandi í málinu sent dómsformanni og verjandaákærða hluta af texta þess kafla sænskra hegningarlaga, sem taki tilkynferðisbrota, í framhaldi af því að málið hafi verið dómtekið í héraði, entil ákvæða þeirra laga er vísað í forsendum hins áfrýjaða dóms til stuðningsþví að fullnægt sé skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlagatil að gera ákærða refsingu eftir íslenskum lögum. Af hálfu ákæruvaldsins erþví ekki andmælt að atvik hafi verið með þeim hætti, sem hér var greint. Að þvíverður að gæta að ekki bar nauðsyn til að vísa til síðastgreinds lagaákvæðiseða sænskra laga í ákæru, enda var þess ekki krafist að ákærði sætti refsingufyrir að hafa brotið gegn þeim, sbr. c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Þá verður ekki séð að ákærði hafi borið því við fyrirhéraðsdómi að háttsemin, sem hann er borinn sökum um, hafi ekki verið refsiverðeftir sænskri löggjöf og slíku hefur í engu verið hreyft fyrir Hæstarétti,heldur lýst yfir að gefnu tilefni við munnlegan málflutning að efnislega væriekki dregið í efa að ætluð háttsemi ákærða varði við ákvæði í 6. kafla sænskrahegningarlaga. Þótt ákæruvaldinu hefði verið rétt að reifa málið að þessu leytiá viðhlítandi hátt fyrir héraðsdómi með tilliti til skilyrða 2. töluliðar 1.mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga er að þessu virtu ekki næg ástæða til aðverða við kröfu ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um aðsannað sé að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem í ákæru greinir.Samkvæmt því, sem að framan segir, verður lagt til grundvallar að fullnægt séskilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga til að refsaákærða fyrir þessa háttsemi eftir íslenskum lögum. Hún varðar við 2. mgr. 201.gr. sömu laga, sem tæmir hér sök gagnvart 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga,sbr. dóma Hæstaréttar 6. maí 1993 í máli nr. 440/1992 og 24. mars 1994 í málinr. 510/1993, sem birtir eru í dómasafni 1993 bls. 906 og 1994 bls. 639. Meðþví að refsing ákærða er hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi, svo og bæturúr hendi ákærða til brotaþola, verður niðurstaða hans staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmtyfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað að viðbættum útlögðum kostnaðiréttargæslumanns brotaþola, auk málsvarnarlauna verjanda síns og þóknunarréttargæslumannsins, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt einsog nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 557.909 krónur, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola,Hilmars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7.apríl 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 24. mars 2011, er höfðaðsamkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 19. janúar 2011, á hendur X,kennitala[...],[...],[...], fyrir kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögummeð því að hafa í ágúst 2007, í sal íþróttahúss í [...] í Svíþjóð, káfaðinnanklæða á brjóstum og kynfærum stúlkunnar A, sem þá var 16 ára og var íæfinga- og keppnisferð á vegum B, en ákærði var fararstjóri í ferðinni og hafðiþannig verið trúað fyrir stúlkunni. Telst háttsemi ákærða varða við 2. mgr. 201. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992 og 10. gr. laga nr.61/2007 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar ogtil greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kennitala[...], er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur. Gerð erkrafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá 31. ágúst 2007 til greiðsludags. Þá er krafist dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. nóvember 2010 tilgreiðsludags. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaðuraf ákæru, en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa, semjafnframt verði skilorðsbundin að öllu leyti. Þá krefst hann þess aðallega aðbótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að bótakrafa verði lækkuð verulega.Loks krefst verjandi málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Hinn 29. apríl 2010 barst lögreglustjóranum á [...]kærubréf lögmanns A, vegna meintra kynferðisbrota ákærða, X. Kemur fram aðákærði hafi brotið gegn stúlkunni í [...]ferð sem farin var á vegum B tilSvíþjóðar í ágúst 2007, en stúlkan hafi verið í sýningarhópnum ásamt öðrumungmennum og hafi ákærði verið fararstjóri þeirra. Hafi ákærði leitað ástúlkuna kvöld eitt. Þá er tilgreint annað tilvik sem hafi átt sér stað áheimili foreldra stúlkunnar á [...] í janúar 2008, en ákærði hafi þá afklættsig og stúlkuna og lagst ofan á hana, en horfið frá því að eiga samræði viðhana. A gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 4. júní 2010. Hún sagðisthafa farið með hópi ungmenna sem æfðu [...] í [...]ferð til Danmerkur ogSvíþjóðar í lok ágúst 2007, en hún hafi þá verið 16 ára gömul. Ákærði og C hafiverið fararstjórar í ferðinni. Í Svíþjóð hafi þau gist í íþróttahúsi og kvöldiðsem um ræðir hafi þau öll verið búin að neyta áfengis. Þau hafi sofið á hörðumfrjálsíþróttadýnum, en ákærði hafi hins vegar verið með betri dýnu, sem hafirúmað tvo. Hann hafi boðið þeim að sofa hjá sér á dýnunni og sagðist A hafaþegið boðið og lagst við hlið hans. Hún hafi síðan orðið þess vör að ákærði fórmeð hönd inn á hana og hafi hann káfað á kynfærum hennar og brjóstum. A sagðisthafa reynt að færa sig frá ákærða, en hann hafi alltaf komið nær. Hún hafi þásnúið sér á magann og hliðina, en ákærði ekki látið af háttseminni. Síðan hafivirst sem ákærði sofnaði áfengisdauða. Hann hafi vaknað aftur og haldið áframað káfa á henni, en síðan sofnað með höndina yfir hana. A sagðist hafa fariðinn í búningsklefa og hringt til D, frænku sinnar, og rætt þetta við hana. Húnhafi verið grátandi og hafi piltur að nafni Ekomið að henni og spurt hvort ekki væri allt í lagi. Hún hafi öskrað áhann og sagt honum að koma sér í burtu. A sagðist síðan hafa sent C sms-skilaboð og beðið hana um að koma og tala við sig. Chafi hins vegar verið sofnuð og því ekki svarað. A sagðist hafa verið svo hrædd að hún hafi ekkiþorað annað en að leggjast aftur á dýnuna við hlið ákærða. Morguninn eftir hafihún svo sagt C hvað hefði gerst. Þá skýrði A frá öðru tilviki sem hefði átt sér stað áheimili foreldra hennar [...] í janúar2008. Hún hafi haldið þar teiti í tengslum við [...]mót, sem haldið var fyriraustan. Hafi ákærði komið í samkvæmið og þau orðið tvö ein eftir í húsinu eftirað samkvæminu lauk. Ákærði hafi þá leitað á hana, þrýst henni upp að vegg ogbyrjað að kyssa hana. Hann hafi kastað henni upp í rúm, afklætt þau bæði, legiðofan á henni og káfað á henni eins og í fyrra skiptið. Hann hafi síðan spurthana hvort hún væri „hrein mey“ og hún svarað því játandi. Hann hafi þá klættsig og farið. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu hinn 4. október 2010.Hann sagðist hafa verið fararstjóri í umræddri ferð til Svíþjóðar í ágúst 2007.Síðasta kvöldið hafi ungmennin farið út að borða og hafi þau neytt áfengis.Sjálfur hafi hann drukkið einn til tvo bjóra um kvöldið. Ákærði sagðist hafalagst til svefns í íþróttahúsinu, en A hafi komið og lagst á dýnuna við hliðhans. Hún hafi legið þétt upp við hann og hafi hann tekið utan um hana undirsænginni, þ.e. lagt höndina yfir mitti hennar. Ákærði tók fram að ekkertsérstakt hafi verið á milli þeirra A, ekkert daður. Ákærði kannaðist við að hafa kysst A eftir samkvæmi áheimili foreldra hennar [...] í janúar 2008. Hann hafi áður spurt hana hvorthann mætti kyssa hana. Stúlkan hafi afklæðst og hann káfað á brjóstum hennar.Hún hafi svo haft á orði að hún hafi aldrei „staðið í svona“. Hann hafi þáfengið bakþanka þar sem hann var í sambandi og hafi hann horfið frá stúlkunniog yfirgefið húsið. Í málinu er vottorð F, dagsett 24. september 2010, þarsem kemur fram að í sumarbyrjun 2008 hafi A sagt honum frá því að hún hefðisætt kynferðislegri misneytingu af hálfu ákærða í tvígang, í fyrra skiptið ákeppnisferðalagi erlendis, en ákærði hafi þar verið með sem fararstjóri. Hafihún átt erfitt með að segja frá þessum atvikum, ekki síst þar sem um var aðræða mann sem hún þekkti og leit upp til. Hafi lýsing hennar á atburðum veriðtrúverðug í alla staði. Hún hafi lýst lamandi varnarleysi þegar ákærði komvilja sínum fram án samþykkis hennar, doða, miklum kvíða og almennri vansæld. Íkjölfarið hafi hún fundið til mikillar reiði. A hafi átt erfitt með samskiptivið karlmenn eftir að meint kynferðisbrot áttu sér stað og sé svo enn. Líðanhennar hafi hins vegar farið batnandi eftir að hún gerði grein fyrir þessumbrotum og kærði til lögreglu. Í vottorði F kemur jafnframt fram að hann hafi, að höfðusamráði við A, tilkynnt félagsmálayfirvöldum [...] um málið, en kæran hafi ekkihlotið frekari framgang. Í bréfi félagsmálastjóra [...] til lögreglu, dagsettu25. október 2010, kemur fram að misskilningi starfsmanna félagsþjónustunnarværi að kenna um það að málið var ekki kært til lögreglu á sínum tíma, en taliðhafi verið að foreldrar stúlkunnar hefðu snúið sér til lögreglu. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna viðaðalmeðferð málsins. Ákærði sagðist hafa verið fararstjóri í [...]ferð sem farin var á vegum B tilDanmerkur og Svíþjóðar í ágúst 2007, en hann hafi verið framkvæmdastjóri B áþessum tíma. Í ferðinni hafi verið hópur ungmenna á aldrinum 16 til 20 ára oghafi A verið þeirra á meðal. Þau C hafi verið fararstjórar, en í því hafifalist að „annast utanumhald“. Ferðin hafi endað í Málmey þar sem þau hafi gistí íþróttahúsi. Síðasta kvöldið hafi hann farið út með fólki sem hafði annastmóttökur þeirra, en C hafi farið út að borða með hópnum. Sagðist ákærði hafadrukkið einn til tvo bjóra með mat um kvöldið og grunaði hann að krakkarnirhefðu drukkið bjór á veitingastaðnum. Eftir að í íþróttahúsið kom hafi hanngengið til náða, en þegar hann var lagstur hafi A komið og lagst hjá honum. Húnhafi legið á hliðinni og hafi hann tekið utan um hana þannig að hann lagðihöndina yfir mjaðmarbein hennar. Einhverju síðar hafi stúlkan risið á fætur ogfarið fram, en hún hafi svo komið aftur og lagst á nákvæmlega sama stað viðhlið hans. Ákærði sagði þau hafa verið sjö eða átta sem gistu í salnum og taldihann aðra sem þar voru hafa átt að sjá hvað gerðist. Ákærði sagði G hafa hringt til sín í janúar 2008 oggreint sér frá því að stúlkan hefði ásakað hann um að hafa brotið gegn sér, enþá hafi atvikið á[...] aðeins verið nefnt. Hann sagðist fyrst hafa heyrt um þaðvið skýrslutöku hjá lögreglu að eitthvað ætti að hafa gerst í Málmey. Ákærðisagðist hafa hringt í stúlkuna eftir það sem gerðist á [...] og beðið hanaafsökunar. Ákærði sagðist ekki geta skýrt hvers vegna hann lagðihöndina yfir stúlkuna, „hvort það var væntumþykja, heimska eða hvað það var“.Hún hafi legið alveg upp við hann á dýnunni. Hann hafi ekki snert hana af„illum ásetningi“. Hann sagðist ekki muna eftir orðaskiptum áður en stúlkan komog lagðist hjá honum. Þá myndi hann ekki hvort hún svaf í svefnpoka eða undirsæng, en hann hafi lagt höndina yfir hana undir rúmfötum. Hann sagðist ekkimuna hvernig hún var klædd en taldi hana hafa verið í náttfötum. Aðspurðursagði ákærði það hafa verið hlutverk þeirra fararstjóranna að fylgjast meðungmennunum allan sólarhringinn. A sagðist hafa verið úti um kvöldið með öðrum í hópnum oghafi þau „fengið sér í glas“. Um miðnætti hafi þau komið í íþróttahúsið þar semþau gistu. Þau hafi sofið þar á þunnum dýnum, sem hafi verið óþægilegt. Ákærðihafi sofið á mýkri dýnu og hafi hann haft á orði við nokkur þeirra að fleiri eneinn gætu sofið á dýnunni. A sagðist hafa þegið boðið. Hún hafi verið búin aðþekkja ákærða frá því í 5. bekk og hafi öllum litlum krökkum líkað vel viðhann. Hún hafi ekki „pælt í neinu svona“. A sagðist hafa lagst við hlið ákærðaog ætlað að fara að sofa. Þá hafi hann byrjað að snerta hana með höndum utanklæða og innan á kynfærum og brjóstum. A sagðist hafa „frosið“ og ekki vitaðhvað hún ætti að gera. Hún hafi snúið sér á magann, en ákærði þá troðiðhendinni undir hana. Hún taldi ákærða síðan hafa sofnað áfengisdauða, en hannhafi lagt höndina yfir hana. Hún hafi reynt að komast í burtu en ákærði þávaknað og byrjað að snerta hana aftur með sama hætti. Síðan hafi hann sofnað oghún komist í burtu. A sagðist hafa farið inn í kvennaklefa og sent hinumfararstjóranum símaskilaboð. Hún hafi hins vegar verið gengin til náða þegarþetta var og því ekki séð skilaboðin. A sagðist þá hafa hringt í D, frænku sínaheima á Íslandi, og hafi hún sagt henni alla söguna, grátandi og öskrandi.Strákur sem var með í ferðinni, E, hafi bankað á dyrnar á meðan hún var ísímanum, en hún hafi öskrað á hann að fara. Hún hafi reynt að leggja sig á bekkí búningsklefanum og ætlað að sofna þar, en bekkurinn hafi verið mjór ogóþægilegur. Hún hafi ekki þorað annað en að leggjast aftur við hlið ákærða ogsofið þar um nóttina. Morguninn eftir hafi C fararstjóri komið að máli við hanaog hafi hún sagt henni alla söguna. A sagði aðra sem voru í salnum hafa veriðfarna að sofa þegar þetta gerðist. Þau ákærði hafi legið við enda salarins. Húnsagðist ekki hafa gefið frá sér neitt hljóð á meðan ákærði snerti hana. A sagði ákærða hafa leitað aftur á sig á [...] í janúar2008, eins og hún hafi greint frá hjá lögreglu. Hún hafi sagt H sínum fráatvikinu í Málmey eftir síðara atvikið. Síðan hafi hún sagt foreldrum sínum ogsálfræðingi frá því sem hefði gerst. Sálfræðingurinn hafi tilkynntfélagsmálayfirvöldum málið, en það hafi ekki fengið framgang. Hún hafi þvísjálf kært málið til lögreglu. A sagði að eftir að fundað hefði verið um máliðhjá B hafi ákærði hringt til hennar og lagt að henni að segjast hafa sagtósatt. A sagðist hafa litið svo á að ákærði, sem varframkvæmdastjóri A, hefði borið ábyrgð á henni í ferðinni. Hún sagði þessiatvik hafa haft slæm áhrif á sig. Hún hafi orðið þung í skapi í kjölfarið, þaðhafi bitnað á skólanámi hennar og hún flosnað upp úr skóla. Hún hafi lokað áfyrra tilvikið og ekki viljað segja neinum frá. Í kjölfar þess hafi hún veriðviðkvæm, erfið í samskiptum og í andlegu ójafnvægi. Þá hafi þessi atvik haftneikvæð áhrif á kynferðisleg samskipti við kærasta. C lýsti atvikum í íþróttahúsinu umrætt kvöld og sagðiferðalangana hafa „slegist“ um einu góðu dýnuna sem þau höfðu til umráða,aðallega ákærði og A. Það hafi verið ærslagangur í fólki, en þessu hefði lyktaðmeð því að ákærði fékk dýnuna og hafi A sofið á henni með honum. C sagðist hafaverið vakandi eftir að A lagðist til svefns við hlið ákærða og hafi hún þáheyrt einhver hljóð frá henni, en ekki velt því frekar fyrir sér. Þegar húnvaknaði morguninn eftir hafi hún séð að hún hafði fengið símaskilaboð frá A umklukkan þrjú um nóttina þar sem hún bað hana um að hitta sig inni íbúningsklefa. C sagðist hafa gengið á A um atburði næturinnar og hafi stúlkanþá sagt henni að ákærði hafi „farið inn á“ hana. Stúlkan hafi verið mjög„sjokkeruð“ og liðið illa. C sagði þau ákærða hafa verið fararstjóra og þjálfara íferðinni. Hún hafi vakið athygli stjórnar B á málinu eftir að A sagði henni aðákærði hefði aftur leitað á hana eftir mót á [...]. Hún hafi rætt við G, semhafi í framhaldinu rætt við I. Í kjölfarið hafi ákærði verið látinn segja afsér sem framkvæmdastjóri B. D sagði A hafa hringt til sín um nótt þegar hún var íferðinni í Svíþjóð, en þær A væru frænkur og nánar vinkonur. A hefði veriðhágrátandi, „í brjáluðu skapi“. Hún hafi sagt sér að „[...]“ hafi verið aðbiðja allar stelpurnar að sofa hjá sér á einu mjúku dýnunni sem var með íferðinni. A hafi þekkt þennan mann til margra ára og treyst honum alveg og hafihún því þegið boðið. Þá hafi hann byrjað að káfa á henni og reyna að komast inná hana. D sagði þær A vera frænkur og nánar vinkonur og vissi hún til þess að Ahefði liðið mjög illa eftir þetta atvik. E lýsti atviki þar sem hann hefði haft samskipti við A í íþróttahúsinu íMálmey, er hún hefði farið „í fýlu“ inn á salerni vegna einhvers. Af framburðivitnisins verður ráðið að um annað atvik sé að ræða en það sem A vísaði til. H sagðist hafa kennt við grunnskólann á [...] á vormisseri 2006 og hefði húnkennt A leikfimi og þjálfað hana í[...]. A hefði um þetta leyti sagt sér að ákærði hefði „sofið hjá henni“, enekki myndi hún nákvæmlega hvernig hún hefði lýst því sem hefði gerst. A hefðisagt þetta hafa átt sér stað á ferðalagi í Danmörku og aftur síðar á [...]. G, fyrrverandi formaður B, sagðist hafa fengið vitneskju um meint brotákærða gegn A frá C í mars eða apríl2008. Í kjölfarið hafi ákærða verið gert að segja af sér sem framkvæmdastjórifélagsins. G sagðist ekki minnast þess að stúlkan hafi nefnt í þessu sambandi aðákærði hefði brotið gegn henni í ferð til Svíþjóðar. Hann hafi fyrst heyrt umþað er hann mætti til skýrslutöku hjá lögreglu. Í ferðum sem þessum á vegum Bhefðu fararstjórar það hlutverk að halda utan um hópinn og sjá um alltskipulag, s.s. að sjá til þess að hópurinn mæti á réttum tíma í flug og ásýningar- og keppnisstað. Aðspurður sagðist hann telja fararstjóra í þessariferð hafa borið sérstaka ábyrgð á ungmennum yngri en 18 ára þar sem foreldrarvoru ekki með í ferð. I formaður B greindi frá aðkomu sinni að málinu, en G hafi hringt í hann ogsagt eitthvað hafa komið upp á eftir mót á [...]. Hann sagði það vera hlutverkfararstjóra í ferðum á vegum félagsins að taka ábyrgð á unglingum sem væru meðí för. F barnasálfræðingur sagði A hafa verið hjá sér í viðtölum vegna sértækranámsörðugleika og erfiðleika tengdum þeim. Á vormisseri 2008 hafi hann greinthjá henni vaxandi einkenni depurðar og vanlíðunar, sem hafi verið óskiljanlegt,þar sem meðferð hennar hefði gengið vel fram að því. Ekki hafi fengistskýringar á þessu fyrr en stúlkan sagði honum frá meintum kynferðisbrotumákærða. Hafi hún skýrt frá því að ákærði hefði í tvígang leitað á hanakynferðislega. Í fyrra skiptið hafi þetta gerst í keppnisferð erlendis og hafihún lýst því að það hefði komið henni algjörlega í opna skjöldu. Hún hafifengið algjöra lömunartilfinningu, ekki getað öskrað upp eða gert viðvart umþað sem var að eiga sér stað. Henni hafi liðið hræðilega illa í framhaldinu.Síðan hafi þetta endurtekið sig heima hjá henni á [...] eftir mót hjá B. F sagði atvikið í Svíþjóð hafa haft alvarleg áhrif ástúlkuna, en erfitt væri að meta áhrif hvors tilviks um sig á líðan hennar. Húnhafi verið ung og óreynd á þessu sviði, auk þess sem hún hafi þekkt þennan mannvel og treyst honum, enda hafi hann gegnt ábyrgðarstöðu í íþróttafélaginu. Húnhafi eftir þetta fundið til mikillar depurðar og vanlíðunar og átt erfitt meðað eiga náin samskipti við karlmenn. Sjálfsmynd hennar hafi beðið hnekki og húnhafi hrökklast úr skóla. Hann hafi tilkynntbarnaverndarnefnd [...] um málið og fylgt þeirri tilkynningu eftir, en erindinuhafi ekki verið sinnt. Stúlkunni hafi liðið illa yfir þessu og verið mjög ósáttyfir því að málið fengi ekki framgang. Það hafi fyrst verið eftir að hún snerisér til lögreglu og kærði sjálf að hann hafi farið að greina að líðan hennarfæri batnandi. F áréttaði að mjög góður árangur hefði náðst í meðferðstúlkunnar vegna námsörðugleika og erfiðleika, einkum depurðar og kvíða, semþeim tengdust og hafi hún verið „komin á gott ról“. Þá hafi þessi vaxandidepurðareinkenni skyndilega komið upp. Þetta hafi verið honum óskiljanlegt þartil hún sagði honum frá þessum málum. Hann sagði það vera sitt mat eftirítrekuð viðtöl við stúlkuna að hún hefði orðið fyrir því sem hún lýsti ogvísaði til þess sem kemur fram í vottorði hans að frásögn hennar væri trúverðugað hans mati. Niðurstaða Ákærði var fararstjóri í umræddri [...]ferð, sem farinvar á vegum B, en hann gegndi þá trúnaðarstörfum fyrir félagið og varframkvæmdastjóri þess. Ferðin var farin með hópi ungmenna á aldrinum 16 til 20ára. Eðli máls samkvæmt bar ákærði ábyrgð á ungmennunum, sem honum hafði veriðtrúað fyrir, en foreldrar voru ekki með í för. Ákærða bar sérstök skylda til aðgæta barna yngri en 18 ára sem voru í hópnum, en A var aðeins 16 ára þegarþetta var. Ákærði neitar alfarið sök í málinu og kveðst ekki hafakáfað á líkama stúlkunnar eins og lýst er í ákæru. Hann kannast hins vegar viðað hafa lagt höndina yfir mjöðm hennar undir sængurfötum. Þá hefur ákærðiviðurkennt að hafa haft kynferðisleg afskipti af stúlkunni á heimili hennar á[...] nokkrum mánuðum síðar. Kveðst ákærði hafa kysst stúlkuna og farið höndumum líkama hennar eftir að hún hafði afklæðst. Verður af því ráðið að viljiákærða hafi staðið til þess að eiga náin kynni við stúlkuna. Þykir verða aðlíta til þess við mat á sannleiksgildi frásagnar hans. A hefur lýst því að ákærði hafi snert líkama hennarinnanklæða eins og lýst er í ákæru. Hefur stúlkan verið staðföst í framburðisínum og lýst atvikum með sama hætti við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómivið aðalmeðferð málsins. Var framburður hennar fyrir dóminum afar trúverðugurað mati dómsins. Þá fær frásögn stúlkunnar stoð í framburði vitnanna C og D, enfram er komið að stúlkan reyndi að leita aðstoðar C um nóttina og hringdi í Dog greindi henni frá því sem gerst hefði. Sagði D A hafa verið í miklu uppnámiþegar þær ræddu saman og hafi hún hágrátið er hún lýsti háttsemi ákærða. Erframburður vitnanna tveggja, sem og framburður F, til marks um að stúlkan hafiorðið fyrir miklu áfalli um nóttina. Í ljósi þess sem rakið hefur verið telurdómurinn ekki varhugavert að leggja framburð stúlkunnar til grundvallarniðurstöðu í málinu. Verður ákærði sakfelldur fyrir að káfa innanklæða ábrjóstum og kynfærum stúlkunnar í umrætt sinn og er háttsemi hans rétt færð tilrefsiákvæða í ákæru. Er háttsemi ákærða jafnframt refsiverð að sænskum lögum,sbr. 6. gr., sbr. 4. gr. Brottsbalken, og með þvífullnægt skilyrðum 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er fæddur í júní 1978 og hefur hann ekki sættrefsingu svo vitað sé. Ákærði er nú sakfelldur fyrir kynferðislega áreitnigagnvart 16 ára gamalli stúlku sem honum hafði verið falið að gæta íutanlandsferð sem farin var á vegum íþróttafélags. Kemur fram í vottorði F ogvætti hans fyrir dómi að háttsemi ákærða hafi valdið stúlkunni verulegrivanlíðan. Á hinn bóginn verður litið til þess við ákvörðun refsingar að tæpfjögur ár eru liðin frá því er ákærði braut gegn stúlkunni. Þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fulln­usturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Með broti sínu hefur ákærði bakað sér skyldu til aðgreiða stúlkunni miskabætur, sbr. 26. gr. skaðabótalaga. Verður ákærði dæmdurtil að greiða stúlkunni miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur auk vaxta sem ídómsorði greinir. Samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu verður miðaðvið að miskabótakrafa beri dráttarvexti að liðnum mánuði frá þingfestingumálsins, en þá var bótakrafa birt ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnaðmálsins, 763.300 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns á rannsóknarstigi málsins ogvið meðferð þess fyrir dómi, 439.250 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Hilmars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 263.550 krónur aukútlagðs kostnaðar, 33.500 krónur. Eru málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumannsákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður ElsaKjartansdóttir, settur vararíkissaksóknari. Málið dæmdu héraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, JónFinnbjörnsson og Sigrún Guðmundsdóttir. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fulln­usturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. ágúst 2007 til3. mars 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 763.300 krónur í sakarkostnað, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Hilmars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 263.550 krónur aukútlagðs kostnaðar réttargæslumanns, 33.500 krónur.
Mál nr. 369/2004
Aðild Leiga
H hélt því fram að það hefði gert samning á árinu 1995 við B ehf. um leigu á lóð undir eldsneytisafgreiðslustöð. Vegna vanskila B ehf. á greiðslu leigu höfðaði H mál á hendur B ehf. til heimtu hennar jafnframt sem það krafðist að viðurkennt yrði að B ehf. hefði verið skylt að flytja alla starfsemi sína af lóðinni. Talið var að H væri ekki rétthafi óbeinna eignaréttinda yfir lóðarspildu þeirri sem kröfur hans beindust að og B ehf. hefði frá árinu 1995 haft til afnota fyrir starfsemi sína. Var B ehf. því sýknað af kröfum H vegna aðildarskorts.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 22.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2003 til greiðsludags. Jafnframt krefst hann að viðurkennt verði að stefnda hafi verið skylt að flytja alla starfsemi sína af lóð áfrýjanda að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi eigi síðar en kl. 13 þann 1. apríl 2004. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi sé ekki rétthafi óbeinna eignaréttinda yfir lóðarspildu þeirri, sem kröfur hans beinast að og stefndi hefur frá árinu 1995 haft til afnota fyrir starfsemi sína. Verður stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Húsfélagið Smiðjuvegi 2, greiði stefnda, Bensínorkunni ehf, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. júní 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 7. f.m., er höfðað 20. júní 2003. Stefnandi er Húsfélagið Smiðjuvegi 2, Smiðjuvegi 2, Kópavogi. Stefndi er Bensínorkan ehf., Suðurlandsbraut 2, Reykjavík. Í málinu gerir stefnandi annars vegar þá kröfu að stefnda verði gert að greiða félaginu 22.500.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.500.000 krónum frá 1. janúar 1999 til 1. janúar 2000, en af 9.000.000 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2001, en af 13.500.000 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, en af 18.000.000 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2003, en af 22.500.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hins vegar krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé skylt að flytja alla starfsemi sína af lóð stefnanda að Smiðjuvegi 2, Kópavogi, eigi síðar en klukkan 13:00 fimmtudaginn 1. apríl 2004. Þá krefst stefnanda málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. I. Allt frá árinu 1995 hefur stefndi, sem upphaflega hét Orkan og síðar Bensínfélagið Orkan, rekið sjálfsafgreiðslustöð fyrir eldsneyti að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi. Af hálfu stefnanda er á því byggt að félagið hafi leigusamning við Kópavogsbæ um lóðina sem stöðin stendur á og að stefndi beri að standi því skil á leigugreiðslu fyrir afnot sín af henni. Í málinu krefur stefnandi stefnda um leigu fyrir árin 1998 til og með 2002 og nemur árlegt leigugjald 4.500.000 krónum. Þá er þess að auki krafist að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að flytja alla starfsemi sína af lóðinni, en sú krafa styðst við uppsögn á leiguafnotum stefnda sem beint var til félagsins með bréfi 19. mars 2003. Stefndi hafnar öllum kröfum stefnanda. II. Samkvæmt stefnu eru málsatvik þau að samkomulag hafi tekist á milli aðila á árinu 1995 um að stefnandi heimilaði stefnda að byggja upp og reka starfsemi á lóð stefnanda að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi. Þannig hafi stefnda verið heimilað að setja upp bensínafgreiðslu á lóðinni gegn leigugjaldi til stefnanda. Með þessu hafi verið fallið frá því að byggja átta hæða skrifstofu- og verslunarhúsnæði á lóðinni svo sem upphaflega hafi staðið til. Aflað hafi verið samþykktar bygginganefndar Kópavogs fyrir bensínstöð, en umsókn hafi verið lögð inn til nefndarinnar 13. maí 1995 og samþykkt þremur vikum síðar. Ekki hafi verið gert skriflegt samkomulag um nýtingu stefnda á lóðinni. Í munnlegu samkomulagi aðila hafi hins vegar falist að kostnaður vegna nauðsynlegra lóðarframkvæmda yrði greiddur af stefnda og að litið yrði svo á að með því hefði stefndi greitt leigugjald fyrir afnot sín af lóðinni fyrstu misserin. Af hálfu stefnda hafi verið upplýst að kostnaður vegna þessara framkvæmda, sem aðallega fólust í fjölgun bílastæða, hafi numið 5.661.564 krónum. Með hliðsjón af upphaflegu samkomulagi aðila, staðsetningu lóðar stefnanda og þeirri arðsömu starfsemi sem stefndi stundi á lóðinni og ábata sem hann þannig hafi af nýtingu hennar telji stefnandi að sanngjarnt og eðlilegt leigugjald fyrir afnot stefnda nemi 4.500.000 krónum á ári eða 375.000 krónum á mánuði. Hvernig sem á málið sé litið geti kostnaður vegna umræddra framkvæmda stefnda á lóðinni í engu haft áhrif á leigukröfu stefnanda í málinu, sem tekur eins og fram er komið til áranna 1998 til og með 2002. Í stefnu og skjölum málsins kemur fram að með bréfi til stefnda 22. október 2002 hafi stefnandi krafið stefnda um leigugjald vegna afnota stefnda af umræddri leigulóð stefnanda. Þá hafi verið tekið fram í bréfinu að tækist ekki samkomulag um leigugreiðslur fyrir 1. desember 2002 myndi stefnandi grípa til uppsagnar á leiguafnotum stefnda. Í bréfi 28. nóvember 2002 hafi stefndi haldið því fram að ekki ætti annað endurgjald að koma fyrir afnot stefnda af lóðinni en framlag félagsins til frágangs lóðarinnar í upphafi. Í kjölfarið hafi átt sér stað viðræður um málið á milli aðila um uppgjör á leigu og gerð nýs leigusamnings. Þær viðræður hafi reynst árangurslausar. Hafi stefnandi með bréfi 19. mars 2003 sagt upp lóðarafnotum stefnda og jafnframt krafið félagið um vangoldna leigu. Með bréfi til stefnanda 2. maí 2003 hafi stefndi mótmælt lögmæti uppsagnarinnar og lýst því yfir að félaginu bæri ekki að greiða fyrir afnot sín af lóðinni, að minnsta kosti ekki að svo stöddu. Því eigi stefnandi nú ekki aðra kosti en að höfða mál þetta til innheimtu á vangoldinni leigu og viðurkenningar á lögmæti þeirrar uppsagnar sem hann hafi beint til stefnda. Fjárkröfu sína í málinu byggir stefnandi á því að málsaðilar hafi gert með sér leigusamning á árinu 1995 um afnot stefnda af lóð stefnanda að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi. Leigusamningurinn hafi tekið til þess að stefndi setti upp bensínafgreiðslu-stöð á lóðinni í samræmi við yfirlýsingu frá stefnanda 6. febrúar 1995 og samþykki bygginganefndar Kópavogs frá 24. maí sama árs. Vanrækt hafi verið að gera skriflegan leigusamning. Er á því byggt af hálfu stefnanda að ótímabundinn leigusamningur hafi verið í gildi á milli aðila frá 24. maí 1995 og að leigu hafi átt að greiða frá og með 1. júní 1995. Þá byggir stefnandi ennfremur á því að umkrafið mánaðarlegt leigugjald, 375.000 krónur, sé í samræmi við upphaflegt samkomulag aðila, svo og að árleg leiga skuli greidd eftir á 1. janúar ár hvert. Umkrafið leigugjald sé eðlilegt og sanngjarnt miðað við staðsetningu lóðarinnar og þegar tekið sé tillit til þeirrar arðbæru starfsemi sem stefndi stundi þar. Telji dómurinn hins vegar að umkrafið leigugjald sé ekki eðlilegt og sanngjarnt er þess krafist að hann ákvarði stefnanda endurgjald sem talist geti eðlilegt og sanngjarnt „að öðru leyti í samræmi við dómkröfur“, eins og segir í stefnu. Í því sambandi tekur stefnandi fram að óumdeilt sé að stefndi hafi í hæsta lagi greitt 5.661.564 krónur í leigu fyrir afnot sín af lóðinni. Með þeirri greiðslu hafi hann hugsanlega staðið stefnanda skil á leigu fyrir árin 1995, 1996 og 1997. Hafi stefnandi ákveðið að beina ekki frekari kröfu að stefnda vegna þessara ára, en útilokað sé að líta svo á að þessi greiðsla geti leitt til lækkunar á fjárkröfu stefnanda í málinu. Viðurkenningarkröfu sína í málinu byggir stefnandi á því að hinum ótímabundna leigumála hafi verið sagt upp með bréfi stefnanda 19. mars 2003 og með eins árs fyrirvara. Bréfið hafi verið móttekið af stefnda þann sama dag. Í bréfinu hafi þess verið krafist að stefndi yrði á brott með alla starfsemi sína á lóðinni fyrir 19. mars 2004. Með vísan til þessa og grunnreglna húsaleigulaga nr. 36/1994 sé þess nú krafist að viðurkennt verði að stefnda beri að flytja starfsemi sína af lóðinni fyrsta dag næsta mánaðar eftir að uppsögnin var send honum. III. Í greinargerð er vísað til þess að á árinu 1995 hafi stefndi fengið heimild Kópavogsbæjar og allra húseigenda að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi til að reisa og starfrækja sjálfsafgreiðslubensínstöð á horni Smiðjuvegar og Skemmuvegar þar í bæ. Kópavogsbær sé eigandi þess lands sem stöðin stendur á en húseigendur hafi lóðarleigusamning við bæinn um lóðina nr. 2 við Smiðjuveg. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram fyrir hönd húseigenda að stefndi hafi samþykkt að greiða stefnanda leigugjald fyrir aðstöðuna. Mótmælir stefndi þessum skilningi stefnanda og staðhæfir að hann hafi fengið endurgjaldslaus afnot af landi undir afgreiðslustöðina frá Kópavogsbæ með samþykki stefnanda gegn því að kosta frágang bílastæða og fleira á leigulóð stefnanda. Að því er málsatvik varðar er í greinargerð vísað til þess að með lóðarleigusamningi 31. maí 1977 og 3. ágúst 1978 hafi Trésmiðjan Víðir hf. tekið á leigu 15.356 m² lóð úr landi Kópavogsbæjar og hafi leigutími verið ákveðinn 50 ár frá 1. janúar 1974 að telja. Að þeim tíma liðnum skyldi lóðin renna aftur til Kópavogsbæjar. Í 7. gr. leigusamningsins hafi verið tekið fram að leigutaka væri óheimilt að leyfa öðrum einstaklingum, stofnunum eða félögum að reisa byggingar á lóðinni, flytja á hana hús eða gera önnur mannvirki á henni. Þá hafi leigtaka ennfremur verið óheimilt að framselja eða láta af hendi á annan hátt til einstaklinga, stofnana eða félaga hluta af lóðinni. Leiguréttindi Trésmiðjunnar Víðis hf. til lóðarinnar að Smiðjuvegi 2 hafa gengið kaupum og sölum í áranna rás, enda hafi iðnaðarhúsnæði sem reist var á lóðinni verið selt og því skipt upp í smærri einingar. Með sérstökum samningi húseigenda 22. maí 1991 hafi síðan húsfélag verið stofnað um eignina. Fari það með sameiginlegt forræði máls þessa fyrir húseigendur á grundvelli hins upphaflega lóðarleigusamnings við Kópavogsbæ. Á sínum tíma hafi Trésmiðjan Víðir hf. ekki náð að ljúka frágangi lóðarinnar svo sem áskilið var í lóðarleigusamningnum. Hafi síðan af ýmsum ástæðum dregist að ganga frá lóðinni, en meðal annars hefðu á tímabili verið uppi ráðagerðir af hálfu eins húseigandans, Bónuss sf., með samþykki annarra húseigenda, að ráðst í byggingu skrifstofu- og verslunarhúsnæðis á suðvesturhluta lóðarinnar. Frá þeim ráðagerðum hafi hins vegar verið horfið og ákveðið þess í stað að heimila stefnda að reisa sjálfsafgreiðslustöð fyrir eldsneyti á þeim lóðarhluta. Frumkvæði að þeirri breytingu hafi komið frá forráðamönnum Bónuss og reyndar hafi það félag verið einn af stofnendum og eigendum stefnda þegar stöðin var byggð. Hefðu allir aðrir húseigendur að Smiðjuvegi 2 fallist á það að eina endurgjald stefnda til þeirra fælist í því að stefndi myndi annast allar lóðarframkvæmdir þeim að kostnaðarlausu. Að auki hafi verið talið að sjálfsafgreiðslustöðin myndi styrkja alla verslunarstarfsemi á svæðinu. Hafi stefndi aflaði byggingarleyfis fyrir sjálfsafgreiðslustöðinni hjá Kópavogsbæ og nýtt deiliskipulag fyrir lóðina, þar sem gert var ráð fyrir stöðinni, hafi verið auglýst og samþykkt, allt án athugasemda af hálfu stefnanda. Sjálfsafgreiðslustöðin hafi síðan verið reist og starfsemi hennar hafist á árinu 1995. Sjö árum síðar hafi stefnandi fyrst haft orð á því að hann telji rétt að stefndi greiði honum leigu fyrir aðstöðuna, en ekki verði séð að hann hafi vakið máls á þessu fyrr en með bréfi 22. október 2002. Stefndi hafi hafnað kröfum stefnanda, enda líti hann svo á að hann hafi fengið afnot af því landi, sem sjálfsafgreiðslustöðin stendur á, frá Kópavogsbæ, sem sé eigandi þess. Hann hafi hins vegar ljáð máls á því að greiða stefnanda afnotagjald er taki mið af lóðarleigu þeirri sem húseigendur greiða Kópavogsbæ og stærð þess lands sem hann hefur afnot af. Hafi þær hugmyndir verið settar fram af hálfu stefnda algerlega án viðurkenningar á skyldu til leigugreiðslna, en í því augnamiði að sátt geti verið um starfsemina milli stefnda og núverandi fasteignareigenda á lóðinni. Hugmyndir stefnanda um fjárhæð endurgjaldsins hafi hins vegar verið fjarstæðukenndar fram að þessu og samningar því ekki náðst. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda á þeim grundvelli að í samþykki húseigenda að Smiðjuvegi 2 hafi falist eftirgjöf á leigulóðarréttindum þeirra að hluta og með þeim hætti að stefnandi geti ekki síðar eignast aðgang að stefnda til leigugreiðslna né kröfu til útburðar hans af lóðinni nr. 2 við Smiðjuveg í Kópavogi. Yfirlýsing þessi, sem er dagsett 6. febrúar 1995, hljóðar svo: „Við undirritaðir eigendur hússins nr. 2 við Smiðjuveg, lýsum okkur samþykka þeim áformum sem eru uppi um byggingu eldsneytisafgreiðslu á lóðinni og þeirri fjölgun á bílastæðum sem gert er ráð fyrir samkvæmt meðfylgjandi teikningu dagsettri í febrúar.“ Einungis lóðareigandinn, Kópavogsbær, geti því farið fram með leigu- eða útburðarkröfu á hendur stefnda. Á það er bent að stefnanda samkvæmt 7. gr. lóðarleigusamningsins við Kópavogsbæ hafi stefnanda verið óheimilt að leyfa öðrum að reisa byggingar á lóðinni, flytja á hana hús eða gera önnur mannvirki á henni. Ekki sé því unnt að líta á samningsgerð stefnda og Kópavogsbæjar á árinu 1995 um leyfi fyrir sjálfsafgreiðslustöðinni, sem fór fram með vitund, vilja og samþykki stefnanda og síðan samþykkt nýs deiliskipulags, á annan veg en þann að stefndi hafi öðlast sjálfstæðan rétt frá Kópavogsbæ til þess lands sem sjálfsafgreiðslustöðin stendur nú á og að þau réttindi séu óviðkomandi lóðarleiguréttindum stefnanda. Með öðrum orðum hafi þessi lóðarhluti verið undanskilinn leiguréttindum stefnanda. Ekkert réttarsamband sé því á milli stefnanda og stefnda um afnot stefnda af lóðinni. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts. Leiði aðildarskortur samkvæmt framansögðu ekki til sýknu byggir stefndi sýknukröfu sína aðallega á því að í framlagi hans til frágangs lóðarinnar að Smiðjuvegi 2 hafi falist greiðsla til stefnanda fyrir aðstöðuna í eitt skipti fyrir öll. Honum beri því hvorki að greiða stefnanda leigu né sæta útburði af lóðinni. Óumdeilt sé í málinu að stefndi hafi kostað framkvæmdir á lóðinni fyrir stefnanda í tengslum við byggingu sjálfsafgreiðslustöðvarinnar og að til þess hafi stefndi lagt 5.661.564 krónur. Við þá fjárhæð telur stefndi rétt að bæta 10% vegna hönnunarkostnaðar, eða 566.156 krónum. Samtals hafi stefndi því lagt fram 6.227.720 krónur í þágu stefnanda til þess að fá samþykki hans fyrir byggingu og starfrækslu stöðvarinnar. Samkvæmt 8. gr. lóðarleigusamnings húseigenda að Smiðjuvegi 2 við Kópavogsbæ hafi lóðarhafanum verið skylt að ganga með viðunandi hætti frá lóðinni. Fjármunir stefnda hafi því komið stefnanda að fullum notum að þessu leyti. Á það beri að líta í þessu sambandi að sumarið 1995 hafi 29 ár verið eftir af lóðarleigusamningi stefnanda við Kópavogsbæ. Því hafi framlag stefnda til lóðarframkvæmda í þágu stefnanda samsvarað því að hann greiddi fyrirfram 214.749 krónur fyrir hvert ár sem eftir var af leigutíma stefnanda. Svari sú fjárhæð til um það bil fjórðungs af árlegum heildarleigugreiðslum húseigenda að Smiðjuvegi 2 til Kópavogsbæjar fyrir afnot af lóðinni þó að tilfæringar stefnda séu einungis á örlitlum hluta hennar. Þá sé ógetið þeirra hagsmuna stefnanda sem felist í alhliða styrkingu verslunarreksturs á svæðinu vegna starfrækslu sjálfsafgreiðslustöðvarinnar. Framlag stefnda til frágangs lóðarinnar að Smiðjuvegi 2 teljist því vera sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þá aðstöðu sem félagið hefur þar. Um frekari greiðslur frá stefnda til stefnanda geti því ekki verið að ræða. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi verið um að stefndi léti frekari fjármuni af hendi rakna vegna aðstöðunnar, meðal annars um það hvort stefndi hafi undirgengist að greiða árlega leigu eins og krafist er. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn ekki beinlínis á því að framlag stefnda á árinu 1995 hafi verið ósanngjarnt fyrir allt það tímabil sem eftir er af leiguréttindum stefnanda hjá Kópavogsbæ. En jafnvel þó málsóknin væri á þeim grunni reist hljóti stefnandi að hafa sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Sú sönnun hafi fráleitt tekist. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Loks byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi sökum tómlætis glatað hugsanlegum rétti til að krefja stefnda um leigugreiðslur og þar með ennfremur rétti til þess að fá hann borinn af lóðinni að Smiðjuvegi 2. Þá sé í fyrsta lagi til þess að líta, að nýtt deiliskipulag vegna lóðarinnar að Smiðjuvegi 2 hafi verið kynnt að hætti gr. 4.4. í þágildandi skipulagsreglugerð nr. 318/1985 og síðan samþykkt á 809. fundi skipulagsnefndar Kópavogsbæjar árið 1995. Stefnandi hafi engar athugasemdir gert, en á deiliskipulagsteikningunni komi berlega fram að gert sé ráð fyrir bensínafgreiðslu á suðvesturmörkum lóðarinnar. Í öðru lagi verði að líta til þess að stefnandi hafi nú ekkert aðhafst vegna hinna meintu krafna sinna í sjö ár. Sjálfsafgreiðslustöðin hafi verið reist á árinu 1995 en kröfur vegna málsins fyrst kynntar stefnda með bréfi lögmanns stefnanda 22. október 2002. Mótmælir stefndi því sérstaklega að slíkar kröfur hafi verið kynntar honum fyrr af hálfu stefnanda. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um tómlæti stefnanda við að halda fram meintum rétti sínum telur stefndi að líkur standi til þess að stefnandi hafi í upphafi talið framlag stefnda til lóðarfrágangs vera fullnaðargreiðslu fyrir lóðarafnotin. Í öllu falli leiði þessi aðstaða til þess að stefnandi verði að bera halla af því að geta ekki fært sönnur á raunverulegt efni samnings aðila. Verði stefndi ekki sýknaður í máli þessu af öllum kröfum stefnanda með vísun til framangreindra málsástæðna mótmælir stefndi þeim málatilbúnaði stefnanda að umkrafið leigugjald sé eðlilegt og sanngjarnt. Þvert á móti telur stefndi umkrafið leigugjald vera algerlega fráleitt. Á það sé bent að stefnandi leggi engin gögn fram til stuðnings umkrafðri fjárhæð. Geti héraðsdómur ekki undir nokkrum kringumstæðum tekið að sér fyrir stefnanda að meta að álitum eðlilegt og sanngjarnt endurgjald. Loks er á því byggt, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda í formi leigugjalds fyrir afnot af lóðarhluta að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi, geti stefnandi með engu móti fengið viðurkenningardóm fyrir skyldu stefnda til að flytja alla starfsemi sína af lóðinni fyrr en reynt hafi á það hvort stefndi hafi getu eða vilja til að greiða þá leiguskuld sem dómurinn kann að viðurkenna. Í öllu falli verði því að sýkna stefnda að svo stöddu af viðurkenningarkröfu stefnanda. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti. Sú krafa eigi hvorki stoð í samningi aðila né lögum. IV. Þær málsástæður stefnda, sem gerð er grein fyrir í kafla III hér að framan, voru settar fram í greinargerð hans. Í þinghaldi í málinu 23. janúar 2003 var eftirfarandi fært til bókar að ósk stefnda: „Krafist er sýknu af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts vegna þess að stefnandi afsalaði sér lóðarréttindum undir sjálfsafgreiðslustöð stefnda hinn 7. desember 1990.“ Í þinghaldinu lagði stefndi fram gögn til stuðnings þessari málsástæðu. Er á því byggt að þessi málsástæða hafi verið sett fram um leið og tilefni gafst til, en stefndi hafi ekki fyrr haft undir höndum gögn sem lúta að henni. Af hálfu stefnanda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni. Rétt þykir að gera nokkra grein fyrir þeim gögnum sem hér um ræðir og öðrum atriðum sem snerta framangreinda málsástæðu stefnda. Með kaupsamningi 2. október 1990 keypti Hátorg hf. 92,55% fasteignarinnar að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi. Segir í 1. gr. samningsins að um sé að ræða stálgrindarhús af Butler gerð. Hið selda sé nánar tiltekið 6261 m² af 1. hæð og öll 2. hæð fasteignarinnar „ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber, þar með talin tilheyrandi hlutdeild í sameign og lóðarréttindum“. Ennfremur segir svo í þessari grein samningsins: „Einnig fylgja eignarhl. þessum öll réttindi sbr. samþykkt Skipulags ríkisins, bréf dags. [6. júní 1990] og bréf bæjarskipulags Kópavogskaupstaðar dags. [11. júní 1990] um breytt deiliskipulag lóðarinnar.“ Þá var svohljóðandi ákvæði 11. gr. samningsins: „Kaupanda er kunnugt um að Bíro-Steinar hf., Stáliðjan hf. og Vátryggingafélags Íslands eiga forkaupsrétt að eignarhlutum þeim sem þeir hafa á leigu.“ Forkaupsréttarhafar ákváðu að nýta forkaupsrétt sinn. Að hluta til gengu þó kaup Hátorgs hf. á fasteigninni eftir. Í kjölfarið undirrituðu eigendur fasteignarinnar yfirlýsingu þar sem eignarhluti þeirra er skýrlega tíundaður. Er yfirlýsingin dagsett 7. desember 1990. Í henni segir svo meðal annars: „Hátorg hf. verður eigandi að byggingarrétti á lóðinni sbr. 1. gr. kaupsamningsins án skerðingar af meðeigendum og hefur heimild til að nýta hann eins og byggingaryfirvöld heimila hann. Þegar byggingarrétturinn verður nýttur skal reikna út hvað væntanleg nýbygging fær mikil lóðarréttindi og skal þá lóðarréttur annara eigenda skerðast hlutfallslega. Fyrir byggingarréttinn greiðir Hátorg hf. kr. 6.000.000.“ Svo sem áður hefur komið fram var fallið frá áætlunum um að reisa háhýsi á umræddum lóðarparti og fyrir liggur að eignarhluti Hátorgs hf. í Smiðjuvegi 2 var seldur nauðungarsölu 18. apríl 1994. Þá var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 30. janúar 1995. Á meðal gagna málsins er bréf skiptastjóra, þar sem fram kemur að það hafi verið niðurstaða hans eftir nokkra athugun „að í umræddum byggingarrétti fælust á þeim tíma sem gjaldþrotaskiptin stóðu yfir ekki nein verðmæti sem gagnast gætu þrotabúinu“. Framangreind málsástæða stefnda er að meginstefnu til byggð á þeim atvikum sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Er með vísan til þess á því byggt að réttur til afnota af þeirri lóð sem stefndi hefur haft undir starfsemi sína að Smiðjuvegi 2 tilheyri ekki stefnanda. Í greinargerð sinni áskildi stefndi sér rétt til að bera fram nýjar málsástæður á síðari stigum ef tilefni gæfist til þess. Við það verður að miða að eftir þinghald í málinu 8. janúar 2004 hafi stefndi fyrst fengið í hendur gögn sem gáfu honum tilefni til að tefla fram þeirri málsástæðu sem ágreiningur er um samkvæmt framansögðu hvort fái komist að í málinu. Þá er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndi hafi fyrir þennan tíma með öðrum hætti búið yfir vitneskju um þau atriði sem fram koma í þessum gögnum og þýðingu hafa við úrlausn um dómkröfur stefnanda. Málsástæða sú sem hér um ræðir var sett fram þegar í næsta þinghaldi. Samkvæmt þessu og svo sem hér hagar til að öðru leyti þykir mega fallast á það með stefnda að ákvæði 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standi því ekki í vegi að þessi málsástæða komist að í málinu. V. Dómkröfur stefnanda í málinu eru reistar á munnlegum samningi sem stefnandi segir að hafi komist á milli málsaðila 24. maí 1995 um leigu á lóð undir eldsneytisafgreiðslustöð stefnda að Smiðjuvegi 2 í Kópavogi. Er á því byggt af hálfu stefnanda að aðilar hafi samið svo um að stefndi tæki á sig kostnað sem hlytist af tilteknum frágangi lóðar, sem ella hefði fallið á stefnanda, og að með því hafi stefndi greitt leigugjald fyrir afnot sín af þeirri lóðarspildu sem stöðinni tilheyrir fyrstu misserin. Um ótímabundinn leigusamning hafi verið að ræða. Umkrafið leigugjald sé eðlilegt og sanngjarnt þegar litið sé til upphaflegs samnings og staðsetningar lóðar stefnanda og þegar tekið sé tillit til þeirrar arðsömu starfsemi sem stefndi stundi þar. Stefndi kveðst hins vegar hafa fengið land undir stöðin til afnota endurgjaldslaust frá Kópavogsbæ, en með samþykki stefnanda og gegn því að kosta frágang bílastæða og fleira á leigulóð hans. Samkvæmt 4. gr. sameignarsamnings fyrir húsfélag um fasteignina nr. 2 við Smiðjuveg í Kópavogi, stefnanda málsins, sem er dagsettur 22. maí 1991, er félagið ekki aðili að þeim lóðarréttindum „er fylgja byggingarrétti þeim er Hátorg hf. á á lóðinni“, sbr. kafli IV hér að framan. Óumdeilt er að sú lóðarspilda sem starfsemi stefnda fer fram á fellur innan þeirrar lóðar sem hér um ræðir. Fyrirsvarsmaður Hátorgs hf. á þessum tíma var Jóhannes Jónsson. Hann var á sama tíma fyrirsvarsmaður félags sem þá og nú rekur verslun að Smiðjuvegi 2 undir nafninu Bónus og hann hefur í dag eignatengsl við félag sem er eigandi að 6,67% eignarhlut í húseigninni að Smiðjuvegi 2 og þar með aðili að stefnanda. Loks kom Jóhannes sem fyrirsvarsmaður Ísaldí hf. að stofnun stefnda í janúar 1995, en aðrir stofnendur voru Skeljungur hf. og Fjárfestingarfélagið Þor hf. Í dag hefur Jóhannes ekki hagsmuni af rekstri stefnda. Á meðal gagna málsins er yfirlýsing undirrituð af Jóhannesi. Í yfirlýsingunni segir svo meðal annars: „Samkvæmt samkomulagi við húsfélagið að Smiðjuvegi 2, Kópavogi, skyldi Orkan hf. greiða árlegt leigugjald til húsfélagsins vegna nýtingar Orkunnar hf. á lóðinni. Sanngjarnt leigugjald skyldi taka mið af umsvifum bensínafgreiðslunnar. Það samkomulag varð á milli aðila, húsfélagsins og Orkunnar hf., að á fyrstu tímabilum skyldi leiga gerast upp með jöfnuði á móti framkvæmdakostnaði við lóð húsfélagsins sem Orkan hf. tók að sér að framkvæma. Skriflegt samkomulag var ekki gert milli aðila um lóðarafnotin en gengið út frá því að fullkomið traust væri milli aðila.“ Jóhannes Jónsson kom fyir dóm við aðalmeðferð málsins og staðfesti þessa yfirlýsingu sína. Svör hans við spurningum er vörðuðu efni yfirlýsingarinnar og þar með efni þess samnings sem á að hafa komist á voru hins vegar lítt afdráttarlaus. Af þeim verður ekki skýrlega ráðið að rætt hafi verið um endurgjald sem ætti að koma fyrir umrædd lóðarafnot umfram þann kostnað sem stefndi þyrfti að leggja í vegna framkvæmda við lóðina og þá enn síður um fjárhæð þess eða viðmið í því sambandi. Honum hafi þó fundist sanngjarnt að stefndi innti frekari greiðslu af hendi, einkum í ljósi staðsetningar bensínafgreiðslunnar, og margoft lýst þeirri skoðun sinni. Varðandi þetta komst Jóhannes svo að orði: „Ég ræddi ekkert um endurgjald fyrir hana per se en við tókum að okkur eða það var samþykkt og undirritað held ég skjal af hálfu allra eigenda í húsinu að leyfa Orkunni að setja upp þessa stöð þarna vegna þess að það stóð á því að ganga frá þessari lóð, hún var til skammar og var bara moldarvilpa og eiginlega okkur til vandræða til þess að reka matvöruverslun í húsinu og þess vegna var því tekið feginshendi þegar Orkan kom að þessu og vildi hefja þessa starfsemi þarna og ganga frá lóðinni, sem sagt malbika og tyrfa. Þetta var talsvert mikil framkvæmd og menn sem að í húsinu voru voru ekki með umframfjármuni til þess að gera þetta þannig að því var tekið feginshendi og síðan átti Bensínorkan að éta út náttúrlega þær framkvæmdir sem hún hafði lagt út í en frekari leigusamningar voru ekki gerðir en náttúrlega [...] hvoru megin við borðið sem ég sit þá sé ég ekki annað en að það hefði verið sanngjarnt að greiða húsfélaginu eitthvað fyrir þessa staðsetningu.“ Í skýrslu sinni gat Jóhannes Jónsson ekki gert grein fyrir því hvað hefði orðið um framangreind lóðarréttindi Hátorgs hf. í kjölfar gjaldþrots félagsins, en minntist þess þó ekki að þau hefðu gengið til baka til viðsemjenda þess. Meta verður framburð Jóhannesar í ljósi þeirra hagsmuna sem hann nú hefur af málsúrslitum samkvæmt framansögðu. Við aðalmeðferð málsins voru að auki teknar skýrslur af Rafni Benedikt Rafnssyni, sem var framkvæmdastjóri GKS hf. á þeim tíma sem ráðist var í að byggja eldsneytisafgreiðslustöð á umræddri lóð, en félagið var þá einn húseigenda, Tómasi Sigurbjörnssyni, sem var starfsmaður GKS hf. og starfsmaður stefnanda á sama tíma, Herði Helgasyni þáverandi framkvæmdastjóra stefnda og Óskari Magnússyni, sem hefur setið í stjórn stefnda frá stofnun félagsins. Enginn þessara manna kannaðist við að gerður hafi verið samningur við stefnanda um endurgjald fyrir afnot stefnda af þeirri spildu sem félagið hefur haft til umráða að Smiðjuvegi 2. Í framburði Tómasar kom að auki fram að hann hafi talið að umrædd spilda hafi fallið aftur til bæjarins í kjölfar gjaldþrots Hátorgs hf. Hafi hann litið svo á að húsfélagið hefði ekkert haft með lóðina að gera og að Jóhannes Jónsson hefði fengið hana til ráðstöfunar frá bæjaryfirvöldum í Kópavogi. Þetta ásamt því, sem rakið er í kafla IV, rennir stoðum undir þá málsvörn stefnda að stefnandi hafi ekki átt beina aðild að því að stofnað var til lóðarafnota til handa stefnda að Smiðjuvegi 2. Í kafla III hér að framan er tekin upp orðrétt yfirlýsing, sem eigendur hússins að Smiðjuvegi 2 undirrituðu 6. febrúar 1995 í tilefni af því að eldsneytisafgreiðslustöð yrði staðsett á þeirri lóð sem tilheyrði húsinu upphaflega. Efni þessarar yfirlýsingar ásamt því sem að framan er rakið og gögnum frá Kópavogsbæ, sem lögð hafa verið fram í málinu, bendir helst til þess að aðkoma eigenda hússins að Smiðjuvegi 2 að byggingu stöðvarinnar hafi helgast af því að rétt hafi þótt í tengslum við gerð nýs deiluskipulags að afla samþykkis þeirra fyrir því að þessi starfsemi yrði rekin á lóðinni. Að framangreindu virtu og þegar litið er til þess hversu langur tími leið án þess að gerð væri krafa um endurgjald fyrir umrædd lóðarafnot úr hendi stefnda, en miða verður við að það hafi fyrst verið gert með bréfi lögmanns stefnanda 22. október 2002, það er tæpum fjórum árum eftir að leigukrafa vegna ársins 1998 varð gjaldkræf samkvæmt málatilbúnaði stefnanda, þykja ekki næg efni til að líta svo á að réttarsamband hafi stofnast á milli aðila að því er tekur til umræddrar lóðarspildu. Er að mati dómsins nærtækast að álykta á þann veg eins og mál þetta liggur fyrir að aðkoma stefnanda að því hafi ekki getað helgast af því að félagið nyti óbeinna eignarréttinda yfir þeirri lóðarspildu sem stefndi hefur í tæp 10 ár haft til afnota undir starfsemi sína. Af þessu leiðir að stefndi er á grundvelli aðildarskorts sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þarf þá ekki að taka frekari afstöðu til þess hvernig afnotaréttur stefnda er upphaflega til kominn. Sé gengið út frá því við úrlausn málsins að komist hafi á samningur á milli málsaðila, sem falið hafi í sér skuldbindingu af hálfu stefnda til greiðslu leigugjalds, telst ekkert hafa komið fram við meðferð málsins sem veitir vísbendingar um fjárhæð þess eða viðmið í því sambandi. Að því er síðarnefnda atriðið varðar vísar stefnandi til staðsetningar eldsneytisstöðvar stefnda og arðsemi þeirrar starfsemi sem hann stundi þar. Hvað sem öðru líður telst engin sönnun komin fram fyrir því að stefndi hafi gengist undir það að fjárhæð leigugjalds hans skyldi taka mið af þessum atriðum. Af hálfu stefnanda hefur að öðru leyti í engu verið leitast við að renna stoðum undir þá kröfu hans að stefnda beri að greiða honum 375.000 krónur á mánuði fyrir afnot sín af umræddri lóð, eða 4.500.000 krónur á ári. Lóðin að Smiðjuvegi 2 er svo sem fram er komið í eigu Kópavogsbæjar. Fyrir liggur í gögnum málsins að leigugjald til bæjarins fyrir lóðina árið 2003 nam 1.047.279 krónum. Stefndi hefur einungis lítinn hluta hennar til afnota. Tölulegar upplýsingar þar um liggja ekki fyrir í gögnum málsins, en í málflutningi lögmanns stefnda var því haldið fram að í mesta lagi væri um að ræða 1/15 hluta lóðarinnar. Þá verður við það að miða að kostnaður stefnda vegna framkvæmda við lóðina hafi numið rúmum 6.000.000 króna. Í málatilbúnaði stefnanda hefur verið út frá því gengið að þessi kostnaður yrði í heild metinn sem greiðsla á leigu. Þegar horft er til þessara atriða er fjarri lagi að forsendur séu til þess að ákvarða leigugjald í samræmi við kröfugerð stefnanda. Þá er ekki fyrir hendi í málinu aðstaða sem leitt getur til þess að dómurinn ákveði leigugjaldið að álitum. Væri nærtækast við þessar aðstæður að líta svo á að ekki hafi verið sýnt fram á það á stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda vegna þess tímabils sem krafa hans tekur til og ekki séu heldur skilyrði til að taka viðurkenningarkröfu hans til greina, enda væri þá við það miðað að leiga fyrir tímabil eftir 1. apríl 2004 hafi verið greidd. Að öðrum kosti yrði annað tveggja að vísa málinu frá dómi eða sýkna stefnda að svo stöddu af dómkröfum stefnanda. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Bensínorkan ehf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Húsfélagsins Smiðjuvegi 2. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 558/2016
Kærumál Þagnarskylda Afhending gagna
Í ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að T yrði gert að afhenda nánar tilteknar upplýsingar úr tollkerfi, m.a. um það hverjir stæðu að innflutningi ákveðins gáms. Var krafan sett fram undir rekstri skaðabótamáls sem Í ehf. höfðaði gegn A og D ehf. vegna ætlaðra vanefnda á kaupsamningi aðilanna um rekstur tiltekins félags, en af hálfu Í ehf. var á því byggt að A og D ehf. brotið gegn samkeppnisákvæði samningsins, m.a. með því að hafa hafið viðskiptasamband við tiltekinn erlendan framleiðenda og var kröfu um afhendingu gagnanna ætlað að leiða það í ljós. Í dómi Hæstaréttar var talið að Í ehf. hefði fært fyrir því gild rök að vikið skyldi frá meginreglunni um þagnarskyldu T samkvæmt 188. gr. tollalaga nr. 88/2015, enda fæli afhending umbeðinna gagna ekki í sér frásögn af einkahögum manns sem ekki ætti aðild að máli, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því fallist á kröfu Í ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 2. ágúst 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að varnaraðilanum Tollstjóra yrði aðallega gert að afhendaupplýsingar úr tollkerfi um innflutningsaðila á innihaldi nánar tilgreinds gámsog upplýsingar um fjölda afgreiddra gáma til sama innflutningsaðila með samskonar innihaldi á tímabilinu 1. janúar til 15. október 2014, en til vara aðleggja framangreind gögn fyrir dómara í trúnaði. Kæruheimild er í d. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðkrafa hans verði tekin til greina. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IMeð kaupsamningi sóknaraðila og einkahlutafélagsinsDímon lína 5. mars 2013 tók sá fyrrnefndi yfir „allan rekstur Dímon línu ehf.Félagið sjálft, kennitala þess og efnahagsreikningur eru ekki hluti af hinuselda. Kaupin miðast við yfirtöku á daglegum rekstri, nafni, vörumerki,viðskiptavild og öllum viðskiptasamböndum Dímon línu ehf. erlendis og hér álandi, hvort sem um er að ræða birgja eða viðskiptavini. Jafnframt fylgja íkaupunum símanúmer, internettengingar og önnur auðkenni sem einkennareksturinn, svo og allt auglýsinga- og kynningarefni auk tóla og tækja semfylgja og fylgja ber ... Á afhendingardegi mun kaupandi ... kaupa af seljandaallar heilar og seljanlegar vörubirgðir.“ Kaupverðið var samtals 220.945.199krónur og þar af var verð vörubirgða 90.945.199 krónur.Í kaupsamningnum var ákvæði um samkeppnishömlur.Um þær sagði að seljandi og fyrirsvarsmaður hans, Arnór Stefánsson, skuldbyndusig til að stunda ekki með nokkrum hætti, hvorki beint né óbeint, að hluta tilné að öðru leyti, starfsemi sem gæti talist „í samkeppni við þann rekstur semyfirtekinn er samkvæmt þessum samningi, í 3 ár frá afhendingardegi ... en í þvífelst ... Að hefja ekki starfsemi sem selur sömu vörur og félagið gerir nú,eiga ekki beint eða óbeint í slíku félagi eða eiga fulltrúa í stjórn þess. Samagildir um stofnun, eignaraðild og stjórnarsetu í slíkum félögum ... Að sækjastekki eftir viðskiptasamböndum, umboðum og vörumerkjum sem tilheyra félaginu viðundirritun kaupsamnings þessa.“ Sóknaraðili lýsir því svo að tilgangur sinn meðkaupum á rekstri og viðskiptavild Dímon línu ehf. hafi einkum verið að sækjasteftir því að taka yfir viðskiptasamband við suður-kóreskan línuframleiðanda enþær línur, sem voru fluttar inn frá honum, hafi verið „kenndar við fyrrum nafnþb. Dofra ehf., Dímon línu. Um var að ræða verðmætt og vel geymtviðskiptaleyndarmál.“ Arnór Stefánsson og félag honum tengt, Dofri ehf., hafi áhinn bóginn brotið samkeppnisákvæði samningsins frá 5. mars 2013 með því aðhafa flutt hingað til lands í júlí 2014 gám frá suður-kóreskum framleiðanda meðsvokölluðum „línum og sigurnöglum/stoppurum“. IISóknaraðili höfðaði í febrúar 2015 mál fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur á hendur varnaraðilunum Arnóri Stefánssyni og Dofra ehf.til heimtu skaðabóta vegna þess tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegnaætlaðra vanefnda þeirra á samkeppnisákvæði samningsins frá 5. mars 2013. Meðalgagna málsins er farmbréf sem sóknaraðili lagði fram og segir í stefnu að það sé„vegna innflutnings á línum ogsigurnöglum/stoppurum frá Suður-Kóreu, en móttakandi sendingarinnar var sagðurvera Samskip hf. á Íslandi.“ Hafi starfsmenn Samskipa hf. talið sóknaraðilalíklegan viðtakanda gámsins þar sem á farmbréfinu hafi komið fram að í honumværu línuveiðarfæri frá Suður-Kóreu. Farmbréfið hafi verið gefið út 4. júlí2014 og samkvæmt því hafi verið um að ræða sendingu með línum og stoppurum. Þarsem sóknaraðili hafi ekki pantað þessar vörur og ekki átti von á þeim hafiverið ljóst í huga hans að varnaraðilinn Arnór Stefánsson eða félag á hansvegum væri að versla við birgi sóknaraðila í Suður-Kóreu og brjóta með þvísamkeppnisákvæði kaupsamningsins. Í stefnu skoraði sóknaraðili á varnaraðila„að leggja fram gögn um innflutning, innflutningsverð og sölu þeirra vara semer vísað til í þessari stefnu, línu og króka.“ Auk framangreinds farmbréfs vísaðisóknaraðili til þess í stefnu að hann hafi farið til fundar við hinnsuður-kóreska framleiðanda í september 2014 og þá meðal annars kynnt honum efnikaupsamningsins frá 5. mars 2013. Í framhaldinu kveðst sóknaraðili hafa átt ítölvubréfasamskiptum við framleiðandann og í bréfi hins síðarnefnda 13. október2014, sem er meðal gagna málsins, komi fram að framleiðandinn hafi að beiðni ArnórsStefánssonar þegar sent tvo gáma af línu til félags í eigu hins síðarnefnda ítveimur aðskildum sendingum og hafi önnur þeirra verið sú sem sóknaraðili fékkfyrirspurn um frá Samskipum hf. Einnig hafi framleiðandinn upplýst að Arnórværi búinn að leggja fram pöntun fyrir þriðja gámnum en sá gámur hafi ekkiverið sendur af stað. Þá sagði í stefnunni að línuframleiðandinn hafi ítölvubréfinu vísað til þess að hann hefði í mörg ár átt í góðuviðskiptasambandi við Arnór og því hafi hann treyst honum og orðum hans en Arnórhefði sagt fyrirsvarsmanninum að hann væri ekki að brjóta gegn samningi sínumvið sóknaraðila. Fyrirsvarsmaðurinn hafi jafnframt sagt að nú væri ljóst að þaðværi ekki satt og væri hann miður sín vegna þess og þeirra augljósu svika semArnór ráðgerði gagnvart sóknaraðila. Í þinghaldi 30. október 2015 lagði sóknaraðilifram bókun þar sem hann skoraði á varnaraðila „að gefa skýr og afdráttarlaussvör við því hvað hann, eða aðili á hans vegum eða tengdur honum, hafi fluttmarga gáma til Íslands með vörum frá hinum suður-kóreska framleiðanda.“ Þegarmálið var tekið fyrir 23. nóvember sama ár lögðu varnaraðilar fram bókun þarsem fram kom að þeir hefðu ekki viðurkennt með neinum hætti að hafa flutt innumræddar línur og hvíldi sönnunarbyrðin þar um alfarið á sóknaraðila. Þá sagðií bókuninni að áskorunin hafi lotið að fjölda lína og hafi varnaraðilar ekki getaðlagt fram nein gögn vegna innflutningsins þar sem þeir hafi ekki staðið aðinnflutningi á línum. Þá sagði að því væri mótmælt að varnaraðilar „hafi fluttinn þá gáma sem fjallað er um í stefnu sem og þann eina gám sem fjallað er um ífarmbréfinu ... Liggur engin sönnun fyrir varðandi þennan innflutning.“ Sóknaraðili mun með bréfi 20. janúar 2016hafa farið þess á leit við Tollstjóra að hann með vísan til 3. mgr. 67. gr.laga nr. 91/1991 og laga nr. 140/2012 um upplýsingamál afhenti sér aðflutningsskýrsluog upplýsingar um fjölda tollafgreiddra gáma til þess sem var innflutningsaðiligámsins samkvæmt áðurgreindu farmbréfi 4. júlí 2014. Tollstjóri mun með bréfi3. febrúar 2016 hafa hafnað beiðninni með vísan til 9. gr. laga nr. 140/2012 og188. gr. tollalaga nr. 88/2015 þar sem um væri að ræða viðskiptahagsmuni aðilasem eðlilegt væri að leynt skyldu fara. Við fyrirtekt málsins 16. mars 2016krafðist sóknaraðili þess að Tollstjóra yrði með úrskurði gert að afhenda sér framangreindgögn. Í sama þinghaldi lögðu varnaraðilar fram bókun þar sem kom fram að þeirhafi verið skýrir um að hafa ekki flutt inn umræddan gám. Í því sambandi værieinnig rétt að taka fram að jafnvel þótt varnaraðilar hefðu flutt inn gáminnjafngilti það ekki sönnun þess að varnaraðilar hefðu haft með höndum starfsemií samkeppni við sóknaraðila og hefði sönnunarfærslan því enga þýðingu fyrirmálið. Þegar málið var næst tekið fyrir 18. maí2016 var sótt þing af hálfu varnaraðilans Tollstjóra og lagðar fram af hanshálfu athugasemdir vegna kröfu sóknaraðila. Þar kom meðal annars fram aðtollafgreiðsla á þeim gámi sem um ræddi hefði verið rafræn en það þýddi að „Tollstjórihefur ekki undir höndum aðflutningsskýrsluna sjálfa, hún er geymd hjá þeimmiðlara sem gerði aðflutningsskýrsluna fyrir innflytjanda. Þetta byggir á 2.mgr. 29. gr. tollalaga þar sem fram kemur að tollmiðlari skuli varðveita ölltölvutæk gögn sem varða tollafgreiðslu og að auki varðveita afrit af viðeigandiskriflegum gögnum sem liggja til grundvallar rafrænni aðflutningsskýrslu ...Þessi gögn eru ekki geymd hjá Tollstjóra fyrir utan takmarkaðar upplýsingar semfara inn í tollakerfið og getur Tollstjóri því ekki afhent aðflutningsskýrslunaeins og gerð er krafa um. Með því að rekja sig til baka í tollakerfinu er hægtað sjá hver innflytjandi umræddrar sendingar var en ekki er gerð krafa um þærupplýsingar“. Við fyrirtekt málsins 23. maí 2016 lagðisóknaraðili fram beiðni um að Tollstjóri yrði skyldaður með úrskurði til aðafhenda skjöl fyrir héraðsdómi. Þar sagði að sóknaraðili krefðist „þessaðallega að embætti Tollstjóra verði skyldað með úrskurði til að afhenda fyrirdómi skjal sem hefur að geyma upplýsingar úr tollkerfi um innflutningsaðila áinnihaldi gáms á farmbréfi á dskj. nr. 19.“ Auk þess krefðist sóknaraðili „afhendingará skjali sem upplýsir fjölda tollafgreiddra gáma til sama innflutningsaðila meðsams konar innihaldi (undir tollflokki 5607-4901) tímabilið frá 1. janúar 2014til 15. október 2014.“ IIIEins og að framan er rakið varðar máliðkröfu sóknaraðila um að varnaraðilanum Tollstjóra verði gert að afhenda fyrirdómi skjal sem hefur að geyma upplýsingar úr tollkerfi um hver varinnflutningsaðili á innihaldi gáms samkvæmt farmbréfi því sem út var gefið 4.júlí 2014 og áður er lýst. Jafnframt lýtur krafa sóknaraðila að því að Tollstjóriupplýsi með framlagningu skjals úr tollkerfi um fjölda afgreiddra gáma til samainnflutningsaðila með sama innihaldi á tímabilinu 1. janúar til 15. október2014. Tollstjóri hefur með vísan til 188. gr. tollalaga og 9. gr.upplýsingalaga hafnað því að leggja umrædd skjöl fram. Ekki er um það deilt aðumræddar upplýsingar eru til í tollkerfi Tollstjóra og er honum því kleift aðafhenda skjal sem hefur að geyma umræddar upplýsingar. Með hinum kærða úrskurðivar kröfu sóknaraðila hafnað.Í 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 segir aðsé skjal í vörslum manns sem ekki er aðili að máli geti aðili krafist að fá þaðafhent til framlagningar í máli ef vörslumanni skjalsins er skylt að afhendaþað aðilanum án tillits til málsins eða efni skjalsins er slíkt að vörslumanni séskylt að bera vitni um það í málinu. Þá segir meðal annars í 2. mgr. 68. gr.laganna að verði vörslumaður skjals ekki við kröfu aðila um að láta það afhendi geti aðili lagt þau gögn sem um getur í 4. mgr. 67. gr. laganna fyrirdómara ásamt skriflegri beiðni um að vörslumaður verði skyldaður með úrskurðitil að afhenda skjalið fyrir dómi. Í c. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991kemur fram að vitni sé óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningumum atriði sem það hefur komist að í opinberu starfi og á að fara leynt. Í 3.mgr. 53. gr. laganna kemur fram að telji dómari hagsmuni aðila verulega meiriaf því að upplýst verði um atriði samkvæmt c. lið 2. mgr. 53. gr. en hagsmunihlutaðeigandi af því að leynd verði haldið geti hann eftir kröfu aðila lagtfyrir vitni að svara spurningu þótt leyfi sé ekki veitt til þess, enda felisvarið ekki í sér frásögn af einkahögum manns sem á ekki aðild að máli. Efdómari telur óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrirvitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði. Samkvæmt 1. mgr. 188. gr. tollalaga berstarfsmönnum Tollstjóra þagnarskylda um þau atvik sem þeim verða kunn í starfisínu eða vegna starfs síns og leynt skulu fara vegna lögmætra almanna- ogeinkahagsmuna. Tekur þetta til upplýsinga um einkahagi manna sem eðlilegt er aðleynt fari, upplýsinga um viðskipti einstakra manna og fyrirtækja, þar meðtalin hvers konar vitneskja sem ráða má af samritum af sölu- og vörureikningumsem tollyfirvöld halda eftir. Einnig tekur þagnarskylda til upplýsinga er varðastarfshætti Tollstjóra, þar með talið fyrirhugaða tollrannsókn, og annarraupplýsinga sem leynt skulu fara samkvæmt lögum, starfsreglum eða eðli máls. Í2. mgr. 188. gr. laganna segir að þagnarskylda haldist þótt látið sé af starfi.Af fyrrnefndum ákvæðum leiðir að Tollstjóriog starfsmenn hans eru bundnir þagnarskylduum atriði sem þeir fá vitneskju um í starfi sínu. Verður því lagt tilgrundvallar að upplýsingarnar sem sóknaraðili krefst að fá afhentar séu háðarslíkum trúnaði enda má ætla að þær varði viðskipti einstakra manna ogfyrirtækja samkvæmt gögnum sem tollyfirvöld halda eftir í skilningi 1. mgr.188. gr. tollalaga. Samkvæmt þessu teljast upplýsingar þær sem gögn Tollstjórahafa að geyma til atriða sem honum er almennt óheimilt að bera vitni um, sbr.c. lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Í samræmi við 188. gr. tollalagagildir þagnarskylda Tollstjóra þó ekki ef dómari úrskurðar að honum sé skylt aðveita upplýsingar fyrir dómi. Þar sem önnur ákvæði laga standa því ekki í vegiað sóknaraðila sé veittur aðgangur að umræddum gögnum er það hlutverk dómstólaað skera úr um hvort þær skuli lagðar fram í málinu, sbr. dóm Hæstaréttar 15.júní 2016 í máli nr. 385/2016. Við úrlausn um það atriði þarf að leggja mat áþá andstæðu hagsmuni sem hér vegast á, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991.Eins og áður getur hefur sóknaraðili höfðað málþetta á hendur varnaraðilunum Arnóri Stefánssyni og Dofra ehf., sem tekið hefurverið til gjaldþrotaskipta, til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem sóknaraðilitelur sig hafa orðið fyrir vegna ætlaðra vanefnda þessara varnaraðila ásamkeppnisákvæði kaupsamningsins frá 5. mars 2013. Til stuðnings kröfu sinnihefur sóknaraðili lagt fram áðurgreint farmbréf frá 4. júlí 2014, þar sem framkemur magn og verð þeirrar vöru, sem flutt var hingað til lands með gámi þeim erfarmbréfið varðar. Jafnframt hefur sóknaraðili lagt fram tölvubréf það frá 13.október 2014, sem áður er getið, en í því kom fram að sendandi tölvubréfsinsværi framleiðandi vörunnar sem send var með gámnum. Krafa sóknaraðila um afhendinguáðurgreindra gagna úr tollkerfi er liður í nánari sönnunarfærslu um þau atriði,sem málsókn sóknaraðila er reist á, en hann telur að upplýsingar uminnflytjanda umræddrar sendingar eða sendinga frá Suður-Kóreu á áðurnefndu tímabilihafi þýðingu í málinu. Gildi það án tillits til þess hver móttakandi vörunnarkunni að hafa verið, enda hafi sóknaraðili leitt að því nægar líkur aðsennilegt sé að varnaraðilinn Arnór eigi þar hlut að máli. Við mat á hagsmunuminnflytjandans beri að hafa í huga að þegar liggi fyrir farmbréf þar sem framkomi upplýsingar um vöruna og verð hennar en ekki nafn innflytjandans og verðiekki séð að nafn innflytjanda geti flokkast undir viðskiptaleyndamál.Með vísan til þess sem að framan er rakiðhefur sóknaraðili fært að því gild rök að vikið skuli frá meginreglunni umþagnarskyldu Tollstjóra samkvæmt 188. gr. tollalaga, enda verður ekki talið aðafhending umbeðinna gagna feli í sér frásögn af einkahögum manns sem ekki áaðild að máli í skilningi 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem varnaraðilinnTollstjóri hefur ekki fært haldbær rök fyrir hinu gagnstæða er fallist á meðsóknaraðila að hagsmunir hans af því að umbeðnar upplýsingar úr tollkerfi verðilagðar fram vegi þyngra en hagsmunir varnaraðilans Tollstjóra af því að efniþeirra verði haldið leyndu. Er þá einnig litið til þess að varnaraðilarnirArnór Stefánsson og þrotabú Dofra ehf. hafa undir rekstri málsins ítrekað lýstþví yfir að þeir hafi ekki flutt umræddan gám hingað til lands og verður í þvíljósi ekki séð að afhending gagnanna geti falið í sér upplýsingar um viðskiptiþeirra.Eftir framangreindum úrslitum verðurvarnaraðilum gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnaðsem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Varnaraðilanum Tollstjóra er skylt aðafhenda sóknaraðila, Ísfelli ehf., skjal sem geymir upplýsingar úr tollkerfi uminnflutningsaðila á innihaldi gáms á farmbréfi á dómskjali nr. 19, sem út vargefið 4. júlí 2014, og skjal úr tollkerfi sem geymir upplýsingar um fjöldaafgreiddra gáma til sama innflutningsaðila með sams konar innihaldi átímabilinu 1. janúar til 15. október 2014. Varnaraðilar, Tollstjóri, Arnór Stefánssonog þrotabú Dofra ehf., greiði hver fyrir sig sóknaraðila samtals 250.000 krónurí málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2016Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 27. júní sl. um kröfu stefnanda umTollstjóra verði skyldaður með úrskurði til að afhenda nánar tilgreind skjöl,var höfðað með stefnu þingfestri þann 26. febrúar 2015 af Ísfelli ehf.,Óseyrarbraut 28, Hafnarfirði, á hendur Arnóri Stefánssyni og Dofra ehf., báðumtil heimilis að Þverási 47, Reykjavík. Í þinghaldi þann 23. maí sl. óskaði stefnandi, hér eftir íþessum afmarkaða þætti málsins nefndur sóknaraðili, eftir því að Tollstjóri,hér eftir nefndur varnaraðili, yrði skyldaður með úrskurði til þess að afhendanánar tilgreind skjöl fyrir dómi í samræmi við 2. mgr. 68. gr. laga nr.91/1991., sbr. 3. og 4. gr. 67. gr. laganna. Annars vegar skjal með upplýsingum úr tollkerfi um innflutningsaðila á innihaldi gáms á farmbréfi, sbr. dskj. nr. 19.Hins vegar skjal sem upplýsir fjölda afgreiddra gáma til sama innflutningsaðila með sams konar innihaldi, á tímabilinu 1. janúar 2014 til 15. október 2014.Til vara krefst sóknaraðili þess að gögnin verði lögð fyrir dómara ítrúnaði og gegn þagnarskyldu.Flutningur um kröfuna fór fram þann 27. júní sl. Hinn 20. janúar sl.hafði sóknaraðili farið fram á það við varnaraðila að afhenda sér umrædd gögn,en þeirri beiðni var hafnað með vísan til 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 og188. gr. tollalaga nr. 88/2005 Sóknaraðili byggir á þvíað hann hafi einstaklega hagsmuni af því að kynna sér gögnin með vísan tilkaupsamings aðila, en í máli þessu beri hann sönnunarbyrðina fyrir þeirristaðhæfingu sinni að stefndi í málinu, Arnór Stefánsson, hafi brotið gegnsamkeppnisákvæði kaupsamnings aðila með innflutningi nánar tiltekinna gáma aflínum. Stefndi hefur neitað því að hafaflutt inn umrædda gáma og því að hafa undir höndum aðflutningskýrslu vegnaþeirra. Sóknaraðili telur sig hafa hagsmuni af því að vita hvort umræddir gámarhafi verið sendir til landsins að beiðni stefnda Arnórs, í bága viðsamkeppnisákvæði kaupsamnings aðila. Varakröfu sína byggirsóknaraðili á 1. mgr. 69. gr. eml, og er hún sett fram ef svo yrði talið aðeinhver hinna umbeðnu gagna hefðu að geyma atriði sem varnaraðila væri óskyldeða óheimilt að bera vitni um. Með þeim hætti gæti dómurinn staðfest án þess aðtrúnaður væri brotinn um viðkomandi gögn hvort þau vörðuðu stefnda ArnórStefánsson eða félög sem hann tengist. Ljóst er ogágreiningslaust að varnaraðili hefur tiltækar þær upplýsingar sem stefnandióskar eftir, sbr. tölvupóstsamskipti lögmanns sóknaraðila og starfsmannsvarnaraðila frá 20. maí 2016, og að þær upplýsingar séu í vörslum varnaraðila.Ekki er útlokað að umrædd skjöl/gögn geti haft þýðingu í málinu. Í kröfusóknaraðila eru ekki tilgreind ákveðin skjöl heldur gögn er varðainnflutningsferlið sem kallar á að varnaraðili þarf að prenta þau út úrtölvukerfi sínu. Stefndu í máli þessu hafa lýst því yfir að þeir hafi ekkiumrædd gögn undir höndum þar sem þeir hafi ekki staðið að innflutningi þeim semum ræðir, sbr. farmbréf, dskj. nr. 19. Í 2. mgr. 68. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur fram að aðili geti, verði vörslumaðurskjals ekki við kröfu hans um afhendingu þess, lagt fyrir dómara þau gögn semgetið er um í 4. mgr. 67. gr., ásamt beiðni um að vörslumaður verði meðúrskurði skyldaður til þess að afhenda skjalið fyrir dómi. Samkvæmt 3. mgr. 67.gr. getur aðili krafist þess að fá skjal, sem er í vörslum manns sem ekki eraðili að máli, til framlagningar ef vörslumanni skjalsins er skylt að afhendaþað aðilanum, án tillits til málsins eða efni skjalsins sé slíkt að vörslumannisé skylt að bera vitni um það í málinu. Varnaraðili hafnar þvíað sér sé skylt að afhenda umrædd gögn og vísar til þagnarskylduákvæðis 188.gr. tollalaga nr. 88/2005 og 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012, sem kveður áum takmarkanir á upplýsingarétti vegna einkahagsmuna. Í 3. mgr. 4. gr.upplýsingalaga nr. 140/2012 segir: „Ákvæði annarra laga sem heimila víðtækariaðgang að upplýsingum halda gildi sínu. Almenn ákvæði laga um þagnarskyldutakmarka ekki rétt til aðgangs að gögnum samkvæmt lögum þessum.“ Í athugasemdumsem fylgdu frumvarpi til laganna kemur eftirfarandi fram varðandi þetta ákvæði.„Þau sérákvæði laga um þagnarskylduþar sem upplýsingar þær sem þagnarskyldan tekur til ganga skýrlega lengra enákvæði 6.–10. gr. frumvarpsins, eða taka til annarra upplýsinga en þar eruundanþegnar aðgangi almennings, ganga framar ákvæðum frumvarps þessa, ef aðlögum verður, og hindra því aðgang að þeim upplýsingum sem þar er getið. Afarfá slík ákvæði eru í íslenskum lögum þannig að um óveruleg frávik er að ræðafrá þeim rétti til aðgangs að gögnum sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu.“ Þá kemur jafnframt framí athugasemdum með frumvarpi til upplýsingalaga að skýra beri sérákvæði umþagnarskyldu til samræmis við 9. gr. laganna, en í 2. mgr. 9. gr. er svo mæltfyrir um að óheimilt sé að veita almenningi aðgang að gögnum er varða mikilvægafjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila. Úr athugasemdumsem fylgdu frumvarpi til upplýsingalaga segir um 9. gr. „Óheimilt er að veitaalmenningi aðgang að gögnum um mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmunifyrirtækja og annarra lögaðila. Þannig er óheimilt að veita upplýsingar umatvinnu-, framleiðslu- og viðskiptaleyndarmál eða viðkvæmar upplýsingar umrekstrar- eða samkeppnisstöðu svo og aðra mikilvæga viðskiptahagsmuni. Hérskiptir miklu að lagt sé mat á tilvik hverju sinni með hliðsjón af hagsmunumþess lögaðila sem upplýsingar varða. Við matið þarf almennt að vega samanhagsmuni viðkomandi lögaðila af því að upplýsingum sé haldið leyndum gagnvartþeim mikilvægu hagsmunum að upplýsingar um ráðstöfun opinberra hagsmuna séuaðgengilegar almenningi. Þegar lögaðilar gera samninga við opinbera aðila, þarsem ráðstafað er opinberum hagsmunum, getur þetta sjónarmið haft mikið vægi viðákvörðun um aðgang að upplýsingum.“ Þá kemur fram í dómiHæstaréttar í máli nr. 140/2012, að sérstök ákvæði um þagnarskyldu gangi framarreglum um upplýsingarétt eftir II. og III. kafla upplýsingalaga nr. 140/2012. Því verður að telja að188. gr. tollalaga nr. 88/2005 sé sérákvæði um þagnarskyldu Tollstjóra, en þarer tiltekið að undir þagnaskylduna falli upplýsingar um viðskipti einstakramanna og fyrirtækja, þ.m.t. hvers konar vitneskja sem ráða má af samritum afsölu- og vörureikningum sem tollyfirvöld halda eftir. Í máli þessu erjafnframt til þess að líta að lögð hafa verið fram staðafestar útprentanir úrtollakerfi varnaraðila og þar kemur framað á tímabilinu 1. janúar 2014 til 15. október 2014, sem vísað er til í kröfusóknaraðila, voru engar sendingar tollafgreiddar til stefndu í máli þessu. Afþví leiðir að gögn þau, sem krafist er afhendingar á, varða væntanlega aðraaðila en aðild eiga að máli þessu. Sóknaraðili hefur ekkifært fullnægjandi rök fyrir því að varnaraðila væri skylt að bera vitni ímálinu um efni þeirra skjala sem krafist er afhendingar á, sbr. 53. gr. laga91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 188. gr. tollalaga og 9. gr. upplýsingalaga.Þá liggur fyrir að varnaraðili hefur gert grein fyrir því að hann hafi ekkiumrædda aðflutningaskýrslu undir höndum. Samkvæmt framangreindueru skilyrði 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 ekki uppfyllt og verður því ekkifallist á það með sóknaraðila að hann eigi rétt til aðgangs að upplýsingum úrtollkerfi varnaraðila, sem og skjali, sem upplýsir fjölda tollafgreiddra gámatil sama innflutningsaðila á tilteknu tímabili. Í 2. mgr. 53. gr. laga nr.91/1991 segir að vitni sé óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svaraspurningum um atriði, sem það hefur komist að í opinberu starfi, sbr. c-lið, ogá að fara leynt. Einnig um leyndarmál um viðskipti, uppgötvanir eða önnur slíkverk sem það hefur komist að í starfi, sbr. c-lið. Samkvæmt 3. mgr. 53. gr.sömu laga getur dómari eftir kröfu aðila lagt fyrir vitni að svara spurninguþótt leyfi sé ekki veitt til þess, enda feli þá svarið ekki í sér frásögn afeinkahögum manns sem á ekki aðila að máli, ef dómari telur hagsmuni aðilaverulega meiri af því að upplýst verði um atriði samkvæmt b-d lið 2. mgr. Þágetur dómari, telji hann óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt, lagt fyrirvitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði, sbr. 2. ml. 3.mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili hefur ekkifært fram fullnægjandi rök fyrir því að umbeðin gögn séu þess eðlis aðvarnaraðila sé skylt að verða við kröfu hans. Því verður ekki fallist á aðsóknaraðili hafi fært haldbær rök fyrir því og/eða að ríkar ástæður mæli með því að vikið skuli frá meginreglunni um þagnarskyldu sóknaraðilaskv. 188. gr. tollalaga eða sýnt fram á engar aðrar leiðir séu ekki færar tilað afla þessara gagna. Varðandi varakröfu erhenni jafnframt hafnað þar sem fyrir liggur skv. gögnum málsins að stefndustóðu ekki að innflutningi á því tímabili sem hér um ræðir og innflutningsaðilivæntanlega því einhver aðili sem dómari getur ekki farið að kanna hvort stefnduhafi einhver tengsl við. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er kröfumsóknaraðila hafnað. Eftir atvikum þykir réttað málskostnaður milli aðila falli niður. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Hafnað er kröfu sóknaraðila, Ísfells ehf., um að varnaraðila,Tollstjóra, verði gert skylt að afhenda nánar tilgreindar upplýsingar úrtollkerfi um innflutningsaðila á innihaldi gáms og upplýsingar um fjölda afgreiddragáma til sama innflutningsaðila með sams konar innihaldi, á tímabilinu 1.janúar 2014 til 15. október 2014.Þá er hafnað kröfu sóknaraðila um aðgögnin verði lögð fyrir dómara í trúnaði og gegn þagnarskyldu.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 525/2012
Ærumeiðingar Ómerking ummæla Skaðabætur Lögjöfnun Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Lagaskil
Æ höfðaði mál gegn S vegna umfjöllunar um hann sem birt var á vefmiðlinum www.pressan.is, í kjölfar þess að Æ bauð sig fram til stjórnlagaþings. Krafðist Æ þess að tiltekin ummæli yrðu ómerkt og S gert að greiða honum miskabætur auk kostnaðar við birtingu dóms í einu dagblaði. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. fallist á að þeir sem gæfu kost á sér til trúnaðarstarfa í þágu almennings yrðu að þola umfjöllun á opinberum vettvangi sem snerti hæfni þeirra og eiginleika og hvort þeir væru traustsins verðir. Það gæti hins vegar ekki réttlætt að Æ væri borin á brýn sú refsiverða háttsemi sem fram hefði komið hjá netmiðlinum. Hefði Æ hvorki verið fundinn sekur um þá háttsemi sem hann var sakaður um né sætt rannsókn lögreglu af slíku tilefni. Var fallist á að ómerkja hluta þeirra ummæla sem viðhöfð höfðu verið og Æ krafðist ómerkingar á. Ein ummælana voru birt eftir gildistöku laga nr. 38/2011 um fjölmiðla og var S ekki talinn bera ábyrgð á þeim þar sem þau voru réttilega höfð eftir nafngreindum einstaklingum, sbr. a. lið 1. mgr. 51. gr. laganna. Þá var S gert að greiða Æ 200.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2012. Hann krefst þess að eftirfarandi ummæli sem birtust á vefmiðlinum www.pressan.is verði dæmd dauð og ómerk: Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með „almennum vöxtum frá 7. nóvember 2010 til stefnubirtingardags“ samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 21. febrúar 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags, til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms í málinu í einu dagblaði. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vefpressunni ehf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi rituðu systurnar Ingibjörg og Sigurlína Ólafsdætur bréf 11. ágúst 2008 til sjálfráða niðja ömmu sinnar vegna þess að þær höfðu ekki sótt samsæti í tilefni af því að öld var liðinn frá fæðingu hennar. Í bréfinu sökuðu systurnar áfrýjanda, sem er kvæntur móðursystur þeirra, um kynferðisbrot gegn þeim þegar þær voru á barnsaldri. Bréfið var einnig sent lögreglu og Barnaverndarstofu. Bréfið birtu þær systur síðan á vefsíðu sinni 2. nóvember 2010, en áfrýjandi hafði þá boðið sig fram til setu á stjórnlagaþingi og fóru kosningarnar fram 27. sama mánaðar. Hinn 7. nóvember 2010 var fjallað um ásakanir þessar á hendur áfrýjanda á vefmiðlinum pressan.is sem réttargæslustefndi gefur út. Var greinin birt undir þeirri fyrirsögn sem kemur fram í a. lið kröfugerðar áfrýjanda, auk þess sem þar komu fram þau ummæli sem greinir í b. og c. lið kröfugerðarinnar. Í umfjöllun þessari kom meðal annars fram að tilgangur systranna með að vekja máls á þessu væri að upplýsa kjósendur um hvaða mann þær álitu áfrýjanda hafa að geyma og koma í veg fyrir að hann bryti gegn fleirum. Í greininni var haft eftir áfrýjanda að ekkert væri hæft í þessum ásökunum. Í febrúar 2011 mun dóttir áfrýjanda hafa komið föður sínum til varnar í sjónvarpsþætti, en vikið var að viðtalinu við hana í pistli 22. þess sama mánaðar á vefsíðu fréttamannsins sem tók viðtalið. Sama dag rituðu systurnar grein á heimasíðu sinni þar sem meðal annars kom fram að þær litu á það sem tilraun til „þöggunar“ að fara fram á að „glæpir“ áfrýjanda yður „sussaðir niður sem fjölskylduharmleikur.“ Í kjölfarið birti fyrrgreindur vefmiðill grein 23. febrúar 2011 um viðtalið við dóttur áfrýjanda og skrif systranna undir þeirri fyrirsögn sem greinir í d. lið kröfugerðar áfrýjanda, auk þess sem þar koma fram þau ummæli sem greinir í e. lið kröfugerðarinnar. Loks rituðu systurnar grein á heimasíðu sinni 27. maí 2011 í tilefni af viðtali annars vefmiðils við konu sem sagðist hafa verið misnotuð kynferðislega í æsku. Frá þessu var greint á pressan.is í grein 30. sama mánaðar undir þeirri fyrirsögn sem greinir í f. lið kröfugerðar áfrýjanda. II Þegar umræddar greinar birtust á pressan.is var stefndi ritstjóri vefmiðilsins. Höfundur greinanna var ekki tilgreindur, en fyrir liggur að þær voru ritaðar af nafngreindum blaðamanni sem starfaði á miðlinum. Þá hefur stefndi staðfest í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að blaðamaðurinn hefði borið undir sig sum efnisatriði þessa máls og tók stefndi fram að hann hefði samþykkt birtingu efnisins. Þau ummæli sem greinir í a. til e. liðum kröfugerðar áfrýjanda birtust á vefmiðlinum pressan.is áður en lög nr. 38/2011 um fjölmiðla tóku gildi 21. apríl 2011. Um ábyrgð á þessum ummælum fer eftir þeim reglum sem voru í gildi á þeim tíma er þau birtust. Aftur á móti voru þau ummæli sem greinir í f. lið kröfugerðarinnar birt eftir að lögin tóku gildi. Samkvæmt 1. málslið 1. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt telst til rita samkvæmt lögunum hvert það rit sem prentað er eða letrað á annan vélrænan eða efnafræðilegan hátt. Efni sem eingöngu birtist á netinu féll því ekki undir gildissvið laganna og þar með átti það ekki undir ábyrgðarreglur 15. gr. þeirra. Í stefnu til héraðsdóms heldur áfrýjandi því fram að sú regla hafi átt við með lögjöfnun og því beri stefndi sem ritstjóri ábyrgð á þeim ummælum sem greinir í a. til e. liðum kröfugerðarinnar. Með vísan til dóms Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 100/2011 verður lögjöfnun frá hlutlægri ábyrgðarreglu ekki talin tæk. Á hinn bóginn verður talið að á stefnda sem ritstjóra vefmiðilsins hafi hvílt eftirlitsskylda. Í því fólst meðal annars að honum bar að haga ritstjórninni þannig að forðast yrði að efni miðilsins ylli öðrum miska vegna ærumeiðinga. Saknæm vanræksla áfrýjanda á að sinna þessari eftirlitsskyldu kann því að varða hann ábyrgð og er málinu samkvæmt því réttilega beint að honum. Stefndi heldur því fram að umfjöllun um áfrýjanda hafi ekki verið ærumeiðandi og farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis sem njóti verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar. Til stuðnings þessu bendir stefndi meðal annars á að áfrýjandi hafi með framboði sínu til stjórnlagaþings og öðrum athöfnum á opinberum vettvangi markað sér stöðu sem opinber persóna og því þurfi hann að sæta umfjöllun af þessu tagi. Fallast má á með stefnda að þeir sem gefa kost á sér til slíkra trúnaðarstarfa í þágu almennings þurfi að þola umfjöllun á opinberum vettvangi sem snertir hæfni þeirra og eiginleika og hvort þeir séu traustsins verðir til að axla slíka ábyrgð. Þetta gat hins vegar ekki réttlætt að áfrýjanda væri, án þess að annað og meira kæmi til, borin á brýn sú refsiverða háttsemi sem fram kom hjá miðlinum og varðar við almenn hegningarlög. Er þá til þess að líta að áfrýjandi hefur samkvæmt gögnum málsins hvorki verið fundinn sekur um þá háttsemi né sætt rannsókn lögreglu af slíku tilefni. Það fær þessu ekki breytt þótt blaðamaður vefmiðilsins hafi við vinnslu fréttarinnar rætt við áfrýjanda, sem mun hafa vísað ásökunum á bug, og aðra sem töldu sig geta greint frá atvikum. Að öllu þessu virtu verður sú takmörkun á tjáningarfrelsi sem í þessu fólst talin hafa átt sér viðhlítandi stoð í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Kröfugerð áfrýjanda í a. og b. lið tekur til ummæla þess efnis að systur geti ekki setið þegjandi undir því að „barnaníðingur“ bjóði sig fram til stjórnlagaþings. Af samhenginu og því sem greinir í umfjölluninni er augljóst að þessar ásakanir beinast að áfrýjanda. Í þessu fólust aðdróttanir og verður fallist á kröfu um ómerkingu ummælanna með vísan til 1. mgr. 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Fyrri málsliður þeirra ummæla sem c. liður kröfugerðar áfrýjanda tekur til er þess efnis að systurnar hafi ekki vitað hvort þetta væri löglegt hjá þeim en það væri aukaatriði. Í þessum orðum fólust engar ærumeiðingar í garð áfrýjanda og því verða ummælin ekki ómerkt. Í síðari málslið ummæla í þessum kröfulið er fullyrt að áfrýjandi sé stórhættulegur og gangi laus. Í því felast aðdróttanir og verður fallist á kröfu um ómerkingu þessara ummæla með vísan til 1. mgr. 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Í d. lið kröfugerðar áfrýjanda eru ummæli sem vísa til dóttur áfrýjanda, en síðan segir að barnaníð sé ekki „einkamál fjölskyldu hans“. Þessi ummæli vísa til áfrýjanda og fela í sér aðdróttun í hans garð. Verða ummælin því ómerkt samkvæmt 1. mgr. 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Þau ummæli sem e. liður kröfugerðar áfrýjanda tekur til fela í sér þá skoðun systranna að barnaníð sé ekki einkamál „sem fjölskylda barnaníðinga geti tekið að sér að leysa“ og að barnaníð sé „glæpur“. Þessi ummæli, sem eru liður í þjóðfélagsumræðu, eru almenns eðlis og vísa ekki til áfrýjanda heldur hafa þau að geyma gildisdóm um eðli tiltekinnar háttsemi og mat þeirra á viðbrögðum við henni. Fólst því hvorki refsiverð móðgun né aðdróttun í ummælunum í skilningi 234. gr. eða 235. gr. almennra hegningarlaga og verða þau ekki ómerkt. Svo sem áður greinir voru ummæli þau sem greinir í f. lið kröfugerðar áfrýjanda birt eftir að lög nr. 38/2011 tóku gildi. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 51. gr. þeirra ber nafngreindur einstaklingur, sem ritefni er réttilega haft eftir, ábyrgð á eigin ummælum, ef hann hefur samþykkt miðlun þeirra og er annað hvort heimilisfastur hér á landi eða lýtur íslenskri lögsögu á öðrum grundvelli. Þessi ummæli hafa að geyma fyrirsögn greinar á vefmiðlinum, sem hefst með efnislega samhljóða ummælum og höfð eru eftir systrunum. Hafa systurnar staðfest fyrir dómi að rétt sé eftir þeim haft og þær hafi samþykkt fyrir sitt leyti að ummælin yrðu birt. Samkvæmt þessu ber stefndi ekki ábyrgð á ummælunum. Samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á áfrýjandi rétt á miskabótum úr hendi stefnda vegna áðurgreindra ummæla sem ómerkt hafa verið. Þykja þær bætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur með dráttarvöxtum, en þeir reiknast að liðnum mánuði frá því áfrýjandi krafðist bóta með bréfi til stefnda 21. janúar 2011. Eins og krafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 er sett fram eru ekki efni til að taka hana til greina. Ekki þykja efni til að dæma stefnda til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í dagblöðum með vísan til þeirrar heimildar sem fram kemur í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ummælin: Systur: Sitjum ekki þegjandi undir því að barnaníðingur bjóði sig fram til stjórnlagaþings og Við gátum ekki setið þegjandi undir því að barnaníðingur byði sig fram til stjórnlagaþings og Maðurinn er stórhættulegur og hann gengur laus sem birtust 7. nóvember 2010 í vefmiðlinum Pressan.is og ummælin: Systur láta ekki dóttur Ægis Geirdals sussa á sig – Barnaníð ekki einkamál fjölskyldu hans er birtust 23. febrúar 2011 í sama miðli, sem stefndi Steingrímur Sævarr Ólafsson ritstýrði, eru ómerkt. Stefndi greiði áfrýjanda, Ægi Geirdal Gíslasyni, 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2011 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 25. janúar sl., er höfðað af Ægi Geirdal Gíslasyni, Hvammsdal 3, Vogum, með stefnu birtri 10. og 11. júní 2011 á hendur Steingrími Sævarri Ólafssyni, Goðheimum 13, Reykjavík og til réttargæslu, Vefpressunni ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur í málinu á hendur stefnda: Í fyrsta lagi er þess krafist, að eftirfarandi ummæli, sem birtust á vefmiðlinum www.pressan.is verði dæmd dauð og ómerk, og stefndi, sem ritstjóri Vefpressunnar ehf., er talin bera ábyrgð á: „Barnaníðingar eiga ekki að fá að fara huldu höfði – Fyrirgefning má ekki fela í sér meðvirkni.“ Í öðru lagi er þess krafist, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna með almennum vöxtum frá 7. nóvember 2010 til stefnubirtingardags samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá 21. febrúar 2011 til greiðsludags. Í þriðja lagi er þess krafist, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur til að standa straum af birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefnandi gerir ekki sérstakar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara, að krafa stefnanda um miskabætur og kostnað vegna birtingar dóms verði lækkuð verulega. Þá er krafist málskostnaðar. Réttargæslustefnda hefur ekki látið málið til sín taka fyrir dómi.
Mál nr. 121/2013
Ríkisstarfsmenn Uppsögn Stjórnsýsla Kjarasamningur Fjártjón Miskabætur
Á, sem var hjúkrunarfræðingur, hafði starfaði fyrir H um tæplega 3 ára skeið, en hún var ráðin til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stofnunarinnar. Skömmu fyrir ráðninguna hafði stofnunin gert verksamning við N hf. um þjónustu sem fólst í eftirliti lækna og hjúkrunarfræðings og starfaði Á við framkvæmd samningsins á starfssvæði H. Í júlí 2011 var Á sagt upp störfum. Í rökstuðningi fyrir uppsögn hennar kom fram að N hf. hefði sagt upp verksamningi við H vegna óánægju með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd. Væru því brostnar forsendur fyrir verkefni því sem Á hefði verið ráðin til. Á höfðaði mál og krafðist þess að H yrði gert að greiða sér ógreidd laun í uppsagnarfresti, laun vegna frítökuréttar og skaðabætur vegna fjártjóns og miska. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að í auglýsingu um starf Á hefði þess ekki verið getið að það væri fyrirfram ætlað fyrir þjónustu við tiltekinn viðsemjanda og ekki kæmi heldur fram um það í ráðningarsamningi Á. Hefði H þó verið unnt að haga gerð samningsins svo að hann væri til ákveðins tíma og hann tengdur verkefnum hjá N hf. Þvert á móti hefði í samningnum komið fram að ráðningin væri til frambúðar. Uppsögn Á ætti rætur að rekja til ástæðna sem tilgreindar væru í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Á hefði hvorki verið gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun hefði verið tekin um uppsögn né hefði henni verið veitt áminning. Hefði uppsögn Á því verið ólögmæt. Fallist var á það með Á að réttur hennar til forfallalauna vegna veikinda yrði ekki skertur með uppsögn, en hins vegar taldi Hæstiréttur að sá tími lengdi ekki rétt hennar til launa í uppsagnarfresti. Þá taldi Hæstiréttur að ósannað væri að Á ætti rétt til frekari greiðslna vegna frítökuréttar, en hvorki hefði verið lagður fram sundurliðaður útreikningur á því hvernig sá réttur hefði myndast með viðveru Á á vinnustað né hefði verið sýnt fram á að uppfyllt væru þau skilyrði sem tilgreind hefðu verið í kjarasamningi fyrir myndun slíks réttar. Hins vegar var fallist á að Á ætti rétt til bóta vegna fjártjóns og miska, samtals að fjárhæð 2.800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2013. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 12.490.574 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2012 til greiðsludags, en til vara að stefnda verði gert að greiða aðra lægri fjárhæð með dráttarvöxtum líkt og í aðalkröfu greinir. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin á Akranesi, sem nú ber nafn stefnda, auglýsti 29. maí 2009 á svonefndu Starfatorgi eftir hjúkrunarfræðingi í fullt starf til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði sínu. Um laun var vísað til kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og stofnanasamnings, en í auglýsingunni var síðan stutt almenn lýsing á starfsemi sjúkrahússins og heilsugæslustöðvarinnar. Áfrýjandi sótti um starfið og með samningi 10. ágúst 2009 var hún ráðin til starfa hjá stefnda frá sama degi. Annar ódagsettur ráðningarsamningur kom síðan í hans stað, en óumdeilt er að með honum hafi einungis verið gerð leiðrétting á starfsheiti áfrýjanda sem skyldi vera deildarstjóri starfsmannaheilsuverndar. Að öðru leyti kom þar fram að starfshlutfall væri 100%, vikuleg vinnuskylda 40 klukkustundir í dagvinnu og merkt í þar til gerðan reit um ráðningu til frambúðar. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur samkvæmt samningnum skyldi vera þrír mánuðir, en að öðru leyti færi um gagnkvæman uppsagnarfrest samkvæmt gildandi lögum og kjarasamningum ríkisstarfsmanna. Um rétt til launagreiðslna í veikindaforföllum færi samkvæmt gildandi reglugerð um starfsmenn ríkisins. Skömmu fyrir ráðningu áfrýjanda eða hinn 18. maí 2009 gerðu sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin sem verktaki samning við Norðurál hf. á Grundartanga. Samkvæmt verklýsingu skyldi verktakinn sinna þjónustu sem fólst í eftirliti lækna og hjúkrunarfræðings vegna áætlunar verkkaupans um öryggis- og starfsmannaheilsuvernd, en nánari skilgreining þjónustunnar var talin upp í sjö liðum. Hvor aðili gat sagt upp samningnum með þriggja mánaða fyrirvara að liðnu ári frá gildistöku hans 1. júní 2009. Áfrýjandi var frá byrjun sett til starfa við framkvæmd þessa samnings á starfssvæði verkkaupans. Störfum hennar lauk um miðjan júlí 2011, en þann 13. þess mánaðar var haldinn fundur tveggja stjórnenda stefnda með áfrýjanda. Í minnisblaði Guðjóns Brjánssonar forstjóra stefnda sama dag segir að áfrýjanda hafi verið skýrt frá að Norðurál hf. hafi tilkynnt að breyting yrði gerð á skipulagi starfsmannaheilsuverndar á verksmiðjusvæðinu og boðað uppsögn verksamningsins í heild eða að hluta. Þar segir einnig að „lágmarkskrafa fyrirtækisins sé að skipt verði um hjúkrunarfræðing sem gegni þessari þjónustu f.h. [stefnda].“ Mat fyrirtækisins væri að reynt hefði til fulls á samstarfið og önnur leið væri ekki fær. Þá segir í minnisblaði forstjórans að áfrýjanda hefi verið tilkynnt að ekki yrði komist hjá að segja henni upp störfum þar eð ráðning hennar hefði byggst eingöngu á þessu tiltekna verkefni. Annað minnisblað forstjórans 20. júlí 2009 er um fund hans með tveimur fulltrúum Norðuráls hf. Þar segir meðal annars að „þrátt fyrir ábendingar, samtöl og ítrekanir gagnvart starfsmanni, þá hafi ekki tekist að færa til betri vegar það sem óskað hefur verið eftir í starfsskipulagi og háttum viðkomandi.“ Norðurál hf. sagði síðan upp samningi sínum við stefnda 20. júlí 2011 með þriggja mánaða fyrirvara. Ástæða uppsagnar var þar sögð vera „framkvæmd hjúkrunarþjónustu samkvæmt samningi“ og þess jafnframt óskað að hjúkrunarfræðingur lyki starfsskyldum sínum á vettvangi fyrirtækisins svo fljótt sem verða mætti. Með bréfi 25. júlí 2011 sagði stefndi síðan áfrýjanda upp starfi með þriggja mánaða fyrirvara þannig að starfslok yrðu 31. október sama ár. Áfrýjandi óskaði eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun um uppsögn með bréfi 4. ágúst 2011 sem stefndi svaraði 11. sama mánaðar. Í bréfi hans er gefin sú skýring að Norðurál hf. hafi sagt upp fyrrnefndum verksamningi „vegna óánægju með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd.“ Af þeim sökum séu brostnar forsendur fyrir því verkefni sem áfrýjandi hafi verið ráðin til. Ágreiningslaust er að á fundinum 13. júlí 2011 hafi fulltrúar stefnda sagt áfrýjanda munnlega upp starfi sem var fylgt eftir með bréfi 25. sama mánaðar. Áfrýjandi veiktist 20. þess mánaðar og var óvinnufær af þeim sökum til 15. september sama ár. Málavextir að öðru leyti og málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. II Í IV. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins greinir frá skyldum þeirra. Ef starfsmaður hefur í starfi sínu orðið uppvís að ávirðingum, sem nánar eru tilgreindar í 21. gr., skal forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu, en áður skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu sé það unnt. Um starfslok er fjallað í IX. kafla laganna, en samkvæmt 1. mgr. 44. gr. skal veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Stafi uppsögn af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar, er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi. Ef starfsmaður óskar skal samkvæmt 2. mgr. 44. gr. rökstyðja uppsögn skriflega. Stefndi ber fyrir sig að ástæða uppsagnar áfrýjanda sé sú að forsenda hafi brostið fyrir ráðningu hennar hjá stefnda með uppsögn Norðuráls hf. á áðurnefndum verksamningi. Grundvelli hafi þar með verið kippt undan starfi hennar og ekkert annað starf hjúkrunarfræðings hjá stefnda hafi þá verið laust. Ástæða uppsagnar sé því ekki sú að hann hafi haft eitthvað út á störf hennar að setja og hann hafi ekki gert afstöðu Norðuráls hf. að sinni um að háttsemi áfrýjanda í starfi hafi verið áfátt. Hér ber að líta til þess að í áðurnefndri auglýsingu um starf hjúkrunarfræðings hjá stefnda var þess í engu getið að starfið væri fyrirfram ætlað fyrir þjónustu við tiltekinn viðsemjanda stefnda samkvæmt þegar gerðum verksamningi. Einungis sagði um starfið í auglýsingunni að það væri til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stefnda, en þar var jafnframt almenn lýsing á starfsemi hans. Í ráðningarsamningi málsaðila var ráðningarstaður tilgreindur sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin á Akranesi og þar var hvorki að finna tilvísun til starfa hjá Norðuráli hf. né öðrum þriðja manni á grundvelli verksamnings við stefnda. Hafi stefndi talið að starf áfrýjanda væri háð tilvist verksamnings síns við Norðurál hf. var honum í lófa lagið að búa svo um hnúta í ráðningarsamningi að hann væri tímabundinn og háður þegar gerðum verksamningi, sbr. 2. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996. Þvert á móti sagði í samningnum að ráðningin væri til frambúðar. Stefndi hafði nokkurs konar milligöngu um að koma á framfæri við áfrýjanda staðhæfingum verkkaupans um ætlaðar ávirðingar hennar í starfi sem þó voru hvorki settar fram af nákvæmni né með vísan til einstakra atvika. Svar stefnda sjálfs við ósk áfrýjanda um rökstuðning fyrir uppsögn var sama marki brennt. Uppsögn áfrýjanda á þó ljóslega rætur að rekja til ástæðna sem tilgreindar eru í 21. gr. laga nr. 70/1996. Eins og starfssambandi málsaðila er háttað er haldlaus sú vörn stefnda að þriðji maður en ekki hann sjálfur haldi fram að framgöngu áfrýjanda í starfi hafi verið áfátt og að stefndi hafi af þeim sökum ekki þurft að fylgja þeim reglum um málsmeðferð sem áður var getið og mælt er fyrir um í lögum nr. 70/1996. Áfrýjanda var hvorki gefinn kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun var tekin um uppsögn né var henni veitt áminning. Uppsögnin var samkvæmt því ólögmæt. III Krafa áfrýjanda er samsett af þremur liðum. Sá fyrsti er fyrir ógreidd laun í uppsagnarfresti og laun vegna frítökuréttar fyrir maí til júlí 2011, samtals 599.750 krónur. Annar liðurinn er um skaðabætur að fjárhæð 10.390.824 krónur og sá þriðji um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur. Áfrýjandi telur sig ekki hafa fengið greidd að fullu laun í uppsagnarfresti, en hún hafi verið óvinnufær vegna veikinda þegar ráðningarsamningi var slitið. Réttur til forfallalauna verði ekki skertur með uppsögn, en veikindaforföllum hennar hafi lokið 15. september 2011 og þá tekið við þriggja mánaða uppsagnarfrestur frá og með 1. október sama ár. Óumdeilt er að eftir uppsögn fékk áfrýjandi greidd laun fyrir tímabilið frá 1. ágúst til 31. október 2011. Í þessum þætti krefst áfrýjandi þó einungis launa fyrir desembermánuð, 481.941 krónu. Þótt fallist verði á með áfrýjanda að réttur hennar til forfallalauna verði ekki skertur með uppsögn lengir sá tími þó ekki rétt hennar til launa í uppsagnarfresti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 128/2010. Þessum hluta fyrsta kröfuliðar áfrýjanda verður samkvæmt því hafnað. Áfrýjandi vísar til þess að samkvæmt kjarasamningi, sem hún starfaði eftir, skyldi ótekinn frítökuréttur gerður upp við starfslok með sama hætti og orlof. Eftir höfðun málsins gerði stefndi upp kröfu áfrýjanda um bifreiðarstyrk í samræmi við framvísuð gögn hennar og hluta kröfu vegna frítökuréttar. Skýringar stefnda á þessari greiðslu koma fram í bréfi til lögmanns áfrýjanda 17. janúar 2012 þar sem segir að yfirlit vegna frítöku hafi ekki borist frá henni. Launafulltrúi stefnda hafi hins vegar farið yfir frítökurétt í samræmi við viðveruskrá áfrýjanda og hafi heildartímafjöldi reynst vera 31,7 klukkustund sem borið hafi að bæta henni með 81.626 krónum. Var sú fjárhæð greidd en jafnframt óskað eftir nánari gögnum um þetta. Áfrýjandi telur að enn standi eftir 117.809 krónur af þessum lið. Fyrir héraðsdómi lagði hún fram viðveruskráningu sína í starfi hjá stefnda og fyrir Hæstarétt hefur hún jafnframt lagt bréf Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga 4. apríl 2013 með árituðum athugasemdum á viðveruskrána, einkum um einstök verkefni áfrýjanda allmarga starfsdaga hennar. Með þessu segir í bréfi stéttarfélagsins að sé „leitast við að sýna hvernig frítökuréttur [áfrýjanda] myndaðist og til þess að reikna út með rekjanlegum hætti óuppgerðan frítökurétt hennar.“ Stefndi mótmælir þeim tímafjölda sem talið er í bréfi stéttarfélagsins að áfrýjandi hafi áunnið sér, sem ekki beri „saman við útreikninga stefnda á sama rétti, sem þó er reiknaður út frá sömu forsendum og þeim sem getið er að hafi verið hafðar til hliðsjónar“ af hálfu stéttarfélagsins eins og segir í greinargerð stefnda til Hæstaréttar. Hvað sem líður síðastnefndu bréfi hefur áfrýjandi hvorki lagt fram sundurliðaðan útreikning á því hvernig frítökuréttur hafi myndast með viðveru hennar á vinnustað né sýnt fram á að uppfyllt hafi verið þau skilyrði sem tilgreind eru í kjarasamningi fyrir myndun slíks réttar. Þessi hluti fyrsta kröfuliðar áfrýjanda er því ósannaður og er því hafnað. Kröfuliður áfrýjanda um skaðabætur er á því reistur að hún hafi orðið fyrir fjártjóni vegna uppsagnarinnar. Kveður hún kröfuna svara til launa í 24 mánuði miðað við föst mánaðarlaun, sem hún kveður vera 432.951 krónu að meðtalinni 14 tíma fastri yfirvinnu. Krafan er meðal annars sérstaklega rökstudd með vísan til þess að hún eigi lögheimili og búi á Vesturlandi þar sem kostir á atvinnu séu fáir fyrir hjúkrunarfræðing á sextugsaldri og takmarkist við fáa vinnuveitendur. Þá séu ávirðingar sem bornar hafi verið á hana til þess fallnar að gera henni erfitt fyrir við leit að nýju starfi. Stefndi mótmælir kröfunni og vísar til þess að áfrýjanda hafi borið að leitast við að takmarka tjón sitt. Ósannað sé að hún hafi ekki getað fundið starf sem hjúkrunarfræðingur, en til hliðsjónar beri að hafa 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Þótt áfrýjandi eigi lögheimili í Borgarfirði bendi gögn ótvírætt til þess að hún sé í raun búsett í miðborg Reykjavíkur og þar með á því atvinnusvæði þar sem auðveldast sé að verða sér úti um starf sem hjúkrunarfræðingur. Um það vísar stefndi bæði til „curriculumvitae“, sem fylgt hafi starfsumsókn áfrýjanda hjá stefnda, þar sem segir að lögheimili hennar sé að Hvassafelli II í Norðurárdal en búseta að Lækjargötu 4 í Reykjavík og skýrslu um móttöku muna í hennar eigu, sem hún fékk senda frá Norðuráli hf. og mótteknir voru að Lækjargötu 4 í Reykjavík. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að áfrýjandi hafi hinn 1. mars 2013 ráðið sig til að gegna hlutastarfi hjúkrunarfræðings við stofnun í Búðardal. Hún hefur sjálf gefið upp búsetu í Reykjavík og að auki eru ekki sérstök efni til að miða við að kostir hennar á starfi hafi takmarkast við Vesturland í ljósi þess að í reynd sækja margir vinnu frá Reykjavíkursvæðinu til Borgarfjarðar og öfugt. Þá naut áfrýjandi atvinnuleysisbóta frá desember 2011. Að öllu virtu verða skaðabætur samkvæmt öðrum kröfulið hennar ákveðnar með sem næst fimm mánaðarlaunum hennar með 2.400.000 krónum, Kröfuliður áfrýjanda um miskabætur er studdur við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hún telur uppsögnina hafa verið sérlega meiðandi, en hún hafi ekki verið studd neinum haldbærum rökum um brot í starfi. Starfsmenn stefnda sinni enn sömu störfum og hún hafi áður unnið í þágu Norðuráls hf. hvað sem líði uppsögn verksamningsins, en sú uppsögn og brottrekstur áfrýjanda hafi miðað að því að koma henni úr starfi án málefnalegra ástæðna og án þess að neinar ástæður væru tilgreindar. Sérstaklega hafi verið óskað eftir að áfrýjandi ynni ekki út uppsagnarfrestinn og út á við beri uppsögnin þess merki að hún hafi gerst sek um alvarlegt athæfi sem réttlæti fyrirvaralausan brottrekstur úr starfi. Stefndi telur á hinn bóginn að uppsögn ráðningarsamningsins hafi á engan hátt beinst að áfrýjanda persónulega, starfsheiðri hennar eða æru. Ákvörðunin um uppsögn hafi byggst á hagræðingu í rekstri stefnda og ekki lotið að störfum áfrýjanda. Áður er fram komið að með uppsögn áfrýjanda braut stefndi gegn málsmeðferðarreglum laga nr. 70/1996. Framganga hans við að slíta ráðningu hennar var til þess fallin að vera meiðandi fyrir áfrýjanda eins og hún heldur sjálf fram. Verður samkvæmt því fallist á kröfulið hennar um miskabætur sem eru hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Samkvæmt öllu framanröktu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 2.800.000 krónur með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Stefndi verður jafnframt dæmdur til að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Það athugast að stefna hefði átt íslenska ríkinu til aðildar í málinu en ekki stefnda. Dómsorð: Stefndi, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, greiði áfrýjanda, Árnýju Sigrúnu Helgadóttur, 2.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 26. nóvember 2012. Mál þetta sem dómtekið var hinn 30. október sl. er höfðað með stefnu birtri 11. janúar 2012. Stefnandi er Árný Sigrún Helgadóttir, Hvassafelli II, Norðurárdal. Stefndi er Heilbrigðisstofnun Vesturlands, Merkigerði 9, Akranesi. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda: 1. Ógreidd laun í uppsagnarfresti, laun vegna frítökuréttar og akstursgjalds fyrir maí til júlí 2011, samtals að fjárhæð kr. 599.750 2. Skaðabætur að fjárhæð kr. 10.390.824 3. Miskabætur að fjárhæð kr. 1.500.000 Verði ekki fallist á kröfuliði 1 og 2 krefst stefnandi þess til vara að stefnda verði gert að greiða lægri fjárhæð. Jafnframt krefst stefnandi þess að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá því málið er þingfest þann 17. janúar 2012 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði fellur niður. MÁLSATVIK Stefnandi lýsir málsatvikum svo að með auglýsingu á starfatorgi stjórnarráðsins hinn 29. maí 2009, hafi Sjúkrahúsið og heilsugæslustöðin á Akranesi (SHA), nú Heilbrigðisstofnun Vesturlands (HVE), auglýst eftir hjúkrunarfræðingi í 100% starf á sviði starfsmannaheilsuverndar á starfssvæði SHA. Stefnandi hafi verið ráðinn í umrætt starf með ráðningasamningi, dags. 10. ágúst 2009. Frá upphafi hafi stefnandi sinnt störfum á sviði starfsheilsuverndar hjá Norðuráli og séð þannig um framkvæmd á stærstum hluta verksamnings Norðuráls og SHA sem þessir aðilar hefðu gert með sér hinn 18. maí 2009. Á starfstíma sínum hafi stefnandi ekki orðið vör við annað en að störf hennar væru unninn á allan hátt eins og ætlast væri til allt fram í júlí 2011. Stefnandi hafi enga vitneskju eða grun haft um þá atburðarás sem farið hafi af stað í júlí 2011. Með tölvupósti yfirmanns stefnanda hinn 11. júlí hafi stefnandi skyndilega verið boðaður á fund með forstjóra og yfirmanni hjúkrunar og rekstrar HVE þar sem fundarefnið hafi verið sagt vera samningur stefnda við Norðurál. Á umræddum fundi sem haldinn hafi verið hinn 13. júlí 2011 hafi stefnanda verið tjáð að Norðurál væri búið að segja upp samningi sínum við stefnda vegna ónægju með störf stefnanda eins og því hafi verið lýst og óhjákvæmilegt yrði að segja stefnanda upp störfum. Á fundinum hafi engar skýringar verið gefnar í hverju þessi óánægja með störf stefnanda hafi falist. Hinn 19. júlí 2011 hafi forstjóri stefnda boðað stefnanda á sinn fund ásamt staðgengli yfirmanns stefnanda. Fundarboðið hafi verið í tölvubréfi og hafi stefnandi svarað því samdægurs og tilkynnt mætingu sína á umræddan fund. Hinn 20. júlí hafi stefnandi veikst og tilkynnt það nokkru fyrir vinnutíma sinn eða kl. 6:45 þann morgun til stofnunarinnar með tölvubréfi. Þau veikindi hafi reyndar staðið allt fram í miðjan september og lýst sér helst í missi á jafnvægisskyni, uppköstum og síðar orkuleysi og minni líkamsgetu. Vegna veikinda stefnanda hafi ekkert orðið af boðuðum fundi. Mánudaginn 25. júlí 2011 hafi forstjóri stefnda sent stefnanda tölvupóst þar sem lýst sé yfir leiðindum vegna veikinda stefnanda en samhliða sé því lýst yfir að forstjórinn vilji gefa stefnanda kost á samtali til að ræða „þær breytingar sem orðið hafa...“ með það að markmiði að gera „umskiptin“ eins hnökralítil og kostur sé. Seinni part þessa sama dags hafi stefnanda hins vegar borist tölvupóstur með uppsagnarbréfi. Í uppsagnabréfinu sé sérstaklega vísað til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um leið og stefnanda sé bent á að uppsagnarfrestur séu þrír mánuðir og starfslok verði því 31. október 2011. Hafi stefnandi skilið þetta uppsagnarbréf svo, að óskað væri vinnuframlags hennar þegar veikindi væru afstaðin. Hinn 27. júlí 2011 hafi hins vegar brugðið svo við að forstjóri stefnda hafi sent stefnanda tölvupóst þar sem nú sé óskað fundar með stefnanda hið fyrsta til að ræða stöðu verkefna hennar þar sem „...óskað hefur verið eftir að annar starfsmaður sinni þessum verkefnum um sinn“. Hinn 29. júlí hafi heilsugæsla sent umbeðið læknisvottorð til stefnda, dagsett 26. júlí 2011, sem staðfest hafi veikindi stefnanda um óvísan tíma frá 20. júlí 2011. Í svarbréfi stefnanda vegna uppsagnar hennar, dagsettu 4. ágúst 2011, sé lýst mikilli óánægju með það fyrirkomulag að stefnanda hafi verið sagt upp í veikindum sínum en jafnframt óskað rökstuðnings fyrir uppsögninni. Hinn 11. ágúst 2011, hafi stefnanda borist afar stuttort svarbréf frá forstjóra stefnda vegna uppsagnar hennar, þar sem vísað er til fundar hinn 13. júlí og sagt að Norðurál hafi sagt upp gildandi þjónustusamningi sínum við stofnunina „...vegna óánægju með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd.“ Af rökstuðningnum og fundi aðila hinn 13. júlí megi því ljóslega ráða að uppsögnina megi rekja til óánægju með störf stefnanda. Í kjölfarið hafi stefnandi leitað til lögmanns og í kjölfarið hafi farið fram fundur hinn 30. ágúst 2011 með stjórnendum stefnda, stefnanda, lögmanni hans og eiginmanni stefnanda. Á fundinum hafi það meðal annars komið fram hjá stjórnendum stefnda að þeir hefðu ekkert út á störf stefnanda að setja en þrátt fyrir það hafi því jafnframt verið lýst yfir á sama fundi af yfirmanni hjúkrunar- og rekstrar að hún treysti ekki stefnanda til að vinna á heilsugæslu. Á fundinum hafi stefnandi lagt fram nýtt læknisvottorð Hannesar Þ. Hjartarsonar, læknis, þar sem fram komi það mat að stefnandi sé óvinnufær til 15. september 2011. Á fundinum hafi stefnandi rökstutt á hvern hátt hann teldi uppsögn stefnda ólögmæta og bent á nýlega dóma máli sínu til stuðnings. Í kjölfar fundarins hafi stefnandi leitað sáttar um málið, sbr. bréf dags. 16. september 2011. Fundur hafi verið haldinn með aðilum hinn 20. október 2011 en þar hafi tillögum að greiðslu bóta verið alfarið hafnað. Þess skuli sérstaklega getið að eftir að stefnanda hefði verið sagt upp á þeim meinta grundvelli að Norðurál hafi sagt upp verksamningi við stefnda og þar með hafi forsendur fyrir starfi stefnanda verið brostnar, hafi stefndi látið hjúkrunarfræðingana Guðríði Guðmundsdóttur og Ragnheiði Helgadóttur ganga í þau störf sem verksamningur stefnda við Norðurál hafi falið í sér. Af hálfu stefnda segir að hann geti ekki fallist á málavaxtalýsingu stefnanda þar sem í henni sé að finna rangar staðhæfingar varðandi samskipti stefnanda við starfsmenn stefnda, auk annarra rangra staðhæfinga og sé henni því mótmælt sem rangri. Aðdragandi að ráðningu stefnanda hafi verið sá að stefndi hafi gert verksamning í maí 2009 við Norðurál um starfsmannaheilsuvernd. Í beinu framhaldi af þeirri samningsgerð hafi stefndi auglýst eftir hjúkrunarfræðingi í 100% starf til þess að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stefnda, sem ætlað hafi verið að sinna verkefni samkvæmt þeim þjónustusamningi og hafi sú auglýsing m.a birst á á Starfatorgi hinn 29. maí 2009. Í samskiptum hjúkrunarforstjóra stefnda við stefnanda í aðdraganda ráðningar hennar hafi komið skýrt fram að um tilraunaverkefni væri að ræða sem endurskoðað yrði í ljósi reynslu, bæði skipulagslega og að umfangi. Stefnandi hafi unnið starfið samhliða meistaranámi við Háskólann á Bifröst. Á starfstímanum hafi stefnandi viðað að sér efni í meistararitgerð sem hún hafi gefið út í desember 2010, um líðan starfsfólks, breytingar og viðfangsefni stjórnenda í Norðuráli á árinu 2010. Stefnandi hafi verið ráðinn hjúkrunarfræðingur í 100% starf með ráðningarsamningi dagsettum 10. ágúst 2009 með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Með ódagsettum ráðningarsamningi hafi stefnandi síðan verið ráðinn deildarstjóri starfsmannaheilsuverndar. Frá upphafi hafi stefnandi sinnt störfum á sviði starfsmannaheilsuverndar hjá Norðuráli og séð þannig um framkvæmd á stærstum hluta verksamnings Norðuráls og Sjúkrahússins og heilsugæslustöðvarinnar á Akranesi. Rétt sé að geta þess hér að Sjúkrahússið og heilsugæslustöðin á Akranesi hafi breyst í Heilbrigðisstofnun Vesturlands frá 1. janúar 2010, sbr. reglugerð nr. 447/2009 um breytingu á reglugerð nr. 785/2007 um heilbrigðisumdæmi. Samkvæmt 11. grein verksamnings stefnda við Norðurál hafi samningurinn í upphafi verið gerður til eins árs og skyldi endurskoðaður að þeim tíma loknum og hafi hvor aðila um sig að þeim tíma loknum getað sagt samningnum upp með a.m.k. þriggja mánaða fyrirvara. Með tölvupósti 11. júlí 2011, hafi stefnandi verið boðaður á fund sem haldinn hafi verið hinn 13. júlí 2011 og fundarefnið hafi verið samningurinn við Norðurál. Á þeim fundi hafi stefnandi verið upplýstur um tilkynningu mannauðsstjóra Norðuráls um að gera yrði breytingu á skipulagi starfsmannaheilsuverndar stefnda á verksmiðjusvæðinu sem fæli það í sér að verksamningi yrði sagt upp í heild eða hluta. Lágmarkskrafa fyrirtækisins væri að skipt yrði um hjúkrunarfræðing sem sinnti þessari þjónustu fyrir hönd stefnda. Stefnandi hafi á þessum fundi verið upplýst um það að þar sem Norðurál hefði í raun sagt upp samningi sínum við stefnda væri ekki hjá því komist að segja stefnanda upp störfum þar sem ráðning hennar hjá stefnda hefði eingöngu byggst á þessu verkefni. Væntanleg uppsögn hafi þannig verið kynnt stefnanda þann dag. Niðurstaða fundarins hafi orðið sú að hjúkrunarforstjóri myndi ræða við mannauðsstjóra Norðuráls og kynna honum það sem fram hefði farið á fundinum auk þess sem stefnandi hafi sagst munu leita eftir skýringum hjá stjórnendum Norðuráls. Forstjóri stefnda hafi síðan átt fund hinn 20. júlí 2011 með fulltrúum Norðuráls. Á fundinum hafi komið fram af hálfu fulltrúa Norðuráls að þrátt fyrir ábendingar, samtöl og ítrekanir gagnvart stefnanda, hefði ekki tekist að færa til betri vegar það sem óskað hefði verið eftir í starfsskipulagi og háttum stefnanda. Væri það ófrávíkjanleg afstaða Norðuráls að segja samningnum upp. Með bréfi, dagsettu 20. júlí 2011, hafi verksamningi stefnda og Norðuráls verið sagt upp í samræmi við ákvæði hans með þriggja mánaða fyrirvara. Ástæða uppsagnar verksamningsins hafi veirð tilgreind framkvæmd hjúkrunarþjónustu samkvæmt verksamningnum og þess óskað að hjúkrunarfræðingur lyki starfsskyldum sínum á vettvangi fyrirtækisins svo fljótt sem verða mætti. Eftir fund forstjóra og hjúkrunarforstjóra stefnda með stefnanda hinn 13. júlí 2011, þar sem fyrirhuguð uppsögn hafi verið kynnt, og fund forstjóra stefnda með fulltrúum Norðuráls hinn 20. júlí 2011 hafi verið reynt að koma á fundi með forsvarsmönnum stefnda og stefnanda en það ekki tekist sökum veikinda stefnanda. Stefnanda hafi verið sent uppsagnarbréf með tölvupósti hinn 25. júlí 2011. Í tölvupóstinum hafi komið fram að forstjóri stefnda teldi nauðsynlegt að senda stefnanda uppsagnarbréf vegna stöðu hennar sem deildarstjóra starfsmannaheilsuverndar í Norðuráli, vegna uppsagnar Norðuráls á verksamningnum og krafna fyrirtækisins um að stefnandi sinnti ekki þessu verkefni. Með tölvupósti, dagsettum 26. júlí 2011, hafi forstjóri stefnda óskað eftir því við stefnanda, samkvæmt tilmælum frá forráðamönnum Norðuráls, að eiga sem fyrst fund með stefnanda til að leggja línur um frágang verkefna hjá Norðuráli. Stefnandi hafi svarað beiðninni með tölvupósti, dagsettum 27. júlí 2011, þar sem fram komi að hún væri veik en myndi koma til fundar um leið og henni væri það fært. Að ósk forstjóra stefnda hafi stefnandi síðan sent stefnda tvö læknisvottorð vegna veikinda sinna. Með bréfi, dagsettu 4. ágúst 2011, hafi stefnandi óskað eftir rökstuðningi fyrir uppsögninni. Í bréfi forstjóra stefnda, dagsettu 11. ágúst 2011, hafi verið vísað til fundarins 13. júlí 2011, þar sem stefnandi hefði verið upplýst um fyrirhugaða uppsögn og jafnframt gerð grein fyrir afstöðu Norðuráls og að þjónustusamningi hafi verið sagt upp vegna óánægju fyrirtækisins með tiltekna þætti í samskiptum og í framkvæmd. Í bréfinu sé tekið fram að með því að Norðurál hafi sagt upp samningi sínum, væru brostnar forsendur fyrir því verkefni sem stefnandi hefði verið ráðin til. Stefnandi, hafi ásamt lögmanni sínum, átt fund með forstjóra og framkvæmdastjóra stefnda hinn 30. ágúst 2011 þar sem stefnandi hafi ásamt lögmanni sínum gert grein fyrir málinu eins og það hafi horft við henni. Í framhaldi hafi átt sér stað nokkur bréfasamskipti milli aðila. Stefndi mótmælir sérstaklega þeim hluta málavaxtalýsingar í stefnu, þar sem því sé haldið fram að stefndi hafi látið tvo nafngreinda hjúkrunarfræðinga ganga í þau störf sem verksamningur stefnda við Norðurál hafi falið í sér og að annar þeirra sinni nú verkefnum sem stefnandi hafi sinnt áður. Þá sé þeirri fullyrðingu stefnanda að verksamningur stefnda og Norðuráls hafi verið endurnýjaður eftir uppsögn stefnanda sérstaklega mótmælt. Allar þessar fullyrðingar stefnanda séu úr lausu lofti gripnar og mótmæli stefndi þeim sem röngum og órökstuddum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi tilkynnt veikindi þegar í kjölfar fundar hinn 13. júlí 2011 og samkvæmt læknisvottorði sem borist hafi stefnda hinn 29. júlí 2011 hafiverið óvíst hvenær stefnandi kæmi aftur til starfa. Það hafi ekki orðið ljóst fyrr en með læknisvottorði mótteknu 30. ágúst 2011 að stefnandi yrði óvinnufær með öllu til 15. september 2011. Stefndi hafi orðið að bregðast við veikindum stefnanda með því að fá afleysingafólk til að sinna störfum stefnanda hjá Norðuráli vegna uppsagnarákvæða í þjónustusamningi og ákvæðis í grein 2 þar sem segi að stefnda beri að útvega hjúkrunarfræðing sem staðgengil í fjarveru þess sem ráðinn sé til þjónustu við Norðurál. Enginn samningur hafi hins vegar verið gerður um áframhald þjónustunnar við Norðurál en stefndi hafi veitt Norðuráli heilbrigðisþjónustu til bráðabirgða samkvæmt beiðni þar til fyrirtækið hafi markað sér stefnu til lengri tíma varðandi þennan þátt. Staðhæfing stefnanda um að samningur hafi verið endurnýjaður sé því röng. MÁLSASTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir kröfur sínar á því að uppsögn hennar hafi verið ólögmæt og veiti rétt til skaðabóta. Stefnandi byggir á því að um réttarsamband hans og stefnda gildi lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í ráðningasamningi stefndanda við stefnda sé skýrt tekið fram að um réttindi og skyldur stefnanda fari eftir lögum og reglugerðum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna ríkisins eins og þau séu á hverjum tíma. Í uppsagnarbréfi stefnanda sé tvívegis vísað til gildandi laga nr. 70/1996 um réttindi stefnanda. Samkvæmt ráðningasamningi stefnanda hafi um launakjör hennar farið eftir kjarasamningi ríkisins við Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og hafi stefnandi greitt í lífeyrissjóð LSR á starfstíma sínum hjá stefnda. Stefnandi hafi verið ráðinn í starf hjúkrunarfræðings sem deildarstjóri starfsmannaheilsuverndar hjá stefnda. Engin tilvísun sé í ráðningasamningi stefnanda til þjónustusamnings stefnda við Norðurál, hvað þá að þar komi fram að grundvöllur ráðningarinnar og/eða tilvist starfsins tengist þeim þjónustusamningi. Engin vafi sé um að um réttarstöðu stefnanda gagnvart stefnda gildi málsmeðferðarreglur laga nr. 70/1996 varðandi uppsögn. Þessar reglur hafi á allan hátt verið brotnar á stefnanda í uppsagnarferlinu. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sé skylt að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. laganna og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum sé sagt upp störfum, ef uppsögn eigi rætur að rekja til ástæðna sem þar séu tilgreindar. Jafnframt megi benda á að samkvæmt tilskipun Evrópuráðsins nr. 91/533/EBE hvíli sú skylda á vinnuveitendum að upplýsa starfsmenn með skýrum hætti um kaup og kjör og réttindi og skyldur þeirra. Umrædd uppsögn eigi ljóslega rætur að rekja til ástæðna sem tilgreindar séu í 21. gr. laga nr. 70/1996. Jafnframt beri, samkvæmt meginreglum vinnuréttar, að túlka allan vafa um réttarstöðu starfsmanns honum í hag. Stefnandi hafi aldrei hlotið áminningu í starfi, hafi átt flekklausan starferil og notið hróss og stuðnings í störfum sínum en ekki hið gangstæða. Stefnandi bendir sérstaklega á að starfsmissir sé afar íþyngjandi ákvörðun sem varði ríka hagsmuni viðkomandi starfsmanns. Því verði að gera þá kröfu að gætt sé viðeigandi reglna við töku slíkra ákvarðana og eigi það sérstaklega við þegar um sé að ræða opinbert stjórnvald eins og í þessu tilviki. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi borið að fara að meginreglum stjórnsýsluréttar við töku ákvörðunar um uppsögnina enda sé það óyggjandi að lausn frá starfi sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þessa hafi ekki verið gætt í neinu tilliti heldur hafi verið tekin órökstudd og haldlaus ákvörðun um að taka starfið af stefnanda með valdi og ráðstafa því annað. Við þá ákvörðun, að segja upp opinberum starfsmanni, beri að gæta að réttum málsmeðferðar- og efnisreglum stjórnsýsluréttarins, sem m.a. komi fram í stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Í samræmi við 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga og bein fyrirmæli 21. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 beri að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og einstaka efnisþætti hennar, sé það unnt. Að öðrum kosti geti starfsmaður ekki gætt lögmætra hagsmuna sinna. Þá verði einnig að gæta að meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga við ákvörðunina. Ekkert af þessum ákvæðum hafi verið virt í aðdraganda og við framkvæmd uppsagnarinnar á stefnanda. Með þessu hafi réttaröryggi stefnanda verið fyrir borð borið í samskiptum hennar við hlutaðeigandi stjórnvald og öll stjórnsýslan verið einkar meiðandi og óvönduð. Stefnandi hafi á engan hátt notið þeirra lögboðnu réttinda að fá áminningu og tækifæri til að bæta ráð sitt. Hvað þá að stefnandi hafi fengið yfirleitt einhverjar skýringar á því á hvern hátt störf hennar hafi talist ófullnægjandi. Þá byggir stefnandi á því að kjarasamningur FÍH og ríkisins, sem eigi við um lögskipti aðila í máli þessu, byggi á sömu grunnreglum og fram komi í lögum 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stefndi hafi því einnig virt ákvæði kjarasamnings að vettugi. Stefnandi mótmæli alfarið ásökunum um að hún hafi ekki staðið sig í starfi. Slíkar fullyrðingar séu bæði rangar og eigi ekki við rök að styðjast. Jafnvel þó lagt væri til grundvallar að stefndi hefði einhverjar ávirðingar á hendur stefnanda vegna framgöngu í starfi og þær væru að öllu leyti sannar séu þær ekki þess eðlis að segja hefði mátt stefnanda upp störfum á grundvelli 1. mgr. 44. gr. l. 70/1996. Gögn málsins sýni að uppsögnina megi rekja til ávirðinga í garð stefnanda. Með vísan til þess og framangreindra lagaákvæða telji stefnandi að stefnda hafi verið skylt að áminna hann áður en til uppsagnar kom, að undangengnum fresti fyrir stefnanda til að koma að andmælum sínum. Þar sem uppsögn stefnda hafi ekki uppfyllt ofangreind skilyrði hafi hún verið ólögmæt. Um ógreidd laun í uppsagnarfresti, frítökurétt og ógreitt akstursgjald segir stefnandi að stefnandi hafi ekki fengið að fullu greidd laun í uppsagnarfresti. Stefnandi hafi verið óvinnufær vegna veikinda þegar ráðningasamningi var slitið. Réttur hennar til forfallalauna sé ótvíræður og verði ekki skertur með uppsögn. Veikindaforföllum stefnanda hafi lokið lauk þann 15. september 2011. Þá hafi tekið við þriggja mánaða uppsagnarfrestur stefnanda frá og með 1. október 2011 enda miðist uppsagnarfrestur stefnanda við mánaðarmót. Með hliðsjón af almennum meginreglum vinnuréttar hafi stefnda borið að greiða stefnanda full laun fyrir desember 2011. Stefnandi krefst því launa í uppsagnarfresti fyrir desember 2011, þ.e. mánaðarlauna ásamt fastri yfirvinnu samkvæmt ráðningasamningi svo og orlof af yfirvinnu. Þá hafi stefnandi ekki greitt stefnanda áunninn frítökurétt að öllu leyti og krefst stefnandi greiðslu þess sem hann telur muna. Með hliðsjón af ákvæðum kafla 2.4 í kjarasamningi aðila hafi frítökuréttur stefnanda við uppsögn numið alls 69,375 tímum. Samkvæmt grein 2.4.5.9. skal ógreiddur frítökuréttur gerður upp við starfslok með sama hætti og orlof. Með hliðsjón af launaflokki stefnanda skv. ráðningasamningi, launaflokki 7, 6. þrep. nemur hver klst. frítökuréttar 2.350 kr. Krafan samkvæmt þessum lið nemur því 69,375 x 2.350 =163.031 kr. Af því hafi stefnandi fengið greiddar 81.626 krónur hinn 17. janúar sl. sem dragist frá kröfu hans Heildarkrafa samkvæmt þessum dómkröfulið nemi 599.750 krónum Stefnandi byggir jafnframt á því að stefndi beri fébótaábyrgð á hinni ólögmætu uppsögn samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og dómvenju. Kröfur um skaðabætur vegna slita á vinnusamningi séu reistar á því að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna uppsagnarinnar. Krafa stefnanda um skaðabætur vegna slita á vinnusamningi svari til launa í 24 mánuði, miðað við föst mánaðarlaun. Samkvæmt kjarasamningi FÍH og stefnda nemi föst mánaðarlaun í launaflokki 7, þrepi 6 kr. 382.128 á mánuði frá og með 1. júní 2011. Með 14 tíma fastri yfirvinnu stefnanda nemi mánaðarlaun stefnanda 432.951 krónum. Samtals nemi þessi kröfuliður því kr. 10.390.824. Stefnandi telur að við mat á fjártjóni vegna hinnar ólögmætu uppsagnar beri m.a. að hafa í huga aldur stefnanda, kyn, menntun og starfsreynslu. Atvinnumöguleikar 54 ára gamals hjúkrunarfræðings sem eigi lögheimili og búsetu á Vesturlandi séu fáir. Stefnandi búi á atvinnusvæði þar sem atvinnumöguleikar fyrir einstaklinga með menntun stefnanda séu takmarkaðir við mjög fáa vinnuveitendur sem nær allir séu á hendi hins opinbera. Afar litlar líkur séu á því að það breytist á næstu misserum. Þá beri að líta til þess að uppsögnin og þær ávirðingar sem bornar hafi verið á stefnanda séu til þess fallnar að gera honum erfiðara fyrir við leit að nýju starfi. Þá beri að hafa það í huga að stefnandi hafi notið réttinda samkvæmt lögum nr. 70/1996 og lögum nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hann hafi þar af leiðandi mátt vænta þess að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka ríkisstarfsmanna svo lengi sem starfseminni yrði haldið áfram á vegum ríkisins og hann gerðist ekki brotlegur í starfi. Jafnframt verði að líta til þess að öll meðferð uppsagnar á stefnanda hafi verið sérlega meiðandi þar sem uppsögn hafi ekki verið studd neinum haldbærum rökum um einhver brot stefnanda í starfi. Í ljósi alls framangreinds er krafa stefnanda síst of há um skaðabætur vegna fjártjóns er svari til 24 mánaða launa. Krafa stefnanda um miskabætur er studd við 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Uppsögnin hafi verið sérlega meiðandi. Stefnanda hafi verið sagt upp eftir að hann hefði tilkynnt lögmæt veikindaforföll. Stefnanda hafi verið sagt upp bréfleiðis og án þess að sú skriflega uppsögn tilgreindi neinar ástæður uppsagnarinnar. Uppsagnarbréfið hafi borið með sér að stefnandi ætti að vinna út uppsagnarfrestinn, síðar hafi þess verið óskað að stefnandi ynni ekki uppsagnarfrestinn. Sé þetta afar furðuleg framkoma í ljósi þess að stefndi hafi reynt að hylma yfir raunverulegar ástæður uppsagnarinnar. Út á við beri uppsögnin þess merki að stefnandi hafi gerst sekur um alvarlegt afbrot sem réttlæti fyrirvaralausan brottrekstur af vinnustað. Þá sé það sérlega meiðandi að til viðbótar við að hafna frekari vinnuframlagi komist stefnandi að því að tveir aðrir hjúkrunarfræðingar HVE hafi unnið störf stefnanda eftir að hún hafi náð sér af veikindum sínum á uppsagnarfresti. Þessi háttsemi stefnda gagnvart stefnanda í kjölfar uppsagnarinnar hafi verið einkar meiðandi. Ekkí síst í ljósi þess að stefnandi hafi til þessa átt flekklausan starfsferil og hlotið hrós fyrir hin ýmsu störf í gegnum árin. Telur stefnandi að uppfyllt séu skilyrði 26. gr. laga nr. 50/1993. Af ofangreindu og í ljósi atvika telur stefnandi að krafa um miskabætur að fjárhæð kr. 1.500.000 sé hófleg. Stefnandi vísar einkum til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, laga nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu og reglugerða settum á grundvelli þeirra, einkum reglugerða nr. 785/2007 og 448/2009, reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, tilskipana ESB á sviði vinnuréttar einkum tilskipunar nr. 91/533/EBE. Jafnframt er vísað til kjarasamninga FÍH við stefnda og afleiddra skjala þeirra svo sem stofnanasamninga sem og meginreglna vinnuréttar. Þá vísar stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamál. Krafa um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi kveður sýknukröfu sína byggjast á því að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og réttilega hafi verið að henni staðið. Stefndi hafi að fullu gert upp laun við stefnanda á grundvelli ráðningarsamningsbundins uppsagnarnarfrests og eigi stefnandi því ekki frekari kröfur á hendur stefnda. Því sé mótmælt sem röngu að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt og varði bótaskyldu. Því sé einnig mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi ekki fengið að fullu greidd laun í uppsagnarfresti. Stefnandi hafi verið óvinnufær vegna veikinda þegar ráðningarsamningi hafi verið sagt upp hinn 25. júlí 2011. Stefnandi hafi notið þriggja mánaða uppsagnarfrests samkvæmt ráðningarsamningi. Samkvæmt meginreglum vinnuréttar hafi upphaf uppsagnarfrests stefnanda miðast við mánaðamótin júlí/ágúst 2011 og lok hans við 31. október 2011 og breyti veikindi stefnanda þar engu um. Samkvæmt dómafordæmum lengist uppsagnarfrestur ekki þó stefnandi sé óvinnufær vegna veikinda á þeim tíma sem honum er sagt upp. Stefnanda hefði að auki verið kynnt ráðgerð uppsögn áður en hún veiktist auk þess sem uppsögn ráðningarsamningsins hafi í engu skert veikindarétt hennar. Við lok veikinda hinn 15. september 2011 hafi stefnandi farið af veikindalaunum og fengið greidd laun út uppsagnarfrest án vinnuskyldu, en starfslok hafi verið 31. október 2011. Kröfu stefnanda um laun í uppsagnarfresti fyrir desember 2011, sé því mótmælt. Stefndi hafi greitt stefnanda þann hluta frítökuréttar sem fullnægjandi gögn séu fyrir. Það hafi verið gert hinn 16. janúar 2012, þegar sýnt hafi þótt að stefnandi hygðist ekki leggja fram fullnægjandi gögn af sinni hálfu kröfunni til stuðnings. Eftir höfðun málsins hinn 11. janúar 2012 hafi launafulltrúi stefnda farið yfir frítökuréttinn í samræmi við viðveruskráningu og hafi heildarfjöldi tíma reynst vera 31,68 eða frítökuréttur að fjárhæð 81.626 krónur, í samræmi við launaflokk 9-6. Hinn 16. janúar 2012 hafi stefndi greitt þá fjárhæð inn á bankareikning stefnanda og tilkynnt lögmanni stefnanda um greiðsluna með bréfi, dagsettu 17. janúar 2012. Þeim gögnum sem stefnandi hafi lagt fram til stuðnings kröfu sinni um frítökurétt beri ekki saman við þau gögn er varða frítökurétt stefnanda sem launadeild stefnda hafi undir höndum. Stefndi mótmæli því eftirstöðvum kröfunnar sem ósönnuðum. Uppgjör á akstursgjaldi til stefnanda hafði ekki farið fram af þeirri einföldu ástæðu að nauðsynleg gögn höfðu ekki borist frá stefnanda. Í framhaldi af bréfi stefnda til lögmanns stefnanda hinn 13. janúar 2012, hafi akstursreikningar verið sendir stefnda. Þeir hafi reynst vera í samræmi við viðveru og vinnutíma stefnanda tímabilið maí 2011 til júlí 2011. Stefndi hafi greitt kröfuna að fullu með 220.480 krónum hinn 16. janúar 2012, án nokkurs undandráttar þegar fullnægjandi gögn hafi legið fyrir af hálfu stefnanda. Stefndi ítrekar fyrri mótmæli sín við þeirri málsástæðu stefnanda að uppsögn á ráðningarsamningi stefnanda hafi verið ólögmæt. Að auki eigi skaðabótakrafa sem sé í engum tengslum við ráðningarsamband aðila engan rétt á sér. Tilefni starfsloka stefnanda sé að rekja til þeirrar forsendu sem legið hafi til grundvallar ráðningu hennar sem deildarstjóra starfsmannaheilsuverndar, vegna verksamnings stefnda og Norðuráls, og uppbyggingu faglegrar öryggis- og starfsmannaheilsuverndar hjá Norðuráli. Sú forsenda hafi verið stefnanda kunn og verði því ekki séð að nokkur grundvöllur sé fyrir skaðabótakröfu hennar. Við stofnun ráðningarsambands stefnanda við stefnda hafi henni verið gert það ljóst að ein af meginforsendum ráðningar hennar væri sú að hún ætti að sinna starfsmannaheilsuvernd hjá Norðuráli á grundvelli samnings stefnda við Norðurál. Í auglýsingu um starfið komi fram að óskað sé eftir hjúkrunarfræðingi til að sinna starfsmannaheilsuvernd á starfssvæði stefnda. Í viðræðum aðila í aðdraganda ráðningar stefnanda í starfið sumarið 2009 hafi komið skýrt og ótvírætt fram að um væri að ræða starf við starfsmannaheilsuvernd hjá Norðuráli til að uppfylla samningsskyldur stefnda samkvæmt verksamningi. Grundvöllur ráðningar stefnanda hafi verið skýr og ótvíræður og því ekki nauðsynlegt að geta þess sérstaklega í ráðningarsamningi að þjónustusamningur stefnda við Norðurál væri grundvöllur ráðningar stefnanda. Stefnanda hafi verið það fullljóst enda hafi hún sinnt starfinu samhliða meistaranámi og getað samþætt starfið náminu með því að afla rannsóknargagna í meistararitgerð sína. Upphafleg forsenda ráðningar stefnanda hafi verið ítrekuð á fundi með henni hinn 13. júlí 2011 þegar stefnanda hafi verið tilkynnt að ekki yrði hjá því komist að segja henni upp störfum, þar sem Norðurál ráðgerði uppsögn. Stefnanda hafi ekki verið sagt upp störfum vegna brota í starfi. Á því hafi ekki verið byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið gegn skyldum sínum og því ekkert tilefni verið til að beita stefnanda viðurlögum t.d. samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996. Uppsögn stefnanda hafi byggst á 43. gr. þeirra laga og sé í samræmi við efni ráðningarsamningsins. Að mati stefnda hafi ekkert tilefni verið til að byggja uppsögnina á 44. gr. laganna. Að baki uppsögn stefnanda hafi verið gildar ástæður sem hafi ekki með nokkrum hætti tengst veikindum stefnanda eða ástæðum sem rekja mætti til háttsemi sem tilgreindar séu í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Uppsögn stefnanda hafi því réttilega verið gerð með vísan til 43. gr. laga nr. 70/19. Ástæða uppsagnar Norðuráls á verksamningi við stefnda hafi hins vegar verið rökstuddar með vísan til framkvæmdar á hjúkrunarþjónustu samkvæmt samningi. Þær röksemdir séu fyrirtækisins fyrir að segja upp þjónustusamningi, ekki stefnda. Stefnanda hafi verið vel kunn ástæða uppsagnarinnar eftir fundarhöld aðila og samskipti. Tilkynning Norðuráls um framkvæmd samningsins af hálfu stefnanda hafi því ekkert haft að gera með ákvörðun stefnda um uppsögn ráðningarsamningsins, heldur hafi sú ákvörðun einvörðungu ráðist af því að fyrir hafi legið að verksamningi milli stefnda og Norðuráls yrði sagt upp á grundvelli uppsagnarákvæðis þess samnings. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi kröfu til bóta vegna uppsagnarinnar. Stefnandi hafi fengið greidd þau laun sem henni hafi borið og ekki hafi stofnast réttur til frekari greiðslna, hvorki á grundvelli ráðningarsamningsins, né kjarasamnings stéttarfélags hennar. Stefnandi hafi fengið greidd laun í uppsagnarfresti í samræmi við uppsagnarbréf stefnda frá 25. júlí 2011. Uppsögn stefnda á ráðningarsamningi stefnanda hafi verið lögmæt og breyti þar engu um að stefnandi hafi tilkynnt um veikindi sín, enda ákvörðun um uppsögn með öllu ótengd veikindum stefnanda sem hafi verið síðar til komin. Stefndi hafi ekki bakað stefnanda neitt bótaskylt tjón. Tjón stefnanda sé að auki ósannað og engin bótaskilyrða almennu skaðabótareglunnar uppfyllt. Fjárhæð bótakröfu stefnanda og framsetningu hennar sé mótmælt sérstaklega. Í dómaframkvæmd hafi ekki verið fallist á slíka kröfugerð. Því er mótmælt að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotin. Málið hafi verið að fullu upplýst, áður en ákvörðun um uppsögn hafi verið ákveðin. Fullupplýst hafi verið að grunnforsenda ráðningar stefnanda hafi verið brostin. Stefndi hefði hinn 13. júlí 2011 upplýst stefnanda um fyrirhugaða uppsögn Norðuráls á verksamningi og að uppsögnin hefði þá afleiðingu í för með sér að ekki yrði hjá því komist að segja stefnanda upp störfum. Því er einnig mótmælt að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin. Skylda forstjóra stefnda samkvæmt 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga sé ekki aðeins að sjá til þess að stofnunin sem hann stýri starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf skv. 1. mgr. 38. gr. laganna, heldur beri hann einnig ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt, sbr. og 49. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, og reglugerðar nr. 1061/2004, um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta. Í ljósi uppsagnar Norðuráls á verksamningi hafi forstjóri stefnda, ekki átt annarra kosta völ en að segja stefnanda upp störfum. Ekki hafi verið unnt að færa stefnanda til í starfi, þar sem engu lausu starfi hafi verið til að dreifa. Ákvörðun um að segja stefnanda upp störfum hafi m.a. byggst á því að við þessar aðstæður hafi ekki verið leiðir til að taka aðra eða vægari ákvörðun. Stefnda hafi ekki verið unnt að færa stefnanda til í starfi eða fela henni önnur verkefni. Meðalhófs hafi verið gætt. Því er mótmælt að andmælaregla 13. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin, enda hafi stefnandi fengið tækifæri til að andmæla uppsögninni, bæði áður en hún fór formlega fram og einnig eftir að formleg uppsögn átti sér stað. Þá hafi stefnandi, ásamt lögmanni sínum, átt fund með forstjóra og framkvæmdastjóra stefnda hinn 30. ágúst 2011 þar sem stefnandi hafi gert grein fyrir málinu eins og það horfði við henni. Áréttað skuli að samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996, sé ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi. Svo hátti til hér enda stefnandi þess ekki umkomin með andmælum að breyta því réttarástandi að Norðurál segði upp þjónustusamningi við stefnda. Uppsögn stefnanda sé á engan hátt að rekja til ávirðinga stefnda í garð stefnanda, eins og stefnandi haldi fram, heldur til þess að forsendur að baki ráðningu hennar hafi brostið þegar Norðurál hafi sagt upp verksamningi við stefnda. Stefndi telji því engar forsendur til að verða við skaðabótakröfu stefnanda. Þeirri málsástæðu stefnanda er mótmælt sem rangri, að ekkert framangreindra ákvæða stjórnsýslulaga hafi verið virt í aðdraganda og við framkvæmd uppsagnar stefnanda. Miskabótakröfu stefnanda er mótmælt og telur stefndi að það skorti á öll bótaskilyrði 26. gr. skaðabótalaga. Ákvörðun stefnda um uppsögn ráðningarsamningsins hafi á engan hátt beinst gegn stefnanda persónulega, starfsheiðri hennar, æru eða persónu, hvað þá að í henni sé fólgin meingerð í hennar garð. Ákvörðunin byggðist á hagræðingu í rekstri stefnda vegna uppsagnar Norðuráls á samstarfssamningi en var ekki beint gegn persónu stefnanda, né laut að störfum hennar. Í ákvörðun stefnda var því ekki fólgin ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. laga nr. 50/1993. Gagnstæðum málsástæðum stefnanda er því er mótmælt sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum, enda lágu engar þær hvatir eða ástæður er stefnandi nefnir í stefnu að baki ákvörðunar stefnda. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er kröfum stefnanda mótmælt sem allt of háum og er þess krafist að þær verði lækkaðar. Jafnvel þó að dómurinn féllist á réttmæti meintrar skaðabótakröfu stefnanda, beri stefnanda, samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins, að leitast við að takmarka tjón sitt. Ósannað sé að stefnandi hafi ekki getað fundið starf sem hjúkrunarfræðingur. Stefnandi sé menntaður hjúkrunarfræðingur á besta aldri og því yfirgnæfandi líkur til þess að hún geti aflað sér vinnu hjá öðrum aðila. Vísist hér til hliðsjónar til 2. mgr. 32. gr. starfsmannalaga. Stefnandi sé með lögheimili í Borgarfirði, en fyrirliggjandi séu gögn sem benda ótvírætt til þess að stefnandi sé í raun búsett í miðborg Reykjavíkur, að Lækjargötu 4. Stefnandi búi því í raun á því atvinnusvæði, þar sem bestu atvinnumöguleikana sé að finna. Þá er því sérstaklega mótmælt sem röngu og án nokkrar lagastoðar að stefnandi geti haft uppi skaðabótakröfu vegna launa fram í tímann. Einungis hafi verið liðnir 3 mánuðir af þeim 24 sem stefnandi krefjist greiðslu fyrir þegar stefna máls þessa var gefin út. Slík framtíðarkrafa sé ekki lögvarin. Stefnandi geri kröfu um miskabætur samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 að fjárhæð 1.500.000 krónur. Stefndi mótmælir miskabótakröfu stefnanda sem of hárri, órökstuddri og í engu samræmi við dómaframkvæmd um miskabætur. Stefnandi hafi ekki rökstutt þetta ósamræmi, né heldur hvers vegna bætur til hennar ættu að vera miklu hærri en bætur í sambærilegum málum. Lagarök: Stefndi vísar til áðurgreindra laga er varða sýknukröfu og lækkunarkröfu. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA Stefnandi sagði um aðdraganda þess að hún réðist til starfa að þáverandi mannauðsstjóri stefnda vitnið Rakel Heiðmarsdóttir hefði hvatt sig til þess að sækja um starf það sem auglýst var á starfatorgi hinn 29. maí 2009. Fram kom í skýrslu vitnisins Rakelar að stefnandi hefði haft samband við vitnið og boðið fram starfskrafta sína við starfsmannaheilsuvernd hjá Norðuráli og hafi þá vitnið bent stefnanda á að sækja um vegna þess að samningur stefnda og Norðuráls um framkvæmd starfsmannaheilsuverndar hjá Norðuráli var þá í burðarliðnum. Hafi Rakel litist afar vel á að fá stefnanda til starfa sökum reynslu hennar á þessu sviði. Þá kom fram hjá vitnunum Steinunni Sigurðardóttur og forstjóra stefnda Guðjóni Brjánssyni að umsækjendum öllum þar á meðal stefnanda hefði verið gert ljóst að til stæði að ráða starfkraft til þess að vinna tiltekið afmarkað verkefni sem hafi falið í sér efndir á samningi stefnda og Norðuráls. Fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dómi að henni hefði verið sagt upp á fundi 13, júlí 2011 og að fyrir dyrum stæði að Norðurál segði upp samningi þeim sem stefndi og Norðurál höfðu gert með sér um framkvæmd starfsmannaheilsuverndar. Vitnin Steinunn og Guðjón sögðu að engin ástæða hafi verið til þess að áminna stefnanda vegna atvika er greinir í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Er og enda ekki sýnt fram á það í máli þessu að þau atvik hafi verið fyrir hendi í tilviki stefnanda. Vegna þessa verður ekki fallist á það með stefnanda að ákvæði 44. gr. sömu laga eigi við um tilvik hennar. Líta verður til þess að samkvæmt samningi forvera stefnda og Norðuráls skyldi stefnandi vera í fullu starfi hjá Norðuráli þ.e. að lágmarki 40 stundir á viku sbr. 2. tölulið samnings Norðuráls og forvera stefnda frá 18. maí 2009. Verður á því að byggja hér að þegar litið er til aðdraganda ráðningar stefnanda og samnings þess sem gerður var við Norðurál að stefnandi hafi verið ráðin til þess að sinna ákveðnu verkefni sem byggst hafi á samningi stefnda við einkaaðila sem með því vildi efna skyldur sínar samkvæmt kjarasamningum starfsmanna sinna. Þegar síðan varð ljóst að Norðurál vildi segja upp samningi við stefnda voru brostnar forsendur fyrir áframhaldandi starfi stefnanda. Hún gat ekki gert sér væntingar um að hún yrði áfram við störf hjá stefnda eins og háttaði til um ráðningu hennar og starfsskyldur. Samkvæmt því verður ekki fallist á það með stefnanda að uppsögn hennar hafi verið ólögmæt. Fram er komið í málinu að stefndi hefur greitt stefnanda vegna aksturs og frítökuréttar eftir að mál þetta var höfðað og að greiðslur vegna frítöku byggjast á gögnum úr launabókhaldi stefnda. Stefnandi hefur lagt fram útreikninga á kröfu vegna frítökuréttar sem hún telur umfram það sem henni hafi verið greitt en gögnum þeim sem hún ber fyrir sig í því efni er sérstaklega mótmælt af stefnda og með því að ekki er með öllu ljóst hvaðan þau stafa þykja þau ekki veita fullnægjandi stoð fyrir kröfugerð stefnanda og er því hafnað. Loks er þess að gæta að stefnandi fékk greidd laun út þann uppsagnarfrest er hún átti þ. e. þrjá mánuði og hefur ekki sýnt fram á að hún eigi kröfu til frekari launa en hún hefur þegar fengið greidd vegna starfsloka sinna hjá stefnda. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Heilbrigðisstofnun Vesturlands, er sýkn af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 60/2017
Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem ákæru á hendur X var vísað frá dómi. Hæstiréttur felldi hinn kærða úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar þar sem skilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 væri fullnægt í málinu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Greta Baldursdóttir og Davíð Þór Björgvinsson setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 30. janúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2017, þar sem máli sóknaraðilagegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Í máli þessu er varnaraðili ákærður fyrir „hatursorðræðuog útbreiðslu haturs, með því að hafa 20. apríl 2015, í samræðum við hlustendursem hringdu inn í beina útsendingu í útvarpsþáttinn „A“, sem var í umsjá ákærðaá B, látið eftirfarandi ummæli falla og um leið útvarpað“ þeim ummælumhlustenda sem í ákæru greinir. Hafi ummælin falið í sér háð, rógburð og smánuná opinberum vettvangi í garð ótiltekins hóps manna hér á landi vegnakynhneigðar og kynvitundar þeirra. Er brotið talið varða við 233. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr.88/2008 skal greina í ákæru svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er, semákært er út af, hvar og hvenær brotið er framið, heiti þess að lögum og aðraskilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttarhafa þessi fyrirmæli verið skýrð svo að lýsing á háttsemi, sem ákærða er gefinað sök í ákæru, verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið afhenni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann ertalinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjarsakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu tilþeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr aðdómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaðurum og hvernig sú háttsemi verði talin refsiverð. Samkvæmt þessu verður ákæranað leggja viðhlítandi grundvöll að saksókninni svo dómur verði lagður á málið ísamræmi við ákæru, enda verður ákærði ekki sakfelldur fyrir aðra hegðun en þargreinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Það veltur síðan á atvikummáls og eðli brots hvaða nánari kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu tilskýrleika ákæru.Í 233. gr. a. almennra hegningarlaga segirað hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópimanna, meðal annars með ummælum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar,trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða breiðir slíkt út, skuli sætafangelsi allt að tveimur árum. Broti því, sem varnaraðila er gefið að sök,er í upphafi ákæru lýst svo að um sé að ræða hatursorðræðu og útbreiðsluhaturs, en í því felst að sóknaraðili lítur svo á að þau heiti hins ætlaðabrots verði skilin þannig að þau falli undir áðurnefnt ákvæði almennra hegningarlaga.Varðar þetta ekki frávísun málsins. Ákæran er þannig úr garði gerð að samtölvarnaraðila við fjóra hlustendur B, sem hringdu þangað í beinni útsendingu, erutekin upp í heild sinni. Eru varnaraðila í senn gefin að sök tiltekin ummælisín og að hafa með því að útvarpa ummælum viðmælenda sinna breitt út hatur ígarð ákveðins þjóðfélagshóps. Verknaðarlýsing ákærunnar er því skýr og verðurekki talið að ákærða sé á grundvelli hennar torvelt að taka afstöðu tilsakargifta og halda uppi vörnum. Heyrir því undir efnishlið málsins að skera úrum hvort ætlað brot hans varði við 233. gr. a. almennra hegningarlaga. Samkvæmtþessu fullnægir ákæran skilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2017Árið 2017, mánudaginn 30. janúar, er ádómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg afGuðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður í málinu nr.S-839/2016: Ákæruvaldið gegn X en málið var tekið til úrskurðar 20. þ.m. Málið er höfðað með ákærulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 8. nóvember 2016, á hendur X ,,fyrir hatursorðræðu og útbreiðsluhaturs, með því að hafa miðvikudaginn 20. apríl 2015, í samræðum við hlustendursem hringdu inn í beina útsendingu í útvarpsþáttinn „A“, sem var í umsjá ákærðaá B, látið eftir farandi ummæli falla og um leið útvarpað eftirfarandi ummælumhlustanda; . samtal[Hlustandi]:Þetta er núna bara eins og barnaklám eða eitthvað mundi maður segja.[Ákærði]: Já hvernig er þetta, er ekki barnaklámbannað, eða hvernig er það?[Hlustandi]: Júég hélt það.[Ákærði]: Já, já hélt það.[Hlustandi]:Hélt að börnin væru bara núna að læra bara.[Ákærði]: Þetta er náttúrlega.[Hlustandi]: Tildæmis þegar foreldrar þeirra eru einstæðir foreldrar og ýmislegt.[Ákærði]: C[Hlustandi]: Ogþau geta ekkert spáð í venjuleg lífi.[Ákærði]: C er þetta ekki bara galið, eigum við ekkibara að segja það hreint út.[Hlustandi]:Þetta er ógeðslegt sko[Ákærði]: Já.2. samtal[Hlustandi]: Éger að hringja út af þessu blessaða máli eða bölvaða máli, í sambandi við samkynhneigða.[Ákærði]: Já[Hlustandi]: Aðþað skuli ley.. að það eigi að ley, að það hérna að kenna þetta í skólum.[Ákærði]: Já, grunnskólum.[Hlustandi]: Já.[Ákærði]: Já.[Hlustandi]:Ætla þeir að sýna hvernig þeir eðla sig ég ætla nú bara að vera dónaleg.[Ákærði]: Ég veit það ekki ég hef bara ekki hugmynd umþað.[Hlustandi]: Égmundi bara spyrja þessa nítján ára stelpu hvort hún ætlar að gera það.[Ákærði]: Hmm ég hugsa að sumir hugsi þannig að það sébara allt í lagi, hjá þessu fólki.[Hlustandi]: Mérfinnst að hún ætti bara að sýna hvernig hún og sín hennar lesbía myndu eðla sigfyrir framan börnin.[Ákærði]: Hm[Hlustandi]:Held ég að hljóti að vera.[Ákærði]: En það er auðvitað verið að særablygðunarkennd svona ungra barna ég skilabara ekki af hverju nokkrum.[Hlustandi]:Auðvitað.[Ákærði]: Dettur þér í hug þetta er bara refsivertathæfi í raun og veru.[Hlustandi]:Þetta ef þessi nítján ára stúlka er búin að koma þessu upp að þá á bara að talavið hana af lögreglu.[…][Hlustandi]: Égveit um það en ég bara segi, eða skilaboð til þessarar stelpu eru þau.[Ákærði]: Hmm.[Hlustandi]:Ætlar hún að sýna hvernig lessur eðla sig?[Ákærði]: Hmm[Hlustandi]: Þóég sé dónaleg, ég veit það en þetta er það sem hún ætlar að kenna þeim og þáverður hún að sýna þeim það.[Ákærði]: Já.[Hlustandi]: Ogmundi nokkur leyfa henni að fara að þukla á börnunum. Ég segi bara það, ég erekki lesbía, ég á átta börn og hef aldrei verið lesbía.[Ákærði]: Það er þannig að það er ekki endilega fólksem er samkynhneigt eða konur sem eru lesbíur sem eru að mæla með þessu þettaer bara gagnkynhneigt fólk sem er að vilja að börnin fái þessa svo kölluðufræðslu það er það sem er að gerast í málinu.3. samtal"[Hlustandi]:Mér finnst bara orðið hræðilegt hvað það getur verið að reyna að koma inn ekkiað það eigi ekki að trúa á guð og jesú.[Ákærði]: Af hverju eru menn svona áhugasamir um svonahluti, ég skil það ekki, kynf, hinsegin fræðslu svo kallaða í [...] og svonaýmisslegt, ég átta mig ekki á því að , að , að það kemur ekki fram nein, neinskýr greinargerð og rökstuðningur, eða að minnsta kosti ekki skýrrökstuðningur, fyrir svona hugmyndum, er það?[Hlustandi]: Mérfinnst nefnilega að, ég hélt að það ætti ekki að kenna krökkum eða fólki svona.[Ákærði]: Nei, ég meina 6 ára gömul börn, ég meina.[Hlustandi]: Já.[Ákærði]: Þetta er bara óhuggulegt.[Hlustandi]: Þaðverður bara að vera sýnikennsla.[Ákærði]: Já þetta er óhuggulegt að hugsa til þess.[Hlustandi]: Ha.[Ákærði]: Hvað, það á ekki að vera kenna þetta ígrunnskóla.[Hlustandi]: Égá nefnilega[Ákærði]: 6 ára, 8 ára eða 10 ára, það breytir engu.[Hlustandi]: Égá tvö ömmu börn í skóla í [...][Ákærði]: Jájá.[Hlustandi]: Mérlíst ekki á þetta.[Ákærði]: Já þau verða kannski bara að hætta ískólanum.[Hlustandi]: Égveit það ekki, ég hef náttúrulega ekki talað við mömmu þeirra út af þessu.[Ákærði]: Þú átt að gera það.[Hlustandi]: Já.4. samtal"[Hlustandi]:Ég er algjörlega á móti þessu, þetta er algjör, þetta er bara orðið, er baraorðin della sko.[Ákærði]: Já.[Hlustandi]: Ogég held að þeir séu að skemma rosalega mikið fyrir hinsegin dögum líka íleiðinni.[Ákærði]: Eeh já ja ég held.[Hlustandi]: Ogég held að fólk verði mjög reitt.[Ákærði]: Já ég hugsa að það sé rétt hjá þér.[Hlustandi]: Já,það verður mjög reitt og ég er allavegana einn af þeim.[Ákærði]: Já ég meina nú er bara góð sátt um þessi málog allt í lagi en af hverju að, þetta gæti verið, orðið til þess að efna tilóvinfagnaðar ég meina fólk verður já pirrað á þessu og finnst rangt að þurfa aðsenda börnin sín í skóla og það er skólaskylda.[Hlustandi]: Já.[Ákærði]: Og síðan allt í einu kemur þessi fræðsla ogbara, þetta eru, þetta eru..[Hlustandi]: Þaðer..[Ákærði]: Lítil börn, ég meina hvar, hvar er þettafólk statt eiginlega?[Hlustandi]: Þaðer bara ekkert bara það X.[Ákærði]: Hvað segja barnaverndaryfirvöld?[Hlustandi]:Jájá.[Ákærði]: Ha.[Hlustandi]: Jáþau sjálfsagt steinþegja.[Ákærði]: Já þau eru sjálfsagt ætli þau séu ekkihlynnt þessu það væri, það væri eftir öðru ha.sem fólu í sérháð, rógburð og smánun á opinberum vettvangi í garð ótiltekins hóps manna hér álandi vegna kynhneigðar og kynvitundar þeirra.Telstþetta varða við 233. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.“ Ákærði hefur aðallega krafist þess aðmálinu verði vísað frá dómi. Í greinargerð verjanda ákærða er svofelldur kaflium frávísunarkröfuna: „Í c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála er kveðið svo á að í ákæru skuli meðal annarsgreina svo glöggt sem verða megi: „hver sú háttsemi er sem ákært er út af“. Hérer ákært fyrir „hatursorðræðu og útbreiðslu haturs“ með því að hafa látið„eftirfarandi“ ummæli falla. Hér er í fyrsta lagi notað sérgreint hugtak„hatursorðræða“, sem ekki kemur fram í því ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sem háttsemin er talin varða við og ekki er skýrt í ákærunni hvaða merkingu hafi. Hlýtur þetta aðteljast annmarki á ákærunni. Hitt skiptir þó meira máli að engin leið er fyrirákærða að átta sig á því með lestri ákærunnar, hver þau „eftirfarandi“ ummælinákvæmlega eru sem eiga að teljast hafa verið refsiverð. Dómurinn hlýtur einnigað eiga í erfiðleikum með að skilja þetta við úrlausn málsins. Það er að matiákærða skilyrði fyrir fyrir efnislegri meðferð ákærunnar fyrir dómi að þetta séljóst. Þáer einnig óljóst af ákærunni hvort ákærða er einungis gefið að sök að hafalátið sín eigin ummæli falla (sem engan veginn er þó ljóst hver eigi að vera)eða hvort hann sé einnig sakaður um að hafa útvarpað ummælum hlustandanna semhringt höfðu inn og viðhaft ummæli sem tekin eru upp í ákæruna. Er óljóst afákærunni hvort ummæli hlustendanna séu einnig gerð að ákærufengum gegn ákærða.Þannig á ákærði erfitt með að átta sig á því hvert það sakarefni er sem hannþarf að verjast við meðferð málsins.“ Við munnlegan málflutning umfrávísunarkröfuna rökstuddi verjandinn það álit sitt að þeir annmarkar væru áákærunni að ákærði gæti ekki af lestri hennar áttað sig nákvæmlega á því hvertsakarefnið á hendur honum væri. Eigi þetta að leiða til frávísunar málsins. Sækjandinn andmælti frávísunarkröfunni ogkrefst þess að málið fái efnismeðferð í samræmi við ákæruna. Taldi hann ákærunaskýra og ljóst væri af lestri hennar hvert ákæruefnið væri. Ákærðaeru gefin að sök ummæli í fjórum samtölum sem útvarpað var í B og ákæruvaldiðtelur að falið hafi „í sér háð, rógburð og smánun á opinberum vettvangi í garðótiltekins hóps manna hér á landi vegna kynhneigðar og kynvitundar þeirra“. Í152. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, eru fyrirmæli um það hvernigákæru skuli gera úr garði. Segir m.a. um það í c-lið 1. mgr. að þar skuligreina svo glöggt sem verða megi „hver sú háttsemi er sem ákært er út af“. Mörgþeirra ummæla sem tilfærð eru í ákærunni hljóta að teljast vera mjög almennseðlis. Verður að telja að ákæran sé aðþessu leyti óglögg og að erfitt geti verið fyrir ákærða af þeim sökum að áttasig á því hver af ummælunum eru talin saknæm og verjast þannig sakargiftunum íhenni. Það er álit dómsins að tilgreina hefði þurft nákvæmar þau ummæli sem talineru varða við fyrrgreint refsiákvæði til þess að uppfylltar væru kröfur c-liðar1. mgr. 152. gr. laganna um skýrleika ákæru. Í c-lið 1. mgr. 152. gr. sakamálalaga segir enn fremur aðgreina skuli í ákæru heiti brots að lögum. Orðin „hatursorðræða“ og „útbreiðslahaturs“ er ekki að finna í 233. gr. a almennra hegningarlaga sem ákærða ergefið að sök að hafa brotið gegn. Í þessari lagagrein segir að hver sem meðháði, rógi, smánun, ógnun eða á annan sambærilegan hátt ræðst opinberlega ámann eða hóp manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragðaeða kynhneigðar skuli sæta refsingu eins og lýst er í lagagreininni. Aðtilgreina ranglega heiti brots í ákærunni hlýtur að teljast verulegur galli áhenni. Ofangreindir annmarkar á ákærunni þykja vera slíkir að ekkiverði komist hjá því að vísa henni frá dómi. Ríkissjóður greiði716.100 króna málsvarnarlaun Jón Steinars Gunnlaugssonar hrl. Tekið hefur veriðtillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málsvarnarlauna.Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi. Þóknun skipaðs verjanda ákærða, Jón Steinars Gunnlaugssonar hrl.,716.100 krónur greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 146/2016
Barnavernd Forsjársvipting Gjafsókn
Með vísan til forsendna staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að A skyldi svipt forsjá þriggja dætra sinna á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í forsjárhæfnismati sem lá fyrir í málinu kom meðal annars fram að A var ekki talin hæf til að fara með forsjá dætra sinna og að ótvírætt var að öryggi og þroska þeirra yrði ekki borgið á heimili hennar. Þá var talið einsýnt að þær leiðir sem líklegastar voru taldar til að skila árangri hefðu verið notaðar og tæmdar, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Helgi I. JónssonÁfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2016. Hún krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnaðáfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2016Mál þetta varhöfðað 17. desember 2015 og dómtekið 15. janúar 2016.Stefnandi erbarnaverndarnefnd Reykjavíkur.Stefndi er A, [...], Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefnda, A, verði svipt forsjá dætra sinna, B, fæddrar 2002, C,fæddrar 2005 og D, fæddrar 2009, sem nú eru vistaðar á heimili á vegumbarnaverndarnefndar Reykjavíkur, sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga, nr. 80/2002.Af hálfustefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar. Mál þettasætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga um meðferð einkamála, sbr.fyrirmæli 53. gr. b í barnaverndarlögum nr. 80/2002.I.Málavextir Meðúrskurði stefnanda barnaverndar Reykjavíkur frá 23. júní 2015 var ákveðið ágrundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, að B 12 ára, C10 ára og D 5 ára, dætur stefndu, yrðu vistaðar á heimili á vegum nefndarinnarí allt að tvo mánuði frá þeim degi að telja. Með vísan til ofangreinds ákvæðissvo og 1. mgr. 28. gr. laganna krafðiststefnandi framlengingar vistunarinnar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til 23.desember 2015. Féllst dómurinn á kröfu stefnanda með úrskurði sínum 28.september 2015. Telpurnar voru í kjölfarið vistaðar á Vistheimili barna en hafadvalist hjá fósturforeldrum síðan 7. júlí 2015.Telpurnarlúta forsjá stefndu A. Stefnda var í sambandi við barnsföður sinn um nokkurtskeið en var einstæð móðir allt frá því að elsta dóttir þeirra fæddist. Árið2004 flutti sonur hennar, fæddur 1994 og ekki samfeðra við dæturnar, tilforeldra hennar og hefur hann búið þar síðan. Barnsfaðir stefndu var um skammantíma í umgengni við B en kaus að gefa umgengnina eftir, að eigin sögn, vegnasamskiptavanda hans og stefndu. Stefnda hefur um allnokkurt skeið búið ásamtdætrum sínum í þriggja herbergja íbúð í hennar eigu að [...]. Atvinnusagahennar er ekki samfelld. Hún var síðast í hlutastarfi en fær nú fjárhagsaðstoðfrá hinu opinbera. Hún kveðst hins vegar vera í virkri atvinnuleit.BarnaverndarnefndReykjavíkur hafði fyrst afskipti af málefnum eldri telpnanna í maí 2008 entildrög þess var nafnlaus tilkynning þar sem lýst var áhyggjum af velferðþeirra í umsjá stefndu en talið var að hún beitti þær harðræði og andleguofbeldi. Tilkynningar af sama meiði höfðu borist frá leikskóla, nágrönnum ogaðstandendum. Af gögnum má jafnframt sjá að stefnda leitaði fjárhagsaðstoðar áþessum tíma til þjónustumiðstöðvar [...] en fékk synjun þar sem hún uppfylltiekki skilyrði hennar. Í kjölfartilkynningarinnar var gerð könnun í samræmi við barnaverndarlög. Í samtali viðstefndu kom í ljós að hún byggi ein en hefði verið undir miklu álagi enda aðmestu séð ein um telpurnar. Af gögnum frá leikskóla mátti sjá ákveðnarvísbendingar um að telpurnar væru á eftir í þroska. Ekki þótti ástæða tilfrekari afskipta og lauk málinu eftir könnun í október 2008.Fjórarnafnlausar tilkynningar bárust Barnavernd Reykjavíkur á árinu 2010 þar sem lýstvar áhyggjum af telpunum. Kom m.a. fram að stefnda öskraði mikið á þær og aðsérþörfum þeirrar elstu, B, væri ekki sinnt. Gerðar voru kannanir sem leiddu íljós að stefnda átti fullt í fangi með telpurnar en sú yngsta var þá fædd. Bhafði verið greind með væga þroskahömlun og fékk sérkennslu í skóla. Óskað vareftir stuðningi við heimilið frá þjónustumiðstöð, m.a. tilsjón, og var málinuþannig lokið í apríl 2011. Enn barsttilkynning til stefnanda í september 2011 þar sem lýst var áhyggjum af telpunumí umsjá stefndu. Á meðferðarfundi í desember 2011 var vísað til þess að samtals11 tilkynningar hefðu borist frá árinu 2008. Fram kom að stefnda felldi sigtímabundið við tilsjón inn á heimilið en auk þess hefði hún fengið stuðninginni á heimilinu, úrræðið Ráðgjafinn heim, undanfarna 6 mánuði. Fram kom aðtelpurnar væru krefjandi og uppeldi þeirra vandasamt. Taldi hún sig ekki hafaþörf fyrir stuðningsfjölskyldu. Lagt var til að gerð yrði meðferðaráætlun, m.a.að sótt yrði um úrræðið Greining og ráðgjöf heim, í því skyni að greinaaðstæður telpnanna og styðja móðurina við uppeldið. Stefnda samþykkti fyrstu meðferðaráætluninaí febrúar 2012. Í skýrsluGreiningar og ráðgjafar heim frá 12. nóvember 2012 segir að samtals 14heimsóknir hafi verið farnar á heimili mæðgnanna en markmið þeirra var að metauppeldishæfni stefndu, veita henni ráðgjöf og stuðning og leitast við að greinaorsök tilkynninga um samskiptaerfiðleika á heimilinu. Fram kemur að stefndaeigi í nokkrum erfiðleikum með skipulag á heimilinu en því er lýst sem„kaótísku“ en þó ekki óhreinu. Hvað uppeldi telpnanna varði virtist hún eigaerfitt með að setja þeim mörk og bar því á óhlýðni í hennar garð. Þá bar áerfiðleikum stefndu við að aðstoða telpurnar við heimanám. Sérstaklega er getiðum reiðiköst C sem stefnda réð illa við. Í skýrslunni er rakinn sá stuðningursem stefndu var veittur og fólst í aðstoð við að gera áætlanir í því skyni aðkoma á reglu og umgjörð um daglegt líf telpnanna. Aðstoð var veitt við að komaá umbunarkerfi, kerfi tengt útivistartíma, auk þess sem stefnda gaf í loktímabilsins heimild til að hafa samband við skóla í því skyni að fá auknaaðstoð fyrir eldri telpurnar. Tekið var fram að ítrekað hefði verið stungið uppá stuðningsfjölskyldu fyrir stefndu en hún hafi alltaf afþakkað. Þá hafiráðgjafar ekki náð að virkja stuðning fjölskyldu og vina stefndu þar sem húnhafi ekki viljað að þau yrðu upplýst um stöðu mála. Vísað var til þess aðsamkvæmt upplýsingum frá skóla stæðu eldri telpurnar illa, bæði námslega og ífélagslegu tilliti. Ljóst væri að þær drægjust aftur úr jafnöldum sínum og aðstefnda ætti í einhverjum vandræðum með heimanám B. Fram kom að stefnda væri ímikilli vörn gagnvart ráðgjöf og hafi ekki gengið sérlega vel að nýta sér þauúrræði sem reynd hafi verið, svo sem að fylgja eftir áætlunum. Ljóst væri aðhún væri hjálpar þurfi þegar kæmi að uppeldi telpnanna en hún réttlættivankantana. Tekið er fram að stefnda sé mörgum kostum búin, sé jákvæð ogdrífandi. Hún hafi áhuga á að halda heimili og ekki skorti mat né aðbúnað fyrirtelpurnar. Í niðurlagiskýrslunnar er að finna ráðleggingar sem felast í því að leitast verði við aðgera stefndu betur grein fyrir alvarleika hegðunar C og ástandi heimilisins,sem einkennist af óreiðu og óreglu. Í því sambandi voru lögð til ýmis úrræði. Íendurnýjaðri meðferðaráætlun frá desember 2012 var m.a. gert ráð fyrir því aðúrræðinu Greining- og ráðgjöf heim yrði fylgt eftir. Í skýrslu þeirra frá 19.mars 2013 kemur fram að frá því að síðasta skýrsla var rituð hafi verið farnar4 heimsóknir á heimili stefndu en 5 hafi verið afboðaðar af hennar hálfu. Efniskýrslunnar er í meginatriðum það sama og í þeirri fyrri. Samkvæmt upplýsingumfrá frístundaheimili C hafði ítrekað sést til stefndu er hún beitti C harðræðiog mátti ljóst vera að telpan óttaðist viðbrögð hennar. Í niðurlagi skýrslunnarer enn bent á að erfitt reynist að fá stefndu til samstarfs, sömu vandamál séuuppi á teningnum. Lögð er til vistun mæðgnanna á Vistheimili barna til þess aðunnt sé að fylgjast betur með viðbrögðum stefndu við hegðun telpnanna. Ámeðferðarfundi hjá Barnavernd Reykjavíkur 4. apríl 2013 var farið yfir málefnimæðgnanna. Stuðningur hafi verið veittur á heimilinu, stefnda hefði auk þesssamþykkt óboðað eftirlit á heimilið. Eldri telpurnar fengju aukna aðstoð viðnám í skólanum og voru haldnir fundir í skólanum um málefni þeirra. Þó hefðiekkert lát orðið á tilkynningum þar sem áhyggjum var lýst af velferð telpnannaí umsjá móður. Hefðu samtals sjö tilkynningar borist eftir að meðferðaráætlunvar fyrst gerð. Ákveðið var að fylgja eftir tillögum um vistun telpna áVistheimili barna en vegna plássleysis var þeim fyrirætlunum frestað tilhaustsins. Í meðferðaráætlun frá 17. apríl 2013 var vísað í umsókn áVistheimili barna og að lagt yrði forsjárhæfnismat á stefndu. Markmiðáætlunarinnar sé að tryggja aðstæður telpnanna í umsjá móður, greina styrkleikaog veikleika móður sem uppalanda og veita móður leiðbeiningar íuppeldishlutverki. Í meðferðaráætlun frá 5. júní 2013 var m.a. mælt fyrir umóboðað eftirlit á heimili stefndu og að greitt yrði fyrir telpurnar ásumarnámskeið. Stefnda dró hins vegar til baka samþykki sitt varðandi óboðaðeftirlit.Þann 9.september 2013 voru telpurnar í samræmi við ofangreint vistaðar á Vistheimilibarna sem lauk 20. september 2013 en þá dró stefnda samþykki sitt til baka.Almennt er greiningar- og kennsluvistun á Vistheimili barna um 6‒8 vikna löng.Í greinargerð frá meðferðaraðilum vistunarheimilisins kemur fram að tilgangurdvalarinnar væri sá að ná stjórn á telpunum og nálgast þær á rólegri hátt.Jafnframt segir að stefnda hafi frá upphafi verið ósátt við dvölina á heimilinuog því verið vör um sig. Erfitt hafi verið að nálgast hana með leiðbeiningumþar sem hún hafi upplifað umræðu um þær mæðgur sem „árás“ á sig. Fram kemur aðhún hafi í samræðum sínum við telpurnar og hegðun látið þær axla ábyrgð á veruþeirra á heimilinu og vanlíðan hennar. Hún hafi ekki náð að setja telpunumviðeigandi ramma í uppeldinu, hana hafi skort þolinmæði og ekki gefið skýrskilaboð sem fylgt hafi verið eftir. Tekið er fram að telpurnar hafi góða getutil að falla inn í slíkan ramma sé hann til staðar. Þá virtist hún ekki hafagetu til að fylgja heimanámi telpnanna eftir með skipulagi og aðstoð. Henni tiltekna er nefnt að hún hafi gætt vel að umhirðu telpnanna og hafi þær veriðhreinar og í fínum fötum.Stefndasamþykkti þegar hér er komið sögu ekki frekari aðstoð frá Greiningu og ráðgjöfheim en samþykkti að fá tilsjónaraðila á heimilið frá þjónustumiðstöð. Ímeðferðaráætlun frá 4. október 2013 voru þau markmið sett að greina styrkleikaog veikleika móður sem uppalanda og veita móður leiðbeiningar í uppeldishlutverki.Var ákveðið til viðbótar við ofangreint að sækja um PMT námskeið (parentmanagement training) fyrir stefndu hjá þjónustumiðstöð og skoða tómstundaúrræðifyrir telpurnar í samráði við stefndu, auk þess sem sótt yrði um aðstoð viðheimanám fyrir þær í [...].ForsjárhæfnismatE sálfræðings lá fyrir 3. janúar 2014. Þar kemur fram að heildartala greindarstefndu mælist 65 stig sem er á stigi vægrar þroskaskerðingar. Sú tala sé hinsvegar sett fram með fyrirvara þar sem misþroski mældist á prófinu. Með 95%vissu megi segja að raunveruleg greindartala sé á bilinu 62-70 stig en um 1%jafnaldra mælist með sömu tölu eða lægri. Málfarslega mældist hún átornæmisstigi sem valdi því að hún eigi erfitt með allan almennan skilning ogað tengja saman hluti og aðstæður. Verkleg greind mældist á stigi vægrargreindarskerðingar og sýndi stefnda því þroskamynstur sem benti til óyrtranámserfiðleika en þekkt mun vera að einstaklingar með slík þroskamynstur eigivið erfiðleika að stríða í samskiptum og hegðun. Eigi stefnda því íraunverulegum erfiðleikum með allan skilning, bæði á verkefnum og vinnu, námi,sem og í félagslegum samskiptum. Þetta skýri einnig vanskilning stefndu áástæðum afskipta barnaverndaryfirvalda og tilganginn með forsjárhæfnismatinu.Engin geðræn einkenni komi fram í viðtölum eða við skoðun og var því ekki talinþörf á sértækri meðferð fyrir hana að því leyti. Hins vegar sé ljóst að húnþurfi töluverðan stuðning við umönnun stúlknanna en þær séu krefjandi vegnaþroskafrávika og hegðunarerfiðleika. Bendir sálfræðingurinn á að áfram munikoma upp aðstæður í umönnun telpnanna og í tengslum við hegðun og nám semstefnda geti átt erfitt með að skilja. Hún geti þá í vanmætti sínum brugðistvið með því að öskra á telpurnar eins og fram hafi komið í tilkynningum tilBarnaverndar. Slíkt orsakist af vanlíðan þegar hún standi frammi fyrirtorskildum aðstæðum. Enn fremur sé hún undanlátssöm við telpurnar og geti illahaldið reglu á heimilinu. Í skýrslunni segir jafnframt að ýmsa styrkleika sé aðfinna hjá stefndu í tengslum við uppeldi telpnanna. Hún sé natin við þær ogþolinmóð að sinna þeim þegar þær eru þægar. Hún sjái til þess að þær séuhreinar og fínar eins og umsagnir skóla staðfesti. Þá fái þær nægan mat ogpraktískir hlutir séu í lagi. Við skoðun virtust þær vel tengdar stefndu og húnveita þeim umhyggju og tilfinningalega nánd. Telur sálfræðingurinn vissa hættuá hegðunarfrávikum hjá telpunum til lengri tíma vegna vangetu stefndu við aðsetja þeim mörk.Sálfræðingurinntelur lengri stuðning við stefndu óumflýjanlegan, bæði varðandi nám telpnannaog uppeldi. Ljóst sé að ráðgjöf við stefndu hafi gengið illa og skýrist það afþroskastöðu hennar og skilningi á aðferðum en einnig af því að hún sé stoltkona og hafi því verið í mikilli vörn gagnvart ráðgjöf annarra. Virðist húnofmeta sig sem uppalanda. Bendir sálfræðingurinn á leiðir sem gætu talistvænlegar til árangurs við að bæta úr þessum vanköntum. Taldi hann stefndu hafasýnt að hún gæti verið til samvinnu og nýtt sér aðstoð sem henni væri boðinnæðist að vinna traust hennar.Nýmeðferðaráætlun var gerð 3. febrúar 2014 sem tók mið af ofangreindu mati oglögð áhersla á langtímastuðning við hæfi í formi tilsjónar á heimili stefndu.Þá yrði aðstoð tengd heimanámi telpnanna aukin, svo og fjárhagsaðstoð tengdskóla.Ámeðferðarfundi 19. júní 2014 var farið yfir málefni stefndu og varáframhaldandi stuðningur talin forsenda þess að móðir teldist nægilega hæf tilað fara með forsjá telpnanna. Áfram yrði haft eftirlit með hennar málum og ítengslum við veittan stuðning. Tilsjónaraðili hafði verið á heimili stefndu fráþví í október 2013 og henni veittur stuðningur við dætur sínar. Fram kom aðstefnda hefði ekki nýtt sér PMT námskeiðið sem skyldi og ekki mætt vel ímeðferðina. Í ljósi þess sem fram kom í forsjárhæfnismati um greind stefndu ogað hún gæti átt í erfiðleikum með að tileinka sér sértækar uppeldisaðferðir ánstuðnings og persónulegrar ráðgjafar var litið svo á að rétt væri að draga tilbaka umsókn um PMT. Þess í stað var ákveðið að tilsjónaraðili myndi veitastefndu stuðning og handleiðslu varðandi telpurnar. Vegna áframhaldanditilkynninga til Barnaverndar um öskur á telpurnar var ákveðið að tilsjónaraðilimyndi sérstaklega vinna að því að leiðbeina móður um hvernig takast mætti á viðerfiðar aðstæður. Vísað er til þess að málefni telpnanna væru í farvegisamkvæmt upplýsingum frá skóla og leikskóla þó ljóst væri að skerpa þyrfti áákveðnum atriðum svo sem mætingu og erfiðleikum þeirra við að lesa úrfélagslegum aðstæðum. Að mestu væri unnið að heimanámi í skólanum.Fjárhagsaðstoð yrði við haldið en fram kom að móðir hefði ekki nýtt sér aðstoðvið greiðslu fyrir tómstundastarf telpnanna. Í kjölfarið var ákveðið að málinuyrði lokið á grundvelli barnaverndarlaga og fylgt eftir á þjónustumiðstöð.Á meðferðarfundi27. nóvember 2014 var farið yfir málefni stefndu og telpnanna að nýju. Í viðtalivið móður kom fram að B, elsta dóttir hennar, virti ekki fyrirmæli auk þess semmeira bæri á reiðivanda C. Illa gengi að fá þær til að virða reglur svo sem umútivist og svefntíma. Fram kemur að 24 tilkynningar hafi borist frá árinu 2010þar sem áhyggjum var lýst yfir aðstæðum telpnanna. Sú síðasta hafi komið frámóðurömmu þeirra. Var það mat Barnaverndar Reykjavíkur að þrátt fyrirlangtímastuðning inni á heimili hafi stefnda ekki nægilegt innsæi í þann vandasem hún stæði frammi fyrir. Hún hafi m.a. verið mótfallin áframhaldandiafskiptum Barnaverndar. Var talið ljóst að nú þyrfti hún sérhæft úrræði til aðgeta nýtt aðstoð. Var því lagt til að gerð yrði ný meðferðaráætlun þar semúrræðinu Ylfa yrði komið á tímabundið. Um er að ræða sérhæfða félagsþjónustusem stýrt er af þroskaþjálfum, ætlaða foreldrum sem þurfa sérstaklega á þjálfuní uppeldisfærni að halda. Áfram kæmi til stuðningur frá þjónustumiðstöð.Stefnda undirritaði meðferðaráætlunina 4. desember 2014. Í skýrsluþroskaþjálfa á vegum Ylfu frá 12. febrúar 2015 kemur fram að þjónustan hafistaðið yfir í tvo mánuði og hafi miðað að því að veita stefndu aðstoð, m.a. viðsvefntíma dætra sinna, símanotkun elstu dótturinnar á næturnar, heimilishald ogheimanám. Er því lýst hvernig notað hafi verið umbunarkerfi fyrir telpurnar oghvernig þeim eldri hafi verið sett mörk. Stefnda hafi hins vegar ekki ráðið viðumbunarkerfið en telpunum hafi líkað það vel og því hafi starfsmenn haldið þvívið. Mikil þörf hafi verið á því að vinna með samskipti milli mæðgnanna og séljóst að stefnda eigi erfitt með einbeitingu. Virtist hún hafa litla innsýn íþarfir telpnanna. Lýst er áhyggjum yfir samskiptum B og stefndu en stefndavirtist ekki mæta þörfum hennar. Talið var nauðsynlegt að heimsóknir hélduáfram frá 19:45 til 21:15 og jafnvel lengur. Talið er nauðsynlegt að þróaumbunarkerfi áfram og huga að þörfum B. Ámeðferðarfundi 12. mars 2015 var farið yfir það sem gerst hafði í málefnum mæðgnanna.Sótt hafði verið um tilsjón fyrir stefndu og persónulegan stuðning fyrir B. Þávar ákveðið að halda áfram aðstoð Ylfu við heimili mæðgnanna auk þess semúrræðið Stuðningurinn heim yrði tímabundið nýtt samhliða. Þá var lagt til aðsótt yrði um eina helgi í mánuði í Vinasetri fyrir telpurnar. Undirritaðistefnda meðferðaráætlun 24. mars 2015. Ákveðið var á meðferðarfundi 11. maí2015 að sótt yrði um sveitadvöl fyrir B um sumarið og aukahelgi í Vinasetri aðþví loknu. Auk þess yrði sótt um úrræðið Tröð fyrir hana.Í skýrsluYlfu frá 18. maí 2015, sem rituð var eftir fimm mánaða stuðning við heimilið,kemur fram að vel hafi gengið að ná til mæðgnanna. Árangur hafi náðst þegarstuðningur var fyrir hendi en þegar dregið var úr honum hafi horft til verri vegar.Er það skoðun skýrsluritara að aðstæður telpnanna séu ekki góðar „en þómisslæmar“. Enn eru áhyggjur mestar af B og sagt að samskipti á milli hennar ogstefndu séu slæm. Stefnda sé ófær um skilja þarfir hennar og sé það raunar svoað B leiti ekki til hennar með vandamál sín. Fái B hvorki vasapeninga néstrætómiða og það þó gengið hafi verið eftir því af hálfu starfsmanna Ylfu. Séástæðan ekki sú að stefndu skorti fjárráð. Þá sjái hún henni ekki fyrirnauðsynjum og er nefnt sem dæmi að B hafi ítrekað beðið hana um brjóstahaldara.Þess í stað kaupi stefnda föt fyrir hana sem hæfi ekki hennar aldri. Fram kemurað B hafi leitað til starfsmanna Ylfu og tjáð þeim að sér liði það illa bæðiheima og í skólanum að hún vildi ekki lifa lengur. Ljóst sé að hún sé illastödd félagslega og telji sig verða fyrir einelti í skólanum. Stefnda hafitekið fyrir að B fengi sumardvöl og fram kom að hún hefði aðeins farið einusinni í Vinasetur. Einnig hafi komið fram að samskipti væru stirð á millistefndu og móður hennar og hefði B því haft minni samskipti við hana en áður. Íniðurlagi skýrslunnar segir að nauðsynlegt sé að stuðla að gæðastundum fyrir Bog komi starfsmenn Ylfu til með að hitta hana eina einu sinni í viku. Talið erfullreynt að ræða við stefndu en nauðsynlegt sé að halda áfram heimsóknum áheimilið til að stuðla að gæðastundum með telpunum. Nauðsynlegt væri líka aðvíka út reynsluheim þeirra utan heimilis. Heppilegast væri að þeirra mati að B dveldiannars staðar.Ámeðferðarfundi 1. júní 2015 var vísað í fund með þeim aðilum sem komu að aðstoðvið stefndu, þ.e. þjónustumiðstöð, Ylfu og Stuðningnum heim. Fram kom aðstefnda afþakkaði stuðning reglulega og nú hafni hún frekari stuðningi frá Ylfuog fyrir B frá þjónustumiðstöð. Þá afþakkaði hún sumarúrræði og tómstundastarffyrir hana. Fram kemur að talið sé að ekki verði við það unað að stefnda hafnihvað eftir annað stuðningsúrræðum við telpurnar og sé ljóst að líðan telpnannasé ekki góð og fari versnandi eftir því sem þroski þeirra aukist. Þá sé ljóstað sá stuðningur er stefnda fær skili takmörkuðum árangri. Lagt var til aðtelpurnar yrðu vistaðar tímabundið utan heimilis og að stefnda gangist undirnýtt forsjárhæfnismat.Í lokaskýrsluYlfu frá 10. júní 2015 kemur fram að stuðningi við heimili stefndu hafi veriðhætt vegna erfiðleika við að fá stefndu til frekara samstarfs. Hafi hún einnighafnað því að starfsmenn Ylfu fengju að hitta B áfram. Vísað er í upplýsingarfrá skóla um B og C þar sem fram hafi komið þungar áhyggjur af aðstæðum þeirra.Sé það mat starfsmanna Ylfu að stefnda ráði ekki við að veita dætrum sínumviðunandi uppeldisskilyrði. Ekki er fundið að ytri aðbúnaði telpnanna ensamverustundir einkennist af forsendum stefndu og samskipti séu neikvæð. Ráðistefnda ekki við að styðja dæturnar þegar eitthvað bjátar á og hafi ekki innsýní þarfir þeirra. Sé efast um hæfni stefndu til að takast á við uppelditelpnanna og þungar áhyggjur séu af þeim. Í lokaskýrsluStuðningurinn heim frá 11. júní 2015 kemur fram að heimsóknir hafi verið 20 átímabilinu 23. febrúar 2015 til 1. júní 2015. Fjögur skipti hafi fallið niðuren stefnda hafi þá afboðað eða ekki verið heima. Markmið heimsóknanna hafiverið að aðstoða stefndu í uppeldishlutverki sínu og við að setja dætrum sínummörk, gefa þeim fyrirmæli o.sv.frv. Fram kemur í skýrslunni að á tímabilinuhafi stefnda ekki verið sérlega móttækileg fyrir leiðbeiningum. Ljóst sé aðhenni þyki vænt um dætur sínar og vilji þeim vel. Ytri umgjörð sé í lagi ogfjárráð en hana skorti skilning á hvernig best væri að nýta peningana. Skortihana innsýn í þarfir þeirra og hún eigi erfitt með að sýna þeim skilning ogsetja þeim þau mörk sem þær þurfa. Telja skýrsluritarar ljóst að hún muni þurfaáframhaldandi stuðning í uppeldishlutverkinu í framtíðinni.Eins og rakiðvar í upphafi var málið lagt fyrir fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur meðtillögu um vistun telpnanna utan heimilis. Stefnda var ekki fús til þess aðsamþykkja þá tillögu og úrskurðaði barnaverndarnefnd Reykjavíkur þann 23. júní2015 um vistun telpnanna í tvo mánuði sem síðar var framlengd um fjóra mánuði,þ.e. allt til 23. desember sl. með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 28.september 2015.Þann 29. júní2015 samþykkti stefnda meðferðaráætlun en tilgangur hennar var að gera endurmatá forsjárhæfni stefndu m.t.t. stuðnings þar sem fyrri tilraunir hefðu ekkiskilað tilætluðum árangri og að veita telpunum stuðning miðað við þarfir þeirrameð það að markmiði að bæta líðan þeirra. Þennan sama dag komu telpurnar meðmóður sinni á vistheimilið og hittu hana þar eftir samkomulagi í 2‒3 klst. ísenn. Í málinu er að finna greinargerð starfsmanna heimilisins, dagsetta 15.júlí 2015, þar sem rakin er tilhögun og framkvæmd vistunar, samskipti stefnduvið telpurnar og við starfsmenn og hvernig staðið var að fósturaðlögun. Stefndaundirritaði samning um umgengni og símatíma við telpurnar 7. júlí 2015, þanndag er þær fluttu á fósturheimili í [...], en gildistími samningsins var til 1.september 2015. Kvað hann á um dvöl aðra hverja helgi á heimili stefndu og tvösímtöl á viku, þá viku sem þær dveldu ekki hjá henni. Eftir að talsmaður hafðirætt við B var ákveðið að draga úr umgengni stefndu við hana. Á meðferðarfundi1. október 2015 var tekin ákvörðun um að lagt yrði til við barnaverndarnefnd aðdregið yrði enn frekar úr umgengni stefndu við telpurnar. Ástæðan var vanlíðantelpnanna eftir símtöl við stefndu. Þá hafi þess gætt að vantraust stefndu ígarð fósturforeldra hafi haft áhrif á líðan telpnanna og valdið togstreitu hjáþeim. Einnig kom fram að stefnda hefði verið í samskiptum við einstaklinga áheimili sínu á meðan umgengni stóð þrátt fyrir að telpurnar væru þvímótfallnar. Þessu til stuðnings var vísað til gagna máls og tilkynninga tilBarnaverndar Reykjavíkur. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur úrskurðaði umumgengnina þann 13. október 2015, sbr. 4. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002 og var ákveðið í samræmi við tillögur Barnaverndar Reykjavíkur aðumgengni yrði aðra hverja viku tvo tíma í senn undir eftirliti í húsnæði ávegum Barnaverndar og klukkustund einu sinni í viku þegar umgengni lægi niðri.Lagt var til að símtöl við telpurnar yrðu felld niður. Fram kemur í úrskurðinumað það þjóni hagsmunum telpnanna best að umgengni við móður, á meðan á vistunþeirra utan heimilis standi, verði háttað á þann veg að hún valdi þeim ekkivanlíðan og áhyggjum og aðstæður telpnanna í umgengni séu tryggðar. Ámeðferðarfundi 21. ágúst 2015 var lagt til að brýnir hagsmunir telpnanna mæltumeð því að þær færu í [...] í [...] þá um haustið. Yngsta telpan væri að hefjaskólagöngu sína nú. Talið var að kostur væri að hafa skólann nálægtfósturheimili. Afstaða telpnanna væri skýr um að þær vildu skipta um skóla enstefnda var því mótfallin. Þá var ákveðið á meðferðarfundi 9. desember 2015 aðumgengni yrði einu sinni í mánuði í tvo tíma í senn undir eftirliti í húsnæðibarnaverndarnefndar. Telpurnar dvöldu hjá afa sínum og ömmu, foreldrum stefndu,frá kl. 12:00 á aðfangadag til kl. 14:00 á jóladag ásamt stefndu og liggur ekkiannað fyrir en að sú umgengni hafi gengið vel.Ámeðferðarfundi Barnaverndar Reykjavíkur þann 12. nóvember 2015 var lagt til aðfarið yrði fram á forsjársviptingu fallist stefnda ekki á að afsala sér forsjátelpnanna. Í greinargerð sem lögð var fyrir barnaverndarnefnd Reykjavíkur kemurm.a. fram að daglegri umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu og telpnanna séalvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þeirra og þroska. Vísað er tilskýrslu sálfræðings og úrræðisins Ylfa um að stuðningur sé fullreyndur og aðfrekari úrræði megni ekki að bæta aðstæður telpnanna og forsjárhæfni stefndu. Á fundiBarnaverndar Reykjavíkur þann 24. nóvember 2015 mótmælti stefnda kröfu umforsjársviptingu og var borgarlögmanni þá falið, eftir yfirferð málsins, aðfylgja henni eftir fyrir dómi eins og nú hefur verið gert.Skýrsla Esálfræðings, þar sem forsjárhæfni stefndu var endurmetin, lá fyrir 3. nóvember2015. Fram kemur að enn komi glögglega fram lítið innsæi stefndu í þarfirtelpnanna og ofmat á eigin hæfileikum sem uppalanda. Þrátt fyrir að hafa fengiðvirkan stuðning inni á heimilinu eftir síðasta mat hafi hún átt í erfiðleikumvið að taka á hegðun telpnanna og setja þeim mörk. Hafi hún brugðist við á samahátt og áður, þ.e. með öskrum, eins og tilkynningar beri með sér. Þá sé stefndamjög sjálfsmiðuð og geti ekki sett sig í spor telpnanna en líklegt sé aðþroskastaða hennar hafi þar áhrif. Einnig hafi hún ákveðna persónueiginleikasem hafi hindrandi áhrif á gang úrræðis. Hafi hún á tímabilinu afþakkað bæðiheimanámsaðstoð og félagsstarf fyrir þær, svo og unglingaráðgjafa fyrir elstudótturina. Þrátt fyrir viðamikinn stuðning í mörg ár hafi sú aðstoð lítinn semengan árangur borið og það jafnvel þó að til hafi komið stuðningur Ylfu semhafi tekið sérstakt tillit til þroskastöðu hennar. Er það mat sálfræðingsins aðstaða stefndu sé verri í dag en fyrir síðasta mat og að stuðningur við hana séfullreyndur. Telur hann hana, þrátt fyrir ákveðna styrkleika, hvorki hafanægilega né nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá dætra sinna. Telur hannvelferð og þroska þeirra ekki tryggða í umsjá hennar. Sérþarfir þeirra knýi ámeiri stuðning og aðhald en almennt gerist og um leið reyni meira á getustefndu á fjölþættum sviðum. Telur sálfræðingur stefndu ekki geta stutt dætursínar til þess að ná árangri eða stöðugleika varðandi hina ýmsu þætti. Ljóst séað allar hafi þær mismunandi þarfir.Aðspurður ummögulega þörf stefndu fyrir meðferð og/eða stuðningsúrræði telursálfræðingurinn hana ekki hafa þörf fyrir frekari stuðning í persónulegu lífi.Hvað varði stuðningsúrræði í uppeldislegu tilliti telur matsmaður þau úrræðifullreynd og setur því ekki fram frekari tillögur. Sálfræðingurkveður sterk tengsl vera til staðar á milli stefndu og telpnanna en efasemdirséu um gæði þeirra tengsla enda séu þarfir stefndu í forgrunni. Mest virðisttengslin vera við yngstu telpuna eins og sakir standa enda reyni eldritelpurnar meira á hana. Verður aðlokum vikið að helstu upplýsingum um stöðu telpnanna samkvæmt fyrirliggjandigögnum. Fyrstu upplýsingar eru frá þjónustumiðstöð [...] frá maí 2008 en sagter að áhyggjur hafi vaknað á samráðsfundi á leikskólanum vegna gruns umþroskaseinkun C. Upplýsinga var aflað í tengslum við könnun frá 29. október2008 sem áður er lýst. Kom þá fram hjá stefndu að C væri afar krefjandi en B,sú eldri, væri í talþjálfun og stefnt að greiningu eftir tvö ár. Samræmdistþetta upplýsingum frá leikskóla telpnanna en þar segir m.a. um C að fljótlegahafi komið í ljós að einbeiting væri mjög stutt og málþroski lélegur en móðirhafi ekki verið því sammála. Hún hafi þó fallist á að senda erindi til þjónustumiðstöðvarvegna málþroskamats. B eigi erfitt með ákveðin hljóð og oft sé erfitt að skiljahana. Hún hafi tekið miklum framförum, en hún hafi fengið sérkennslu. Stefndahafi þó verið þess fullviss um að telpan myndi ekki þurfa á eins mikilli aðstoðí skólanum og kennarar bentu á.B fór ígreiningu á Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins í febrúar 2010. Hún var þá í2. bekk í [...] en m.a. var grunur um þroskahömlun. Vísað var til tveggjasálfræðiathugana þar sem greindartölur komu út á mörkum þroskahömlunar ogtornæmis. Samkvæmt niðurstöðum var hún greind með væga þroskahömlun,athyglisbrest og álag tengt félagslegum aðstæðum. Mælt var með markvissumsérstuðningi og sérkennslu í skólanum með einstaklingsmiðaðri námskrá ogáframhaldandi iðjuþjálfun, auk þess sem huga þyrfti að talþjálfun fyrirtelpuna. Samkvæmtupplýsingum frá skóla frá maí 2010 kemur fram að B hafi tekið miklum framförumnámslega en sé þó töluvert á eftir sínum jafnöldrum á því sviði svo og á þvífélagslega. Hún lendi í útistöðum við telpurnar í árganginum en hafi fengiðaðstoð með félagsfærniaðlögun. Samkvæmt upplýsingum frá október 2011 kemur framað námsleg staða hennar sé slök og hún eigi í erfiðleikum í félagslegumsamskiptum. Í janúar 2013 kemur fram að erfið félagsleg samskipti virðist verafarin að hafa áhrif á B. Hún eigi ekki vinkonu en fái að vera með í leik. Þá séhún slök í öllum námsþáttum. Einnig er tekið fram að stefnda hafi ýmist kvartaðyfir of miklu eða of litlu heimanámi en í samráði við félagsráðgjafa hefðiverið ákveðið að eina heimanám B væri heimalestur. Í júní 2015 komu framupplýsingar um að oft gætti óróleika og pirrings hjá B. Hún hafi fengiðleiðbeiningar um líkamlega umhirðu. Tekið er fram að hún hafi mætt 34 sinnum ofseint á skólaárinu og verið 12 sinnum með fjarvistir þar sem fjölskyldan hafisofið yfir sig. Námsleg staða hennar sé mjög slök og er rakin til greiningarhennar. Hún vinni samkvæmt einstaklingsnámskrá og reynt sé að koma til móts viðþarfir hennar eins og kostur sé. Heimanám sé aðeins lestur sem þó hafi ekkitekist að fylgja nægilega vel eftir eins og þörf krefji. Þá kemur fram að Bvirðist leita félagsskapar út fyrir hverfið að skóla loknum. Hún sé meðskólasystrum sínum í frímínútum en eigi ekki góða vinkonu í skólanum. B séorðin frakkari í samskiptum við kennara og skólafélaga sem hafi útilokað hana ásamfélagsmiðlunum. Tilvik hafi komið upp þar sem B hafi lent í vandræðum meðsamskipti á þeim vettvangi og hafi síminn verið tekinn af henni og geymdur ískólanum að beiðni móður. Lýst er yfir áhyggjum af velferð B og talið að eflaþurfi utanumhald og stuðning við hana. Sá stuðningur sem veittur hafi verið inná heimilið sé talinn algert lágmarksúrræði.Eins og áðursegir fóru telpurnar allar í [...] um haustið. Í umsögn umsjónarkennara B fráoktóber 2015 kemur fram að hún hafi eignast vinkonur í bekknum á fyrstu dögumskólans og sú vinátta hafi haldist innan og utan skóla. Hún sé ekki sterknámslega, en fylgi bekknum í alla tíma og fái námsefni við hæfi. Telpurnarfóru hver um sig í tvö viðtöl til F, sálfræðings. Óskað var eftir mati hennar álíðan telpnanna og lá mat hennar fyrir 3. október 2015. Í niðurstöðum hennarvegna B kemur fram að hún reyndist þunglynd. Segir að þær niðurstöður séu ísamræmi við klínískt mat og komi ekki á óvart miðað við það sem telpan hafigengið í gegnum. Hún þurfi mikið á stuðningi og sjálfsstyrkingu að halda bæðivegna þess sem hún hafi gengið í gegnum heima en einnig vegna þess eineltis semhún hafi orðið fyrir. Sjálfsmynd hennar sé slök. Á kvíðalista komi fram mikið stress,sérstaklega gagnvart námi. Einnig komi fram félagskvíði og erfiðleikar meðfélagshæfni og samskipti. Mælt er með því að skoða aðstæður hennar í skólanumtil að minnka stressið í náminu.B greindisálfræðingi frá því að henni liði vel hjá fósturforeldrum en móðir öskri mikiðá hana. Einnig kom fram að henni þætti ranglátt að þeim systrum væri kennt umhvernig komið væri því það væri „allt mömmu að kenna.“ Hún var ekkiafdráttarlaus með búsetustað. Samkvæmtupplýsingum leikskóla um C frá maí 2010 mun hún hafa fengið greiningu og var ísamræmi við niðurstöðu hennar í sérkennslu hluta úr degi. Einnig var óskaðeftir sérstakri ráðgjöf frá þjónustumiðstöð. Samkvæmtupplýsingum frá [...] frá október 2011 kemur fram að námsleg staða hennar séslök og hún eigi erfitt með að skilja leiðbeiningar. Hún fái sérkennslu sem húnoft geti ekki nýtt sér nægilega vel sökum mætinga. Félagslega eigi hún erfittuppdráttar.C fór ígreiningu í nóvember 2012 en samkvæmt bréfi Greiningar- og ráðgjafastöðvarríkisins kemur fram að grunur hafi verið um væga þroskahömlun. Einkenniathyglisbrests og ofvirkni hafi verið yfir viðmiðunarmörkum og áhyggjur afhegðun og mótþróa. Fagfólk frá Greiningarstöð hafi tekið þátt í teymisfundum ogveitt ráðgjöf á meðan beðið var greiningar. Hafi henni verið vísað tilbarnalæknis á BUGL vegna ADHD-einkenna og hún sett á lyf vegna þeirra.Niðurstöður greiningar voru þær að hún væri með víðtæka erfiðleika á sviðivitsmunaþroska og greindist á mörkum þroskahömlunar og tornæmis. Auk þess varhún greind með álag tengt félagslegum aðstæðum. Mælt var m.a. með markvissrikennslu og sérkennslu í skóla. Mæta þyrfti námserfiðleikum hennar áuppbyggilegan hátt og veita stuðning varðandi félagslega aðlögun. Þá þyrfti húnaðstoð við heimanám. Einnig var mælt með hegðunarmótun og leiðbeiningum fyrirmóður til að takast á við krefjandi þarfir og hegðun C og að þjónustumiðstöðkæmi þar til aðstoðar.Í bréfiskólastjóra frá 19. febrúar 2014 og 22. október 2014 er því lýst hvernigkennslu C er háttað miðað við sérþarfir hennar. Hún standi ekki sterk námslegaséð en sé dugleg að nýta aðstoð. Framfarir hafi orðið í félagslegum samskiptumen hún eigi enga bestu vinkonu. Í bréfi frá 4. desember 2014 er tekið fram aðlíðan hennar hafi breyst nokkuð undanfarnar vikur en hún sé daufari og virðistoftar þreytt. Þá hafi foreldrar barna lýst áhyggjum sínum af stöðu telpunnar ífélagahópnum og því að hún hafi verið treg að fara heim til sín fyrr en seintog um síðir og tali mikið um að hún sé ein heima. Í bréfi frá 12. júní 2015segir að undanfarið hafi borið á óöryggi og þráhyggjueinkennum hjá telpunni.Hún hafi kvartað undan stríðni og áreiti í formi SMS-skilaboða með niðrandiummælum. Hún eigi þó vinkonur sem séu góðar við hana og standi með henni þegará móti blási. Sjálf kvarti hún undan þreytu og þá hafi hún litla matarlyst.Námsleg staða hennar sé langt fyrir neðan meðallag miðað við jafnaldra nema ílestri og hún þurfi aðstoð í öllum námsgreinum. Farið sé að bera á uppgjöf ínámi og hún farin að finna fyrir vanmætti. Lýst var áhyggjum af velferð C ogtalin þörf á að efla utanumhald og stuðning við hana. Stuðningur sem veitturhafi verið inni á heimilinu sé mjög mikilvægur.Í umsögnumsjónarkennara C í [...] frá október 2015 kemur fram að C hafi verið óörugg íbyrjun skólaárs og vör um sig. Úr því hafi þó dregið eftir því sem hún aðlagastumhverfinu en hún leiti enn eftir stuðningi og öryggi. Hún fái sérstakanámsaðstoð í skólanum og námsleg staða sé viðunandi. Hún eigi við greinileganathyglisbrest að etja sem hafi áhrif á getu hennar til að halda sig að verki ínáminu. Samskipti hafi gengið vel við samnemendur en hún eigi stundum erfittmeð að lesa í hegðun annarra. Í greinargerðF um líðan C kemur fram að hún mælist með mikinn kvíða sem komi fram í streituog líkamlegum einkennum kvíða ásamt félags- og aðskilnaðarkvíða. Einnig hafikomið fram talsverð vanvirkni. Fram kemur að telpan hafi verið mjög vör um sigí viðtölum og meðvituð um það ástand sem nú ríkti. Taldi hún það stafa af þvíað þær systur hafi alltaf verið að rífast og það hafi komið kvartanir. Hún eigierfitt með að treysta öðrum og sé mjög næm og viðkvæm fyrir því sem hún sjái ogheyri. Hún sakni stefndu mjög mikið, hugsi mikið um hana og hve erfitt sé aðfara frá henni. Þá líði henni „stundum illa og stundum vel“ hjáfósturforeldrum.Upplýsingarúr ungbarnaeftirliti D voru jákvæðar um þroska og umönnun hennar. Hið sama másegja um upplýsingar úr leikskóla en í október 2011 var talið of snemmt aðleggja mat á námslega stöðu. Hún er sögð ekki enn farin að tala en skiljieinföld skilaboð. Í maí 2012 er tekið fram að hún mæti oft mjög seint ámorgnana og sé þá mjög æst. Hún eigi erfitt með að skilja leiðbeiningar ogleikreglur. Ljóst sé að hún standi jafnöldrum sínum nokkuð að baki í námslegumþroska. Samkvæmt upplýsingum frá janúar og nóvember 2013 ber enn á slæmrimætingu á morgnana sem leiði til þess að hún missi af hópastarfi. Námsleg staðasé fyrir neðan meðallag. Í umsögnumsjónarkennara D í [...] frá október 2015 kemur fram að námsleg staða hennarsé frekar slök í lestri og flokkist í svokallaðan áhættuflokk hvað ýmsa þættivarðar. Í stærðfræði þurfi hún aðstoð og þá skorti hana einbeitingu í náminu ogdaglegum athöfnum. Henni semji yfirleitt vel við börnin og taki tiltali ef meðþurfi.Í greinargerðF sálfræðings kemur fram að telpan saknar stefndu þegar hún er ekki hjá henni.Einnig sakni hún fósturforeldra sinna þegar hún er ekki hjá þeim og er sérlegahænd að fósturföður. Hún þurfi mikla aðstoð við nám en það geti verið vegnabreytinga á aðstæðum. Geti börn á þessum aldri tekið stórt framfarastökk íþroska þegar þau komi í meira örvandi umhverfi en þau hafi áður verið í.Sálfræðingur metur stöðu telpunnar góða miðað við það sem hún hafi gengið ígegnum og telur það örugglega stafa af því að hún nái að „draga til sín“ alltþað góða sem hún fái frá fósturforeldrum.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfu sína um forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d-liðar 1. mgr. 29.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Það er mat stefnanda,með hliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé að líkamlegri ogandlegri heilsu telpnanna þriggja sé hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra.Stefnandi telur að stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki til aðtryggja öryggi telpnanna og fullnægjandi uppeldisskilyrði til frambúðar áheimili stefndu. Stefnda sé að mati stefnanda óhæf til að fara með forsjá dætrasinna og veita þeim það öryggi, skjól og þá umhyggju sem ætlast er til aðforeldri veiti barni sínu og ætla verður að þeim sé nauðsynlegt til að ná aðþroskast og dafna með eðlilegum hætti. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoðastefndu á víðtækan hátt en afskipti barnaverndaryfirvalda hafi staðið frá 2008með hléum en samfellt frá 2011, en sú aðstoð hafi ekki gagnast henni semskyldi. Þá telur stefnandi að gögn málsins sýni, svo ekki verði um villst, aðdaglegri umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu og telpnanna sé alvarlegaábótavant með hliðsjón af aldri þeirra og þroska. Stefnandi telur fullvíst aðlíkamlegri og andlegri heilsu svo og þroska telpnanna sé hætta búin sökum þessað stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjá þeirra vegnagreindarskorts og breytni eins og málum er háttað. Stefnanditelur stuðningsaðgerðir fullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu.Leitast hafi verið við að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið ogaðstæður hafi leyft, svo og að beita eins vægum úrræðum gagnvart henni og unnthefur verið hverju sinni. Mikill og margvíslegur stuðningur hafi verið reyndurí mörg ár sem hafi ekki skilað viðunandi árangri til lengri tíma. Stefndavirðist sýna lítið frumkvæði í að veita dætrum sínum þroskavænlegar aðstæður,hún veiti þeim takmarkaða eftirfylgni og stuðningur fagaðila í þeim efnum skililitlum sem engum árangri. Stefnda virðist þannig ekki ná að tryggja að líðansystranna sé viðunandi eða að tryggja þeim þroskavænleg skilyrði. Hagsmunitelpnanna þurfi að hafa að leiðarljósi og virða rétt þeirra til þroskavænlegraaðstæðna. Þær séu allar þrjár með sérþarfir og ljóst sé að stefnda búi ekkiyfir þeirri færni sem til þurfi til að annast þær. Með vísan til alls þessa séþað mat stefnanda að það þjóni hagsmunum telpnanna best að þeim stöðugleika semkominn hafi verið á verði ekki raskað enda sé það í fullu samræmi viðmeginreglu barnaverndarlaga, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna, um aðbarnaverndarstarf skuli stuðla að því að stöðugleiki ríki í uppvexti barna.Krafa stefnanda byggir á því að of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í þvíað láta stefndu fara með forsjá dætra sinna.Önnur barnaverndarúrræðien forsjársvipting séu því ekki tæk nú að mati stefnanda en brýna nauðsyn beritil að skapa telpunum til frambúðar það öryggi og þá umönnun sem þær eigi réttá að búa við lögum samkvæmt. Geti þau stuðningsúrræði sem stefnandi hafi yfir aðráða ekki megnað að skapa telpunum þau uppeldisskilyrði sem þær eiga skýlausanrétt til hjá stefndu. Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt veriðbeitt til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt og sé krafa stefnanda sett framsamkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekkigripið til viðarhlutameiri úrræða en nauðsyn hefur verið.Þá vísarstefnandi til þess að þá séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika íuppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skylda foreldra, sem lögfester í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, að sýna börnum virðingu ogumhyggju, auk þess sem óheimilt er með öllu að beita börn ofbeldi eða annarrivanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkast af þeim mannréttindumbarna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris ogbarns vegist á, séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri ávogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og kemureinnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland er aðili að. Hinu opinberasé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir er mælt um í stjórnarskrálýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og ákvæðisamnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá eigireglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994 og í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr.lög nr. 10/1979. III.Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda telurað krafa stefnanda um að hún verði svipt forsjá barna sinna brjóti í bága viðfjölmargar meginreglur barnaverndarlaga. Stefnda telur að svipting forsjárhennar yfir telpunum sé andstæð hagsmunum og vilja þeirra eins og fram komi ígögnum máls en það úrræði brjóti gegn 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Stefndageti vel annast telpurnar með stuðningi og búið þeim nauðsynleguppvaxtarskilyrði. Hún sé meðvituð um þörf sína fyrir stuðning inni á heimilinuen telji að ekki hafi verið nægileg festa í þeim sem veittur var og skipulagiúrræða hafi verið ábótavant.Stefnda telurlagastoð skorta varðandi kröfu stefnanda og vísar því til stuðnings aðallegatil meginreglna barnaverndarlaga nr. 80/2002 um meðalhóf máli sínu tilstuðnings. Stefnda kveðst hafa verið í samvinnu við Barnavernd, farið íforsjárhæfnismat sem og heimilað stuðning inni á heimilinu í formi margs konartilsjónar og ráðgjafar og hafi hún þannig fallist á það sem Barnaverndkrafðist. Taldi hún að með því gæti hún stutt við bakið á dætrum sínum, eneldri tvær dæturnar séu mjög erfiðar í hegðun. Stefnda telur að meðalhófs hafiekki verið gætt varðandi málsmeðferð alla í máli stefndu og dætra hennar. Ekkihafi verið ráðist í þá vinnu sem nauðsynleg hafi verið fyrir stefndu ogtelpurnar og því eigi enn eftir að reyna önnur og vægari úrræði til þess aðkoma í veg fyrir að fjölskyldunni verði sundrað. Friðhelgi fjölskyldunnar erein af grundvallarmannréttindum sem ekki megi svipta foreldra og börn og þvíberi að hafna kröfum stefnanda um sviptingu forsjár stefndu yfir börnumsínum. Stefnda telurað ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið ferðinni allt frá því að fyrst hafi veriðrætt um vistun telpnanna utan heimilis. Hafi stefnandi þannig markvisst dregiðúr möguleikum stefndu til að byggja upp forsjárhæfni sína og það þrátt fyrirsamvinnu stefndu. Þá telur stefnda að stefnandi hafi brotið gegnrannsóknarskyldu sinni þar sem eitt hafi verið látið yfir allar ganga óháðþörfum þeirra. Telpurnar séu ólíkar og hafi hver og ein sínar sérþarfir.Stefnda vísar til ákvæðaBarnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr. 19/2013. Skuldbinda aðildarríkisamningsins sig í inngangi til að veita fjölskyldunni, sem grundvallareiningusamfélagsins, eðlilegt umhverfi til vaxtar og velfarnaðar og einnig aðviðurkenna að barn eigi að fá að alast upp innan fjölskyldu, við hamingju, ástog skilning. Í 8. gr. samningsins skuldbinda íslensk stjórnvöld sig til aðvirða rétt barns til að viðhalda því sem auðkennir það sem einstakling, þ.m.t.fjölskyldutengslum. Þessi ríka skylda er eitt af grundvallaratriðum í réttindumbarns og stjórnvöldum með öllu óheimilt að ráðast í viðlíka aðgerðir og nú eruuppi án þess að hafa með öllum ráðum gert sitt til að veita fjölskyldunni lið,en ekki sundra, líkt og unnið hefur verið að undanfarna mánuði að mati stefndu.Loks vísar stefnda í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994,sem skuldbindi einnig íslensk stjórnvöld til að virða friðhelgi fjölskyldustefndu og ganga eigi á þann rétt nema brýna nauðsyn beri, til verndar heilsueða rétti stúlknanna. Telur stefnda því ljóst að lagastoð skorti fyrir svoalvarlegu inngripi sem forsjársvipting sé.IV.NiðurstaðaÍ máli þessugerir stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá dætra sinna og er krafanreist á a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmta-lið málsgreinarinnar er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómiað foreldrar skuli sviptir forsjá telji nefndin að daglegri umönnun, uppeldi eðasamskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þessog þroska en samkvæmt d-lið telji hún fullvíst að líkamlegri eða andlegriheilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu ljóslegavanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna fíkniefnaneyslu, geðrænnatruflana eða greindarskorts, eða vegna þess að breytni foreldranna sé líklegtil að valda barni alvarlegum skaða. Samkvæmt 2.mgr. 29. gr. barnaverndarlaga skal kröfu um sviptingu forsjár því aðeins geraað ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkaraðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Helgast hin mikla áhersla ámeðalhóf af því að hér er um að ræða það úrræði sem gengur lengst af úrræðumlaganna. Eins og áðurgreinir á mál þetta sér langa forsögu en upphaf þess má rekja til tilkynningará árinu 2008 er laut að vanrækslu dætra stefndu, sem þá voru tvær. Tilkynningarsem lutu m.a. að andlegu ofbeldi og óviðundandi aðstæðum telpnanna héldu áframað berast á árinu 2010 og enn allt fram á síðasta ár. Samtals bárust 27tilkynningar á tímabilinu, oftast nafnlausar. Af því tilefni gripubarnaverndaryfirvöld til þeirra aðgerða sem áður hefur verið lýst og voruafskipti þeirra svo til samfelld frá árinu 2010, fyrir utan stutt tímabil þegarmálinu var lokað og vísað á Þjónustumiðstöð [...]. Stefnda hefurein alið dætur sínar upp með takmarkaðri aðkomu fjölskyldu sinnar.Ágreiningslaust er að ytri aðbúnaður telpnanna hefur verið í lagi og honum velsinnt enda í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Samkvæmt upplýsingum úr skólavoru telpurnar glaðlyndar að eðlisfari og virtist almennt líða vel, þar tilbreytingar urðu eins og síðar er getið um. Fram kemur að telpurnar mættu mjögoft seint í skólann en ástæða þess var oftast sú að mæðgurnar sváfu allar yfirsig. Samskipti við stefndu virðast almennt hafa gengið vel, hún sinnti fundum ískóla og lagði sig fram. Telpurnareiga allar við þroskafrávik að stríða. Þær eldri hafa báðar fengið greiningu ogeru hegðunarvandamál C veruleg. Sú yngsta hefur ekki fengið greiningu en hefurþegar dregist aftur úr í þroska og í námslegu tilliti. Eldri telpurnar fengufljótlega sérhæfða aðstoð í grunnskóla sem síðar var aukin til muna auk þesssem ábyrgð á heimanámi telpnanna var tekin að langmestu leyti af herðum stefnduog færð til skólans. Stefnda telursig nægilega hæfa til að gegna forsjárskyldum sínum fái hún ákveðinn stuðningstefnanda. Vísar hún í þessu sambandi til fyrra forsjárhæfnismats E,sálfræðings, frá 3. janúar 2014. Bendir hún á í þessu sambandi að hún eigiþrjár krefjandi dætur sem allar hafi mismunandi þarfir. Hún telur að stefnandigangi of langt með kröfu sinni. Hafi meðalhófs ekki verið gætt enda hafi ekkiverið látið reyna nægilega á önnur vægari úrræði áður en gripið var til þessráðs að aðskilja mæðgurnar. Meðofangreindu forsjárhæfnismati var stefnda greind með verulega þroskaskerðingu.Komu fram tillögur sálfræðingsins um langtímastuðning við stefndu og nálgun aðteknu tilliti til þessa en ljóst væri að hana skorti skilning og getu til aðstanda ein að ýmsum þáttum uppeldis telpnanna. Frá árinu2012 voru gerðar samtals 10 meðferðaráætlanir en meginmarkmið þeirra, fram tilþess tíma er telpurnar voru tímabundið vistaðar utan heimilis, var að styrkjastefndu til að gegna forsjár- og uppeldisskyldum til samræmis við þau markmiðsem fram koma í 2. gr. barnaverndarlaga en ákvæðið kveður á um að leitast skulivið að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverkisínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Þannig erljóst að barnaverndarstarf skal miða að því að halda fjölskyldum sameinuðum svolengi sem það þjónar hagsmunum barnanna. Einsog áður er gerð ítarleg grein fyrir og staðfest var með skýrslum vitna fyrirdómi var stefndu veittur víðtækur stuðningur af hálfu stefnanda ogþjónustumiðstöð um langt skeið. Þetta kom sér í lagi skýrt fram í nákvæmriskýrslu G, félagsráðgjafa. Aðstoðin fólst m.a. í fjárhagslegum stuðningi,aðstoð við að vakna á morgnana og einstaklingsmiðaðri þjónustu inni á heimilistefndu þar sem ýmist hún ein eða mæðgurnar saman fengu handleiðslu fagaðilavið ýmsa þætti daglegs lífs og innbyrðis samskipti. Þrátt fyrir allaofangreinda aðstoð héldu tilkynningar áfram að berast. Því var ákveðið að vistatelpurnar á Vistheimili barna þar sem viðunandi árangur hafði ekki náðst við aðstyrkja stefndu í uppeldishlutverki sínu, m.a. vegna samskiptavanda hennar ogtelpnanna. Eins og áður segir batt stefnda enda á þá dvöl, hafnaði frekariúrræðum Barnaverndar en þáði tilsjón frá þjónustumiðstöð. Eftirað forsjárhæfnismat lá fyrir tók við áframhaldandi aðstoð þjónustumiðstöðvar. Ílok árs taldi stefnandi sýnt að frekari aðstoð þyrfti að koma til og samþykktistefnda sérhæfða úrræðið Ylfa sem áður er lýst. H þroskaþjálfi kom fyrir dóminnog lýsti þeirri kennslu og aðstoð sem stefndu og telpunum var veitt hjá Ylfa.Komu tveir þroskaþjálfar á heimilið í samtals fimm mánuði en félagsráðgjafi ávegum Stuðningurinn heim tók við hluta af heimsóknum síðustu tvo mánuðina og veittistefndu aðstoð. Ekki verður annað séð en að með úrræðunum hafi verið unniðmarkvisst að ákveðnum markmiðum og var um mjög mikinn stuðning að ræða.Upplifun telpnanna var jákvæð og virtust þær ná ákveðnum árangri og færni í aðnýta sér kennsluna. Smám saman kom í ljós að stefnda var ekki til samvinnu oghafnaði aðstoð Ylfa og Stuðningsins heim. Bera gögn málsins með sér aðtortryggni stefndu jókst í garð þeirra aðila sem veittu henni þjónustuna, enþað hafði einnig ítrekað komið í ljós þegar telpurnar voru yngri. Sér dómurinnþví ekki efni til að fallast á það með stefndu að annmarkar hafi verið ástuðningnum. Gagnrýnistefndu beinist eins og áður segir fyrst og fremst að því að ekki hafi veriðgert nóg til að styrkja hana í uppeldishlutverkinu áður en gripið var til þessráðs að vista telpurnar utan heimilis og í kjölfarið að krefjastforsjársviptingar. Að mati dómsins þykir einsýnt að líta verði heildstætt tilvinnslu málsins og þeirra úrræða gripið var til. Að virtri niðurstöðu fyrraforsjárhæfnismats þóttu einstaklingsmiðuð úrræði inni á heimilinu henta þörfumstefndu best enda ólíklegt að hefðbundin uppeldisnámskeið myndu skila henniárangri miðað við þroskastöðu hennar. Þrátt fyriráberandi teikn á lofti um að velferð dætra stefndu væri hætta búin í umsjástefndu og efasemdir um að hún gæti valdið hlutverki sínu var stefndu ítrekaðgefið tækifæri til þess að sýna fram á að hún gæti með stuðningi tileinkað séruppeldisaðferðir og samskiptatækni við dætur sínar. Verður að telja líklegt aðhér hafi skipt máli að stefnda hafði alla tíð verið reglusöm og hún hafði tilað bera ákveðna elju og áhuga á dætrum sínum. Einnig þáði hún ráðleggingar ogvar kurteis í framkomu. Augljóst var að verkefnið sem hún stóð frammi fyrir varærið vegna greininga og hegðunarvandamála eldri telpnanna og tók stuðningurinninn á heimilið mið af því. Dómurinn telur því að ekki fái staðist að stefnandihafi ekki tekið mið af þörfum stefndu við mat á viðeigandi úrræðum hverjusinni. Sjá má af gögnum málsins að komið var til móts við óskir stefndu eins oghægt var hverju sinni. Afstaða stefndu var mjög skýr varðandi ákveðin úrræði oghvernig hún kaus að nýta þau. Þá afþakkaði hún stuðningsfjölskyldu ítrekað oggaf fyrirmæli um að fjölskylda hennar yrði ekki upplýst um stöðu málsins. Varsvo bæði fyrir og eftir að hún naut stuðnings lögmanns og varsjálfsákvörðunarréttur hennar virtur í þessum efnum.Dómurinnbendir á að takmarkaðar upplýsingar eru til um umönnunarhæfni stefndu ogtengslamyndun hennar og telpnanna í bernsku þeirra. Fyrstu mánuðir og ár í lífihvers barns er mikilvægur mótunartími sem hefur afgerandi áhrif áframtíðarþroskamöguleika þess. Því er engin leið að vita að hve miklu leyti þæraðstæður hafa mótað þroskastöðu telpnanna eins og hún birtist í dag.Ágreiningslaust er að tengsl mæðgnanna eru sterk í dag þó dregið hafi úrtengslum stefndu og B. Hins vegar tekur dómurinn undir það mat E sálfræðingssem hann áréttaði hér fyrir dómi að draga mætti gæði tengslanna í efa. Stefndaer að mörgu leyti mjög háð telpunum og hafði það sýnilega hamlandi áhrif ámöguleika þeirra til félagslegrar örvunar. Kom ítrekað fyrir að stefnda hafnaðitómstundum og öðrum stuðningi sem eldri telpurnar höfðu þörf og vilja til aðnjóta, sér í lagi B. Í einhverjum tilvikum kom til undanlátssemi sem endurspeglareinn þátt vandans sem stefnda glímir við, þ.e. hún hversu illa hún er í stakkbúin til að takast á við andstreymi, að setja telpunum mörk almennt séð og aðbeina þeim í uppbyggilegan farveg. Á árinu 2015fór að halla verulega undan fæti hjá eldri telpunum eins og fram kemur í gögnumfrá skóla en teikn voru um það nokkru áður. Líðan þeirra versnaði, svo ogfélagsleg staða. Lýstu skólayfirvöld og fulltrúar Ylfu verulegum áhyggjum af Bsem vildi ekki lifa lengur. Ljóst var að hún treysti sér ekki til að leita tilmóður sinnar og berlega kom í ljós að hún var vanrækt tilfinningalega. Eins ogáður er lýst greip stefnandi ekki til aðgerða fyrr en í kjölfar lokaskýrsluYlfu frá júní 2015 þar sem fullyrt var að stuðningur við heimilið værifullreyndur og lýst yfir þungum áhyggjum af telpunum öllum og aðstæðum þeirra.Efast væri um hæfni stefndu til að ala telpurnar upp enda skorti hana innsýn íþarfir þeirra. Að meginstefnu til er samhljómur í lokaskýrslu Stuðningsins heimfrá sama tíma. Á þessumtímapunkti taldi stefnandi brýna nauðsyn bera til að vista telpurnar í tvománuði utan heimilis en eins og áður er rakið féllst Héraðsdómur Reykjavíkur ááframhaldandi vistun í fjóra mánuði. Seinnaforsjárhæfnismat E sálfræðings frá nóvember 2015 hefur að geyma afdráttarlausaniðurstöðu um að stefnda sé ekki nægilega hæf til þess að fara með forsjá dætrasinna áfram. Þá hafi stuðningsúrræði við stefndu persónulega og í uppeldislegutilliti verið fullreynd. E kom fyrir dóminn og rökstuddi niðurstöðuna á skilmerkileganhátt. Kvað hann stefndu vissulega eiga við þroskahömlun að stríða en lagðiáherslu á að ekki sé sjálfgefið að greindarskerðing rýri forsjárhæfni. Hinsvegar hafi nú ítrekað komið í ljós og það þrátt fyrir óvenjulega mikinn ogsérhæfðan stuðning við stefndu inni á heimilinu að hún hefur ákveðnapersónueiginleika sem hafi hindrandi áhrif á gang úrræða. Jafnvel það úrræðisem henni líkaði best hafi ekki dugað. Þessir persónueiginleikar hafi veriðfyrir hendi er fyrra mat var framkvæmt en neikvæð áhrif þeirra hafi ágerstsíðan þá. Staða stefndu hafi þannig versnað, svo og staða telpnanna. Taldi hannótvírætt að öryggi og þroska telpnanna væri ekki borgið á heimili stefndu. Dómurinntekur undir niðurstöður sálfræðingsins. Í dag eru dætur stefndu orðnar nokkuðstálpaðar og tími mótunar geðtengsla liðinn. Hins vegar hafa þær enn yfir aðbúa aðlögunarfærni og hæfni til þess að falla inn í ákveðinn ramma fái þærforsendur til þess eins og fagaðilar hafa bent á. Það er samdóma álit þeirrafagaðila sem komu fyrir dóminn og gáfu álit sitt á þeim vanköntum sem stæðustefndu fyrir þrifum að þeir væru, að hana skorti innsæi í eigin vankanta, aðhún ofmæti getu sína sem uppalanda auk þess sem hana skorti innsæi í þarfirtelpnanna. Glögglega kom fram í skýrslu stefndu fyrir dómi að hún telur vandannekki felast í eigin vanköntum heldur annarra. Dómurinn telur að samspilofangreindra persónueiginleika og slakrar greindar stefndu hafi valdið því aðþau ótal mörgu úrræði og aðstoð sem henni bauðst skiluðu litlum sem engumárangri. Því sé mál hennar í dag komið í þennan farveg.Telpunum varskipaður talsmaður í samræmi við 3. mgr. 46. gr. barnaverndarlaga og var leitaðafstöðu þeirra í nokkur skipti frá því að lögð var fram tillaga um vistunþeirra utan heimilis. Ekki þykir efni til að rekja efni greinargerðanna ogverður ekki annað séð en að samviskusamlega hafi verið reynt að koma óskumtelpnanna til skila. Fram kom að telpurnar vildu hitta stefndu áfram. Þær voruekki á einu máli um það hvernig þær vildu haga heimsóknunum og virtist súyngsta finna minnst fyrir breytingunum. Þær eldri vildu aðspurðar ekki vera íburtu frá móður sinni til 18 ára aldurs. Áður er rakið það sem fram kom íviðtölum hjá F sálfræðingi um líðan telpnanna og óskir þeirra.Samkvæmt 2.mgr. 46. gr. barnaverndarlaga skal gefabarni kost á að tjá sig um mál sem það varðar í samræmi við aldur og þroska ogtaka réttmætt tillit til skoðana þess við úrlausn málsins. Dómarar hittutelpurnar allar skömmu fyrir aðalmeðferð. Þær voru glaðlyndar og ekki bar á vanlíðaní viðtölunum. Hins vegar var augljóst að þroski þeirra var ekki í samræmi viðaldur, sér í lagi þeirra eldri, sem einkum kom fram í erfiðleikum þeirra við aðskilja spurningar og setja hluti í samhengi. Þá voru að auki einkenni ADHD oghegðunarvandamál C áberandi og þurfti að nálgast hana á ákveðinn hátt. Aðspurðgaf B ekki afdráttarlaust svar við því hvar hún vildi búa til langframa en viðnánari umhugsun taldi hún það vera hjá stefndu enda hefði hún róast og værihætt að öskra. Hún kvaðst hafa verið sátt við stuðninginn á heimilinu enstefnda hafi verið ósammála því. B kvað sér líða betur í dag en henni gerði áárinu 2015. Hún kvaðst vera ánægð með nýtt umhverfi, kvað fósturforeldra fínaog skóli, vinkonur og tómstundir veittu henni mikla ánægju. C kvaðst vilja búahjá móður sinni en fram kom að hjá fósturforeldrum væri „stundum gott ogstundum ekki“ sem eru orðrétt sömu svör hennar og hjá F sálfræðingi. Báðareldri telpurnar tóku fram að móðir þeirra saknaði þeirra og liði illa að veraein. D var sjálfri sér nóg og í spjalli við hana kom fram að best væri að sofahjá fósturforeldrum og að þau og C og B væru best við hana.I, talsmaðurtelpnanna, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hún kvaðst hafa rætt við telpurnar ísíðasta skipti 22. nóvember 2015 og var þá falið að leita eftir afstöðu þeirratil varanlegs fósturs. Þær höfðu allar styrkst að mati talsmanns og bjuggu yfirmeira öryggi en í upphafi fósturs. Vitnið greindi frá því að B hefði óskaðeftir samtali við hana daginn fyrir aðalmeðferðina og sagt að hún hefði hugsaðbetur um það sem dómarar hefðu spurt hana um. Hún vildi koma því á framfæri aðhún teldi betra að hún byggi hjá fósturforeldrum áfram. Spurð um ástæðu þess,kvaðst hún ekki vilja fara í gamla skólann sinn en jafnframt ætti hún mjöggóðar vinkonur sem hún vildi halda tengslum við, hún væri í crossfit, sundi ogkór og fósturforeldrar „pössuðu vel uppá hana“. Kvaðst vitnið hafa ritað þettaupp orðrétt eftir telpunni.Dómurinntelur ljóst vera að þrátt fyrir að telpurnar séu ólíkar og þarfir þeirra aðvissu leyti líka, þurfa þær allar vegna þroskastöðu sinnar á festu að halda ogumhverfi sem veitir þeim öryggi og örvun. Slíkar aðstæður verða ekki tryggðarlúti þær forsjá stefndu eins og staða hennar er í dag. Voru þær eldri farnar aðbera augljós merki vanlíðanar og einkenni vanþroska þeirrar yngstu komu sífelltmeira í ljós. Augljóst er að telpurnar verða meira krefjandi fyrir stefndueftir því sem þær eldast og sýna meira sjálfstæði og þar með reynir meira áforeldrahæfni hennar. Þá telurdómurinn einsýnt að þær leiðir sem líklegastar voru taldar til að skila árangrihafi verið notaðar og tæmdar, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Gættistefnandi meðalhófs og er hafnað þeirri málsástæðu stefndu að ómálefnalegsjónarmið hafi ráðið för eftir að tekin var ákvörðun. Þá braut stefnandi ekkirannsóknarregluna við úrvinnslu málsins.Samkvæmt 1.mgr. 4. gr. barnaverndarlaga gildir sú meginregla að í starfsemibarnaverndaryfirvalda skulu hagsmunir barnsins sem í hlut á ávallt hafðir ífyrirrúmi og ber þeim í því skyni að grípa til þeirra ráðstafana sem ætla má aðbarninu séu fyrir bestu, sbr. og 1. mgr. 3. gr. sáttmála Sameinuðu þjónanna umréttindi barnsins sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. 2. gr. laga nr.19/2013. Ljóst er að þegar hagsmunir foreldris og barns vegast á skuluhagsmunir barna ráða för. Það er mat dómsins að tryggja þurfi velferð telpnannaog að það verði ekki gert með öðrum hætti en stefnandi hefur krafist. Góðurvilji stefndu og fjölskyldu hennar nú geta ekki breytt þeim staðreyndum sem viðblasa og dregur ekki úr vægi þeirra gagna og framburða sem raktir hafa verið.Með vísan tilþess sem rakið hefur verið telur dómurinn að hagsmunir telpnanna allra krefjistþess að stefnda verði svipt forsjá þeirra. Þykja skilyrði a- og d-liðar 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga uppfyllt. Verður því fallist á kröfu stefnanda umforsjársviptingu. Dómurinn villbenda á að hann telur mikilvægt að litið verði til óska telpnanna um umgengni ísamræmi við 81. gr. barnaverndarlaga. Einnig telur dómurinn mikilvægt aðnákomnum ættingjum telpnanna sé leiðbeint um möguleika þeirra til þess að óskaeftir ítarlegri umgengni en verið hefur. Þá geta telpurnar verið aðilarbarnaverndarmáls þegar þær ná 15 ára aldri.Stefnandikrefst ekki málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda hefur gjafsókn í málinu semtakmörkuð er við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Allur gjafsóknarkostnaðurhennar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennareins og nánar greinir í dómsorði.D Ó M S O R Ð: Stefnda,A er svipt forsjá dætra sinna, B, C og D.Gjafsóknarkostnaðurstefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, Helgu Völu Helgadóttur hdl., sem er ákveðinn 797.940 krónur.Sigríður HjaltestedGuðfinna EydalGuðrún Oddsdóttir
Mál nr. 496/2005
Eignarréttur Fasteign Afréttur Ítak Þjóðlenda Gjafsókn
Með úrskurði 14. nóvember 2003, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda í Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þessi mörk ættu að fylgja jökuljaðri Vatnajökuls eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 og að allt land ofan þessara marka skyldi vera þjóðlenda en eignarlönd neðan þeirra. Í krafðist ógildingar á úrskurðinum annars vegar varðandi landsvæði er tók til jarðarinnar Skaftafells og hins vegar að því er laut að svæðinu austan Kvískerja að austurmörkum Öræfa og viðurkenningar á nánar tilteknum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda á þessum svæðum. Í héraðsdómi var kröfum Í er lutu að fjalllendi Skaftafells vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 6. september 2005. Snerist málið því aðeins um þá kröfu að afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi, sem óbyggðanefnd taldi tilheyra jörðinni Skaftafelli II, auk landsvæðisins austan Kvískerja, skyldi teljast þjóðlenda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. október 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. nóvember 2005, en með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 29. sama mánaðar. Hann krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001, þar sem kveðið var á um mörk þjóðlendna og eignarlanda á nánar tilteknu svæði, sem kennt var við Öræfi í sveitarfélaginu Hornafirði, verði felldur úr gildi að því er varðar þau atriði, sem hér á eftir greinir. Gagnvart stefndu Laufeyju Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáni Benediktssyni og Árna Benediktssyni krefst áfrýjandi þess að dæmt verði að landsvæði á Skeiðarársandi innan landamerkja Skaftafells II sé þjóðlenda með eftirfarandi merkjum: Frá punkti á ströndinni á vesturmörkum svæðisins, sem mál nr. 1/2001 fyrir óbyggðanefnd tók til, að punkti á norðvestur hornmarki Skaftafells II, þaðan í austur eftir landamerkjalínu jarðarinnar að punkti, þar sem lína dregin frá Blátindi í upptök Skeiðarár sker landamerkjalínuna, þaðan í átt til sjávar eftir línunni frá Blátindi að upptökum Skeiðarár þar til að hún kemur í punkt, þar sem hún sker landamerkjalínu Skaftafells og Svínafells á Skeiðarársandi, en loks eftir þeirri landamerkjalínu til sjávar. Gagnvart öðrum stefndu krefst áfrýjandi þess aðallega að allt land austan landamerkja Kvískerja, sem dregin eru frá nánar tilgreindum punkti við ströndina eftir línu, sem liggur þannig að hæsta nef á Miðaftanstindi í Breiðamerkurfjalli beri í mitt skarðið efst á Eyðnatindi í sama fjalli, þar til hún sker jökulrönd Fjallsjökuls, sé þjóðlenda að austurmörkum svæðisins, sem mál nr. 1/2001 fyrir óbyggðanefnd tók til. Til vara krefst áfrýjandi að dæmt verði að Breiðamerkurfjall sé þjóðlenda, sem afmarkist að suðaustanverðu frá punkti í jökulrönd við Hrossadali til norðurs að öðrum punkti í jaðri Breiðamerkurjökuls, en til annarra átta af jökulrönd. Allir framangreindir merkjapunktar eru sýndir á framlögðum uppdráttum, sem afmarka þannig dómkröfur áfrýjanda. Hann krefst þess að auki að sér verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefndu. Stefndu krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi. Dómarar Hæstaréttar, sem skipa dóm í máli þessu, gengu á vettvang ásamt lögmönnum aðila. I. Í samræmi við 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra 13. júlí 2000 að hún hefði á fundi 4. sama mánaðar ákveðið að taka til meðferðar landsvæði í sveitarfélaginu Hornafirði. Áttu mörk þessa svæðis að ráðast af landamerkjum Skaftafells til vesturs, en til austurs af jörðunum Hvalsnesi, Vík, Svínhólum, Reyðará, Bæ, Hlíð og Stafafelli. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að öðru leyti var það afmarkað með línu, sem dregin var um Vatnajökul í samræmi við vinnu samvinnunefndar um svæðisskipulag miðhálendis Íslands. Áfrýjandi lýsti 12. desember 2000 kröfum sínum um mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði. Að því gerðu lét óbyggðanefnd frá sér fara tilkynningu um meðferð svæðisins ásamt útdrætti úr kröfum áfrýjanda og var þetta birt eins og mælt er fyrir um í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Jafnframt var skorað á þá, sem teldu til eignarréttinda yfir landi, sem áfrýjandi krafðist að félli innan þjóðlendna, að lýsa kröfum sínum til óbyggðanefndar innan frests, sem lyki 3. maí 2001. Að liðnum þeim fresti ákvað nefndin að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum, en eitt þeirra, sem kennt var við Öræfi, varð mál nr. 1/2001. Tók það til lands vestast á svæðinu, sem áður var lýst, og náði þannig frá vesturmörkum Skaftafells að Suðursveit í austri, þar sem áður voru mörk Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps á Breiðamerkursandi. Við meðferð málsins fyrir óbyggðanefnd var fyrrgreindum vesturmörkum svæðisins síðan breytt vegna framkomins ágreinings um landamerki Skaftafells og næstu jarðar vestan þess, Núpsstaðar. Af ástæðum, sem skipta hér ekki máli, voru mörk svæðisins færð til austurs og látin ráðast af því hvar eigandi Núpsstaðar taldi landamerki við Skaftafell eiga með réttu að liggja. Samkvæmt Landnámabók nam Þorgerður, ekkja Ásbjörns Heyjangurs-Bjarnasonar, land frá Kiðjakletti hjá Jökulsfelli til Kvíár og bjó hún að Sandfelli. Með þessu hafi hún numið land um allt Ingólfshöfðahverfi milli Jökulsár í vestri og Kvíár í austri. Hrollaugur Rögnvaldsson hafi numið land frá Horni í austri til Kvíár í vestri. Hann hafi síðan gefið land frá Kvíá austur að Jökulsá Þórði illuga Eyvindarsyni, sem hafi búið „undir Felli við Breiðá“. Ekki er ljóst hvort Jökulsá á vesturmörkum landnáms Þorgerðar hafi verið Skeiðará eða annað vatnsfall, sem hafi við landnám runnið til sjávar á öðrum stað en Skeiðará gerir nú og þá væntanlega vestar. Kvíá er talin hafa á þeim tíma fallið til sjávar á sama stað og hún eða Vestari-Kvíá gerir nú, í austri frá Kvíárjökli. Jökulsá á austurmörkum lands Þórðar illuga er talin hafa fallið til sjávar á líkum slóðum og Jökulsá á Breiðamerkursandi gerir nú, en ekki er ljóst hvar hún var nánar. Á landi, sem féll undir landnám Þorgerðar samkvæmt framangreindri lýsingu, eru nú talið frá vestri Skaftafell, þar sem annars vegar er þjóðgarður á eignarlandi áfrýjanda Skaftafelli I og III og hins vegar jörðin Skaftafell II, sem tilheyrir stefndu Laufeyju Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáni Benediktssyni og Árna Benediktssyni. Þá taka við jarðirnar Svínafell I, II, III og IV, sem eru í einkaeigu, eyðijörðin Sandfell, sem er í eigu áfrýjanda, og síðan Hof I, II og IV og Litla-Hof, Fagurhólsmýri I, II og III og Hnappavellir I til VIII, en síðastnefndar fimmtán jarðeignir munu allar vera í einkaeign. Áfrýjanda greinir á við eigendur Skaftafells II um hvar vesturmörk landnáms Þorgerðar kunni að hafa verið, en að öðru leyti er óumdeilt í málinu að land, þar sem allar fyrrnefndar jarðeignir eru nú, hafi í öndverðu verið numið. Á landinu, sem Þórður illugi er sagður hafa fengið úr landnámi Hrollaugs, er nú vestast jörðin Kvísker. Austan við hana er engin byggð lengur að mörkum svæðisins, sem mál nr. 1/2001 fyrir óbyggðanefnd tók til. Þar munu á hinn bóginn áður hafa verið jarðirnar Fjall og Breiðármörk. Sú síðarnefnda ber öðrum þræði í gögnum málsins heitið Breiðamörk, en mun áður einnig hafa verið nefnd Breiðá. Landnámsjörð Þórðar illuga virðist almennt vera talin hafa verið Fjall, en hún var næst fyrir austan Kvísker. Bærinn að Fjalli er talinn hafa staðið undir Bæjarskeri við suðausturhlíðar Breiðamerkurfjalls. Stefndu Þorlákur Örn Bergsson, Guðjón Bergsson, Anna Sigríður Jóhannsdóttir, Knútur Bruun, Ásdís Gunnarsdóttir, Sigurður Magnússon, Sigríður Stefánsdóttir, Sigurjón Gunnarsson og Gunnar Sigurjónsson, sem munu vera eigendur Hofs I, II og IV og Litla-Hofs, kveðast jafnframt eiga Fjall, sem þau telja hafa fallið til jarðarinnar Hofs eins og nánar greinir hér síðar. Jörðin Breiðármörk er talin hafa verið næst austan við Fjall og náð að mörkum Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps, en óljóst er hvar bærinn á þeirri jörð kann að hafa staðið. Stefndi Kvísker ehf. telur til eignarréttar yfir helmingshlut í Breiðármörk, en yfir hinum helmingnum stefndu Ólafur K. Óskarsson, Benedikt Kristjánsson, Guðbjörg Ágústsdóttir, Margrét Bogadóttir, Guðrún Agnars Jónsdóttir, Árný Margrét A. Jónsdóttir, Torfi Agnars Jónsson, Helga Agnars Jónsdóttir, Jónas Runólfsson, Ingunn Norðdahl, Hulda Höydahl, Aldís Einarsdóttir, Margrét Daisy Clough, Kristján Runólfsson, Hrönn Ásgeirsdóttir, Hrefna Sigríður Morrison, Helga Bjarnadóttir, Jón Bjarnason, Ásta Bjarnadóttir og Sigríður Bjarnadóttir. Óumdeilt er í málinu að land Fjalls og Breiðármerkur hafi verið numið í öndverðu. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi þess að mörk milli eignarlanda og þjóðlendna til fjalla í Öræfum yrðu dregin eftir nánar tilgreindum línum, sem fylgdu ýmist jökulrönd eða markaðar voru með punktum í hálendi neðan jökuls. Hann krafðist þess einnig að tiltekinn hluti Skeiðarársands yrði þjóðlenda, svo og allt land austan merkja jarðarinnar Kvískerja. Eigendur allra jarðeigna á svæðinu, sem voru í einkaeign, andmæltu kröfum áfrýjanda, auk þeirra, sem töldu samkvæmt áðursögðu til réttinda yfir landi Fjalls og Breiðármerkur. Óbyggðanefnd felldi úrskurð á málið 14. nóvember 2003. Samkvæmt honum voru mörk milli eignarlanda og þjóðlendna látin fylgja jökuljaðri eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998 og allt land ofan þess jaðars þannig þjóðlenda, en allt neðan hans eignarland, þar á meðal áðurnefnd svæði á Skeiðarársandi og austan merkja Kvískerja. Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 20. maí 2004 til að fá hnekkt niðurstöðu óbyggðanefndar um fyrrgreind svæði á Skeiðarársandi og austan Kvískerja, sem hann krafðist gagnvart stefndu að dæmt yrði að væru þjóðlendur. Jafnframt beindi hann kröfum að sjálfum sér um að úrskurður nefndarinnar yrði felldur úr gildi að því er varðar mörk þjóðlendna og eignarlands jarða hans Skaftafells I og III, svo og að viðurkennt yrði að þau mörk bæri að draga á annan nánar tiltekinn veg. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknuð af kröfum áfrýjanda, en kröfum hans á hendur sjálfum sér var vísað frá dómi. Áfrýjandi kærði ákvæði héraðsdóms um síðastnefnt atriði til Hæstaréttar, sem staðfesti það með dómi 6. september 2005 í máli nr. 367/2005. Hér fyrir dómi snýr mál þetta eingöngu að fyrrgreindum dómkröfum áfrýjanda, sem lúta að því að dæmt verði að nánar afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi sé þjóðlenda ásamt því landi, sem átti undir jarðirnar Fjall og Breiðármörk frá austurmerkjum Kvískerja að mörkum, sem áður voru milli Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps. Samhliða máli þessu er rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 454/2005, sem Kvísker ehf. höfðaði á hendur áfrýjanda til að fá hnekkt ákvæði sama úrskurðar óbyggðanefndar um að Ærfjall, sem umlukið er Hrútárjökli og Fjallsjökli, sé þjóðlenda, svo og til viðurkenningar á því að það sé eignarland jarðarinnar Kvískerja. Einnig er rekið hér fyrir dómi mál nr. 345/2005 milli áfrýjanda annars vegar og Sameigendafélags Fells og Einars B. Einarssonar hins vegar, sem telja til eignarréttar yfir jörðinni Felli, en hún liggur austan Breiðármerkur. Varðar það mál hluta úrskurðar óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 2/2001. II. Dómkröfur áfrýjanda á hendur stefndu Laufeyju Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáni Benediktssyni og Árna Benediktssyni snúa sem áður segir að því að dæmt verði að nánar afmarkað landsvæði á Skeiðarársandi sé þjóðlenda. Í stórum dráttum er þetta allt land sunnan Skeiðarárjökuls að frátalinni landræmu næst honum og fylgja mörk þess í vestri ætluðum merkjum Skaftafells við Núpsstað, sem ágreiningur er um samkvæmt áðursögðu, en í austri beinni línu til suðurs frá eystri brún jökulsins, þar til hún sker sunnarlega á sandinum landamerkjalínu Skaftafells við Svínafell, sem ræður síðan mörkum svæðisins til sjávar. Áfrýjandi telur land þetta vera utan við vesturmörk landnáms Þorgerðar í Ingólfshöfðahverfi og séu engar haldbærar heimildir fyrir því að það hafi síðar orðið háð beinum eignarrétti. Landið á Skeiðarársandi, sem hér um ræðir, er nú lítt gróið, en þar er einkum að finna melgresi, sem breiðst hefur nokkuð út norður eftir sandinum. Samkvæmt rannsóknum sérfræðinga, sem gerðar voru að tilhlutan óbyggðanefndar, hafa jökulvötn á þessu slóðum vaxið talsvert eftir landnám og færst úr stað eftir því sem Skeiðarárjökull gekk fram, en talið er að jaðar hans geti á þeim tíma hafa verið allt að 10 km norðar en nú er. Þessar breytingar geti hafa spillt gróðri á þessu svæði, sem hafi verið öllu meiri við landnám. Í málinu eru óverulegar sögulegar heimildir um þennan hluta Skeiðarársands, en sagnir munu þó vera um að þar hafi verið einhverjir bæir, sem hafi farið í eyði eftir gos í Öræfajökli 1362. Áreiðanleiki þessara sagna mun hafa verið dreginn í efa. Frá því á síðustu öld mun þetta land ekki hafa verið nýtt til annars en beitar og efnistöku, auk fjörunota. Í ódagsettri landamerkjaskrá Skaftafells, sem lesin var á manntalsþingi að Hofi 5. maí 1890 og færð í landamerkjabók Skaftafellssýslu, var merkjum jarðarinnar lýst á eftirfarandi hátt: „Milli Skaptafells og Svínafells eru landamerki á Freysnesi úr stórum steini framan undir jöklinum og í stein ofan við veginn og þaðan í vörðu fram í Nesinu. Móti jörðunni Núpstað á Skaptafell land svo langt vestur að Súlnatindar beri hver í annan.“ Skjal þetta var áritað um samþykki af eigendum og umráðamönnum jarðanna, sem lágu að Skaftafelli að vestan og austan, Núpsstaðar og Svínafells. Landamerkjabréf þetta var gert í samræmi við ákvæði þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882. Óumdeilt er að landið á Skeiðarársandi, sem áfrýjandi krefst að dæmt verði að sé þjóðlenda, fellur nú innan jarðarinnar Skaftafells II, eins og merkjum var lýst samkvæmt framansögðu. Þótt landamerkjabréfið geti haft sönnunargildi um mörk eignarlands Skaftafells með því að það var áritað um samþykki af eigendum aðliggjandi jarða, þinglesið og fært í landamerkjabók, verður að líta til þess að ekki var á valdi eigenda jarðarinnar að auka með landamerkjabréfinu við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður hafði verið. Getur landamerkjabréf þetta því ekki eitt og sér nægt gegn andmælum áfrýjanda til að sanna beinan eignarrétt eigenda Skaftafells II að landinu á Skeiðarársandi, sem deilt er um í málinu, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu, sbr. dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3796. Í málinu liggja hvorki fyrir eldri heimildir um merki Skaftafells til vesturs umfram það, sem leitt verður af áðurgreindri frásögn í Landnámabók, né önnur gögn til stuðnings því að landið, sem ágreiningur er um, hafi í öndverðu verið numið til eignar og þannig orðið hluti jarðarinnar. Til þess verður á hinn bóginn að líta að í tengslum við ráðagerðir um stofnun þjóðgarðs í Skaftafelli gáfu tveir af þáverandi eigendum jarðarinnar, Ragnar Þ. Stefánsson og Jón Stefánsson, út afsal 13. maí 1966 handa „Náttúruverndarráði vegna ríkissjóðs“ fyrir hluta hennar. Í afsalinu, sem meðal annars var undirritað af menntamálaráðherra fyrir hönd kaupandans, sagði að landamerkjaskrá frá 5. maí 1890 lægi fyrir og væru „landamerki við það miðuð við söluna.“ Þar sagði einnig: „Jarðirnar eru seldar með húsum og öllum gögnum og gæðum að undanskildum Skeiðarársandi og þeim hlunnindum, sem honum og fjörunni fylgja fyrir framan línu, sem hugsast dregin frá Lómagnúpi á Nyrðri-Menn á Hafrafelli og þaðan í sömu stefnu á mörk Skaftafells og Svínafells ...“. Náttúruverndarráð fyrir hönd ríkissjóðs fékk síðan afsal frá öðrum eiganda Skaftafells fyrir hans hluta í jörðinni 13. júlí 1966. Menntamálaráðherra og Ragnar Þ. Stefánsson gerðu samning 4. júní 1969 um að fela gerðardómi, skipuðum þremur mönnum, að draga landamerkjalínu samkvæmt fyrrgreindu afsali 13. maí 1966 „til ríkissjóðs“, svo og að „framkvæma landskipti milli samningsaðila á öllu óskiptu landi jarðarinnar Skaftafells.“ Við landskiptin, sem gerðardómurinn kvað á um 25. nóvember 1969, var stór hluti landsins, sem kom í hlut Ragnars Þ. Stefánssonar og Jóns Stefánssonar og er nú jörðin Skaftafell II, það sama og deilt er um í þessum þætti málsins. Þá liggur fyrir yfirlýsing Náttúruverndarráðs 2. nóvember 1987, sem virðist hafa verið gerð vegna stofnunar nýbýlis í Freysnesi í landi Skaftafells II, en þar sagði meðal annars eftirfarandi: „Milli lögbýlisins Skaftafell og þjóðgarðsins að Skaftafelli eru landamerki sem hér segir: Frá „Sýslusteini“ sem er við þjóðveg, á landamörkum Skaftafells og Núpstaðar, liggja mörkin í beinni línu í merki við Gömlutún. Síðan frá því merki í fremstu nöf Hafrafells og áfram í sömu stefnu í landamörk Skaftafells og Svínafells á Svínafellsjökli, sbr. reglugerð um þjóðgarðinn í Skaftafelli nr. 319/1984. Sunnan þessarar línu á lögbýlið allt land Skaftafells, þar gilda áfram þau landamörk, bæði milli Skaftafells og Svínafells og Skaftafells og Núpstaðar, sem landamerkjaskrá, gerð 5. maí 1890 greinir frá. Lögbýlið á alla þá fjöru sem Skaftafelli hefur fylgt.“ Með þessum gerðum hafa menntamálaráðherra og Náttúruverndarráð, sem hafði meðal annars með höndum stjórn þjóðgarða samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd, ítrekað í orði og verki lagt til grundvallar í lögskiptum við þá, sem núverandi eigendur Skaftafells II leiða rétt sinn frá, að landið á Skeiðarársandi, sem hér er deilt um, sé eignarland þeirra, svo sem leitt verður af landamerkjabréfinu frá 1890. Dómkröfur áfrýjanda á hendur stefndu Laufeyju, Önnu Maríu, Stefáni og Árna eru þessu alls ósamrýmanlegar. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu þessara stefndu af kröfum áfrýjanda. III. Með kröfum á hendur stefndu Þorláki Erni Bergssyni, Guðjóni Bergssyni, Önnu Sigríði Jóhannsdóttur, Knúti Bruun, Ásdísi Gunnarsdóttur, Sigurði Magnússyni, Sigríði Stefánsdóttur, Sigurjóni Gunnarssyni og Gunnari Sigurjónssyni leitar áfrýjandi aðallega dóms fyrir því að land, sem talið er að hafi tilheyrt jörðinni Fjalli, sé þjóðlenda, en til vara að svo fari um þann hluta þess, þar sem Breiðamerkurfjall er, innan nánar tilgreindra marka. Í málinu er landið, sem aðalkrafa áfrýjanda tekur til, afmarkað á þann hátt að merki þess í vestri gagnvart jörðinni Kvískerjum verði dregin með línu, sem finnist með því að hæsta nef á Miðaftanstindi í Breiðamerkurfjalli beri í miðju skarðs efst á Eyðnatindi í sama fjalli, og liggi hún til suðausturs frá rönd Fjallsjökuls til sjávar. Merkjum þessa lands í austri gagnvart landi Breiðármerkur er lýst þannig að þau ráðist af beinni línu, sem dregin sé á þeim stað, þar sem hærri þúfan á Mávabyggðum ber austan í Múlahöfuð á Breiðamerkurfjalli. Áfrýjandi ber sem fyrr segir ekki brigður á að þetta sé hluti landsins, sem hermt er í Landnámabók að Þórður illugi Eyvindarson hafi fengið úr landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar, en áfrýjandi telur á hinn bóginn að beinn eignarréttur að því hafi síðar fallið niður og sé það því þjóðlenda. Stefndu, sem þessi þáttur málsins varðar, halda því fram að um sé að ræða eignarland þeirra. Samkvæmt framangreindri afmörkun á landinu, sem hér er deilt um, liggur það milli tveggja samsíða lína, sem stefna í norðvestur frá fjöru, og endar sú, sem ræður merkjum við Kvísker, í Fjallsjökli, en hin, sem ræður merkjum við Breiðármörk, í Breiðamerkurjökli. Bilið á milli þessara lína er um 3 km. Upp frá láglendinu, sem nær að jöðrum þessara tveggja jökla, er Breiðamerkurfjall í um 7 til 9 km fjarlægð frá sjó og gengur það tæpa 7 km inn í jökul þar sem lengst er. Hlíðar fjallsins móts við láglendi eru verulega brattar og er hæsti tindur þess í meira en 900 m hæð. Lítill gróður er á láglendinu, sem að auki liggur að hluta undir Breiðárlóni að norðan og Fjallsárlóni að sunnanverðu, en á milli þeirra rennur nú Breiðá. Breiðamerkurfjall mun vera allvel gróið og nýtt frá Hofi fyrir sumarbeit. Um byggð að Fjalli eru óverulegar heimildir í málinu, en sem fyrr segir mun almennt vera talið að þetta hafi verið landnámsjörð Þórðar illuga. Getum hefur verið leitt að því að jörðin hafi farið í eyði eftir eldgos í Öræfajökli 1362, en óumdeilt er í málinu að víst sé að engin byggð hafi verið þar eftir lok 17. aldar. Ekkert liggur fyrir um hver merki þessarar jarðar voru þegar hún var enn í byggð, en næsta ljóst er að fyrrgreind mörk landsins, sem bera fremur einkenni um fjörumörk, geti vart hafa átt við á þeim tíma. Samkvæmt áliti sérfræðinga, sem óbyggðanefnd aflaði, má ætla að allt undirlendi utan vatna á þessu svæði hafi verið gróið við landnám og birkiskógar náð inn undir jökul. Gróður þessi hafi síðan spillst meðal annars af framgangi Breiðamerkurjökuls og vatnsföllum frá honum, en telja megi að við landnám hafi jaðar hans að minnsta kosti verið 10 km norðar en nú er. Eins og merki Fjalls eru dregin í máli þessu hefur Breiðamerkurjökull gengið yfir þó nokkurn hluta láglendis þar þegar jaðar hans var kominn næst sjó í byrjun 20. aldar og er Breiðamerkurfjall talið hafa verið umlukið jökli frá því um 1700 allt til ársins 1946. Að frátöldu því, sem getið var í Landnámabók, munu elstu heimildir um eignarréttindi yfir landi þessu vera í máldaga Michaels biskups fyrir Klemenskirkju á Hofi frá 1387, en samkvæmt honum átti hún hálft heimaland að Hofi. Auk þess sagði þar: „Þessar ä kirkian jarder. Fiall med ixc. fiỡru.“ Þessarar eignar var ekki getið í máldaga Jóns Sigurðarsonar fyrir sömu kirkju frá árinu 1343. Hennar var heldur ekki getið sérstaklega í næsta máldaga, sem virðist mega finna fyrir kirkjuna, Gíslamáldaga frá því um 1570, en þar sagði að hún ætti hálft heimaland að Hofi, svo og „reka og jtøk og ønnur jtøk ad fornu fare.“ Í vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar var fært 15. september 1641 að „Clemens K[yr]kia ad Hoffe Jj Öræffum a Heima land halfft effter Visitasiu bok Herra Gijsla Jonssonar og handskriffadri Utskrift Herra Oddz Eijnarssonar. Reka og Jtök og önnur Jtök ad fornu Fari, er haldid fra Breidármerkr fioru austur ad Kui skeria fioru köllud 9 [hundruð] fyrer Fialls fit – med greindri Fialls fit og Fiallinu upp.“ Í vísitasíubók Jóns Vídalín var eftirfarandi fært 29. september 1706 varðandi Hofskirkju: „Hun á epter Maldagabokinne og sidare Visitatium Heimaland halft, Reka og Itök, og önnur Itök ad fornufare, sem Mag[i]st[er] Brinjolfur in Visitatione Anni 1641 seiger hallded sie fra Breidamerkur Fiöru austur ad Kvjskeriafiöru, og sie kollud 9 [hundrud] fyrer Fiallsfit. Item seiger sama Visitatio hun eige greinda Fiallsfit, og Fiallid fyrer ofan.“ Í sömu heimild segir um kirkjuna á Sandfelli í Öræfum að hún eigi „Fiörutiu Gielldinga Höfn annars Hundrads i Fiallsland.“ Þá var í vísitasíubók Ólafs Gíslasonar meðal annars fært eftirfarandi 10. september 1748 varðandi kirkjuna á Hofi: „Hun á Heimaland hálft, Reka og Jtök, og önnur Jtök ad fornu fare, sem Mag[is]t[er] Brynjolfur in Visitatione 1641 seger hallded sie, frá Breÿdamerkurfiöru, vestur ad Kvjskerjafiöru, og sie köllud 9 [hundruð] f[yrer] Fialls Fit. Jtem seger sama Visitatia, hun eige grejnda Fialls Fit, og Fialled f[yrer] ofann.“ Í jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709 sagði um Fjall: „Hofskirkjueign. Eyðijörð. Liggur í norðaustur af Breiðármörk. Hefur fyrir 14 árum sést til túns og tófta, en er nú allt komið í jökul. Öll eign jarðar er sagt lagst hafi til Hofskirkju í Öræfum, af hvörri eign nú er ei eftir nema eitt fjall umgirt af jöklum, þó lítt brúkandi til lambagöngu á sumar. Item Fjallsfit og Fjallsfjara.“ Í sömu heimild sagði varðandi Hof að „jörðunni er eignað Fjall og Fjallsfit í Breiðármerkurlandi. Rekafjöru á jörðin fyrir Breiðármerkurlandi, kölluð Fjallsfjara, níu hundruð.“ Í Jarðatali á Íslandi eftir Jón Johnsen, sem útgefið var 1847, sagði að í jarðabók frá 1805 væri getið um Fjall sem eyðihjáleigu frá Hofi. Í gerðabók jarðamatsmanna í Skaftafellssýslum frá 1849 sagði um Hof að jörðin ætti „upprekstur ... á Breiðamerkurfjalli“, svo og að “ítaksfjara er Kyrkjueigninni eignuð Fjallsfjara sem erfitt er á ...“. Þá er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar í Austur-Skaftafellssýslu frá 1916 sagði um Hof: „Upprekstrarland á jörðin: Breiðamerkurfjall, sem er langt frá, upp af miðjum Breiðamerkursandi; umkringt jökli. ... Rekafjörur á jörðin: Hofsfjöru og Tangafjöru, ennfremur Fjallsfjöru fyrir Breiðamerkursandi.“ Eigendur Hofs gerðu 7. apríl 1851 lögfestu um „nefnda jörð með öllum ítökum og hlunnindum, akra og töður, eingjar og skóga vötn og veiðistaði og allar þær landsnitjar, er því landi eigu að filgia“, allt innan nánar tilgreindra merkja. Þá sagði einnig eftirfarandi: „Enn fremur lögfestum við eptirskrifuð ítök sem Hofsjörðu eiga að filgia; first einn fjórðapart af grasnit í Ingólfshöfða; anað, eiðijörðina Fjall, sem liggur á Breiðamerkursandi austann Kvískerja land, lögfestum við nefnda jörð með öllum nitjum til fjalls og fjöru, er fjarann talinn 9 [hundruð] firir Fjallsfít, og loksins lögfestum við hálfa eiðijörðina Breiðumörk með tilheirandi fjöru veiðistöðum og öllum landsnitjum, liggur jörð þessi firir austann Fjallsland, austur að Fellslandi í Suðursveit, vestann Jökulsá á Breiðamerkur sandi þar sem hún nú fellur úr Jökli.“ Lögfestu þessari var mótmælt af eigendum jarðarinnar Fells í Suðursveit. Deilum, sem risu af þeim sökum, var lokið með sátt, þar sem sagði að 8. júní 1854 hafi eigendur Hofs og eigendur Fells komið „ser gódmótlega samann um ad jafna þá miskljd sin á millum er risinn var ut af hinna sjdarnemdu meintu eignartilkalli til nokkur parts grasnitja austann meiginn Breidaár á Breidumerkur Sandi svoleidis: ad öll grasnit initjar og virkilegur eignarréttur Skal hereptir einasta til heira Felli i Sudursveit, allt ad austur mörkum Fjallsfjöru, sem eru á millum Breidumerkurfjöru og Fjallsfjöru, og Skal þadann af Fjörunni sjónhending tekinn beina Stefnu i Svörturák sem er á joklinum uppundann Breidá og undann hvorri hun rennur. Svo Skulu og Hofs eigendur og ábuendur njóta alls vestann meiginn vid nemda Breidá og til greindu stefnulinu Fjalls og fjöru á milli og so lángt vestur sem treista ser land ad helga.“ Breiðá, sem hér er getið, mun hafa fram til ársins 1954 runnið til sjávar 6 til 7 km vestan við Jökulsá eða nærri austurmörkum lands Fjalls, eins og þeim er lýst í málinu. Landamerkjabréf var gert fyrir jörðina Kvísker 28. apríl 1890, þar sem merkjum hennar var meðal annars lýst á eftirfarandi hátt: „Að austan milli Fjalslands á Breiðumörk og Fjalsfjöru, og Tvískerjalands og Tvískerjafjöru eru í sömu línu landamerki og fjörumörk, nefnil., að hæsta nef á Miðaptanstindi í Breiðamerkurfjalli beri í mitt skarðið efst á Eiðnaskarðstindi í sama fjalli.“ Vegna Hofs var landamerkjabréf þetta undirritað 5. maí 1890 með eftirfarandi formála: „Að því er snertir fjörumörk milli Tvískerjafjöru og Fjallsfjöru erum vjer undirritaðir ábúendur Hofs þessu samþykkir.“ Landamerkjabréf var svo gert fyrir Hof 15. júlí 1922, þar sem meðal annars sagði eftirfarandi: „Enn fremur á jörðin Breiðamerkurfjall alt og land á Breiðamerkursandi, að vestan eru mörkin sem hjer segir: Toppurinn á Miðaftanstindi á Breiðamerkurfjalli sem beri í skarðið á Eiðnatindi í sama fjalli.“ Þá sagði einnig: „Fjörur á jörðin þessar: ... Fjallsfjara milli þessara marka: Að vestan: Toppurinn á Miðaftanstindi á Breiðamerkurfjalli skal bera í skarð í Eiðnatindi á nefndu fjalli. Að austan: Hærri þúfan á Máfabygðum skal bera austan í Múlahöfuðið sem er fremst austan á Breiðamerkurfjalli og landamörk þau sömu.“ Landamerkjabréf þetta var áritað um samþykki að því er snertir „fjöru og landamörk milli Tvískerja og Fjallsland“ af Ara nokkrum Hálfdánarsyni, sem mun þá hafa verið hreppstjóri Hofshrepps, ásamt tveimur mönnum, sem sagðir voru „eigendur að 5/6 í Kvískerjum“, svo og af nefndum Ara „að því er viðkemur eystri mörkum milli Fjallslands og Breiðamerkurlands“. Í málinu liggja ekki fyrir aðrar eldri eða yngri þinglýstar heimildir um eignarrétt að landi þessu en síðastnefnt landamerkjabréf fyrir Hof frá 1922. Um sönnunargildi slíkrar heimildar er áður rætt í dómi þessum að því er varðar mörk eignarlands gagnvart öðru landi, en það sama verður einnig að eiga við um gildi landamerkjabréfs sem heimildar um hver fari með eignarrétt að landi. Þegar metið er hvort önnur atriði hafi komið fram, sem stutt geta tilkall stefndu í þessum þætti málsins til lands Fjalls, er þess að gæta að í málflutningi þeirra fyrir Hæstarétti var því borið við að kirkjan að Hofi hafi frá öndverðu verið bændakirkja og lotið þannig forræði jarðeigenda, en eignir hennar hafi lagst til jarðarinnar ekki síðar en 1916, þegar kirkjan sem slík varð eign sóknarinnar. Með því að þessu var ekki mótmælt af áfrýjanda verður að leggja að jöfnu áðurgreindar heimildir um eignarréttindi Hofskirkju og eigenda jarðarinnar í landi Fjalls. Þegar heimildir um eignarréttindi að landi þessu eru virtar má álykta af fyrrgreindum máldögum fyrir Hofskirkju frá árunum 1343 og 1387 að hún hafi eignast jörðina Fjall á þessu árabili og kann það að hafa gerst um það leyti, sem jörðin fór í eyði, svo sem getum hefur verið leitt að samkvæmt áðursögðu. Verður ekki annað ráðið af orðalagi yngri máldagans en að um beinan eignarrétt hafi verið að ræða að jörðinni. Eftir gerð hans liðu á hinn bóginn nærfellt tvær aldir þar til næsta fyrirliggjandi heimild, Gíslamáldagi, var gerður. Þar var einskis getið um eignarréttindi kirkjunnar á Hofi að jörðinni Fjalli, en tekið fram að henni tilheyrði reki og önnur ítök að fornu fari. Áðurgreint orðalag í vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar frá 1641 verður ekki skilið á annan veg en að þar sé eingöngu rætt um ítaksréttindi Hofskirkju í landi Fjalls, sem hafi nánar tiltekið náð til fjöru ásamt beit í Fjallsfit og Breiðamerkurfjalli. Yngri vísitasíurnar tvær, frá 1706 og 1748, vísa í þá elstu um að Hofskirkja „eige“ Fjallsfit og Breiðamerkurfjall, auk réttinda yfir fjöru. Í ljósi þess að byggt var þar á efni elstu vísitasíunnar, sem ræddi í þessu sambandi um ítaksréttindi, er ekki unnt að líta svo á að í þeim yngri verði fundin sérstök stoð fyrir beinum eignarréttindum Hofskirkju. Í þeim efnum verður og að gæta að því að réttindin voru þar sögð varða tvo afmarkaða hluta landsins ásamt fjöru, en ekki landið í heild, svo sem legið hefði beint við ef jörðin sem slík hefði verið talin eign kirkjunnar. Líku marki er brennd umfjöllun um eyðijörðina Fjall í jarðabók frá 1709, þar sem þó sagði að „öll eign“ hennar hafi lagst til Hofskirkju, en af þeirri eign væri ekki annað eftir en Breiðamerkurfjall, sem umgirt væri af jökli og til lítilla nota, ásamt Fjallsfit og Fjallsfjöru. Þar sagði einnig um jörðina Hof að henni væri eignað „Fjall og Fjallsfit í Breiðármerkurlandi“ ásamt Fjallsfjöru, en eftir samhenginu verður ekki annað séð en að með fjalli hafi þar verið átt við Breiðamerkurfjall. Í jarðatali frá 1847 var vitnað til þess að í jarðabók frá 1805 hafi verið rætt um Fjall sem „eyðihjáleigu“ frá Hofi. Frásögn þessi getur vart haft teljandi heimildargildi þegar litið er til þess að af jarðabókinni frá 1709 er ljóst að hús og ræktað land að Fjalli var þegar á þeim tíma horfið og nytjar af öðru landi nánast engar, en af fyrirliggjandi gögnum verður ekki annað ráðið en að jökull hafi eftir það gengið enn lengra fram á landið allt til loka 19. aldar. Þegar eigendur Hofs gerðu lögfestu 1851 var réttindum þeirra yfir landi Fjalls lýst meðal ítaksréttinda, en í samningi þeirra við eigendur Fells 1854 var rætt um að þeir fyrrnefndu skyldu „njóta alls“ í því landi “so lángt vestur sem treista ser land ad helga.“ Síðastgreind orð geta ekki samrýmst því að verið sé að ræða um not af landi, sem háð sé beinum eignarrétti eigenda Hofs. Til þess er loks að líta að á árinu 1890 var landamerkjabréf fyrir Kvísker áritað fyrir eigendur Hofs um samþykki á fjörumerkjum, en ekki landamerkjum Kvískerja við Fjall, svo og að við fasteignamat 1916 var aðeins rætt um upprekstrarrétt Hofs í Breiðamerkurfjalli og réttindi yfir Fjallsfjöru, líkt og gert var í jarðamati 1849. Þótt af öllu framangreindu megi telja nægilega sýnt að jörðin Fjall hafi komist í eigu Hofskirkju á tímabilinu milli 1343 og 1387, eru í meginatriðum engar haldbærar heimildir fyrir öðru en ítaksréttindum hennar eða eigenda jarðarinnar Hofs eftir þann tíma, allt þar til landamerkjabréf var gert fyrir Hof á árinu 1922. Ekki verður útilokað að á tímabilinu frá 1387 til 1570 kunni kirkjan að hafa ráðstafað jörðinni Fjalli, en haldið eftir réttindum til fjöru og beitar. Hvað sem því líður verða heimildir frá því um 1570 og allt fram á þriðja áratug síðustu aldar ekki skildar á annan veg en að eigendur Hofs hafi sjálfir um margra alda skeið talið sig eingöngu njóta afnotaréttinda í landi Fjalls og hætt að telja sér beinan eignarrétt yfir því og gefið hann þannig upp, hafi ekki farið um hann á annan veg. Af þessum sökum getur landamerkjabréfið frá 15. júlí 1922 ekki talist færa haldbæra sönnun fyrir beinum eignarrétti stefndu í þessum þætti málsins að umræddu landi. Ekkert liggur fyrir til stuðnings því að þessir stefndu hafi farið með þau ráð yfir landi Fjalls, sem leitt gætu til beins eignarréttar að því fyrir hefð. Með því að aðrir hafa ekki kallað til slíkra réttinda yfir landinu og ekkert í gögnum málsins bendir til að það gæti á nokkurs færi verið, verður samkvæmt 1. gr. laga nr. 58/1998 að telja landið þjóðlendu, sem þó er háð rétti stefndu til hefðbundinna nota af henni sem beitarland, svo og rétti þeirra til fjöru, sbr. 5. gr. sömu laga. Um afmörkun þjóðlendunnar fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði, en í ljósi þeirra takmörkuðu afnotaréttinda, sem stefndu eru hér viðurkennd, er ekki ástæða til að tiltaka sérstaklega mörk hennar gagnvart þjóðlendu í jökli. IV. Með kröfum gegn stefndu Kvískerjum ehf., Ólafi K. Óskarssyni, Benedikt Kristjánssyni, Guðbjörgu Ágústsdóttur, Margréti Bogadóttur, Guðrúnu Agnars Jónsdóttur, Árnýju Margréti A. Jónsdóttur, Torfa Agnars Jónssyni, Helgu Agnars Jónsdóttur, Jónasi Runólfssyni, Ingunni Norðdahl, Huldu Höydahl, Aldísi Einarsdóttur, Margréti Daisy Clough, Kristjáni Runólfssyni, Hrönn Ásgeirsdóttur, Hrefnu Sigríði Morrison, Helgu Bjarnadóttur, Jóni Bjarnasyni, Ástu Bjarnadóttur og Sigríði Bjarnadóttur leitar áfrýjandi dóms fyrir því að land, sem talið er að áður hafi tilheyrt jörðinni Breiðármörk, sé þjóðlenda. Í málinu er þetta land afmarkað þannig að vesturmörk þess gagnvart landi Fjalls ráðist af áðurgreindri beinni línu, sem dregin sé á þeim stað, þar sem hærri þúfan á Mávabyggðum ber austan í Múlahöfuð á Breiðamerkurfjalli. Að austan, þar sem áður voru mörk Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps, ráðist merki móti eyðijörðinni Felli í Suðursveit af beinni línu, sem dregin sé frá vörðu í fjöru vestan við svonefndar Nýgræður þannig að hún beri austast í Hálfdánaröldu og í Kaplaklif í Mávabyggðum á Vatnajökli. Áfrýjandi vefengir ekki að þetta land hafi tilheyrt því, sem Þórður illugi Eyvindarson fékk samkvæmt Landnámabók úr landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar, en heldur á hinn bóginn fram að beinn eignarréttur að landinu hafi síðar fallið niður og sé það af þeim sökum þjóðlenda. Stefndu í þessum þætti málsins bera því við að þau njóti beins eignarréttar yfir landinu. Eins og land þetta er sýnt á framlögðum uppdráttum liggur það milli tveggja lína, sem ekki eru alveg samsíða, þannig að bilið á milli þeirra þrengist eftir því, sem nær dregur jökli. Línur þessar stefna báðar í norðvestur frá fjöru og enda í brúnum Breiðamerkurjökuls. Í fjöru er landið talið vera innan við 3 km að breidd, en við jökulrönd um 2 km og er hún sem næst 8 km frá sjó. Næst jökli liggur landið undir Breiðárlóni, sem tekur yfir um fimmtung þess, en að öðru leyti er um að ræða lítt gróið láglendi, sem eftir málflutningi stefndu í þessum þætti málsins mun í áratugi hafa verið nýtt til beitar frá jörðum í Öræfum, einkum Kvískerjum. Samkvæmt gögnum málsins munu elstu sagnir um byggð á Breiðármörk vera að finna í Njálu, þar sem fram kom að Kári Sölmundarson hafi sest að á Breiðá með Hildigunni Starkaðardóttur, bróðurdóttur Flosa Þórðarsonar í Svínafelli. Tilgátur hafa verið settar fram um að þar geti hafa verið landnámsbær Þórðar illuga fremur en að Fjalli, en talið er að stórbýli hafi verið á Breiðármörk, sem hafi haldist fram yfir árið 1600, þótt dýrð hennar sé sögð hafa verið farið að halla þegar á ofanverðri 15. öld. Ekkert liggur fyrir um hver merki jarðarinnar geti hafa verið á þeim tímum, en á sama hátt og áður greinir varðandi land Fjalls má telja ljóst að þau geti vart hafa verið eins og þau, sem byggt er á í máli þessu, enda bera þau einkenni fjörumarka fremur en landamerkja. Álit sérfræðinga, sem óbyggðanefnd aflaði og áður var lýst varðandi Fjall, á jafnt við um land Breiðármerkur, sem þannig má ætla að hafi verið gróið við landnám, en talið hefur verið að brún Breiðamerkurjökuls hafi þá verið að minnsta kosti 10 km norðar en nú er. Gróður er talinn hafa eyðst í aldanna rás meðal annars af framgangi jökulsins og vatnsföllum frá honum. Þegar leið á 17. öld dró mjög úr gæðum lands á Breiðármörk og lagðist byggð þar af. Í málinu liggur fyrir svofelld lýsing, sem mun vera frá árinu 1702, um eyðingu jarðarinnar: „Var svo hér næst fram borið um það eyðiból Breiðármörk, sem kongseign er hálf og bóndaeign hálf, hvert af er í vatnaklofa undir jöklinum, nærri á miðjum Breiðármerkursandi, og aldeilis í eyði legið hefur nú næstu 4 ár, ... hver enn nú er árlega að foreyðast, sem fleiri aðrar af vatni, grjóti og jöklayfirgangi, svo þar sést ei nýtanlegt grasland eptir, utan lítill hólmi, sem húsin hafa á staðið, hver bæði hafa verið lítilfjörleg og nú mjög lasin orðin eru. Því eitt er aldeilis niður fallið, en hin tvö, sem til eru nærri því að falli komin, og trén flestöll fúin og fordjörfuð, svo þar með er það fullkomin sýnileg meining, bæði undirskrifaðra og annara, sem vel til þekkja, að það býli byggist aldrei framar, hvorki bóndaeignin né kongsins partur.“ Þegar Breiðamerkurjökull gekk lengst fram í byrjun 20. aldar mun jaðar hans hafa verið kominn um 6 km frá sjó í landi Breiðármerkur, þar sem vegalengdin var minnst. Að því slepptu, sem getur í Landnámabók, munu elstu heimildir um eignarréttindi yfir landi þessu vera í máldaga Jóns Sigurðarsonar fyrir Maríukirkju á Breiðá frá 1343 og síðan máldaga Michaels biskups fyrir sömu kirkju 1387, en í þeim báðum var henni meðal annars eignað allt heimaland jarðarinnar með fjörum og skógum. Kirkja þessi er talin hafa lagst af fyrir 1500, jafnvel þegar eftir gos í Öræfajökli 1362, og hafi jörðin þá fallið undir Skálholtsstól. Fyrir liggur að Ögmundur biskup í Skálholti seldi Ásgrími Ásgrímssyni jörðina 3. ágúst 1525, en í bréfi um kaupin sagði meðal annars: „So og eigi sidur hofum vier feingit asgrime jordina kuisker med ollv þui henni til heyrer, hier med jordina breidarmork med .vj. alna triam og þar fyrir jnnan. Enn stærre haupp tre edur huali eignazt skalhollzkirkia sem adr hefur verit.“ Helmingshluti af jörðinni mun hafa fallið til konungs samkvæmt lögréttudómi 1646 eftir að Ásgrímur Sigurðsson á Hofi, sem sagður er hafa átt Breiðármörk, fannst hengdur á bæ sínum, en hinn helmingur jarðarinnar mun hafa gengið til erfingja hans. Eignirnar, sem komust á þennan hátt undir konung, munu hafa verið kallaðar hengigóssið. Á árinu 1670 keypti Brynjólfur biskup Sveinsson fjórðungshlut í Breiðármörk af Bjarna Eiríkssyni og var tekið fram í kaupbréfi þeirra að eignarhlutanum fylgdi svo mikið „ur viðrekafioru, sem þeim fjörðungi mä fylgia i vi alna triam og þaðann af minnum, effter þuí sem Biskupinn Ögmundur hafðe selldt Ásgrími Ásgrímssyni Anno 1525.“ Í áðurgreindri heimild frá árinu 1702 var rætt um að jörðin væri að hálfu konungseign, en að hálfu bóndaeign, og var henni jafnframt lýst þannig í jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1709, þar sem tekið var fram að konungshlutinn væri „af Hengigótsinu“. Næstu heimildir um eignarrétt að Breiðármörk virðist vera að finna í jarðamati frá 1804-1805, þar sem helmingur hennar var sagður konungseign, en hinn helmingurinn í eigu Gísla Halldórssonar. Í jarðatali Jóns Johnsen frá 1847 sagði í umfjöllun um Hof að „hengigózið“ hafi verið selt 1836, svo og að í jarðabók frá 1805 hafi verið getið „um eyðihjáleigu frá Hofi, „Fjall“, og sömuleiðis um eyðijörð, „Breiðumörk“, sem þar segir að konúngur hafi átt að hálfu, og er sá parturinn þá máske seldur ásamt með „Hengigózi“.“ Engar heimildir virðast vera um hverjir hafi keypt eignir úr svokölluðu hengigóssi, en í gerðabók jarðamatsmanna í Skaftafellssýslum frá 1849 sagði að Hof „meinast að eiga þann helming Breiðamerkur sem áður var Kongseign, og ... leiguliðagagn af ½ Breiðamerkurfjöru“. Þá sagði þar í sérstöku mati á Breiðamerkurfjöru að hún væri „fyrir landi eyðijarðarinnar Breiðumerkur, en sú fjara lá undir Skálholtsstól áður; fjara sú meinast frá 6-800 faðmar og álízt hún, að stórrekanum til (-því víst hálft leiguliðagagn meinast Hof í Öræfum að eiga-) að vera rétt virt á 25rd.“ Breiðármörk var þar ekki metin að öðru leyti til verðs. Í fyrrgreindri lögfestu, sem eigendur Hofs gerðu 7. apríl 1851, var í lýsingu á ítökum, sem jörðinni áttu að fylgja, getið um „hálfa eiðijörðina Breiðumörk með tilheirandi fjöru veiðistöðum og öllum landsnitjum“. Svo sem áður var lýst lauk deilum, sem risu út af þessari lögfestu milli eigenda Hofs og Fells í Suðursveit, með sátt 8. júní 1854, þar sem kveðið var á um að „öll grasnit initjar og virkilegur eignarréttur“ skyldi vera hjá eigendum Fells allt að austurmörkum Fjallsfjöru, en eigendur Hofs skyldu njóta alls vestan við Breiðá, sem mun eins og fyrr greinir hafa runnið þá til sjávar nærri þeim mörkum á löndum Fjalls og Breiðármerkur, sem lýst er í máli þessu. Fyrir liggur að Vilhjálmur Finsen, land- og bæjarfógeti, gaf út fyrir hönd eigenda „Skálholts kirkju og jarda“ afsal 7. mars 1857 til séra Þorsteins Einarssonar og Gísla Þorsteinssonar, sem þá munu hafa verið eigendur jarðarinnar Fells í Suðursveit, fyrir „Breidamerkurfjöru ... innan þeirra ummerkja, sem þessi fjara, med reka af hval og sérhverjum vid, híngadtil hefir verid notud af Skálholtskirkju eigendum“. Mun hafa verið litið svo á að afsal þetta tæki aðeins til þeirra fjöruréttinda, sem Skálholtskirkja hélt eftir við sölu Breiðármerkur 3. ágúst 1525. Mun Þorsteinn í framhaldi af þessu hafa leitað upplýsinga hjá Vilhjálmi um hvort Gísli Þorsteinsson kynni að hafa eignast þann hluta fjöruréttinda, sem fylgt hefðu jörðinni. Í bréfi, sem Vilhjálmur ritaði Þorsteini af þessu tilefni 6. september 1858, var vísað til þess að biskup hefði á árinu 1844 falið Gísla að líta eftir reka Skálholtskirkju og hafi í umboðsbréfi til hans verið „útþrykkilega tilgreint, að kirkjunnar rekaréttur einungis snerti hval og stærri við enn 6 álnir, þareð hinn minni viðarreki var að álíta sem tilheyrandi jarðeiganda ... En hvernig það síðar hafi gengið til með eigandaskipti á jörðunni Breiðármörk, eptir að hún var orðin bændaeign, bæði meðan jörðin héldst við sem byggt býli, einsog eptir að hún lagðist algjörlega í eyði, og hver að sé þessa eyðilands núverandi eigandi, þarum get eg ekki gefið þá allraminnstu upplýsingu.“ Í málinu liggur fyrir bréf, sem Einar Gíslason alþingismaður ritaði 31. mars 1876 að virðist til Sigurðar Ingimundarsonar bónda á Kvískerjum. Af bréfinu verður ráðið að Einar hafi verið afkomandi Gísla Halldórssonar, sem eins og áður greinir var sagður eigandi að helmingshluta í Breiðármörk í jarðamati 1804-1805. Sagði í bréfinu að ekki væri vitað til þess að Gísli hafi nokkru sinni ráðstafað þessum eignarhluta, þótt ekkert hafi verið hirt um hann eftir að Þorsteinn Vigfússon, faðir Gísla Þorsteinssonar, hætti að gæta fjörunnar fyrir Gísla Halldórsson. Gísli Þorsteinsson hefði leitað eftir því við föður Einars að fá fjöruréttindin keypt og einnig lagt til að eigendur þeirra létu ráðstafa þeim á uppboði, en ekkert hafi orðið af slíku, því að einn afkomenda Gísla Halldórssonar hefði lagst gegn því. Kvaðst Einar ekki vilja „taka uppá mig að selja ítakið, - en það ætla jeg að taka uppá mig að leigja yður það, og fela yður á hendur að reyna að friða rekann og landsnytjarnar fyrir annarra heimildarlausri brúkun. Vildi jeg síðan, þar jeg hefi nú sjálfur sjeð þetta, og get borið um að það er ekki mikið að eiga, fá samþykki allra erfingjanna til þess að selja yður þetta fyrir eitthvað dálítið.“ Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að nafngreind dóttir séra Þorsteins Einarssonar hafi gefið út afsal 31. maí 1891 til Eyjólfs Runólfssonar, hreppstjóra á Reynivöllum í Suðursveit, fyrir helmingshlut í jörðinni Fell, en jörðinni allri hafi fylgt helmingur Breiðamerkurfjöru. Um líkt leyti hafi Eyjólfur keypt hluta í fjörunni af systurbörnum sínum, sem sögð voru hafa tekið þá eign að arfi eftir ömmu sína, sem muni hafa verið ekkja Gísla Þorsteinssonar. Stefndu í þessum þætti málsins, aðrir en Kvísker ehf., munu leiða rétt sinn frá Eyjólfi Runólfssyni. Fyrir liggur í málinu landamerkjaskrá fyrir Fell, sem fyrrnefndur Eyjólfur gerði 1. maí 1922, en þar var landamerkjum og fjörumörkum að vestan lýst þannig að þau væru á nánar tilgreindum hreppamörkum. Eru það sömu merki og áður var getið sem austurmörk á landi Breiðármerkur. Landamerkjaskrá þessi var ekki árituð um samþykki vegna merkja við Breiðármörk. Þá liggur einnig fyrir „landamerkjaskrá milli Fells í Borgarhafnarhreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi“, sem undirrituð var 13. maí 1922 af hreppstjórum beggja hreppa, Ara Hálfdánarsyni og Stefáni Jónssyni. Þar var merkjum lands og fjöru milli Fells og Breiðármerkur enn lýst á sama veg og því lýst yfir að mörk hreppanna tveggja væru jafnframt þau sömu. Skjal þetta var ekki áritað af öðrum um samþykki. Afsal var gefið út 26. febrúar 1937 fyrir hálfri Breiðármörk og helmingi Breiðamerkurfjöru, þar sem sagði meðal annars: „Með því að jeg undirritaður fyrrv. sýslumaður Björgvin Vigfússon á Efra-Hvoli, hefi síðan 1910, átölulaust af öllum, hirt afgjald af landi hálfrar Breiðumerkur í Hofshreppi í Austur-Skaftafellssýslu, eins og það var til forna, svo og afgjald af hálfri Breiðumerkurfjöru, sem er níuhundruð faðma tólfræð að lengd - frá ábúandanum Birni Pálssyni bónda á Kvískerjum, þá hefur það á síðastliðnu ári orðið að samkomulagi milli mín og hans, að hann skyldi eignast land þetta, ásamt hálfri Breiðumerkurfjöru með reka, fyrir 100 -eitthundrað- krónur“. Þeir, sem munu hafa leitt rétt sinn frá Birni Pálssyni, gáfu út 20. júní 2002 afsal fyrir sömu eignum til stefnda Kvískerja ehf. Samkvæmt gögnum málsins var áðurgreindum landamerkjaskrám frá árinu 1922 þinglýst, svo og afsölunum frá 1937 og 2002, sem stefndi Kvísker ehf. reisir rétt sinn á. Af úrskurði óbyggðanefndar verður ráðið að fyrrnefndu afsali til Eyjólfs Runólfssonar fyrir hlutum systurbarna hans í Breiðamerkurfjöru hafi verið þinglýst með athugasemd um eignarheimild fyrir hinu selda. Einnig að afkomendur Eyjólfs og þeir, sem leitt hafa rétt sinn frá þeim, hafi á árunum 1933 til 1997 fengið þinglýst yfirlýsingum varðandi réttindi yfir Breiðamerkurfjöru og að einhverju leyti landi Breiðármerkur, svo og afsölum fyrir slíkum réttindum, en ýmist hafi þeim skjölum verið þinglýst með athugasemd um annmarka á eignarheimild eða án slíkrar athugasemdar. Gögn um þetta liggja að öðru leyti ekki fyrir í málinu. Stefndu í þessum þætti málsins, aðrir en Kvísker ehf., munu sem fyrr segir leiða rétt sinn frá Eyjólfi Runólfssyni. Því hefur áfrýjandi ekki mótmælt sérstaklega, þótt engin gögn liggi fyrir í málinu því til stuðnings. Stefndu hafa jafnframt lagt fram gögn til staðfestingar því að þau séu skráð sem eigendur að Breiðamerkurfjöru hjá Fasteignamati ríkisins. Þegar heimildir um eignarréttindi að landi Breiðármerkur eru virtar liggur fyrir að jörðin var um langan aldur kirkjueign og laut hún forræði Skálholtsbiskups þegar hún var seld á árinu 1525. Við þá sölu var hluti fjöruréttinda, sem varðaði stærri reka, skilinn frá jörðinni og honum haldið eftir handa Skálholtsstól, en minni rekinn fylgdi jörðinni. Áður en jörðin fór í eyði 1698 hafði helmingur hennar orðið eign konungs, en um hinn helminginn var rætt sem bændaeign. Eignarhluti konungs er talinn hafa verið seldur 1836, en ekkert liggur fyrir um hver kunni þá að hafa eignast hann. Frá miðri 19. öld eru heimildir um að helmingshluti í Breiðármörk hafi verið talinn fylgja Hofi og virðist sem ályktað hafi verið að sá hluti hafi áður verið konungseign. Í lögfestu fyrir Hof frá 1851 var þó aðeins rætt um réttindi yfir Breiðármörk í talningu ítakréttinda. Með sátt, sem gerð var á árinu 1854 til lausnar ágreiningi, sem leiddi af þessari lögfestu, voru ákveðin mörk milli lands Breiðármerkur og jarðarinnar Fells í Suðursveit. Eftir gerð þessarar sáttar verða ekki séð nein merki þess að eigendur Hofs hafi haldið fram eignarrétti að landinu eða ítaksréttindum þar. Ekkert hefur verið fært fram í málinu um að eigendur Fells hafi með sátt þessari talið sig hafa eignast hluta í Breiðármörk úr hendi eigenda Hofs, enda gefa yngri heimildir ekki til kynna að þeir fyrrnefndu hafi komið fram eins og þeir væru eigendur landsins að hluta eða með öllu. Liggur því ekkert frekar fyrir í málinu um afdrif þess helmingshluta í landinu, sem mun hafa tilheyrt konungi til ársins 1836. Á árinu 1857 keyptu eigendur Fells, séra Þorsteinn Einarsson og Gísli Þorsteinsson, stærri rekann af Skálholtskirkju. Leggja verður til grundvallar að Eyjólfur Runólfsson hafi síðan með löggerningum við afkomendur Þorsteins Einarssonar og Gísla Þorsteinssonar á síðasta áratug 19. aldar eignast stærri rekann, en ekkert liggur fyrir um að hann hafi með því öðlast önnur réttindi yfir landi Breiðármerkur, enda ljóst af bréfi Einars Gíslasonar 31. mars 1876 að viðleitni Gísla Þorsteinssonar til að kaupa slík réttindi nokkrum áratugum fyrr hafi engan árangur borið. Stefndu í þessum þætti málsins, aðrir en Kvísker ehf., rekja rétt sinn til Eyjólfs Runólfssonar. Samkvæmt þessu geta þau ekki kallað til réttinda yfir landi Breiðármerkur í öðru en hluta Breiðamerkurfjöru, sem óumdeilt virðist vera í málinu að teljist svara til helmings hennar. Stendur þá eftir hvað orðið hafi um réttindi yfir þeim helmingi Breiðármerkur, sem mun hafa verið talinn áfram bændaeign eftir að hinn helmingurinn hafði fallið til konungs 1646. Í framhaldi af ráðstöfun stærri rekans frá Skálholtskirkju, þar sem Vilhjálmur Finsen land- og bæjarfógeti hafði komið fram af hálfu seljanda, greindi hann frá því í áðurnefndu bréfi til séra Þorsteins Einarssonar 6. september 1858 að hann gæti ekki gefið „þá allraminnstu upplýsingu“ um hverjir kunni að hafa átt helmingshluta í landinu á móti konungi, fyrr eða síðar. Svo sem áður segir var greint í jarðamati 1804-1805 að þessi helmingshluti væri í eigu Gísla Halldórssonar. Af fyrrgreindu bréfi Einars Gíslasonar 31. mars 1876 virðist ekki hafa þótt víst að Gísli hefði ekki síðar ráðstafað þessum hluta, en á hinn bóginn verður ráðið af bréfinu að afkomendur hans hafi enn talið sig eiga réttindi yfir landinu, sem rætt var um sem ítak. Ekkert liggur nánar fyrir um hverjir þessir afkomendur voru. Björgvin Vigfússon, sem gaf út fyrrgreint afsal til eiganda Kvískerja 26. febrúar 1937 fyrir hálfu landi Breiðármerkur og hálfri Breiðamerkurfjöru, mun hafa verið tengdasonur Einars Gíslasonar. Engin gögn liggja fyrir til stuðnings því að Björgvin hafi átt nokkur réttindi yfir hinu selda eða að eiginkona hans, sem stóð ekki að löggerningi þessum, hafi í þeim efnum getað staðið framar öðrum afkomendum Gísla Halldórssonar. Að því virtu er eignarheimild þessi, sem stefndi Kvísker ehf. rekur réttindi sín til, með öllu haldlaus. Vegna alls þessa verður ekki séð að nokkur geti lengur talið til beins eignarréttar yfir þessum helmingi Breiðármerkur, en ekkert liggur fyrir til stuðnings því að eigendur Kvískerja geti talist hafa farið með þau ráð yfir honum, sem leitt gætu til slíks réttar fyrir hefð. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn ekki andmælt því að stefndi Kvísker ehf. og þeir, sem hann leiðir rétt sinn frá, hafi fullan hefðartíma haft nytjar af helmingi Breiðamerkurfjöru ásamt því að nýta land Breiðármerkur til beitar. Ber því að líta svo á að stefndi eigi slík afnotaréttindi af landinu, en ekkert liggur fyrir um að aðrir geti hafa unnið þar til slíkra réttinda. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. gr. laga nr. 58/1998 er land Breiðármerkur þjóðlenda, sem þó er háð réttindum stefnda Kvískerja ehf. til hefðbundinna nota af því sem beitarland, svo og réttindum allra stefndu í þessum þætti málsins yfir fjöru, sbr. 5. gr. sömu laga. Um afmörkun þjóðlendunnar fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði, en í ljósi þeirra takmörkuðu afnotaréttinda, sem stefndu eru hér viðurkennd, er ekki ástæða til að tiltaka sérstaklega mörk hennar gagnvart þjóðlendu í jökli. V. Ekki eru efni til annars en að staðfesta ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu. Fyrir Hæstarétti njóta stefndu öll gjafsóknar. Að því virtu er ekki ástæða til að dæma áfrýjanda til að greiða málskostnað stefndu Laufeyjar Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáns Benediktssonar og Árna Benediktssonar hér fyrir dómi. Að því er aðra stefndu varðar er rétt að málskostnaður falli niður fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað allra stefndu fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu Laufeyjar Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáns Benediktssonar og Árna Benediktssonar af kröfum áfrýjanda, íslenska ríkisins. Viðurkennt er að land Fjalls í sveitarfélaginu Hornafirði er þjóðlenda með merkjum í vestri gagnvart jörðinni Kvískerjum, sem dregin eru með línu, sem finnst með því að hæsta nef á Miðaftanstindi í Breiðamerkurfjalli beri í miðju skarðs efst á Eyðnatindi í sama fjalli, og liggur sú lína til suðausturs frá rönd Fjallsjökuls til sjávar, en með merkjum í austri gagnvart landi Breiðármerkur, sem ráðast af beinni línu, sem dregin er á þeim stað, þar sem hærri þúfan á Mávabyggðum ber austan í Múlahöfuð á Breiðamerkurfjalli. Innan þessarar þjóðlendu eiga stefndu Þorlákur Örn Bergsson, Guðjón Bergsson, Anna Sigríður Jóhannsdóttir, Knútur Bruun, Ásdís Gunnarsdóttir, Sigurður Magnússon, Sigríður Stefánsdóttir, Sigurjón Gunnarsson og Gunnar Sigurjónsson sem eigendur Hofs I, II og IV og Litla-Hofs rétt til hefðbundinna nota af beitarlandi og yfir fjöru fyrir landi hennar. Viðurkennt er að land Breiðármerkur í sveitarfélaginu Hornafirði er þjóðlenda með framangreindum merkjum í vestri gagnvart landi Fjalls, en með merkjum í austri, sem ráðast af beinni línu, sem dregin er frá vörðu í fjöru vestan við Nýgræður þannig að hún beri austast í Hálfdánaröldu og í Kaplaklif í Mávabyggðum á Vatnajökli. Innan þessarar þjóðlendu nýtur stefndi Kvísker ehf. sem eigandi jarðarinnar Kvískerja réttar til hefðbundinna nota af beitarlandi og yfir helmingi Breiðamerkurfjöru fyrir þjóðlendunni, en réttar yfir hinum helmingi fjörunnar njóta stefndu Ólafur K. Óskarsson, Benedikt Kristjánsson, Guðbjörg Ágústsdóttir, Margrét Bogadóttir, Guðrún Agnars Jónsdóttir, Árný Margrét A. Jónsdóttir, Torfi Agnars Jónsson, Helga Agnars Jónsdóttir, Jónas Runólfsson, Ingunn Norðdahl, Hulda Höydahl, Aldís Einarsdóttir, Margrét Daisy Clough, Kristján Runólfsson, Hrönn Ásgeirsdóttir, Hrefna Sigríður Morrison, Helga Bjarnadóttir, Jón Bjarnason, Ásta Bjarnadóttir og Sigríður Bjarnadóttir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefndu Laufeyjar Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáns Benediktssonar og Árna Benediktssonar, samtals 500.000 krónur, og málflutningsþóknun sömu fjárhæðar til lögmanns annarra stefndu fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 26. júlí 2005. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 26. og 27. maí 2004 og dómtekið 1. júní sl. Stefnandi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Málið er höfðað gegn fjármálaráðherra, fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík (vegna Skaftafells I og III), Laufeyju Lárusdóttir, Skaftafelli 2, Freysnesi, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Skaftafelli 2, Freysnesi, Stefáni Benediktssyni, Miklubraut 62, Reykjavík, Árna Benediktssyni, Jakaseli 15, Reykjavík (vegna Skaftafells II), Þorláki Erni Bergssyni, Hofi 1, Eystribæ, Guðjóni Bergssyni, Hofi 1, Eystribæ, Önnu Sigríði Jóhannsdóttur, Hverhamri, Knúti Bruun, Hofi 1, Austurhúsi, Ásdísi Gunnarsdóttur, Hofi 2, Lækjarhúsi, Sigurði Magnússyni, Hofi 2, Lækjarhúsi, Sigríði Stefánsdóttur, Hofi 4, Hofskoti, Sigurjóni Gunnarssyni, Litla-Hofi, Gunnari Sigurjónssyni, Litla-Hofi (vegna Fjalls), Kvískerjum ehf., Kvískerjum, Fagurhólsmýri, Ólafi K. Óskarssyni, Hraunbæ 74, Reykjavík, Benedikt Kristjánssyni, Þykkvabæ 5, Reykjavík, Guðbjörgu Ágústsdóttur, Hábæ 40, Reykjavík, Margréti Bogadóttur, Hlaðbæ 15, Reykjavík, Guðrúnu Agnars Jónsdóttur, Sóltúni 11, Reykjavík, Árnýju Margréti A. Jónsdóttur, Kambahrauni 33, Hveragerði, Torfa Agnars Jónssyni, Heiðarhvammi 3c, Hafnarfirði, Helgu Agnars Jónsdóttur, Fellsmúla 5, Reykjavík, Jónasi Runólfssyni, Kópavogsbraut 87, Kópavogi, Ingunni Norðdahl, Þinghólsbraut 66, Kópavogi, Huldu Höydahl, Furugerði 1, Reykjavík, Aldísi Einarsdóttur, Heiðarvegi 25a, Hafnarfirði, Margréti Daisy Clough, Bandaríkjunum, Kristjáni Runólfssyni, Ástralíu, Hrönn Ásgeirsdóttur, Vesturási 31, Reykjavík, Hrefnu Sigríði Morrison, Bandaríkjunum, Helgu Bjarnadóttur, Holtaseli, Höfn Hornafirði, Jóni Bjarnasyni, Hlíðartúni 6, Höfn Hornafirði, Ástu Bjarnadóttur, Hraunbúðum, Vestmannaeyjum og Sigríði Bjarnadóttur, Bröttuhlíð 11, Hveragerði (vegna Breiðármerkur). Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001 um mörk þjóðlendu og Breiðármerkur og Fjalls verði felldur úr gildi. Stefnandi krefst þess einnig að viðurkennt verði að allt land austan jarðarinnar Kvískerja að austurmörkum kröfusvæðis í málinu nr. 1/2001 við Suðursveit, sbr. framlagt kröfukort, sé þjóðlenda, þ.e. svæði sem afmarkast af línu sem byrjar við Kvísker í punkti A við ströndina, en sá punktur er á línu, sem liggur eins og segir í landamerkjabréfi Kvískerja: “að hæsta nef á Miðaftanstindi á Breiðármerkurfjalli beri í mitt skarðið efst á Eiðnatindi í sama fjalli“. Frá punkti A sé farið í punkt B, sem er þar sem sama lína sker jökulrönd Fjallsjökuls. Í öðru lagi krefst stefnandi þess að úrskurður óbyggðanefndar 14. nóvember 2003 í máli nr. 1/2001 um mörk þjóðlendu og eignarlanda jarðanna Skaftafells I-III verði felldur úr gildi. Stefnandi krefst þess einnig að viðurkennt verði að svæði vestan við eftirfarandi línu, sbr. framlagt kröfukort, til endimarka kröfusvæðis í vestri sé þjóðlenda: Fyrsti punktur gagnvart Skaftafelli sé þar sem landamerkjalína Svínafells sker jökulrönd Svínafellsjökuls, punktur A. Síðan sé fylgt jökulrönd Svínafellsjökuls í punkt B og þaðan frá neðri hluta jökulsins nyrst og í jökulrönd Skaftafellsjökuls í beinni línu, sem sé framhald af línu sem dregin er frá Vesturhnútu (919m) í syðri Kristínartind (979m) og skeri Skaftafellsjökul, punktur C. Úr þeim punkti verði fylgt jökulröndinni vestur fyrir tunguna og á punkt D í jökulröndinni, þar sem fyrrnefnd lína skeri jökulinn. Þaðan í línu sem dregin sé í syðri Kristínartind (979m), punkt E. Frá Syðri Kristínartindi dragist bein lína yfir Morsárdal og Jökulfellið og í Krossgilstind (698m), punkt F. Þaðan í línu að upptökum Skeiðarár, punktur G. Frá þeim punkti verði dregin lína í átt til sjávar í punkt H, sem sé þar sem línan sker markalínuna milli Skaftafells og Svínafells á söndunum. Sú lína sé dregin þannig að hún sé framhald línu, sem dregin sé beint á milli punktar G og Blátinds (1177m) og verði þannig framhald þeirrar línu til þessa skurðpunktar við Svínafellsmörkin. Frá punkti H sé dregin lína til sjávar með fram markalínunni við Svínafell og er sá punktur auðkenndur I. Þess er krafist að svæðið frá þessari línu og til endimarka kröfusvæðisins í vestri verði þjóðlenda. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu auk málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Samkvæmt bókun í þinghaldi 14. mars 2005 töldu stefndu rúmast innan kröfugerðar sinnar kröfu um að merki við jökul verði eins og jökulröndin er á hverjum tíma eða eins og hún er við dómsuppsögu. Samþykkti lögmaður stefnanda að slík krafa kæmist að í málinu. Við aðalmeðferð málsins var umræddur skilningur stefndu áréttaður og gerð krafa um að mörk þjóðlendu og hlutaðeigandi eignarlanda við jökul verði eins og jökulröndin er á hverjum tíma eða eins og hún er við dómsuppsögu. Með úrskurði dómstjóra Héraðsdóms Austurlands uppkveðnum 8. október 2004 vék dómstjórinn sæti í málinu. Með bréfi 19. janúar 2005 voru héraðsdómararnir Eggert Óskarsson, sem dómsformaður, Hervör Þorvaldsdóttir og Skúli Magnússon, skipaðir til að fara með málið. I. Málsatvik Atvik málsins eru ágreiningslaus. Óbyggðanefnd starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, og hefur það hlutverk að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Samkvæmt 8. gr. laganna, eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 65/2000, skal nefndin að eigin frumkvæði taka til meðferðar og úrskurða um málefni sem undir hana heyra. Skal hún ákveða hvaða landsvæði tekið er til meðferðar hverju sinni. Í 10. gr. laganna, eins og greininni var breytt með 4. gr. laga nr. 65/2000, eru nánari fyrirmæli um málsmeðferð nefndarinnar, meðal annars þau að þegar nefndin hefur ákveðið að taka svæði til meðferðar ber henni að tilkynna fjármálaráðherra um það og veita honum minnst þriggja en mest sex mánaða frest til að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur á svæðinu. Með bréfi 13. júlí 2000 tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til meðferðar sveitarfélagið Hornafjörð í samræmi við 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Svæðið var nánar tiltekið afmarkað með vesturmörkum jarðarinnar Skaftafells í Öræfasveit og austurmörkum jarðanna Hvalsness, Víkur, Svínhóla, Reyðarár, Bæjar, Hlíðar og Stafafells. Til suðurs afmarkast svæðið með hafinu og til norðurs af tiltekinni línu á Vatnajökli. Kröfulýsingar fjármálaráðherra vegna íslenska ríkisins um þjóðlendur í Lóni, Nesjum, Mýrum, Suðursveit og Öræfum í sveitarfélaginu Hornafirði bárust 13. desember 2000. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð á framangreindu svæði og útdrátt úr kröfum ríkisins, ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 3. janúar 2001, Morgunblaðinu 7. janúar og fleiri blöðum síðar í sama mánuði, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Skorað var á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði, sem félli innan kröfusvæðis ríkisins, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd innan fjögurra mánaða. Samkvæmt gögnum málsins tóku meðal annars til varna fyrir nefndinni og lýstu kröfum sínum þinglýstir eigendur jarðanna Skaftafells II, Fjalls og Breiðármerkur sem eru stefndu í máli þessu, auk íslenska ríkisins. Í júlí 2001 var aðilum tilkynnt að ákveðið hefði verið að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Var í máli nr. 1/2001 fjallað um Öræfi, þ.e. svæði sem afmarkaðist til vesturs af mörkum jarðanna Skaftafells í Öræfum og Núpsstaðar í Fljótshverfi, Vestur-Skaftafellssýslu. Eins og nánar greinir síðar kom í ljós undir meðferð málsins hjá óbyggðanefnd að ágreiningur var um merki Skaftafells og Núpstaðar með þeim hætti að eigendur þessara jarða greindi á um hvernig draga ætti línu frá Súlutindum að sjávarmáli þannig að „Súlnatindar beri hver í annan“, sbr. landamerkjabréf Skaftafells þinglýst 5. maí 1890 og landamerkjabréf Núpstaðar 17. maí 1891. Ákvað óbyggðanefnd að skilja þetta ágreiningssvæði frá málinu og voru vesturmörk svæðisins í máli nr. 1/2000 miðuð við kröfulýsingu Núpstaðar að því er varðaði svæðið frá Súlnatindum að sjávarmáli. Frá Súlnatindum afmarkaðist svæðið af línu sem dregin var með fram jökuljaðrinum, í Grænafjall austanvert og áfram í Svíahnúk eystri. Til austurs afmarkaðist svæðið af Suðursveit þar sem áður voru hreppamörk. Sú viðmiðun endaði í Mávabyggðum og þaðan var dregin lína í norður, hornrétt á markalínu þá á Vatnajökli sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Sú lína liggur á milli Svíahnúks eystri og miðrar Breiðubungu og afmarkaði svæðið til norðurs. Til suðurs afmarkaðist svæðið af hafinu. Málið var fyrst tekið fyrir af óbyggðanefnd 7. ágúst 2001. Málið var tekið til úrskurðar að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum málflutningi 26. til 28. júní 2002. Málið var endurupptekið 14. nóvember 2003 og lögð fram ný gögn en að því loknu tekið til úrskurðar að nýju. Úrskurður óbyggðanefndar nr. 1/2001 var kveðinn upp 14. nóvember 2003. Skiptist hann í alls 11 kafla og er 183 bls. fyrir utan viðauka og fylgiskjöl. Í kafla 1 er gerð grein fyrir úrlausnarefni, skipan og aðild fyrir óbyggðanefnd. Í kafla 2 er kröfugerð aðila lýst. Í kafla 4 er gerð grein fyrir gögnum og gagnaöflun nefndarinnar. Í kafla 5 er rætt um staðhætti og náttúrufar í Öræfum. Í kafla 6 er fjallað um landnám í Öræfum og farið ítarlega yfir sögu einstakra jarða auk þess sem afréttarnotum er lýst. Í köflum 7 og 8 er gerð grein fyrir sjónarmiðum aðila fyrir nefndinni. Í kafla 9 er að finna viðauka við almennar niðurstöður óbyggðanefndar, en þar er vísað til umfjöllunar nefndarinnar í úrskurðum hennar nr. 1-7/2000 sem allir fjalla um lönd í Árnessýslu. Í kafla 10 koma niðurstöður óbyggðanefndar í málinu fram og er kafli 11 úrskurðarorð nefndarinnar. Úrskurður óbyggðanefndar verður rakinn eftir því sem sakarefni málsins gefur tilefni til. Kröfugerð málsaðila fyrir óbyggðanefnd Fyrir óbyggðanefnd gerði stefnandi þá kröfu að eftirfarandi lína yrði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Öræfasveit: Fyrsti punktur í Öræfum er þar sem Kvískerjaland byrjar við ströndina og er það punktur A. Þessi punktur er á línu, sem liggur eins og segir í landamerkjabréfi Kvískerja: „að hæsta nef á Miðaftanstindi á Breiðamerkurfjalli beri í mitt skarðið efst á Eiðnaskarðstindi í sama fjalli.“ Frá punkti A er farið í punkt B, sem er þar sem sama lína sker jökulrönd Fjallsjökuls. Punktur B verður hornpunktur.[/] Frá punkti B er dregin lína meðfram jökulrönd Fjallsjökuls og Hrútárjökuls og frá jaðri Hrútárjökuls (þar sem bein lína milli punkta B og C sker jökulröndina) í punkt C, sem er í Múla fyrir norðan Múlagljúfur. Frá punkti C er dregin bein lína í punkt D, sem er framarlega í Vatnafjöllum við Kvíárjökul. Frá punkti D er dregin lína meðfram jökulrönd Kvíárjökuls og umhverfis og allt að punkti E. Þaðan yfir Staðarfjallið í punkt F, sem er neðst í Hólárjökli. Þaðan er dregin bein lína í Stórhöfða (784m) fyrir ofan Fagurhólsmýri og verður það punktur G. Úr punkti G er farið beina línu yfir Hofsfjall og í punkt í Goðafjalli (651m) og verður það punktur H og jafnframt hornpunktur. [/] Frá punkti H er dregin lína í punkt I, sem er neðst í Kotárjökli. Þaðan farið yfir Sandfellsheiði í punkt J, sem er neðst í Falljökli. Þaðan er dregin bein lína í Öskuhnútu (917m), sem verður punktur K og næsti punktur verður í jökulrönd Svínafellsjökuls þar sem lína beint úr Öskuhnútu og í punkt efst í Hafrafelli í 1174m hæð sker jökulröndina. Verður það punktur L. Síðan er farið úr punkti L niður með jökulrönd Svínafellsjökuls og niður fyrir og síðan frá neðri hluta Svínafellsjökuls nyrst, og í jökulrönd Skaftafellsjökuls þar sem bein lína, sem er framhald af línu sem dregin er frá Vesturhnútu (919m) í syðri Kristínatind (979m) sker Skaftafellsjökul. Verður þetta punktur M. Síðan er jökulröndinni fylgt vestur fyrir tunguna og á punkt í jökulröndinni, þar sem fyrrnefnd lína sker jökulinn og verður það punktur N. Frá punkti N er farið í punkt O, sem er syðri Kristínartindur (979). Þarna verður hornmark. [/] Frá Syðri Kristínartindi er dregin bein lína yfir Morsárdal og Jökulfellið og í Krossgilstind (698m) og verður það punktur P. Frá punkti P er dregin bein lína að upptökum Skeiðarár (punktur R). Frá punkti R er dregin bein lína til sjávar og þar verður punktur S. Verður sú lína dregin þannig að hún sé framhald línu, sem dregin er beint á milli punktar N og Blátinds (1177m) og verður þannig framhald þeirrar línu til sjávar. Frá þessari línu og að sýslumörkum í vestri verður með þessu þjóðlenda, en hún afmarkast í vestri af línu, sem lýst er svo í landamerkjalýsingu Skaftafells: „að Súlutinda beri hvorn í annan“, en þar er jafnframt komið að mörkum þessa kröfusvæðis, sem fjallað verður um í þessu máli fyrir óbyggðanefnd. Stefnandi gerði einnig þá kröfu vegna ríkisjarðanna Skaftafells I og III að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur stefnanda til þess lands jarðanna sem væri utan þjóðlendulínunnar. Þá var gerð krafa um yfirráðarétt til þess hluta landsins samkvæmt landamerkjabréfi sem er innan þjóðlendulínu og meðal annars alls lands þjóðgarðsins í Skaftafelli í samræmi við reglugerð nr. 319/1984, III. kafla og meðfylgjandi uppdrátt. Að vestan ræður merkjalína Núpsstaðar og Skaftafells, þ.e. lína sem dregin er frá sjó (punktur 1) á þeim stað er Súlutindar bera hver í annan, þá ráða að norðan mörk Skaftafells II og Þjóðgarðsins í Skaftafelli með línu dreginni úr Sýslusteini (punktur 2) á upphaflegum stað á Skeiðarársandi austnorðaustur í merki við Gömlutún, þar sem hún sker heimreið að Skaftafellsbæjum (punktur 3), þá eftir miðju heimreiðar í punkt sem er 380 metra austan við upphaflegan akveg að Þjónustumiðstöðinni (punktur 4) og þaðan eftir línu norður í mörk þjóðgarðs sem eru 600 metra austur af merkinu við Gömlutún (punktur 5), þaðan til austsuðausturs eftir línu sem dregin er úr merkinu við Gömlutún í fremstu nöf Hafrafells og áfram í beina línu í landamerkjalínu Svínafells og Skaftafells á Svínafellsjökli (punktur 6), þaðan suðvestur í stein undir Svínafellsjökli (punktur 7), þaðan í stein ofan við þjóðveg (punktur 8) þaðan í vörðu fram í nesinu (punktur 9) og áfram í beinni línu í suðvestur til sjávar (punktur 10) en að sunnan ræður sjór merkjum. Einnig var gerð krafa um málskostnað úr ríkissjóði. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að landeigendur líti svo á að í kröfugerð þeirra felist jafnframt krafa um afnotarétt þeirra í þjóðlendu, að öllum venjubundnum afnotum, að fornu og nýju, kæmi til þess að einhver hluti landsins teldist þjóðlenda. Þá segir að komið hafi fram við aðalmeðferð að varðandi mörk við jökul væri af hálfu landeigenda miðað við jökulbrún á hverjum tíma, þó þannig að innan landnáms væri. Af hálfu þinglýstra eigenda jarðarinnar Hofs var krafist viðurkenningar á því að þeir ættu beinan eignarrétt að öllu landi Fjalls, sbr. eftirfarandi lýsingu í landamerkjabréfi Hofs: Ennfremur á jörðin [Hof] Breiðamerkurfjall allt og land á Breiðamerkursandi, að vestan eru mörkin sem hér segir: Toppurinn á Miðaftanstindi (p. 25) á Breiðamerkurfjalli sem beri í skarðið á Eiðnatindi (p. 26) á sama fjalli. [...] Fjörur á jörðin þessar: [...] 3. Fjallsfjara milli þessara marka: Að vestan: Toppurinn á Miðaftanstindi (p.25) á Breiðamerkurfjalli sem beri í skarðið á Eiðnatindi (p. 26) á sama fjalli. Að austan: Hærri þúfan á Máfabyggðum skal bera austan í Múlahöfuðið sem er fremst austan í Breiðamerkurfjalli (p. 27) og landamörk þau sömu (p. 27). Einnig var gerð krafa um málskostnað úr ríkissjóði. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að landeigendur líti svo á að í kröfugerð þeirra felist jafnframt krafa um afnotarétt þeirra í þjóðlendu, að öllum venjubundnum afnotum, að fornu og nýju, kæmi til þess að einhver hluti landsins teldist þjóðlenda. Þá segir að komið hafi fram við aðalmeðferð að varðandi mörk við jökul væri af hálfu landeigenda miðað við jökulbrún á hverjum tíma, þó þannig að innan landnáms væri. Varða hlaðin á graskoll á fjörunni vestanhalt við hornið á Nýgræðunum (p.29) á að bera austast í Hálfdánaröldu uppi undir jökli (30) og í Kaplaklif í Máfabyggðum og er það allt bein lína á milli Fells og Breiðumerkur og fjörumörk. Að vestan eru mörkin sem hér segir: „Hærri þúfan á Mávabyggðum skal bera austan í Múlahöfuðið sem er fremst austan á Breiðamerkurfjalli og landamörk þau sömu.“ Einnig var gerð krafa um málskostnað úr ríkissjóði. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að landeigendur líti svo á að í kröfugerð þeirra felist jafnframt krafa um afnotarétt þeirra í þjóðlendu, að öllum venjubundnum afnotum, að fornu og nýju, kæmi til þess að einhver hluti landsins teldist þjóðlenda. Þá segir að komið hafi fram við aðalmeðferð að varðandi mörk við jökul væri af hálfu landeigenda miðað við jökulbrún á hverjum tíma, þó þannig að innan landnáms sé. Staðhættir og náttúrufar í Öræfum Í úrskurði óbyggðanefndar er ítarleg grein gerð fyrir staðháttum og náttúrufari. Kemur þar fram að mikil rýrnun hafi orðið á gróðri og jarðvegi frá því um landnám. Eru í þessu sambandi rakin eldgos í Öræfajökli 1362 og 1727 og ágangur jökla og vatna. Fram kemur að á síðustu áratugum hafi gróður, þar á meðal skógur, verið í framför á svæðinu, meðal annars hafi sjálfsgræðsla stóraukist á Skeiðarársandi. Í úrskurðinum eru breytingar á jöklum raktar frá landnámi. Kemur þar fram að jöklar hafi verið mun minni um landnám en þeir eru nú. Fram kemur að jöklar hafi náð hámarki um 1890 en hafi síðan hopað. Hafi Hafrafell verið umgirt jöklum til ársins 1936 og Breiðamerkurfjall til ársins 1946. Þá er rakin saga vatnabreytinga á Skeiðarársandi. Fram kemur að óvissa sé um þetta og heimildir rýrar. Líkur bendi þó til þess að Skeiðará og Jökulsá hafi á landnámsöld verið tvö vötn og Jökulsá þá legið vestur á sandi, en Skeiðará verið mun minna vatnsfall. Jökulsá kunni því ekki að hafa legið undir Jökulfelli, heldur einhvers staðar vestur á sandi. Vatnabreytingar hafi verið verulegar á sandinum síðustu aldirnar. Ekki sé þó hægt að fullyrða um það með neinum yfirgnæfandi líkum hvernig vötn hafi legið á Skeiðarársandi til forna. Lýsing óbyggðanefndar á sögu jarðanna Skaftafells, Fjalls og Breiðármerkur Í úrskurði óbyggðanefndar er ítarleg grein gerð fyrir landnámi í Öræfum svo og sögu jarðanna Skaftafells, Fjalls og Breiðármerkur. Af hálfu aðila málsins hafa ekki verið gerðar athugasemdir við þessa umfjöllun óbyggðanefndar. Með hliðsjón af þessu, svo og því að umrædd umfjöllun óbyggðanefndar er að stærstum hluta endurtekin í niðurstöðum nefndarinnar, sem raktar eru síðar, þykir rétt að rekja þessa umfjöllun nefndarinnar og niðurstöður hennar í einu lagi. Almennar niðurstöður óbyggðanefndar Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til almennra niðurstaðna nefndarinnar um lagaleg atriði, gildi heimilda og gróðurfar á Íslandi í úrskurðum nefndarinnar nr. 1-7/2000. Eru þessar niðurstöður nefndarinnar ítarlega raktar í dómi Héraðsdóms Suðurlands 6. nóvember 2003, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur einnig fram að í Austur-Skaftafellssýslu komi til skoðunar nokkur ný álitaefni sem þýðingu kunni að hafa víðar og sé því ástæða til að bæta við fyrri umfjöllun nefndar um almenn atriði. Í niðurstöðukafla nefndarinnar er aðdragandi að setningu laga nr. 58/1998 rakinn og hlutverk nefndarinnar samkvæmt lögunum reifað. Segir m.a. að fyrir gildistöku laganna hafi legið fyrir að tiltekin landssvæði á hálendi landsins hafi ekki verið í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Hafi réttarstaða þessara svæða, sem nú séu kölluð þjóðlendur, verið óljós og hafi lögin verið sett til að leysa þennan vanda. Þá er hlutverk óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 rakið og fjallað um mat nefndarinnar samkvæmt lögunum. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að frumstofnun eignarréttar hér á landi hafi farið fram með landnámi, hefð og lögum, sbr. löggjöf um nýbýli og þjóðlendur. Raktar eru lýsingar úr Landnámu og heimildir um landnám. Segir að af takmörkuðum lýsingum í Landnámu verði engar afdráttarlausar ályktanir dregnar um það hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landsvæði með námi. Óbyggðanefnd telur hefð vera annan frumstofnunarhátt eignarréttar. Dómstólar hafi hafnað því að eignar­hefð verði unnin á grundvelli hefðbundinna afréttarnota af landi utan landa­merkja jarða, hins vegar hafi hefð verið viðurkennd á grundvelli sambærilegra nota innan landamerkja jarðar. Jafnframt sé ljóst að nytjar af þessu tagi hafi ekki nægt til að vinna eignarhefð með útrýmandi hætti innan marka jarðar svo sem þau hafa verið afmörkuð í landamerkjabréfi hennar. Óbyggðanefnd telur að við mat á því hvort tekist hafi að vinna fullna eignarhefð yfir landsvæði skipti máli hvort það sé innan eða utan landamerkja jarðar. Skilyrði fyrir því að eignarhefð verði unnin á landsvæði utan landa­merkja jarðar séu þröng, þó að ekki sé slíkt útilokað. Lög séu þriðji frumstofn­unarháttur eignarréttar, sbr. nýbýla­tilskipun frá 15. apríl 1776 og lög um nýbýli frá 6. nóvember 1897. Óbyggðanefnd rekur flokkun lands í jarðir, afrétti og almenninga. Þýðing þeirrar flokkunar nú ræðst af því hvernig hún fellur að hugtökunum eignarland og þjóðlenda. Um jörð segir óbyggðanefnd eftirfarandi: Óbyggðanefnd telur að almennt megi gera ráð fyrir að jörð sé landsvæði sem upprunalega hefur verið ráðstafað úr einstökum landnámum, stofnað til nýbýlis á eða eignar­hefð unnin yfir. Tilgangurinn með stofnun hverrar jarðar hefur verið að stunda þar búskap árið um kring. Samt sem áður getur að sjálfsögðu verið land innan jarðar sem ekki verður nýtt til landbúnaðar, enda getur setning merkja hæglega hafa tekið mið af öðrum atriðum. Nýting landsins hefur verið í samræmi við búskaparhætti og umfang bús á hverjum tíma. Land hverrar jarðar hefur frá öndverðu borið að afmarka með landamerkjum. Innan merkja jarðar sinnar hefur eigandi almennt séð farið með umráð og hagnýtingu, gert ráðstafanir með löggerningum, veðsett jörðina og látið hana ganga að erfðum, á sama hátt og gildir um eignarland yfirleitt. Óbyggðanefnd telur hvorki verða ráðið af eldri né yngri löggjöf að almennt séð hafi verið gert ráð fyrir því að land innan jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Staðhættir, gróður­far og nýtingarmöguleikar verða ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Einstök dæmi um slíka skiptingu finnast þó og eins kann það í öðrum tilvikum að valda nokkrum vafa þegar afréttur liggur eða lá sjálfstætt undir einstakar jarðir. Þá kunna að finnast svæði innan merkja jarða sem kölluð eru afréttur, e.t.v. með vísan til þess að sá hluti hennar hafi helst verið nýtt til beitar, án þess þó að eignarréttarleg staða þess landsvæðis hljóti að vera önnur. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er eða hefur verið jörð sé beinum eignarrétti háð. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim sem öðru heldur fram. Óbyggðanefnd telur að tilvist ítaks í fasteign bendi fremur til þess að svæði það sem ítakið er á sé eða hafi einhvern tímann verið eignarland. Þá fjallar nefndin um almenninga og kemst að þeirri niðurstöðu að heimildir bendi ekki til að hér á landi hafi verið að finna afmörkuð landsvæði inn til landsins sem lotið hafi reglum um almenninga svo óyggjandi sé. Hafi einhvern tímann svo verið, hafi munur á þeim og afréttum orðið lítill eða enginn er fram liðu stundir. Þá sé ljóst að stærstur hluti lands utan einstakra jarða hafi fyrr og síðar verið í afréttarnotum. Samkvæmt þessu verði ekki talið að hugtakið almenningur hafi mikið sjálfstætt gildi við mat á grunneignarrétti á landi sem verið hafi í slíkum notum. Það geti hins vegar haft þýðingu við mat á takmörkuðum eignar­réttindum og eins verði ekki útilokað að slík landsvæði finnist. Að því er varðar samnotaafrétti telur óbyggðanefnd ekki unnt að útiloka að slík landssvæði hafi verið numin. Vísað er til reglna um nýtingu slíkra afrétta og notkun þeirra að öðru leyti sem einkum fólust í beit. Telur nefndin með vísan til úrlausna dómstóla að beinn eignarréttur verði ekki byggður á slíkum notum. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land, sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er samnotaafréttur, sé þjóðlenda. Sönnunar­byrðin hvíli á þeim sem öðru heldur fram. Þetta telur nefndin hins vegar ekki eiga við afrétti einstakra jarða og stofnana. Hafi þessar afréttir lotið öðrum reglum og landeigandi notið þar ríkari réttinda. Hvort tiltekinn afréttur einstakrar jarðar eða stofnunar sé undirorpinn beinum eða óbeinum eignarrétti heimajarðar sé hins vegar ekki einhlítt og verði að meta í hverju tilviki fyrir sig. Kröfur dómstóla til sönnunar að því er varðar annars vegar afrétti einstakra jarða og stofnana og hins vegar samnotaafrétti virðast þó sambærilegar að mati óbyggðanefndar. Óbyggðanefnd rekur reglur um skráningu fasteigna með svofelldum hætti: Landfræðileg afmörkun fasteigna var ekki skráð á samræmdan máta fyrr en í lok 19. aldar. Fram er komið að fyrir þann tíma eru heimildir um mörk jarða fágætar. Þá liggur fyrir að heimildargildi Landnámu er umdeilt og lýsingar hennar oft ónákvæmar. Úrskurður um eignarland eða þjóðlendu verður ekki byggður á þeim einum. [/] Með setningu laga um landamerki, nr. 5/1882, var í fyrsta skipti í íslenskri löggjöf kveðið á um almenna skyldu eigenda og umráðamanna jarða til að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarða sinna. Tilgangur löggjafans með setningu laga um landamerki 1882 og laga um hefð 1905 var sá að koma fastri skipan á afmörkun fasteigna og heimildir til þeirra. Hér má einnig nefna lög um fasteignamat 1915 þar sem kveðið var á um reglubundið mat fasteigna á tíu ára fresti. Með þessu móti leitaðist löggjafinn við að skapa traustan grundvöll undir sölu, veðsetningu og skatt­lagningu jarða og annarra fasteigna. [/] Samkvæmt ákvæðum landamerkjalaganna skyldi sýslumaður hafa eftirlit með því að menn uppfylltu skyldur sínar til skrásetningar merkja. Hafi bréf verið þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki tiltekinnar jarðar, án athugasemda yfirvalda eða ágreinings við nágranna eða sveitarfélag, virðist það benda til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Séu bréf aðliggjandi jarða samhljóða hlýtur það að benda til hins sama. Könnun óbyggða­nefndar á dómum Landsyfirréttar á tímabilinu 1886-1920 bendir ekki til þess að í kjölfarið á setningu landamerkjalaganna hafi komið upp umtalsverður ágreiningur milli sveitarfélaga og eigenda efstu jarða um mörk jarða og afrétta. Jafnframt er ljóst að þinglýstir eigendur hafa haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Ennfremur hlýtur gildistaka hefðarlaga árið 1905 að styrkja eignartilkall slíkra aðila. Óbyggðanefnd telur ljóst af úrlausnum dómstóla að við mat á gildi landamerkjabréfs, skipti máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði. Hafi gögn máls þótt bera með sér að afréttarlandsvæði væri einungis óbeinum eignarréttindum háð hafi tilvist landamerkja­bréfs ekki breytt þeirri niðurstöðu. Í slíkum tilvikum hafi landamerkja­bréf einungis verið talin ákvarða mörk afréttareignar. Hins vegar hafi dómstólar í einka­málum talið landamerkjabréf ákvarða mörk eignarlands í tilvikum þar sem um var að ræða landsvæði sem áður höfðu legið innan landamerkja jarða. Þá segir eftirfarandi í úrskurði óbyggðanefndar: Með vísan til tilgangs landamerkjalaga 1882, síðari tíma löggjafar og úrlausna dóm­stóla, telur óbyggðanefnd að leggja verði til grundvallar að jörð, svo sem hún er afmörkuð í landamerkjabréfi, sé beinum eignarrétti háð. Útilokað er að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Í þeim tilvikum þar sem einstaklingar eða lögaðilar hafa samkvæmt elstu heimildum farið með þau réttindi og skyldur sem í beinum eignarrétti felast, verður að telja eðlilegt að íslenska ríkið beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi kann að vera. Einstaklingar og lögaðilar hafa haft réttmætar ástæður til að vænta þess að beinn eignar­réttur væri fyrir hendi og getað leitað til handhafa opinbers valds honum til verndar. Hins vegar er þó ljóst að meta verður sérstaklega gildi hvers landamerkja­bréfs. Þannig dregur úr gildi landamerkjabréfs ef eldri heimildir mæla því í mót. Á hinn bóginn telur óbyggðanefnd að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrir­liggjandi heimildum hefur ekki með einum eða öðrum hætti tilheyrt jörð, hafi ekki orðið beinum eignarrétti háð fyrr en með setningu þjóðlendulaga. Ekki er hægt að útiloka að þessi landsvæði hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti en samhengi eignarréttar og sögu liggur ekki fyrir. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar o.s.frv. sem eigandi jarðar hefur um aldir verið talinn fara með hefur einungis verið um að ræða heimildir til takmarkaðar nýtingar sem snemma urðu lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla er ljóst að beinn eignarréttur verður ekki byggður á slíkum notum. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim sem slíku heldur fram. Ef líkindi eru fyrir því að land hafi verið numið inn til jökla styður það þá niðurstöðu að land sem jökullinn hefur skilað frá gerð landmerkjabréfanna falli til aðliggjandi jarða. Ekki verður talið að jökull hafi hopað svo hratt undanfarna rúma öld að komið sé í ljós að ráði land jarða sem ofar kunna að hafa legið, enda staða jökuls 1998 nær því sem var um 1900 en um land­nám. Tilkall til lands sem komið hefur undan jökli kann jafnframt að byggjast á hefðar­reglum. Til skoðunar koma þá almenn atriði eins og tímalengd, yfirráð, hagnýting, ráðstafanir að lögum, viðhorf hefðanda og annarra aðila o.fl. Staðhættir kunna að vera með þeim hætti að um eðlilegt framhald tiltekinnar jarðar sé að ræða, líkt og landauki til hafs, og nýting annarra útilokuð. Frávik frá þessum almennu ályktunum eru þó að sjálfsögðu möguleg og verður að skoða hvert tilvik fyrir sig. Jafnframt hlýtur réttur þessi að takmarkast við land sem komið var undan jökli við gildis­töku þjóðlendulaga 1998, þegar löggjafinn kvað á um eignarhald ríkis á öllu því landi sem ekki væri sannanlega undirorpið beinum eignarrétti. Mögulegar væntingar jarð­eigenda um rétt til þess lands sem kemur undan jökli eftir þann tíma njóta ekki réttar­verndar sem eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrár. Þá ber þess að geta að frá gildistöku þjóðlendulaganna er ekki unnt að öðlast eignarréttindi innan þjóð­lendna fyrir nám eða hefð, sbr. 8. mgr. 3. gr. [/] Niðurstaða óbyggðanefndar er því sú að gildistaka þjóðlendulaga hafi undir þessum kringumstæðum haft það í för með sér að merki jarða gagnvart jökli væru fastsett, án tillits til síðari breytinga á jökul­jaðrinum. Sú niðurstaða er jafnframt í eðlilegu samræmi við markmið og tilgang löggjafarinnar. Þegar merki jarðar eru miðuð við jaðar jökuls og þeim því ekki lýst nema að takmörkuðu leyti í landamerkja­bréfi ber þannig að miða við stöðu jökul­jaðarsins 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll., enda sé jökullinn í þjóðlendu. Lega jökuljaðarsins kann þó að virðast óljós þar sem smájöklar eða fannir liggja aðskilið frá meginjöklinum. Í þeim tilvikum þar sem eignarland liggur að jökli í þjóðlendu verður að telja eðlilegt að íslenska ríkið beri hallann af þeim vafa sem þannig kann að vera fyrir hendi. Óbyggðanefnd telur því eðlilegt að í slíkum tilvikum miðist þjóðlendulína við jaðar meginjökuls, eins og hann er skilgreindur af sérfræðingum á því sviði. Smájöklar og fannir verða þá innan eignar­lands á sama hátt og jökulsker eða annað land umlukið jökli verður innan þjóðlendu. Landnám í Öræfum Í úrskurði óbyggðanefndar eru raktar frásagnir Landnámu um landnám þeirra manna sem settust að á því svæði sem síðar var nefnt Öræfi. Í fyrsta lagi er greint frá því að samkvæmt Landnámu hafi Hrollaugur, sonur Rögnvaldar jarls á Mæri í Noregi, numið land austan frá Horni til Kvíár. Hrollaugur hafi selt hluta af landnámi sínu og Þórði Illuga Eyvindarsyni hafi hann gefið allt land milli „Jökulsár“ og „Kvíár“. Hafi Þórður búið „undir Felli við Breiðá“. Kemur fram að ekki sé vitað hvar landnáms­bærinn stóð nákvæmlega, enda þótt ýmsar kenningar hafi verið settar fram í því efni. Í annan stað er greint frá því að samkvæmt Landnámu hafi Þorgerður, eiginkona Ásbjörns Heyjangurs-Bjarnasonar, leitt kvígu sína undan Tóftarfelli skammt frá Kvíá, suður og í Kiðjaklett hjá Jökulsfelli fyrir vestan. Hafi Þorgerður því numið land um allt Ingólfshöfðahverfi milli Kvíár og Jökulsár og búið að Sandfelli. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að sum þessara örnefna séu nú fallin í gleymsku. Í úrskurðinum er þó greint frá kenningum um að Tóftafell sé sama fjall og nefnt sé Staðarfjall, örnefnið Kiðjaklettur vísi til kennileitis framan við Krossgil og með Jökulsá sé vísað til Skeiðarár. Þá segir að vestan við landnám Þorgerðar hafi tekið við landnám Bárðar, sem var þriðji sonur fyrr­nefnds Heyjangurs-Bjarnar, en hann hafi numið Fljótshverfi allt og búið að Núpum. Kemur fram í úrskurði óbyggðanefndar að austurmörk landnáms Gnúpa-Bárðar séu óljós og eru ýmsar kenningar um það efni nánar raktar í úrskurðinum. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að óvíst sé hversu langt inn til landsins mörk landnámanna náðu. Er í þessu sambandi vísað til frásagna Landnámu um að fé hafi verið beitt til fjalla og upplýsinga um gróðurfar og jöklafar á landnámsöld. Í niðurstöðum óbyggðanefndar segir að ekki verði dregin sú afdráttarlausa ályktun af lýsingum Land­námu á landnámi Fljótshverfis og Ingólfshöfðahverfis að á milli Núpsvatna og Skeiðarár hafi ekki verið stofnað til eignarréttar með námi í öndverðu. Farvegur jökul­vatna undan Skeiðarárjökli um landnám sé ekki þekktur og auk þess óljóst hvort Skeiðará sé sama á og nefnd sé Jökulsá í Landnámu. Kunni að vera að jökulsá sú sem nefnd sé í Landnámu hafi fallið mun vestar á sandinum en Skeiðará hafi verið mun minna vatnsfall og hafi ekki hlaupið jökull í hana fyrr en á 15.-17. öld. Er í þessu sambandi vísað til greinargerða sérfræðings í vatnafræðum. Þá vísar óbyggðanefndin til upplýsinga um gróðurfar um að Skeiðarársandur hafi verið grónari um land­nám en nú. Að því er varðar norðurmörk landnáms telur óbyggðanefnd að ráða megi af heimildum að menn hafi a.m.k. farið svo langt til fjalls sem beitiland náði. Land í Öræfum sé afmarkað af jöklum hið efra og sjó hið neðra. Upp við jökul rísi fjalllendi og heiðarlönd en þar neðan við og allt niður að sjó sé slétt undirlendi. Þaðan skerist fjölmargir dalir inn í fjalllendið, stórir og smáir. Hálendi og jöklar blasi við frá fjöru séð, en fjarlægðir þar á milli séu u.þ.b. 3-38 km. Telur nefndin að samkvæmt þessu og með hliðsjón af upplýsingum um gróðurfar við landnám sé líklegt að land í Öræfum hafi verið numið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti. Umfjöllun óbyggðanefndar um Skaftafell Í úrskurði óbyggðanefndar er jörðinni Skaftafelli og aðliggjandi svæði lýst með svofelldum hætti: Að Skaftafelli liggja jarðirnar Núpsstaður í Fljótshverfi, Vestur-Skaftafells­sýslu, að vestan og Svínafell að austan. Skörp skil eru á milli undirlendis og fjall­lendis fyrir landi Skaftafells, svo sem víðast annars staðar í Öræfum. Til suðurs kvíslast jökulárnar um hallalítinn Skeiðarár­sandinn, allt niður að sjávar­máli. Að norðan liggur Vatna­jökull, nánar tiltekið Skeiðarárjökull, Öræfajökull og þrír skrið­jöklar hins síðastnefnda, Morsár­jökull, Skaftafellsjökull og Svínafellsjökull. Inn á milli skrið­jöklanna rís mikið hálendi og heiðarlönd. Alls munu um tuttugu tindar á þessu svæði vera yfir 1000 m háir og flestir meira eða minna tengdir saman með löngum fjallshryggjum. Á milli Skeiðarárjökuls og Skaftafells­jökuls liggur Morsár­dalur. Fjarlægð frá sjó að jaðri Skaftafellsjökuls er um 26 km en 32 km inn í miðjan Morsár­dal. Fjalllendinu sem umlykur dalinn má í megindráttum skipta í þrjá klasa. Að vestanverðu eru Skaftafellsfjöll, að norðanverðu Miðfell og Skaftafells­heiði austan­megin. Inn af heiðinni eru Kristínartindar (sá nyrðri 1126 m) og Skarðatindur (1385m) næst jökli. Austan við Skaftafellsheiði, í krikanum á milli Skaftafellsjökuls og Svínafells­jökuls, er Hafrafellið (1174m) og þar efst, í jökulkróknum ofan við Svínafells­jökul, er Hrútsfjall (1875m). Íslenska ríkið hefur í meginatriðum dregið kröfulínu sína frá sjávarmáli í upptök Skeiðarár, þaðan í Krossgilstind, yfir Jökulfell og Morsárdal í Syðri-Kristínartind, að jökulrönd Skaftafellsjökuls og meðfram henni þar til kemur á móts við neðri hluta Svínafellsjökuls nyrst, þar er dregin lína yfir í Svínafellsjökul og jaðri þess jökuls síðan fylgt. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að elsta heimildin um jörðina Skaftafell sé Njálssaga, rituð á síðari hluta 13. aldar. Skaftafell hálft hafi verið eign kirkjunnar á Hofi í Héraði (Öræfum) eftir því sem standi í máldaga hennar frá fyrri hluta 14. aldar. Árið 1482 hafi eignir kirkjunnar á Eyrar­horni verið lagðar til Hofskirkju, en um sama leyti hafi hálft Skaftafell verið selt undan kirkjunni. Ári síðar hafi Magnús biskup Eyjólfsson selt Kirkjubæjar­klaustri jörðina í makaskiptum, en Skaftafell hafi síðan, eins og aðrar klausturjarðir, komist í eigu konungs eftir siðaskiptin. Þá kemur fram að samkvæmt jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 hafi Skaftafell verið metið á 30 hundruð árið 1686 en 12 hundruð árið 1697. Í jarðabókinni sé einnig greint frá því að eyðijarðirnar Jökulfell og Freysnes hafi verið lagðar til Skaftafells og landskuld hækkað við það í tvö hundruð (úr 1 ½ hundraði). Heimildir bendi til þess að jarðirnar tvær hafi ekki verið innlimaðar („inkorporeraðar“) og í skrá Ísleifs frá 1712 um eyddar jarðir í Öræfum sé komist svo að orði að Jökulfell og Freysnes, hvor jörð um sig, séu leigðar „frá Skaptafelli fyrir 30 álnir“. Megi álykta að einn og sami eigand­inn hafi verið að jörðunum þremur, þ. e. konungur. Um Jökulfell segir eftirfarandi í úrskurði óbyggðanefndar: Jökulfells er getið í máldaga Rauðalækjarkirkju sem talinn er frá 1179, en þar mun trúlega átt við fjallið sjálft fremur en bæinn. Í máldaga kirkjunnar að Hofi frá um 1343 fer hins vegar varla á milli mála að átt sé við bæinn Jökulfell: „hofsmenn eigu helming allra þeirra fiarna sem liggia til jokulfells“. Í öðrum máldaga frá sama tíma kemur fram að hálfkirkja var að Jökulfelli. Jörðin mun hafa lagst í eyði á síðari hluta 14. aldar því að í máldaga frá 1397 segir að Gyrðir biskup Ívarsson (1350-1360) hafi lagt til Lómagnúps (Núpsstaðar) 12 ær og kú frá Jökulfelli, og hefur það trúlega verið eign hálfkirkjunnar. Bærinn Jökulfell stóð í Morsárdal þar sem síðar var kallað í Bæjarstað. Auk Skaftfellinga höfðu Suðursveitungar einnig nytjar af Jökulfelli eins og Ísleifur Einarsson greinir frá í jarðabók sinni: „Skattbændur allir frá Kolgrímu til Fells segjast eiga skóg í Jökulfelli í Öræfum, þar sem kallaður er Bændaskógur.“ Enn fremur var Sandfelli eignað skógarítak í Jökulfelli og annað í Skaftafellsheiði. Ekki er minnst á Jökulfell í úttekt jarðamatsnefndar (fasteignamatsnefndar) á Skaftafelli 1849 og 1916. Um Freysnes segir í úrskurði óbyggðanefndar að jarðarinnar sé ekki getið í fornum skjölum og sé ekki kunnugt um hvenær búskapur hófst á jörðinni, né heldur hvenær hann lagðist af. Freysnes muni hafa staðið á láglendinu vestan núverandi farvegar Skaftafellsár, ekki langt frá núverandi vega­mótum þjóðvegar og afleggjara að þjóðgarðinum í Skaftafelli. Jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 greini frá því að Skaftafell eigi upprekstur í Freysneslandi þar sem heiti Hafrafell, en hann sé ekki notaður því að allt liggi undir jökli. Þá er vísað til sýslulýsingar Sigurðar Stefánssonar sýslumanns árið 1747 á Hafrafelli og að það sé mest brúkað til lamba afréttar byggðarmanna. Í úrskurði óbyggðanefndar er vitnað til úttektar á Skaftafelli í sóknarlýsingar séra Páls M. Thorarensen 1839 og sagt að þar sé hvorki Freysness né Hafra­fells getið sérstaklega. Í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 virðist ekki lengur gert ráð fyrir því að Svínafell eigi upprekstur í Hafrafell, en um Skaftafell (Bölta) segi hins vegar að jörðinni fylgi sérstakt upprekstrar­land, Hafrafell, sem sé umgirt jökli, og auk þess víðlendi mikið í Skaftafells­fjöllum. Svínfellingar muni þó áfram hafa rekið sauðfé sitt í Hafrafell, jafnvel þótt umlukið væri jökli fram til um 1940, en upprekstrarland Skaftfellinga hafi verið í Skaftafellsfjöllum og Morsárdal. Þá er í úrskurði óbyggðanefndar fjallað um Hrútsfjall en þar hafi Maríu­kirkjan á Hnappavöllum átt tólf ungneyta rekstur og „skogartopt“ í hlíðum fjallsins samkvæmt máldaga sem talinn sé vera frá 1343. Þessi ítök virðist hafa fallið í fyrnsku því að ekki sé minnst á þau í gerðabók matsnefnda 1849 og 1916. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að Skaftafell hafi komist í einkaeigu árið 1836 þegar jörðin hafi verið seld Guðnýju Þorsteins­dóttur. Landamerkjabréf Skaftafells í Hofshreppi sé ódagsett, en það hafi verið lesið á manntals­þingi að Hofi 5. maí 1890. Undir það riti eigendur og umráðamenn Skafta­fells, umráðamaður Núpsstaðar og eigendur Svínafells. Er landamerkjabréfið svohljóðandi: Milli Skaptafells og Svínafells eru landamerki á Freysnesi úr stórum steini framan undir jöklinum og í stein ofan við veginn og þaðan í vörðu fram í Nesinu. Móti jörðunni Núpstað á Skaptafell land svo langt vestur að Súlnatindar beri hver í annan.[/] Fjörumörk að austan: Svarthamranef vestan í Hafrafelli beri í lækjarfarveg í kletti, sem skagar lengst ofan í skriðu niður af Skarðatindi. [/] Fjörumörk að vestan: Básarákanef beri í hæsta sker á Austurskorabrún. [/] Jörðin á land allt milli fjalls og fjöru. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að þegar landamerkjabréfið var gert hafi verið lítið um annan gróður á Skeiðarársandi en melgresi sem þá hafði lengi verið slegið og nýtt til manneldis. Aðrar nytjar af sandinum hafi verið helstar rekaviður og sel­veiði. Gróðurfar hafi hins vegar breyst á 19. öld og hafi Skaftfellingar farið að reka fé á sandinn eftir 1920. Þeir hafi leigt bændum í Svínafelli sumarbeit vestan Skeiðarár frá árinu 1957. Einnig liggi fyrir heimildir um að Vegagerð ríkisins hafi greitt eiganda Freys­ness, þ.e. eiganda Skaftafells II, fyrir efnistöku á Skeiðarársandi. Þá er vísað til þess að leit hafi farið fram á sandinum að skipinu „Het Wapen van Amsterdam“ samkvæmt samningi sem gerður var við eigendur Svínafellsfjöru og Skaftafellsfjöru árið 1983. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að í Skaftafelli hafi verið einbýli til ársins 1832, en þá muni Jón Bjarnason hafa byggt í svo­nefndu Seli (Skaftafell II). Ári síðar hafi hafist búskapur í Skaftafelli III þar sem heita Hæðir. Nokkru síðar, sennilega 1849, hafi gamli bærinn (Skaftafell I) verið færður upp í Bölta, og sé þar enn bæjar­stæði. Í Skaftafelli II hafi verið búið til ársins 1946, en tveimur árum síðar hafi jörðin verið seld Ragnari Stefánssyni í Skaftafelli III. Árið 1966 hafi Skaftafell I, II og III verið seldar Náttúruverndarráði vegna ríkis­sjóðs. Við sölu á Skaftafelli II og III hafi verið undanskilinn Skeiðarársandur og þau hlunnindi sem honum og fjörunni fylgdu „fyrir framan línu, sem hugsast dregin frá Lóma­gnúpi á Nyrðri-Menn á Hafrafelli og þaðan í sömu stefnu á mörk Skaftafells og Svína­fells“. Árið 1968 hafi Ragnar Stefánsson í Skaftafelli óskað eftir því við menntamála­ráðuneytið að fram færu landskipti á óskiptu sameignarlandi ríkisins og þeirra bræðra Ragnars og Jóns Stefánssona. Samkvæmt úrskurði matsnefndar 25. nóvember 1969 hafi skiptin orðið þessi: Landamerki lands Ragnars Þ. Stefánssonar og Jóns Stefánssonar á Skeiðarársandi ákveðast af tveimur línum frá föstum punkti, sem settur skal ofan þjóðvegar, 15 metrum norður frá miðlínu vegarins og í 225 metra fjarlægð, mælt austur eftir veginum frá þeim stað, þar sem hann mætir heimreið neðan túngirðingar Skaftafells. [/] Frá þessum fasta punkti eru norðurmörk fyrir landi Ragnars og Jóns Stefánssona bein sjónhending að hlíðarrótum Hafrafells á mótum fjalls og sandsins og sama sjónhending, þar til línan sker landamerki Skaftafells og Svínafells. [/] Frá hinum fasta punkti B á uppdrættinum, sem áður er nefndur ofan þjóðvegarins, liggja mörkin beina sjónhending til suð-vesturs að punkti C, þar sem hin beina lína sker landamerki Skaftafells og Núpsstaðar milli Sigurðarfitjarála og Sandgígjukvíslar. Að öðru leyti takmarkast land þeirra að vestan af þinglýstum landamerkjum Núpsstaðar og Skaftafells, sunnan hins síðastnefnda skurðpunktar. Að sunnan af sjó, að austan af þinglýstum mörkum Svínafells og Skaftafells að fyrrnefndum skurðpunkti A austur af suðurenda Hafrafells. Þá er í úrskurði óbyggðanefndar greint frá því að árið 1978 hafi þeir bræður, Jón og Ragnar Stefánssynir, selt Náttúruverndarráði land­spildu úr eignarlandi sínu í Skaftafelli í grennd við þjónustumiðstöð Náttúruverndar­ráðs. Einnig er þar greint frá stofnun þjóðgarðsins í Skaftafelli 15. september 1967 og mörkum hans, eins og þau eru tilgreind í 4. gr. reglugerðar nr. 319/1984. Í úrskurðinum er ítarleg grein gerð fyrir ágreiningi um landamerki Núpsstaðar og Skaftafells og sýslumörk Vestur- og Austur- Skaftafellssýslu. Eins og áður greinir ákvað óbyggðanefnd að undanskilja ágrein­ingssvæðið í úrskurði sínum og hefur þessi ágreiningur því ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Er því ekki ástæða til að rekja frekar umfjöllun óbyggðanefndar um þessi atriði. Óbyggðanefnd telur í úrskurði sínum að heimildir bendi ekki til annars en að búseta hafi verið nokkuð samfelld í Skafta­felli frá því að jarðarinnar er fyrst getið í heimildum. Í afsals- og veðmála­bókum komi fram að eftir gerð landamerkjabréfsins og þar til hluti jarðarinnar var seldur Náttúruverndarráði ríkisins hafi hún verið framseld með hefðbundnum hætti og veðsett. Niðurstaða óbyggðanefndar um Skaftafell Í niðurstöðum sínum telur óbyggðanefnd að af heimildum verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða. Jafnframt séu fremur líkur til þess að umrætt landsvæði sé, a.m.k. að langstærstum hluta, innan upphaflegs landnáms í Austur-Skaftafells­sýslu og að numið hafi verið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti. Að því leyti sem sérstakur vafi kunni að leika á um landnámslýsingar vestast á Skeiðarár­sandi vísar nefndin til almennrar niðurstöðu sinnar um heimildar­gildi Landnámu sem áður er lýst. Að fenginni þessari almennu niðurstöðu tekur óbyggðanefnd til nánari skoðunar landamerki Skaftafell, eins og þeim er lýst hér að framan. Telur nefndin að óljóst orðalag landamerkjabréfsins þarfnist frekari athugunar og tekur fyrst til umfjöllunar afmörkun jarðarinnar gagnvart Vatnajökli. Óbyggðanefnd telur að staðsetning landamerkja­punkts skammt undan jökulsporðinum að austanverðu í landamerkjabréfinu 1890 (sbr. „milli Skaptafells og Svínafells eru landamerki á Freysnesi úr stórum steini framan undir jöklinum og í stein ofan við veginn og þaðan í vörðu fram í Nesinu“) bendi til þess að eigendur jarðar­innar hafi litið svo á að merki hennar næðu allt að Svínafellsjökli, enda náði hann þá nokkru sunnar á þeim tíma en nú. Hvað varðar vesturmerkin telur óbyggðanefnd að orðalag í landamerkjalýsingum Skaftafells og Núpsstaðar bendi fremur til þess að þar sé tekin stefna af Súlnatindum og merki Skaftafells nái þar einnig að jökulrönd, fremur en að þau liggi yfir jökulinn og að Súlnatindum. Þessu til stuðnings er jafnframt vísað til þess að mörkum gagnvart jökli sé ekki lýst að öðru leyti. Telur nefndin að jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki var talið þurfa umfjöllunar við. Þá lítur nefndin einnig til ákvæðis landamerkjabréfsins um land „milli fjalls og fjöru“ og telur að það beri að skilja þannig að fjalllendið sé innan merkja jarðarinnar, alla leið að jökulrönd. Er í þessu sambandi einnig vísað til almennra niðurstaðna nefndarinnar um almenn mörk landnáms sem áður greinir. Nefndin fjallar sérstaklega um kröfu eigenda Skaftafells II um að merki jarðarinnar og beinn eignarréttur nái til hluta Svínafells­jökuls og telur þá kröfu ekki fá samræmst lýsingu landamerkjabréfs. Með hliðsjón af því að þessi þáttur í úrskurði óbyggðanefndar er utan sakarefnis málsins er ekki ástæða til að rekja frekar umfjöllun óbyggðanefndar að þessu leyti. Óbyggðanefnd fjallar um merki Skaftafells til suðurs og vekur athygli á því að lýsingar á mörkum Skaftafells og Svínafells endi í punkti skammt suð­vestan við Svínafellsjökul og langt norðan við sjávar­mál. Miði kröfugerðir jarðanna við að framlengja landamerki þeirra alla leið til sjávar með beinni línu sem dregin sé milli síðustu tveggja punkta undir Svínafellsjökli. Með hliðsjón af staðháttum telur nefndin að umfjöllun um merki jarðanna á aurum Skeiðarár hafi þótt tilgangslítil, þar sem farvegir voru breytilegir og óljósir, auk þess sem lítil not voru af landinu sem vatnið flæmdist um. Niðurstaða óbyggðanefndar um landamerki Skaftafells er svohljóðandi: Í kjölfar þess að landamerkjalög taka gildi 1882 er gert landamerkjabréf fyrir jörðina Skaftafell. Lýsing landamerkja er þar um margt óljós en fyrirliggjandi gögn um merki jarða á þessu svæði styðja þó það sem þar kemur fram. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að land á þessu svæði er afmarkað af jöklum hið efra og sjó hið neðra. [/] Landamerkjabréf jarðarinnar er áritað, þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að komið hafi fram athuga­semdir yfirvalda. Landamerkjabréf Núpsstaða og Svínafells eru á sama hátt árituð og þing­lesin. Eigendur Skaftafells og Núpsstaðar eru einnig sammála um að miða skuli við lýsingar bréfanna en ósammála um túlkun þeirra. Þetta bendir allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt er ljóst að eigendur Skaftafells hafa um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Óbyggðanefnd fjallar einnig um hvernig beri að afmarka þjóðlendumörk þar sem eignarland nær að jökli. Nefndin vísar til þess að jöklar hafi gengið fram síðan um landnám, en frá því að merkjum var lýst árið 1890 hafi þeir gengið til baka. Meðal annars sé Hafrafell, sem var umlukið jöklum í þrjár aldir, ekki lengur hulið jökli. Engin leið sé að ákveða með nokkurri vissu hvaða land­svæði hafi horfið undir jökul frá landnámi. Telur nefndin rétt að miða mörk Skaftafellsjarðarinnar við stöðu jökul­jaðarsins eins og hann var við gildistöku þjóðlendu­laga 1. júlí 1998 í samræmi við almennar niðurstöður sínar. Samkvæmt þessu telur nefndin Hafrafell vera innan merkja Skaftafells. Því næst tekur nefndin til skoðunar hvort land innan framangreindra merkja jarðarinnar Skaftafells hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Að því er varðar fjöru innan marka Skaftafells er vísað til þess almenna skiln­ings jarðeigenda í Öræfum að í fjörueign fyrir landi annarrar jarðar (þ.e. þegar fjara tiltekinnar jarðar liggur með fram landi annarrar) felist einungis óbeinn eignarréttur, þ.e.a.s. ítaksréttur, svo sem til reka og selveiði. Telur óbyggðanefnd að samkvæmt þessu séu engar vísbendingar um svokallaða almenningsfjöru fyrir landi Skaftafells. Að því er varðar norðurhluta svæðisins, er sem fyrr vísað í fyrri umfjöllun nefndarinnar, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, um gróðurlendi, staðhætti og sögu jarðarinnar, meðal annars að því er varðar bæina að Jökulfelli og Freysnesi og upprekstur á svæðið. Að því er varðar jarðirnar Jökulfell og Freysnes telur nefndin að gögn málsins bendi til þess eignarréttur að landi jarðanna hafi ekki fallið niður heldur hafi þær verið sameinaðar Skaftafelli. Styður nefndin það einkum við það að allar jarðirnar þrjár hafi verið konungsjarðir og Jökulfell og Freysnes verið leigðar til Skaftafells. Niðurstaða óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu lands innan Skaftafellsjarðarinnar er eftirfarandi: Ekki eru heimildir um annað en að jörðin Skaftafell hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, þar til stofnaður var þar þjóð­garður að hluta, árið 1967, í kjölfar samninga íslenska ríkisins og eigenda Skaftafells. Innan þeirra marka sem tilgreind eru í landamerkjabréfi 1890, svo sem þeim er nánar lýst hér framar, og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan hafa eigendur jarðarinnar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Fjalllendið upp við jökul og Skeiðarársandur hafa ekki verið þar undanskilin, enda þótt nýting þar hafi verið takmörkuð. Ekkert bendir til þess að aðrir en Skaftfellingar, eða þeir sem leitt hafa leitt ítaks- eða leigurétt frá Skafta­felli, Jökulfelli eða Freysnesi, hafi nýtt land innan framangreindra merkja. [/] Þá telur óbyggða­nefnd telur að tilvist ítaka í fjalllendinu styrki beinan eignar­rétt þar, sbr. umfjöllun um ítök í almennum niðurstöðum óbyggða­nefndar. [/] Ekki verður annað séð en að þetta eignar­hald hafi verið án ágreinings eða athugasemda, að undanskilinni deilu um landamerki gagnvart Núpsstað. Land innan marka Skaftafells verður ekki talið hafa mismunandi eignarréttarlega stöðu og staðhættir, gróðurfar eða nýtingar­möguleikar hafa ekki úrslitaáhrif í því sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. [/] Af hálfu íslenska ríkisins hefur ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landa­merkja jarðarinnar Skaftafells sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, sbr. einnig umfjöllun í kafla 9.6., án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Samkvæmt þessu var niðurstaða óbyggðanefndar sú að land jarðarinnar Skaftafells innan landamerkja, svo sem þau hafa verið skýrð, teljist ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Eins og áður segir var þá miðað við að landamerki jarðarinnar til jökuls miðuðust við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku laganna 1. júlí 1998. Líkt og fyrr greinir tók nefndin ekki afstöðu til þess land­svæðis á Skeiðarársandi sem gerð hafði verið krafa til bæði af hálfu eigenda Núps­staðar og Skaftafells. Þá var hafnað kröfu eigenda Skaftafells II um að tiltekið svæði fremst á Svínafellsjökli yrði viðurkennt sem eignarland, eins og áður segir. Umfjöllun óbyggðanefndar um Fjall Í úrskurði óbyggðanefndar er eyðijörðinni Fjalli og aðliggjandi svæði lýst með svofelldum hætti Að Fjalli liggja Kvísker að suðvestan og Breiðármörk að norðaustan. Suð­austan við Fjall er hafið og að vestan- og norðanverðu eru Öræfajökull, Fjalls­jökull og Breiðamerkurjökull. Á milli tveggja síðastnefndu jöklanna er Breiðamerkur­fjall og við jökuljaðrana eru annars vegar Breiðárlón og hins vegar Fjallsárlón. Breiðamerkurfjalli er skipt í Framfjall og Múla, með Jökuldal fyrir miðju. Á Fram­fjalli eru m.a. Miðaftanstindur (618 m) og Eyðna­tindur (788 m), en í Múlanum eru m.a. Múlaegg (928 m) og Breiðamerkur­múli (734 m). Neðan við Breiðamerkur­fjall er flatt undirlendi, Breiðamerkursandur. Minnsta fjarlægð frá sjó til jökulrandar er um 8 km en mesta fjarlægð 13 km. Í úrskurðinum segir að líkur séu á að við landnám hafi Öræfajökull og skriðjöklar hans, sérstaklega Breiðamerkur­jökull, legið norðar en nú er, en talið sé að skömmu eftir 1700 hafi Breiðamerkur­jökull og Fjallsjökull náð saman við Breiðamerkurfjall og fjallið því orðið umlukið jökli. Á tímabilinu 1890-1900 hafi Breiðamerkurjökull legið sunnar en nokkru sinni fyrr eftir að ísöld lauk. Breiðamerkur­jökull og Fjallsjökull muni ekki hafa skilist að fyrr en 1946. Ástæða sé þannig til að ætla að land á núverandi Breiðármerkursandi hafi horfið undir Breiðamerkurjökul, uns ekkert var eftir annað en Breiðamerkurfjall og mjó landræma á sandinum. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til þess að Fjall hafi verið landnámsbær Þórðar Illuga Eyvindar­sonar sem áður segir frá. Samkvæmt máldaga bændakirkjunnar að Hofi 1387 hafi jörðin þá verið orðin eign kirkjunnar. Í Jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 sé þessi klausa um jörðina Fjall: Fjall. Hofskirkjueign. Eyðijörð. Liggur í norðaustur[1] af Breiðármörk. Hefur fyrir 14 árum sést til túns og tófta, en er nú allt komið í jökul. Öll eign jarðar er sagt lagst hafi til Hofskirkju í Öræfum, af hvörri eign nú er ei eftir nema eitt fjall umgirt af jöklum, þó lítt brúkandi til lambagöngu á sumar. Item Fjallsfit og Fjallsfjara. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að eftir að jörðin Fjall hafi að stórum hluta verið komin undir jökul hafi mörkin milli hennar og Breiðármerkur orðið óljós. Þannig sé Hofi eignað Fjall og Fjallsfit í „Breiðármerkurlandi“ og einnig hafi Hof átt reka­fjöru „fyrir Breiðármerkurlandi, kölluð Fjallsfjara“ samkvæmt jarðabókinni 1709. Af jarðamati 1804-1805 megi ráða að jörðin Fjall hafi verið nýtt, þótt hún væri komin í eyði. Sumarbeit á jörðinni Fjalli hafi verið metin á 5 álnir (4-5% úr kýrverði). Í úrskurðinum segir frá ágreiningi sóknarprestsins í Sandfelli og ábúenda Hofs um beit í Fjallslandi. Telur nefndin að þessi ágreiningur kunni að hafa stafað af því að presturinn í Sand­felli hafði þá fengið kóngspartinn í Hofi til afnota. Þá er vísað til þess að í jarðatali Johnsen 1847 sé jörðin Fjall ekki nefnd að öðru leyti en því að vísað sé til þess sem segi um eyðijörðina í jarðamatinu 1804-1805. Hoffellsmenn hafi ítrekað rétt sinn til Fjalls og annarra eigna og hlunninda með lögfestu sem undirrituð var að Hofi 7. apríl 1851 og upplesin fyrir manntalsþingi 7. maí sama ár, en þar segi m.a.: Enn fremur lögfestum við eptirskrifuð ítök sem Hofsjörðu eiga að fílgja; first einn fjórðapart af grasnít í Ingólfshöfða; annað, eiðijörðin Fjall, sem liggur á Breiðamerkursandi austann Kvískerja land, lögfestum við nefnda jörð með öllum nitjum til fjalls og fjöru, er fjarann talinn 9 [hundruð] firir Fjallsfít, og loksins lögfestum við hálfa eiðijörðina Breiðumörk með tilheirandi fjöru veiðistöðum og öllum landsnitjum, liggur jörð þessi firir austann Fjallsland, austur að Fellslandi í Suðursveit, vestann Jökulsá á Breiðamerkursandi þar sem hún nú fellur úr Jökli. Í umfjöllun nefndarinnar um Breiðármörk, sem rakin er hér á eftir, segir frá ágreiningi eigenda Fells og eigenda Hofs um eignarrétt að Breiðármörk í framhaldi af þessari lögfestu, en sú deila var leidd til lykta með samkomulagi árið 1854 og varðar ekki jörðina Fjall. Í umfjöllun nefndarinnar um jörðina Hof er rakið landamerkjabréf jarðarinnar 15. júlí 1922 og þinglesið sama dag, en þar segir um jörðina Fjall: Hof í Hofshreppi á lönd og eignir sem hjer segir: [...] Enn fremur á jörðin Breiðamerkurfjall alt og land á Breiðamerkursandi, að vestan eru mörkin sem hjer segir: Toppurinn á Miðaftanstindi á Breiðamerkurfjalli sem beri í skarðið á Eiðnatindi í sama fjalli. [...] 3. Fjallsfjara milli þessara marka: Að vestan: Toppurinn á Miðaftanstindi á Breiðamerkurfjalli skal bera í skarð í Eiðnatindi á nefndu fjalli. Að austan: Hærri þúfan á Máfabygðum skal bera austan í Múlahöfuðið sem er fremst austan á Breiðamerkurfjalli og landamörk þau sömu. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að bréfið hafi verið samþykkt að því er snerti eystri mörk milli Fjallslands og Breiðamerkur­lands. Niðurstaða óbyggðanefndar um Fjall Í niðurstöðum óbyggðanefndar segir að af heimildum verði ráðið að í upphafi hafi Fjall verið sjálfstæð jörð og jafnframt séu líkur til þess að umrætt landssvæði sé innan upphaflegs landnáms í Austur-Skaftafellssýslu og að numið hafi verið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti. Er í þessu sambandi vísað til almennra niðurstaðna nefndarinnar. Nefndin telur að þótt elstu heimildir um Fjall lýsi ekki merkjum jarðarinnar megi þó af þeim ráða að jörðin liggi á milli Kvískerja og Breiðármerkur og að þar megi finna Fjallsfit og Breiðármerkur­fjall. Eftir að Fjall og Breiðármörk hafi farið í eyði virðist það sem eftir stóð hafa verið nytjað annars staðar frá en mörk jarðanna orðið óljós ekki síðar en á 17. öld. Þannig séu Fjall og Fjallsfit sögð vera upp af Breiðamerkurfjöru í vísitasíum Brynjólfs Sveins­sonar og Jóns Vídalín 1641 og 1706. Í Jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 séu Fjall og Fjallsfit sögð í Breiðamerkurlandi en fjara fyrir landinu nefnd Fjallsfjara. Sökum framskriðs jökuls og ágangs vatna hafi lítið verið orðið eftir af þessum jörðum og helst að not mætti hafa af fjörunni, auk beitar. Næstu vísbendingu um merki Fjalls telur nefndin að ráða megi af lögfestum Hofs- og Fells­manna 1851 og samningi sömu aðila 1854 sem áður greinir. Í samningnum árið 1854 sé miðað við að mörk Fjallsfjöru og Breiðamerkur­fjöru séu beina stefnu úr fjörunni og í Svörtu­rák á jöklinum, upp undan Breiðá og undan hvorri hún rennur. Á þessu svæði séu aurrákir í jöklinum og megi telja líklegt að Svartarák sé ein þeirra. Í samningnum segi að eigendur og ábúendur Hofs „njóti alls“ vestan megin við Breiðá og framangreindrar stefnulínu, „Fjalls og fjöru á milli“ og svo langt vestur sem þeir „treysti sér land að helga“. Ekki kemur fram hvaða hluti landsins vestan Breiðár sé talinn tilheyrandi Breiðármörk og hvað Fjalli. Af samningnum sé hins vegar ljóst að Fjallsfjara sé talin ná alla leið að Breiðá og því fyrir landi Breiðármerkur en óljóst hversu langt til vesturs. Nefndin vekur athygli á því að Breiðá rann 6-7 km vestan við Jökulsá, áður en hún braut sér leið í Fjallsá 1954 og færðist þannig vestar, eins og nú er. Óbyggðanefnd vísar til landamerkjalýsingar Hofs 15. júlí 1922, þar sem fram komi að Hof eigi „Breiðamerkurfjall alt og land á Breiða­merkur­sandi“ án þess þó að jörðin Fjall sé þar nefnd á nafn. Bréf Hofs hafi verið áritað af Ara Hálfdánarsyni, hreppsstjóra í Hofshreppi, vegna merkja „Fjalls­lands og Breiðármerkurlands“, en ekki komi fram í hvaða umboði hann áriti bréfið. Hins vegar sé bréfið áritað af eigendum Kvískerja vegna fjöru- og landamerkja Kvískerja og Fjallslands. Í „landamerkjaskrá milli Fells í Borgar­hafnar­hreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi“ 13. maí 1922 sé engin lýsing á mörkum Breiðármerkur við Fjall. Bréfið sé þó áritað af framan­greindum Ara Hálfdánar­syni sem hreppstjóra Hofs­hrepps. Óbyggðanefnd vísar til framangreinds landamerkjabréfs Hofs svo og landamerkjabréfs Kvískerja 28. apríl 1890 um að vesturmörk Fjalls séu þar sem toppurinn á Miðaftanstindi á Breiðamerkur­fjalli beri í skarðið á Eiðnatindi í sama fjalli. Eldri lýsingar á vesturmerkjum Fjalls sé ekki að finna. Þá fjallar óbyggðanefnd um fjörumörk á milli Fjallsfjöru og Breiðar­merkufjöru sem hafi verið við Breiðá 1984. Fjallsfjara hafi því verið fyrir landi Breiðármerkur, en óljóst hversu langt til vesturs. Fjörumörk á þessu svæði hafi orðið deiluefni milli eigenda Hofs og Eyjólfs Runólfs­sonar, eiganda Fells og Skálholtsrekans á Breiðamerkurfjöru að meira eða minna leyti, á árunum 1915-1916. Nefndin bendir þó á í þessu sambandi að í Öræfum séu þess ýmis dæmi að fjörumörk fari ekki saman við lýsingu landamerkja. Árið 1922 hafi verið gerð breyting á fjörumörkum og nú sé Fjallsfjara fyrir landi Fjalls og Breiðármerkurfjara fyrir landi Breiðármerkur, í stað þess að vera fyrir landi Fells áður. Landamerkjum Fjalls hafi ekki verið lýst fyrr en 1922 og þá lögð að jöfnu við fjörumörk. Óbyggðanefnd telur í úrskurði sínum að merki Fjalls gagnvart Vatnajökli þarfnist sérstakrar athugunar. Telur nefndin að af landamerkjabréfi Hofs (að því er varðar Fjall) megi ráða að tekin sé stefna af Miðaftanstindi og Múlahöfði og nái landmerki Fjalls að jökulrönd, fremur en að þau liggi yfir Fjallsjökul og Breiðamerkur­jökul. Þessu til stuðnings er jafnframt vísað til þess að mörkum gagnvart jökli sé ekki lýst að öðru leyti. Jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Telur nefndin því að krafa eigenda Hofs um að beinn eignarréttur nái inn á Vatna­jökul verði ekki talin geta stuðst við lýsingu í landamerkjabréfi. Um landamerki Fjalls kemst óbyggðanefnd að svofelldri niðurstöðu: Í kjölfar þess að ný landamerkjalög taka gildi 1919 er gert landamerkjabréf fyrir jörðina Hof og um leið Fjallsland. Eldri heimildir um merki jarðarinnar Fjalls eru bæði litlar og óljósar en mæla þó ekki gegn lýsingu landamerkjabréfsins. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að land á þessu svæði er afmarkað af jöklum hið efra og sjó hið neðra. [/] Landamerkjabréf Hofs (Fjalls) er áritað af hreppstjóra Hofshrepps vegna merkja „Fjalls­lands og Breiðármerkur­lands“, án þess þó að það embætti sé tilgreint, og fyrirsvarsmenn Kvískerja árita bréf Hofs um samþykki sitt að því er varðar „fjöru og landamörk milli Tvískerja og Fjalls­lands“. Landamerkjabréf Kvískerja er áritað af hálfu fyrirsvarsmanna Hofs „að því er snertir fjörumörk milli Tvískerjafjöru og Fjalls­fjöru...“. Fyrrnefnda bréfið er frá 1922 en hið síðarnefnda frá 1890. Landamerkjabréf Hofs (Fjalls) er þing­lesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki Fjallslands, án þess að séð verði að fram hafi komið athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Þetta bendir allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt er ljóst að eigendur Hofs vegna Fjalls hafa um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Af framan­greindum landamerkjabréfum Breiðármerkur (og Fells), Hofs (Fjalls) og Kvískerja verður ekki séð að árið 1922 hafi nokkur komið fram sem eigandi Fjalls eða handhafi réttinda á því svæði, gagnvart hreppi eða þinglýsingar­yfirvöldum. Því næst tekur nefndin til skoðunar hvort land innan framangreindra merkja hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Nefndin vísar til fyrri umfjöllunar sinnar um gróðurfar, staðhætti og sögu jarðanna. Telur nefndin að leggja verði til grundvallar að jörðin hafi komist í eigu Hofskirkju einhvern tímann fyrir 1387 og síðari umfjöllun um réttindi Hofs til Fjalls bendi einnig til þess að Hofsmenn hafi þar átt meira en einungis takmörkuð eignarréttindi, þ.e. beit og reka. Þá sé eðlilegt að túlka orðalag lögfestu Hofs­manna 1851, samning Hofs- og Fellsmanna 1854 og landamerkjabréf Hofs 1922 þannig að gert sé ráð fyrir eignarrétti Hofsmanna að eyðijörðinni Fjalli með öllu til­heyrandi, í samræmi við máldagann frá 1387. Sama máli gegni um Jarðatal Johnsen 1847. Umfjöllun í máldaga Gísla Jónssonar 1570 og gerðabók fasteignamats­nefndar 1849 og 1916 beri að skoða með hliðsjón af framangreindum heimildum og í ljósi þess að jörðin hafi ekki verið orðin nýtileg til annars en beitar og reka. Samkvæmt þessu telur óbyggðanefnd að jörðin Fjall hafi verið nýtt eftir búskapar­háttum og aðstæðum á hverjum tíma, fyrir og eftir að byggð lagðist þar af. Þá segir í úrskurði nefndarinnar: Innan þeirra marka sem tilgreind eru 1922, svo sem þeim er nánar lýst hér framar, og að því marki sem land hefur komið undan jökli síðan hafa eigendur Hofs farið með umráð og hagnýtingu Fjallslands á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Ekki verður annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engar heimildir eru um að land innan marka Fjalls hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verða staðhættir, gróðurfar eða nýtingar­möguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. Að því er varðar mörk jarðarinnar að jökli vísar óbyggðanefnd til þess að sá jökuljaðar sem eigendur eyðijarðar­innar Fjalls gætu hafa horft til þegar þeir lýstu merkjum í jökul 1922 hafi gengið til baka, en jafnframt sé ljóst að land sem nú sé hulið jökli hafi verið jökullaust við landnám. Í samræmi við almennar niðurstöður sínar telur óbyggðanefnd því rétt að miða mörk jarðarinnar með tilliti til þjóðlendulínu við stöðu jökul­jaðarsins við gildistöku laga nr. 58/1998 1. júlí 1998. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar: Af hálfu íslenska ríkisins hefur ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landa­merkja eyðijarðarinnar Fjalls sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða [...] án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Í úrskurði óbyggðanefndar er þessu næst nánar vikið að kröfu eigenda Hofs um viðurkenningu á eignarrétti á tilteknu svæði innan jaðra Fjallsjökuls og Breiðamerkurjökuls og er komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið sýnt fram á að umrætt svæði sé eignarland. Þessi þáttur í úrskurði óbyggðanefndar fellur utan sakarefnis málsins og verður hann því ekki rakinn frekar. Samkvæmt framangreindu var það niðurstaða óbyggðanefndar að land eyðijarðarinnar Fjalls, svo sem það var nánar afmarkað með áðurgreindum landamerkjum, að jökuljaðri, eins og hann var við gildistöku þjóðlendu­laga 1. júlí 1998, teldist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Umfjöllun óbyggðanefndar um Breiðármörk Í úrskurði óbyggðanefndar er eyðijörðinni Breiðármörk og aðliggjandi svæði lýst með svofelldum hætti: Að Breiðármörk liggja jarðirnar Fjall í Öræfum að suðvestan og Fell í Suður­sveit að norðaustan. Breiðamerkurjökull rís að norðvestan, Breiðárlón liggur við jökul­sporðinn og Breiðamerkursandur nær niður að sjávarmáli. Á neðanverðum sandinum er nokkur gróður, m.a. graslendið Nýgræður, en efri hluti sandsins er ógróinn. Í úrskurðinum segir að líkur séu á að við landnám hafi Öræfajökull og skriðjöklar hans, sérstaklega Breiðamerkur­jökull, legið norðar en nú er, en talið sé að skömmu eftir 1700 hafi Breiðamerkur­jökull og Fjallsjökull náð saman við Breiðamerkurfjall og fjallið því orðið umlukið jökli. Á tímabilinu 1890-1900 hafi Breiðamerkurjökull legið sunnar en nokkru sinni fyrr eftir að ísöld lauk. Breiðamerkur­jökull og Fjallsjökull muni ekki hafa skilist að fyrr en 1946. Ástæða sé þannig til að ætla að land á núverandi Breiðármerkursandi hafi horfið undir Breiðamerkurjökul, uns ekkert var eftir annað en Breiðamerkurfjall og mjó landræma á sandinum. Minnsta fjarlægð frá sjó til núverandi jökulrandar sé um 2 km. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að hugsanlega hafi Breiðá, síðar Breiðármörk, verið landnámsjörð Þórðar illuga Eyvindar­sonar fremur en Fell, en um það verði ekkert fullyrt. Þá er vísað til máldaga kirkjunnar að Breiðármörk (Breiðamörk) sem, með nokkurri óvissu, sé talinn vera frá árinu 1343, en þar segir meðal annars að Maríukirkja að Breiðá eigi heimaland allt með fjörum og skógum þeim þar hafi að fornu fylgt og þeim sömu mörkum sem að fornu hafi verið. Kirkjan hafi átt heimaland allt og þannig verið staður undir forræði biskups. Þessar eignir kirkjunnar séu ítrekaðar í máldaga sem kenndur sé við Michael Skálholtsbiskup (1383-1391). Seint á 14. öld, sennilega eftir gosið úr Öræfajökli 1362, hafi kirkjan að Breiðá verið lögð niður og eignir hennar lagðar til annarra kirkna. Eftir þetta virðist Skálholtsbiskup hafa talið sér heimilt að ráðstafa Breiðá eða Breiðármörk eins og um eignarjörð væri að ræða. Breiðármörk hafi verið ein þeirra jarða sem Ögmundur biskup Pálsson seldi Ásgrími Ásgrímssyni 1525, en þar er reki undanskilinn sölu (sbr. „Svo og eigi síður höfum vér fengið Ásgrími jörðina Kvísker með öllu því henni tilheyrir, hér með jörðina Breiðármörk með sex álna trjám og þar fyrir innan. Enn stærri höpp, tré hvali eignast Skálholtskirkja sem áður hefur verið“). Í úrskurðinum er rakinn ágreiningur um reka á Breiðamerkurfjöru síðar á öldinni sem lyktaði með því að Skálholtskirkja átti allan stærri viðarreka en sex álnir og að allur minni reki heyrði til eiganda Breiðármerkur, einnig eftir að sú jörð fór í eyði. Þá kemur fram að árið 1670 hafi Brynjólfur biskup Sveinsson keypt af Bjarna Eiríkssyni lögréttu­manni hálft annað hundrað í jörðinni Breiðármörk sem hafi verið fjórðungur allrar jarðarinnar, en með þessum fjórðungi hafi meðal annars fylgt hlutur í þeim rekarétti sem seldur hafði verið Ásgrími Ásgrímssyni 1525. Í úrskurði óbyggðanefndar er rakið að eftir 1697 hafi jörðin farið í eyði. Í skrá Ísleifs Einarssonar sýslumanns frá 1712 yfir eyðijarðir í Öræfum sé greint frá því að á Breiðármörk hafi verið búið fyrir 14 árum en nú sé hún af „fyrir jökli, vatni og grjóti“. Þá segir að í jarðabók Ísleifs Einarssonar 1709 sé tekið fram að Breiðár­mörk sé kóngseign að hálfu en hálf bóndaeign. Í jarðabókinni sé einnig tilgreint að jörðinni tilheyri lítilfjörlegur skógur í Breiðármerkurmúla, sem sé umkringdur af jöklum, og reka eigi jörðin fyrir sínu landi. Er í úrskurði óbyggðanefndar sagt að jörðin hafi komist í hálfa konungseigu með dómi Lögréttu 1646 sem fól í sér að ýmsar eignir Ásgríms Sigurðssonar voru gerðar upptækar, þar á meðal helmingur umræddrar jarðar. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að á Breiðármörk sé minnst í jarða­matinu 1804-1805 og sé jörðin þá sem fyrr talin að hálfu í eigu konungs en hinn hlutinn eign Gísla Halldórssonar. Í úrskurðinum kemur fram að jörðin muni hafa verið seld ásamt öðrum konungseignum árið 1836, en ekki liggi fyrir hver hafi keypt konungshluta jarðarinnar. Síðar á öldinni hafi jörðin og fjaran orðið deiluefni milli Hofsmanna og Fells­manna í Suðursveit. Hofsmenn hafi reynt að tryggja sér eignarréttinn að jörðinni með lögfestu 7. apríl 1851, en þar segi m.a.: Enn fremur lögfestum við eptirskrifuð ítök sem Hofsjörðu eiga að fílgja; first einn fjórðapart af grasnít í Ingólfshöfða; annað, eiðijörðin Fjall, sem liggur á Breiðamerkursandi austann Kvískerja land, lögfestum við nefnda jörð með öllum nitjum til fjalls og fjöru, er fjarann talinn 9c [hundruð] firir Fjallsfít, og loksins lögfestum við hálfa eiðijörðina Breiðumörk með tilheirandi fjöru veiðistöðum og öllum landsnitjum, liggur jörð þessi firir austann Fjallsland, austur að Fellslandi í Suðursveit, vestann Jökulsá á Breiðamerkursandi þar sem hún nú fellur úr Jökli. Í úrskurðinum segir að þegar lögfestan var þinglesin mánuði síðar hafi enginn mælt henni í mót, en 24. júlí hafi eigendur Fells svarað með nýrri lögfestu: Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að með þessari lögfestu hafi eigendur Fells talið að a.m.k. hálf Breiðármerkurfjara lægi innan landamerkja Fells og hafi því hlotið að koma til ágreinings við Hofsmenn sem vildu draga mörkin austar við Jökulsá. Þá kemur fram í úrskurðinum að árið 1854 hafi eigendur jarðanna komist að svofelldu samkomulagi: [A]d öll grasnit initjar og virkilegur eignarréttur Skal hereptir einasta til heira Felli i Sudursveit, allt ad austur mörkum Fjallsfjöru, sem eru á millum Breidumerkurfjöru og Fjallsfjöru, og Skal þadann af Fjörunni sjónhending tekinn beina Stefnu i Svörturák sem er á joklinum uppundann Breidá og undann hvorri hun rennur. Svo Skulu og Hofs eigendur og ábuendur njóta alls vestann meiginn vid nemda Bre‹i›dá og til greindu stefnulinu Fjalls og fjöru á milli og so lángt vestur sem treista ser land ad helga. Med þessum samningi er so öll þræta uti utaf nemdu þrætuplássi, daud og maktarlaus firir alda og óborna, og malefnid þannig leitt til likta med óriufannlegum Dómskrapti. Af umfjöllun óbyggðanefndar verður ráðið að eftir þetta samkomulag hafi afskiptum eigenda Hofs af Breiðármörk lokið. Óbyggðanefnd telur í úrskurði sínum ljóst af heimildum að Skálholtsrekinn forni hafi ekki fylgt með við sölu á kóngs­hluta Breiðármerkur 1836. Er því lýst að um 1857 hafi Vilhjálmur Finsen land- og bæjarfógeti, fyrir hönd eiganda Skálholtskirkju, selt Þorsteini Einarssyni á Kálfafellsstað og Gísla Þorsteinssyni, hreppstjóra á Upp­sölum, „svokallaða Breiðamerkurfjöru á Breiðamerkursandi í Austurskaftafellssýslu, eins og innan þeirra ummerkja, sem þessi fjara, með reka af hval og sérhverjum við, hingað til hefir verið notuð af Skálholtskirkju eigendum og þeirra umboðsmönnum“. Sá reki sem hér hafi verið fjallað um, hinn forni Skálholtsreki, hafi verið hvalur og tré, stærra en sex álnir. Hins vegar telur óbyggðanefnd að óvissa hafi ríkt um hvað orðið hafði um minni rekann sem Ögmundur Pálsson biskup seldi undan Skálholts­dómkirkju 1525. Óbyggðanefnd fjallar um fyrirspurn Þorsteins Einarssonar 2. maí 1858 til Vilhjálms Finsen um rekann og rekur svar Vilhjálms þess efnis að hann hafi ekki upplýsingar um hver sé eigandi hins „minni“ reka á fjörunni (og þar með eigandi helmings jarðarinnar með konungi). Í úrskurði óbyggðanefndar segir frá því að Gísli Þorsteinsson hafi falast eftir kaupum á minni rekanum frá afkomendum Gísla Halldórssonar sem jarðamatið 1804-1805 greinir að hafi átt helming jarðarinnar með konungi. Kemur fram að ekki hafi náðst samkomulag um kaupin, en þess í stað hafi erfingjar Gísla Halldórssonar falið Þorsteini Einarssyni að hafa umsjón með rekanum og annað hvort leigja hann eða selja á opinberu uppboði eftir því sem hagstæðara yrði eigendunum. Mun þessi hluti jarðarinnar í framhaldinu hafa verið leigður Sigurði Ingimundarsyni á Kvískerjum (1864-1883) og er í úrskurði óbyggðanefndar vitnað til frásagnar um að þær landsnytjar sem fylgdu hálfri Breiðármörk hafi á þessum tíma (1876) ekki verið orðnar annað en lítilfjörleg grasnyt og eggvarp, sem og reki, sex álna tré og minni. Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt að Eyjólfur Runólfsson, hreppstjóri á Reynivöllum, hafi eignast Skálholtsrekann þegar dóttir séra Þorsteins Einarssonar á Kálfafellsstað, Torfhildur Hólm, afsalaði Eyjólfi hálft Fell „með tilheyrandi fjöru, ásamt ½ Breiðamerkurfjöru“ 31. maí 1891. Þá segir að ári fyrr hafi systir Eyjólfs, Guðný Runólfsdóttir á Maríubakka í Kleifarhreppi, meðal annars afsalað honum 48 álnir í Felli og 8 2/3 álnir í Breiðamerkur­fjöru í Hofshreppi, en þetta hafi verið meðal þess sem börn hennar hlutu í arf eftir ömmu sína, Guðrúnu Bjarnadóttur. Segir í úrskurði óbyggðanefndar að þetta afsal hafi verið lesið á manntals­þingi að Kálfafelli 7. maí sama ár, en eftirfarandi athugasemd hafi verið gerð í afsals- og veðmálabók: „Það sést eigi í afsals og veðbréfabókum Skaftafellssýslu né í tilheyrandi registrum, að börn seljanda hafi átt neitt í hinum seldu fasteignar­pörtum.“ Í úrskurði óbyggðanefndar segir að afkomendur Eyjólfs hafi samkvæmt þinglýsinga­bókum í nokkrum tilvikum selt öðrum hluta í Breiðamerkurfjöru eða Breiðár­mörk. Þannig hafi Vilborg Eyjólfsdóttir Runólfs­sonar, selt Gísla Þórarinssyni árið 1933 jarðarpart sinn í eyðibýlinu Felli „ásamt hluta þeim, sem mér ber í Breiðamerkur­fjöru, og öllu því sem nefndri fjöru fylgir, stóran og smáan reka, sem á fjöru kann að koma“. Við þinglýsingu skjalsins hafi verið gerð athugasemd um að seljanda skorti þinglýsta eignarheimild að Breiðamerkurfjöru. Árið 1968 hafi framangreindur Gísli gefið Þóru Stefánsdóttur jarðarpart sinn í eyðibýlinu Felli „ásamt hluta þeim, sem mér ber í Breiðamerkurfjöru, og öllu því sem nefndri fjöru fylgir, stóran og smáan reka, sem á fjöru kann að koma“. Einnig hafi Borgarhafnar­hreppur selt Erni Eiriksen árið 1960 „1/14 í eyðijörðinni Breiðármörk (Breiðamerkur­fjara)“, eign Guðnýjar Runólfs­dóttur. Þá er rakið í úrskurði óbyggðanefndar að hluti annarra afkomenda Eyjólfs hafi þinglýst fjölda svokallaðra skiptayfirlýsinga í þeim tilgangi að öðlast þinglýsta eignarheimild yfir hálfri Breiðamerkurfjöru. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að landamerkjum Breiðármerkur hafi verið lýst í landamerkjabréfi Hofs undirrituðu 13. maí 1922 og þinglesið 13. júlí sama ár að Borgarhöfn en 15. júlí að Hofi í Hofshreppi, en þar segi: Undir bréf þetta riti Ari Hálfdánarson hreppstjóri Hofshrepps og Stefán Jóns­son hreppstjóri Borgarhafnarhrepps. Í bréfinu sé einvörðungu lýst austurmörkum jarðarinnar, móts við Fell í Suðursveit. Í úrskurði óbyggðanefndar er lýst nánar. tildrögum þessa landamerkjabréfs. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að árið 1937 hafi Björgvin Vigfússon, fyrrverandi sýslumaður á Efra-Hvoli, selt Birni Pálssyni á Kvískerjum hálfa Breiðumörk (Breiðármörk) og hálfa Breiðumerkur­fjöru með reka fyrir eitt hundrað krónur. Kvískerjamenn hafi síðan talið fram þennan hluta Breiðármerkur sem sína eign. Björgvin Vigfússon hafi verið sýslumaður í Skaftafells­sýslu 1905-1908 og liggi ekki heimildir fyrir um það hvernig Björgvin eignaðist þennan hluta Breiðármerkur. Þess megi þó geta að hann hafi verið kvæntur Ragnheiði Ingibjörgu Einarsdóttur, alþingismanns Gíslasonar, sem var langafabarn fyrrnefnds Gísla Halldórssonar. Segir í úrskurðinum að vera kunni að sýslumaðurinn hafi talið sig hafa eignast hálfa Breiðár­mörk ásamt smáreka með eiginkonu sinni eða að minnsta kosti talið sig hafa umráða­rétt yfir eigninni. Í þessu sambandi vekur óbyggðanefnd athygli á orðalagi í afsali sem gefið var út vegna sölunnar: Afsalið var tekið til þinglýsingar 28. mars 1937. Samkvæmt gögnum málsins leiða núverandi eigendur Kvískerja eignarrétt sinn að hálfri Breiðármörk af umræddu afsali. Í samantekt úrskurðar óbyggðanefndar um sögu Breiðármerkur segir eftirfarandi: Niðurstaða óbyggðanefndar um Breiðármörk Í niðurstöðum óbyggðanefndar segir að af heimildum verði ráðið að í upphafui hafi Breiðarármörk verið sjálfstæð jörð og jafnframt séu líkur til þess að umrætt landsvæði sé innan upphaflegs landnáms í Austur-Skaftafellssýslu og að numið hafi verið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti. Fram­skrið Breiðamerkurjökuls og ágangur vatna hafi valdið því að þrjár jarðir undan jöklinum hafi farið í eyði, þar á meðal Breiðármörk fyrir lok 17. aldar. Rakið er að elstu heimildir um jörðina lýsi ekki merkjum, en af heimildum um jörðina Fjall, næstu jörð austan Breiðármerkur, megi ráða að Fjallsfit og Breiðármerkur­fjall hafi talist til hinnar síðarnefndu. Eftir að þessar tvær jarðir hafi farið í eyði virðist land þeirra hafa verið nytjað annars staðar frá en mörk jarðanna orðið óljós ekki síðar en á 17. öld. Fyrstu lýsingar á merkjum Breiðármerkur sé að finna í lögfestum Hofs- og Fells­manna frá 1851 og samningi sömu aðila 1854 sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Óbyggðanefnd vekur einnig athygli á því að Breiðá hafi runnið 6-7 km vestan við Jökulsá, áður en hún braut sér leið í Fjallsá 1954, og færðist þannig vestar, eins og nú er. Óljóst sé hvar Jökulsá hafi runnið að fornu en um 1900 hafi hún verið á svipuðum slóðum og nú er, enda þótt Jökulsárlón hafi stækkað. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að merkjum Fjalls og Breiðármerkur hafi ekki verið lýst fyrr en í umfjöllun um Fjall í landamerkja­bréfi Hofs 15. júlí 1922. Í „landamerkjaskrá milli Fells í Borgar­hafnar­hreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi“ 13. maí 1922 sé engin lýsing á mörkum Breiðármerkur við Fjall, en þar sé lýst mörkum jarðarinnar við Fell. Undir skrána hafi ritað hreppstjórar Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps, Ari Hálfdánarson og Stefán Jónsson, í embættis­nafni. Ekki hafi verið ritað undir skrána í nafni Breiðármerkur eða Fells. Þessi merki virðist á svipuðum slóðum og farvegur Breiðár fram til 1954. Þá segir að í landamerkjaskrá fyrir Fellslandi 1. maí 1922 sé „Landa- og fjörumörkum að vestan milli Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps“ lýst með sama hætti og sé það „bein lína á milli Fells og Breiðumerkurlanda og fjöru­mörk“. Undir það bréf riti Þorsteinn Arason, eigandi að 7/12 hluta Reynivalla, og Sigurður Sigurðarson, báðir ábúendur á Reynivöllum sem sé næsta jörð við Fell til austurs og að auki Gísli og Jón Bjarnasynir, að líkindum eigendur Uppsala og Fells. Samkvæmt framangreindu telur óbyggðanefnd að ekki sé að sjá að ritað sé undir skrána í nafni Breiðár­merkur. Jafnframt verði ekki ráðið af bréfinu að land Breiðármerkur sé með einhverjum hætti talið tilheyrandi Felli. Eldri lýsingar á vesturmörkum jarðarinnar Fells séu ekki fyrir hendi. Óbyggðanefnd telur samkvæmt framangreindu að Breiðá hafi skipt landi milli Breiðármerkur og Fells árið 1854, hvernig sem því var farið áður. Fjörumerkjum milli Fjallsfjöru og Breiðármerkur­fjöru sé sérstaklega lýst en þau virðist á mjög svipuðum slóðum. Óbyggðanefnd rekur ágreining um fjörumörk Breiðamerkurfjöru, en vísar til þess að ýmis dæmi séu um það í Öræfum að fjörumörk fari ekki saman við lýsingu landamerkja. Árið 1922 sé aftur miðað við að Breiðá skipti löndum og fjörum milli Breiðármerkur og Fells, en gagnvart Fjalli sé dregin lína á milli Mávabyggða og Múlahöfuðs. Breyting virðist hins vegar gerð á fjörumörkum og nú sé Breiðamerkurfjara fyrir landi Breiðármerkur en Fjallsfjara og Fellsfjara sín hvorum megin við hana, fyrir löndum Fjalls og Fells. Óbyggðanefnd telur lýsingu landamerkjabréfanna á norðurmörkum þarfnast nánari athugunar. Óbyggða­nefnd telur að af bréfi Hofs (vegna Fjalls) megi ráða að tekin sé stefna af Mið­aftans­tindi og Múlahöfði og framan­greind landa­merki Breiðármerkur og Fjalls nái að jökulrönd, fremur en að þau liggi yfir Fjallsjökul og Breiðamerkur­jökul. Á sama hátt megi ráða af bréfi Breiðármerkur og Fells að tekin sé stefna af Hálfdánaröldu og Kaplaklifi í Mávabyggðum, fremur en að merkin nái alla leið upp í Mávabyggðir, lengst uppi í jökli. Þessu til stuðnings megi jafnframt vísa til þess að mörkum gagnvart jökli sé ekki lýst að öðru leyti. Telur nefndin að jökullinn hafi afmarkað það land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi verið talið þurfa umfjöllunar við. Óbyggðanefnd vísar til þess að í kjölfar þess að ný landamerkjalög hafi tekið gildi 1919 hafi verið gerð landamerkjabréf, þar sem lýst hafi verið merkjum eyðijarðanna Fjalls, Breiðármerkur og Fells. Eldri heimildir um merki þessara jarða séu bæði litlar og óljósar en mæli þó ekki gegn lýsingu landamerkja­bréfanna á merkjum Breiðármerkur. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að land á þessu svæði sé afmarkað af jöklum hið efra og sjó hið neðra. Nefndin vísar til þess að landamerkjabréf Breiðármerkur (ásamt Felli) sé áritað af hreppstjórum Borgar­hafnar­hrepps og Hofshrepps í embættis­nafni, landamerkjabréf Hofs (Fjalls) sé áritað af hreppstjóra Hofshrepps vegna merkja „Fjalls­lands og Breiðármerkur­lands“, án þess þó að það embætti sé tilgreint, og ekki verði séð að landamerkjabréf Fells sé áritað vegna annarra en eigenda Fells og næstu jarðar til austurs, þ.e. Reynivalla í Suður­sveit, og sé þar á meðal áðurnefndur Eyjólfur Runólfsson. Í landamerkja­bréfum Breiðár­merkur (ásamt Felli) og Fells sé sérstaklega tekið fram að umrædd merki séu einnig mörk milli Borgarhafnar­hrepps og Hofshrepps. Öll þrjú bréfin séu frá árinu 1922. Þau séu þinglesin, færð í landamerkja­bók og á þeim byggt síðan um merki Breiðármerkur, án þess að séð verði að fram hafi komið athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Þetta bendir allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þeir sem hafi talið sig eigendur Breiðármerkur hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum væri þar rétt lýst. Óbyggðanefnd tekur næst til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan framangreindra merkja Breiðár­merkur. Rekur nefndin í því sambandi þróun gróðurfars og framgang jökla. Þá vísar nefndin til þess að þeir aðilar sem hafi uppi kröfur um réttindi til Breiðármerkur og Breiðármerkur­fjöru leiði rétt sinn annars vegar frá Eyjólfi Runólfssyni og hins vegar Björgvini Vigfússyni. Þinglýsingabækur eða önnur gögn málsins veiti ekki upplýsingar um aðra sem þar kunna að eiga réttinda að gæta. Hugleiðingar óbyggðanefndar um sögu eignaheimilda að Breiðármörk er svohljóðandi: Óbyggðanefnd áréttar að af framan­greindum landamerkjabréfum Breiðármerkur og Fells, Hofs (Fjalls) og Fells verði ekki séð að árið 1922 hafi nokkur komið fram sem eigandi Breiðár­merkur eða handhafi réttinda á því svæði, gagnvart hreppi eða þinglýsingar­yfirvöldum. Þá segir að eignartilkall eigenda Kvískerja grundvallist á því að árið 1937 hafi Björgvin Vigfús­son selt Birni Pálssyni á Kvískerjum hálfa Breiðár­mörk og hálfa fjöruna með reka, en ekkert liggi fyrir um heimild Björgvins Vigfússonar til þessa framsals. Eiginkona hans muni hafa verið dóttir framangreinds Einars Gíslasonar, eins af afkomendum Gísla Halldórs­sonar. Nefndin rekur einnig að heimildir séu um að bóndinn á Kvískerjum hafi greitt afkomendum Gísla Halldórs­sonar leigu fyrir öll afnot og brúkun af hálfri Breiðármörk. Auk eignartilkalls sem byggist á athugasemdalausu afsali frá 1937 telur óbyggðanefnd ljóst af gögnum málsins, þ. á m. fram komnum skattframtölum allt frá 1937, að eigendur jarðar­innar Kví­skerja hafi frá árinu 1937 talið hálfa jörðina Breiðármörk, eins og hún sé afmörkuð í máli þessu, sína eign, nýtt hana í samræmi við eignarhlutdeild sína, að svo miklu leyti sem hún var nýtanleg, og greitt af henni skatta og gjöld. Hvað sem öllu framangreindu líður telur óbyggðanefnd því að eignartilkall þeirra til 50% eignarhluta í jörðinni styðjist jafnframt við fullnaða hefð, sbr. 2. gr. hefðarlaga, nr. 46/1905. Þá segir orðrétt í úrskurði óbyggðanefndar: Því næst fjallar óbyggðanefnd um afmörkun þjóðlendu við jökuljaðar og kemst að þeirri niðurstöðu í samræmi við almennar niðurstöður sínar að miða beri við stöðu jökul­jaðarsins við gildistöku laga nr. 58/1998 1. júlí 1998. Samkvæmt þessu er niðurstaða óbyggðanefndar eftirfarandi; II. Vettvangsganga dómara 31. maí 2005 Dómarar fóru á vettvang ásamt lögmönnum aðila svo og stefndu Önnu Maríu Ragnarsdóttur 31. maí 2005. Leiðsögumaður var Sigurður Bjarnason frá Hofsnesi. Ekið var frá nýbýlinu Freysnesi, þar sem rekin er ferðaþjónusta, vestur þjóðveg 1 að svokölluðum Sýslusteini (einnig nefndur Sýslumannssteinn), þar sem sýslumörk Vestur- og Austur-Skaftafellssýslu munu vera. Þaðan var horft til Súlutinda. Skammt þar austur af telja eigendur Skaftafells II að landamerki Skaftafells og Núpstaðar séu samkvæmt þeirri lýsingu í landamerkjabréfum jarðanna að merki á sandinum séu þar sem „Súlnatindar beri hver í annan“. Þá var ekið eftir slóða nálægt endimörkum kröfusvæðisins langleiðina til sjávar eða þar til komið var að sæluhúsi og miðstöð gullleitarmanna á sandinum. Var athygli dómara vakin á gróðurfari á sandinum og sauðfé sem þar var á beit. Þá var haldið á vettvang á Fjalli og Breiðármörk ásamt lögmönnum og stefndu Sigurði Björnssyni frá Kvískerjum og Erni Bergssyni frá Hofi. Var ekið austur þjóðveg 1 og skoðuð merki jarðanna Fjalls og Breiðármörk. Staðnæmst var við Breiðamerkurfjall, kennileiti skoðuð þar sem Miðaftanstind ber í skarið á Eyðnatindi. Ekinn var slóði í átt að Breiðamerkurfjalli og athygli dómara vakin á breytingum á jöklum, gróðurfari og þeim bent á leiðir sem notaðar eru við upprekstur og göngur í Breiðamerkurfjalli. Dómurum var einnig bent á hugsanlega staðsetningu bæjarhúsa að Fjalli og Breiðármörk auk landamerkja Breiðármerkur og Fells. Þegar gengið var á vettvang var gott veður, sólríkt og gott skyggni. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar á því að mörk eignarlanda á kröfusvæðinu eigi að vera þau sömu og landnámsmörk. Utan þjóðlendulínu séu eignarlönd, sem numin hafi verið til eignar, en innan þjóðlendulínu sé þjóðlenda sem aðliggjandi jarðeigendur hafi í einhverjum mæli haft afnot af. Stefnandi vísar til að landnám hafi verið grundvöllur frumstofnunar eignarréttar að landi hérlendis og eini gjörningurinn sem leiddi af sér beinan eignarrétt. Um landnámið séu glöggar heimildir í íslenskum fornritum, aðal­lega Landnámu. Við námið og eftirfarandi aðgerðir landnámsmannsins við að brjóta land til ræktunar og gera landið að bújörð hafi orðið til handa honum beinn eignar­réttur að þessum hluta náttúrunnar. Fyrir utan skriflegar heimildir um landnámið hérlendis hafi fornleifar og búsetusaga staðfest að byggð hafi í stórum dráttum haldist á þeim svæðum sem numin voru til eignar. Sums staðar hafi byggð dregist saman, en í örfáum tilvikum hafi byggð sótt á eftir að eiginlegu landnámi lauk. Stefnandi gerir greinarmun á stofnun beins eignarréttar að landi og óbeins eignarréttar, eða réttar til afnota, sem hafi grundvallast á töku í upphafi en síðar helgast af venju. Telur stefnandi að á umræddu kröfusvæði hafi land verið tekið „afnotatöku“ einstakra jarðeigenda þar sem möguleiki var til beitarafnota og sums staðar allt að jökulrönd, ef þar var gróður. Byggist það á því að engar heimildir sé að finna um að almenningar hafi verið í sýslunni, en þeir hafi verið sameiginlegt afnotaland fjórðungsmanna og síðan þjóðarinnar. Stefnandi telur að jöklar hafi aldrei talist til eiginlegra almenninga, þar sem þeir voru ekki nytjaland. Jöklarnir hafi verið taldir öræfi og verið einskis manns land, en eftir lögtöku laga nr. 58/1998 teljist þeir þjóðlenda. Stefnandi vísar til þess að erfitt eða ómögulegt hafi verið samkvæmt landnámsreglum að nema hálendi eða fjöll. Er þar vísað til frásagnar Hauksbókar um að kona hafi mátt nema land með því að leiða tvævetra kvígu vorlangan dag sólsetra í millum um það land sem numið var, en karlmaður farið um land með eldi sólsetra á milli. Á því er byggt af hálfu ríkisins, að eignarréttur sé ekki eilífur hafi hann orðið til. Er á því byggt að hann geti fallið niður, ef hann verður að engu eða ef hann framselst ekki með löggerningum, erfðum eða hefðarhaldi. Ef jarðir verði óbrúkandi vegna ágangs jökuls og vatna, eða því að hraun leggst yfir allt land jarðar og jörð þá yfirgefin, þá hafi landið orðið almenningur og þjóðlenda samkvæmt gildandi lögum. Það haggi ekki þessu þótt eigendur aðliggjandi jarða nýti beit í landinu fyrir búfé sitt. Í þessu sambandi er bent á ákvæði í nýbýlatilskipuninni 1776, en þar segi: „það álíst eigi að vera nein sérleg eign, þó að þeir í kring búandi hafi verið vanir að reka sitt kvikfé á svoddan land, svo lengi sem, og vegna þess að það hefur legið í eyði, því það skal einasta álítast sem almenningur.“ Í þessu sambandi er einnig bent á önnur ákvæði sem varða eignir sem enginn getur sannað beinan eignarrétt að, sbr. 1. mgr. 55. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sbr. 1. gr. laga nr. 12/1952, varðandi rétt erfðafjársjóðs til eigna sem enginn erfingi finnst að. Stefnandi vísar til Landnámu um landnámsmörk á kröfusvæðinu, en þar segi eftirfarandi (S 316): „Ásbjörn hét maður, son heyangurs-Bjarnar hersis úr Sogni; hann var son Helga Helgasonar, Bjarnarsonar bunu. Ásbjörn fór til Íslands og dó í hafi, en Þorgerður kona hans og synir þeirra komu út og námu allt Ingólfshöfðahverfi á milli Kvíár og Jökulsár [vafalaust Skeiðará, hvar sem hún hefur runnið á þeim tíma] og bjó hún að Sandfelli og Guðlaugur son þeirra Ásbjarnar eftir hana. Frá honum eru Sandfellingar komnir. Annar son þeirra var Þorgils, er Hnappfellingar eru frá komnir. Þriðji var Össur faðir Þórðar Freysgoða, er margt manna er frá komið.“ Stefnandi vísar einnig til eftirfarandi frásagna í Hauksbók (H 276-277): „Ásbjörn hét maður, sonur Heyangurs-Bjarnar; hann andaðist í Íslandshafi, þá er hann vildi út fara, en Þorgerður kona hans fór út og synir þeirra. En það er mælt, að kona skyldi eigi víðara nema land en leiða mætti kvígu tvævetra vorlangan dag sólsetra í millum, hálfstalið naut og haft vel. Því leiddi Þorgerður kvígu sína undan Tóftafelli, skammt frá Kvíá suður og í Kiðjaklett hjá Jökulfelli fyrir vestan. Þorgerður nam því land um allt Ingólfshöfðahverfi á millum Kvíár og Jökulsár og bjó að Sandfelli. [...] Helgi hét annar son Heyjangurs-Bjarnar; hann fór til Íslands og bjó að Rauðalæk að ráði Þorgerðar. Hans son var Hildir, er Rauðlækingar eru komnir frá.“ Þá vísar stefnandi enn fremur til eftirfarandi lýsingar í Landnámu (S 315 og H 275): „Þórður illugi son Eyvindar eikikróks braut skip sitt á Breiðársandi; honum gaf Hrollaugur land milli Jökulsár og Kvíár og bjó hann undir Felli við Breiðá.“ Stefnandi telur að skilja beri framangreinda umfjöllun í fornritum þannig að Helgi Ásbjörnsson hafi verið landnámsmaður í vestasta hluta A- Skaftafellssýslu og átt land frá Skeiðará að Sandfelli, þar sem Þorgerður bjó. Bærinn Rauðilækur hafi verið landnámsbær hans og telji Einar Ólafur Sveinsson að hann hafi verið milli Svínafells og Sandfells. Næsta svæði sé landnám Þorgerðar og og hafi það upphaflega náð frá Skeiðará að Kvíá og þar tekið við landnám Þórðar illuga frá Kvíá að Jökulsá á Breiðármerkursandi. Umfjöllun landnámu hafi verið skilin svo að bærinn, sem getið er um í máldögum og eyðibýlaskrá Ísleifs Einarssonar sýslumanns, hafi staðið framan undir Breiðu­merkurfjalli og nefndist Fjall, hafi verið landnámsbær Þórðar. Tættur þessa bæjar hafi farið undir jökul um 1700 og hafi þá bærinn lengi verið í eyði. Annar bær, Breiðá, síðar Breiðármörk, gæti þó eins hafa verið landnámsbærinn. Sá bær sé að vísu alllangt frá Felli (Breiðamerkurfjalli), en hafi staðið nærri Breiðá, sem hann dró nafn sitt af. Stefnandi vísar til frásagna um Breiðá í Njálssögu, lýsingar á jörðinni í máldaga frá 1523 og í alþingisdómi um rekaréttindi árið 1587. Leiðir stefnandi líkur að því að fjörumörk jarðarinnar hafi verið þar sem Jökulsá rennur nú til sjávar. Stefnandi veltir einnig fyrir sér kenningum um hvort bæjarheitin Fell og Fjall séu tvö nafn á sama bæ. Þá fjallar stefnandi um sögu bæjanna Fjalls og Kvískerja sem rakin hefur verið hér að framan. Stefnandi vekur athygli á því að endimörk landnáms séu óljós þar sem örnefnið „Kiðjaleit“ hjá Jökulfelli sé týnt. Tóftarfell, sem nú nefnist Staðarfell, sé hins vegar þekkt. Merki milli landnáma innbyrðis komi hins vegar glöggt fram í landnámslýsingum. Annars vegar sé það Skeiðará, svo Kvíá og loks Jökulsá á Breiða­merkursandi. Endapunktar landnámanna hljóti þá að vera upptök viðkomandi vatnsfalla en ef annað kæmi ekki til væri hægt að velkjast í vafa um hversu langt inn til landsins námið náði. Bæði í Sturlubók og Hauksbók segi að Þorgerður hafi numið Ingólfshöfðahverfi og það merki byggðina, en ekki fjöllin og öræfin. Þórður illugi hafi ekki verið sjálfstæður landnámsmaður, heldur leiði hann rétt sinn af landnámi Hrollaugs Rögnvaldssonar sem hafi numið land austan frá Horni til Kvíár. Staðarmörk námsins séu glögg gagnvart aðliggjandi landnámum, en til landsins verði að geta í eyðurnar. Í fyrsta laga megi benda á að ekki komi fram að numið hafi verið til fjalla eða jafnvel allt að jökulrótum. Á ritunartíma Landnámu og í Íslendingasögunum merki land bújörð. Talað hafi verið um lönd og lausa aura. Óbyggðir og sumarbeitilönd hafi ekki verið lönd og því verði byggt á því í máli þessu, að námið hafi einungis náð til þess lands sem byggð reis á, en ekki til fjalla, öræfa eða jökla. Þar sem fram komi í heimildum um landnám í Öræfum að hálendi, fjöll, öræfi og jöklar hafi ekki verið numin til eignar verði að gera ríkari sönnunarkröfur um beinan eignarrétt að slíku landi, en öðru landi á mörkum byggðar. Stefnandi vísar þessu til stuðnings til ótiltekinna fordæma Hæstaréttar og löggjafar um að taka beri tillit til atriða eins og staðhátta, víðáttu og gróðurfars, þar á meðal hæðar lands. Stefnandi telur einnig að leiða megi af dómum Hæstaréttar að tengsl verði að vera milli eldri og yngri eignaheimilda. Nýrri heimildir um merki verði að víkja fyrir eldri eða upprunalegum heimildum. Beri þeir sem geri kröfu um beinan eignarrétt að umræddum svæðum sönnunarbyrðina í þessu efni. Málsástæður er varða Breiðármörk. Stefnandi dregur ekki í efa að jörðin Breiðármörk hafi verið numin í öndverðu. Hins vegar lítur hann svo á að jörðin hafi lagst í eyði vegna eldgoss og ágangs jökla og sé eignarréttur að jörðinni því niður fallinn og hún orðin að þjóðlendu í skilningi laga nr. 58/1998. Vísar stefnandi þessu til stuðnings m.a. til nýbýlatilskipunarinnar 1776 svo og fordæma, þar á meðal svokallaðs Vilborgarkotsdóms Landsyfirréttar 21. júlí 1873. Þá telur hann að þetta sjónarmið hafi verið viðurkennt í úrskurðum óbyggðanefndar um fornbyggðina í Þjórsárdal, á Gnúpverjaafrétti, á Flóamannaafrétti upp með Stóru-Laxá og Hrunamannaafrétti upp með Hvíta austan Bláfells. Hann mótmælir einnig afmörkun jarðarinnar til norðurs, eins og hún birtist í úrskurði óbyggðanefndar. Til stuðnings því að jörðin Breiðármörk sé eyðijörð sem enginn hafi sannað tilkall sitt til vísar stefnandi heimilda um eignarhald og byggð á Breiðármörk. Fram til 1525 hafi jörðin verið eign sömu aðila og ítakslaus. Eftir 1525, þegar Ögmundur biskup seldi jörðina, hafi jörðin verið í einkaeign, en stórviðarreki í fjöru eign Skálholts. Þessu ítaki Skálholts hafi svo verið afsalað 1857 til Gísla Þorsteinssonar á Uppsölum. Árið 1698 hafi jörðin verið orðin óbrúkandi vegna ágangs jökuls og vatna og hafi hún þá verið yfirgefin. Rétt fyrir eyðingu jarðarinnar eða 1670 hafi fjórðungi hennar verið afsalað til Brynjólfs biskups Sveinssonar. Síðan komi fram í jarðabók Ísleifs 1709 að jörðin sé hálf bændaeign og hálf konungseign. Um það hvernig þessi skipting hafi orðið skorti heimildir. Í samræmi við kenninguna um brottfall beins eignaréttar sé ekki ólíklegt að með orðum jarðabókarinnar sé við það átt að konungseignin sé stórrekinn, sem tilheyrði Skálholti, en bændaeignin sé annar reki og eftir atvikum beit. Konungur hafi tekið undir sig eignir Skálholts eftir siðskipti. Stefnandi vísar til lögfestu Hofsbænda 1851 varðandi Breiðármörk. Af lögfestunni megi ráða að Hofsbændur telji Breiðármörk ná allt að Jökulsá og svo hitt að ekki sé lögfestur beinn eignarréttur að Breiðármörk, heldur ítaks- eða afnotaréttur. Stefnandi vísar í þessu sambandi einnig til ágreinings eigenda Fells og Hofs um Breiðármörk í framhaldi af lögfestunni 1851 og til eignarskjala jarðarinnar. Stefnandi telur að umrædd lögfesta Hofsbænda 1851 hafi ekkert gildi haft þar sem á bak við hana hafi ekki legið raunverulegur réttur. Samningur Hofsbænda 1854 við eigendur Fells árið 1854 hafi því ekkert gildi haft. Að því er varðar ætlaðan eignarrétt eigenda Fells að Breiðármörk vísar stefnandi til þess að í heimildum um jörðina frá ofanverðri 19. öld sé hvergi talað um annað í sambandi við Breiðármörk en leiguliðagagn, ítak og landsnytjar af leiguliðagagninu. Hið eina sem komi fram um afmörkun lands sé að fjaran eigi að vera 900 faðmar tólfræð á lengd og liggur fyrir miðjum Breiðamerkursandi milli Fells og fjöru. Stefnandi vísar til gerðar Landamerkjarskrár Fells 13. maí 1922, þar sem fram koma mörk við Breiðármörk, en ætlaðir eigendur Breiðármerkur hafi ekki verið kallaðir til samþykktar svo sem skylt hafi verið. Í sambandi við þetta bréf telur stefnandi að ekki megi túlka bréfið svo að landamerki jarðanna liggi frá viðmiðunarpunkti í Mávabyggðum. Stefnandi telur einnig að afsal 26. febrúar 1937, þar sem Björgvin Vigfússon afsalar hálfri Breiðármörk og hálfri Breiðármerkurfjöru, bendi til þess að Björgvin hafi ekki verið viss um sinn eignarrétt. Það sé því rangt hjá óbyggðanefnd að fullyrða að „auk eignartilkalls sem byggist á athugasemdalausu afsali frá 1937, sé ljóst af gögnum málsins, þ. á m. fram komnum skattframtölum allt frá 1937, að eigendur jarðarinnar Kvískerja hafi frá árinu 1937 talið hálfa jörðina Breiðármörk, eins og hún er afmörkuð í máli þessu, sína eign, nýtt hana í samræmi við eignarhlutdeild sína að svo miklu leyti sem hún var nýtanleg, og greitt af henni skatta og gjöld. Og hvað sem öllu framangreindu líður telur óbyggðanefnd því að eignartilkall þeirra til 50% eignarhluta í jörðinni styðjist jafnframt við fullnaða hefð, sbr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905.“ Stefnandi telur að við afsalsgerðina 1937 hafi Björgvin Vigfússon verið grandsamur um réttleysi sitt og afsalshafar þannig einnig orðið grandsamir vegna orðalags afsalsins. Við þær aðstæður séu ekki rök fyrir hefð. Sömuleiðis þurfi við hefðarhald að sanna nýtingu eignarlands, sem engin hafi verið og enn fremur þurfi að útiloka aðra frá notum, sem ekki hafi verið gert. Aðrar réttarreglur og önnur sjónarmið verði auðvitað að vera fyrir hendi, ef rétturinn til Breiðármerkur sé ekki annar en rekarétturinn, eins og íslenska ríkið heldur fram. Stefnandi telur kröfulýsingu ætlaðra eigenda Breiðármerkur byggja á skrá um eigendur að Breiðármerkurfjöru. Ekki njóti við landamerkjabréfs fyrir Breiðármörk, ekki í jarðabók Johensen eða síðari jarðabókum, þar sem hundruð jarða eru tilgreindar. Landið sé ekki í fasteignabók og ekki hafi verið greidd af landinu fasteignagjöld. Í almennum ályktunum óbyggðanefndar sé þó á því byggt að allt frá tíma Grágásar hafi íslensk lög gert ráð fyrir því að landsvæði jarða væri afmarkað með landamerkjum. Óbyggðanefnd virðist telja nægilega sönnun fyrir vesturmörkum Breiðármerkur vera í landamerkjabréfi Hofs 1922 sem lýsir merkjum Fjalls. Þar sé lýst sjónhendingarlínu, sem sennilega sé ekkert annað en fjörumörk, enda sé Fjallsjörðin ekki nefnd á nafn, heldur einungis Breiðármerkurfjall allt og land á Breiðármerkursandi. Engar eignarréttarlegar ályktanir verði dregnar af því að hreppsstjóri Hofshrepps áriti samþykki sitt á Hofsbréfið fyrir mörkunum við Breiðármörk, en hafi ekki stöðu landeiganda. Óbyggðanefnd telji sömuleiðis nægilega sönnun fyrir austurmörkum gagnvart Felli felast í merkjaskrá hreppstjóra Hofshrepps og Borgarhafnarhrepps 1922 og „landamerkjabréfi“ Fells frá sama ári, sem einnig sé sjónhendingarlína, eins og einatt eru notaðar um rekamörk. Tiltækar merkjalýsingar, sem óbyggðanefnd byggi á um afmörkun Breiðármerkur séu þannig ónákvæmar og hvergi komi neinn eigandi fram til að samþykkja rétta lýsingu. Þetta sé látið duga þrátt fyrir skýlausar reglur um lýsingu merkja jarða og reyndar lagaskyldu eftir 1882. Óbyggðanefnd gefi sér norðurmörk, þrátt fyrir að lýsingar þeirra merkja skorti algerlega og telji jökul afmarka land sem máli skipti með svo augljósum hætti að ekki hafi þurft umfjöllunar við. Þannig sé allur vafi um bæði beinan eignarrétt og afmörkun lands virt þeim í hag sem geri eignarréttarkröfur fyrir nefndinni og ekki sé látið vega neitt sú niðurstaða nefndarinnar að eldri merki um bæði Breiðármörk og Fjall séu litlar og óljósar. Telur stefnandi að með niðurstöðu sinni um landamörk og skilgreiningu eignarréttar að landi Breiðármerkur sé óbyggðanefnd í raun að gera landamerki eignarlands úr tveimur sjónhendingarlínum um rekarétt. Málsástæður vegna Fjalls Stefnandi dregur ekki í efa að jörðin Fjall hafi verið numin í öndverðu. Hins vegar lítur hann svo á að jörðin hafi lagst í eyði og hafi ekki verið rekinn búskapur á jörðinni frá því um 1400. Sé eignarréttur að jörðinni því niður fallinn og hún orðin að þjóðlendu í skilningi laga nr. 58/1998 í samræmi við þau sjónarmið sem áður eru rakin. Sú eign sem eftir standi tilheyrandi landnámsjörðinni sé afrétturinn í Breiðármerkurfjalli, beit í Fjallsfit og rekinn á Fjallsfjöru. Stefnandi vekur athygli á því að það svæði, sem hér um ræði, skiptist í Breiðár­merkurfjall og undirlendi. Hluti af þessu undirlendi sé Breiðárlón og Fjallsárlón, síðan koma melarnir fyrir sunnan Breiðárlón og neðan vegar séu Breiðáraurar og svo Fjallsfjara. Land þetta sé enn ónýtt til landbúnaðar, eins og það hafi verið frá því um 1400. Stefnandi telur því að þau mörk sem notuð hafi verið til að afmarka Fjallsland hafi verið fjörumörk. Fjörumörkin hafi verið einu mörkin, sem skiptu máli, þar sem í fjörunni fólust verðmæti sem voru rekaréttur. Stefnandi vísar til þess að ekki sé vitað hvernig Hofskirkja eignaðist Fjall, en orðalagið, að öll eign jarðar hafi lagst til Hofskirkju, í jarðabók Ísleifs bendi ekki til afsalsgernings, heldur til eins konar innlimunar til afnota. Sé ekki ólíklegt að þetta hafi gerst með sama hætti og þegar byggð lagðist af í Geitlandi í Borgarfirði og landsvæðið lagðist til Reykholtskirkju sem afréttur. Þessi niðurstaða sé í samræmi við vísitasíu Brynjólfs Sveinssonar 1641, því samkvæmt orðalagi hennar séu réttindi í landi Fjalls einungis reki og önnur ítök. Hafi verið átt við beinan eignarrétt hefði verið talað um heimland allt með fjöru. Stefnandi telur einnig að orðalag í lögfestu Hofs 1851 með sama orðalagi staðfesti að þessi hafi verið skilningur Hofsbænda á rétti sínum í Fjalls­landi. Engin ótvíræð eignarskjöl séu nú til um land Fjalls. Í landamerkjabréfi Hofs frá 15. júlí 1922 segi að jörðin eigi Breiðármerkurfjall allt og land á Breiðamerkursandi og svo sé vesturmörkunum lýst sem viðmiðunarlínu. Enn fremur segi að Hof eigi Fjallsfjöru innan tilgreindra fjörumarka. Þannig standi hvergi að Hof eigi jörðina Fjall, eins og ráða megi af kröfulýsingu Hofsbænda fyrir óbyggðanefnd. Stefnandi bendir á að sönnunarbyrðin sé þess sem heldur fram beinum eignarétti á hæpnum forsendum og hafi ekki verið sýnt fram á að undirlendi jarðarinnar Fjalls hafi verið eignarland Hofsbænda. Að því er varðar Breiðármerkurfjall vísar stefnandi til almennra heimilda um að fjallið hafi verið afréttur frá Hofi sem hafi verið nýttur til upprekstrar sauðfjár. Þá rekur stefnandi að jörðin Sandfell hafi samkvæmt jarðabók Ísleifs 1709 átt upprekstrarrétt í Fjallslandi og Breiðármerkurfjalli. Stefnandi vísar til ákvæða athugasemda við það frumvarp sem varð að lögum nr. 58/1998, ákvæða Grágásar og Jónsbókar um afréttir og fjallskil og síðari lagareglna um afréttarmálefni og fjallskil því til stuðnings að gerður hafi verið greinarmunur á afréttum og eignarlandi. Afréttir hafi ekki verið háðir beinum eignarrétti og hafi þessi skoðun fengið staðfestingu í dómum Hæstaréttar. Breiðármerkurfjall sé samkvæmt þessu ekki háð beinum eignarrétti heldur sé það þjóðlenda þar sem eigendur Hofs eigi einungis óbein eignarréttindi. Samkvæmt öllu framangreindu telur stefnandi að beinn eignarréttur hafi fallið niður af heimalandi Fjalls, en Hofskirkja hafi haldið eftir upprekstrarrétti í Breiðármerkurfjalli og rekarétti á ströndinni. Sömuleiðis hafi kirkjan í Sandfelli haldið eftir upprekstarrétti sínum í Breiðármerkurfjalli. Málsástæður vegna Skaftafells Stefnandi vísar til þess að kröfu hans sé beint að honum sjálfum vegna Skaftafells I og III, en eigendum Skaftafells II að öðru leyti. Íslenska ríkið, sem stefndi, taki undir kröfur um þjóðlendumörk að því er það varði. Stefnandi vísar til landamerkjabréfs Skaftafells 5. maí 1890 þar sem land jarðarinnar sé afmarkað milli Svínafells að austan um nesin þar sem eru markasteinar og síðan vesturmörk, sem miðast við línu, sem dregin er, þegar Súlutinda ber hvor í annan. Að því er varðar Hafrafell og Hrútsfjall telur stefnandi að algerlega skorti í landamerkjabréf lýsingu á óbyggðamörkum. Sé því óljóst hvort talið hafi verið að þetta svæði heyrði undir Skaftafell. Einnig vísar stefnandi til heimilda um að Hafrafellið hafi fyrr á öldum verið afréttur frá Freysnesi og þar hafi Hnappavallakirkja átt ítök samkvæmt máldaga frá 1343 og enn fremur tólf ungneyta rekstur í Hrútfelli. Eftir að byggð hafi lagst af í Freysnesi og jörðin verið lögð til Skaftafells hafi fylgt með upprekstur í Hafrafell. Síðan hafi Svínfellingar farið að beita þar fé á öndverðri 19. öld. Telur stefnandi að engar heimildir séu fyrir því að Skaftafell eigi umrætt fjallendi sem eignarland. Að því er varðar Skaftafellsheiði vísar stefnandi til þess að ýmsar heimildir séu um nýtingarrétt annarra jarða á Skaftafellsheiðinni sem sé upp af heimalandinu. Jarðirnar Hof, Sandfell og Svínafell hafi skógarítak í heiðinni. Síðan segi í sveitar­lýsingu frá 1700 og jarðabók Ísleifs 1709 að Fagurhólsmýri eigi skóg í Hnappa­vallaítaki í Skaftafellsskógi. Þessi síðastnefndi skógur sé væntanlega í heimalandi. Ljóst sé að beinn eignarréttur Skaftafellsjarðar hafi aldrei náð að jökli. Landnámslýsingar beri það ekki með sér, landamerkjaskrá greini aðeins frá landi milli fjalls og fjöru og þannig séu bæði fjörur og fjöll utan lýsinga. Enn fremur mæli heimildir um staðhætti, gróðurfar og hæð yfir sjó gegn slíkri niðurstöðu. Benda megi á hæð fjalla á Skaftafellsheiðinni, Skerhóll í 526 m, Kristínartindar í 979 m og 1126 m og síðan Skarðstindur í 1385 m. Að því er varðar Morsárdal bendir stefnandi á að fyrir gos í Öræfajökli 1362 hafi verið bær undir Jökulfelli, nefndur eftir fjallinu. Rústir af bænum hafi sést fram að árinu 1800, þar sem síðar hafi verið kallað að Bæjarstað í grennd samnefnds Skógar. Líklegt þykir að Morsárdalur og fjalllendið hafi tilheyrt þeirri jörð, en síðar hafi land þetta verið talið tilheyra Skaftafellsjörðinni, án þess að til séu neinar heimildir um það hvernig það hafi orðið. Á liðnum öldum hafi ýmsar jarðir talið sig hafa nýtingarétt í landi Jökulfells. T.d. segi í jarðabók Ísleifs 1709: „skattbændur allir frá Kolgrímu til Fells segjast eiga skóg í Jökulfelli í Öræfum, þar sem kallaður er Bændaskógur. Hefur til forna verið brúkaður af allmörgum og enn nú af nokkrum.“ Samkvæmt sömu heimild sé prestsetrinu Sandfelli eignað skógarítak í Jökulfelli (jarðabók XIII, s. 433). Stefnandi telur að annað hvort verði sú ályktun dregin af framangreindum heimildum að eftir að heimaland Jökulfells eyðilagðist hafi jörðin verið yfirgefin og enginn eignaréttur framselst, en landið orðið almenningur. Sé land jarðarinnar þá þjóðlenda í samræmi við sjónarmið um eyðijarðir sem áður hafi verið rakin. Hins vegar geti verið að jörðin sjálf hafi verið lögð til Skaftafells, en ýmsir aðrir aðilar fengið hlunnindi og ítök úr jörðinni. Kemur fram í stefnu að stefnandi fallist á þá skýringu aað beinn eignarréttur að Jökulfelli hafi ekki fallið niður, heldur framselst til Skaftafellseigenda. Við þessar aðstæður hafi eigendur Skaftafells þó ekki getað öðlast víðtækari eignarrétt en leiðir af landnámi. Samkvæmt heimildum um nám Þorgerðar, sem áður greinir, hafi hún aldrei numið land lengra en að Jökulfelli og þannig geti landið þar fyrir vestan ekki verið beint eignarland á grundvelli náms. Líklegt sé að Skeiðarársandur hafi á landnámstíma verið óbrúkandi öræfi eins og nú er og því verði að ákvarða þjóðlendumörk í Skeiðarárjökli og niður í sjó í samræmi við kröfur stefnanda. Að því er varðar Skaftafellsfjöll vísar stefnandi til heimilda um að fjöllin hafi verið afréttir Skaftfellinga frá landnámsöld og ræðir not Skaftfellinga af svæðinu. Heimildir bendi ekki til annars, en að fjöllin ofan Morsárdals hafi verið venjulegt ónumið afnotaland, afréttur bænda, bænda sem áður byggðu hið blómlega Litla-Hérað eða Ingólfshöfðahverfi, sem lagðist af í Öræfajökulsgosi á 14. öld. Hér sé því ekki um að ræða eignarland. Verði þetta einnig ráðið af landamerkjaskránni 1890. Þá vísar stefnandi einnig til lýsingar á landnámi Þorgerðar og dómaframkvæmd Hæstaréttar um að að byggja á skýrum frásögnum Landnámu þegar skera þurfi úr þrætu um beinan og óbeinan eignarrétt. Engu máli skipti í þessu sambandi þótt Skeiðará kunni á liðnum öldum að hafa runnið vestar og engu skipti þótt eigendur Skaftafells hafi litið á Skeiðárársand sem eignarland sitt. Að því er varðar Skeiðarársand telur stefnandi að afnot af Skeiðarársandi hafi snúist um reka, beit og veiði og í einhverjum mæli hafi Skaftafellseigendur leigt sumarbeit á sandinum. Stefnandi telur að skýra beri landamerkjalýsingu Skaftafells 1890 á sama hátt og aðilaskýrslu í einkamáli, þannig að hún verði alla vega ritara bréfsins aldrei í hag eins og túlkun óbyggðanefndar í úrskurði nefndarinnar er. Orðalag í landamerkjalýsingu um „land milli fjalls og fjöru“ verði að skýra þannig að átt sé við land að fjöllum og að fjöru og falli því bæði fjörur og fjöll utan merkja. Almennar athugasemdir stefnanda við úrskurð óbyggðanefndar Stefnandi mótmælir í fyrsta lagi þeirri afstöðu óbyggðanefndar að hann þurfi að sýna fram á að land innan tilgreindra landamerkja sé þjóðlenda. Hafi nefndinni verið rétt að leggja sönnunarbyrðina um eignarrétt á þá sem gerðu kröfu til beins eignarréttar að umræddum svæðum, sbr. m.a. 52. kafla landsleigubálks Jóns­bókar. Vísar stefnandi til þess að þetta eigi sérstaklega við þegar um er að ræða eyðilönd, gróðurlaus háfjöll og öræfi. Í öðru lagi mótmælir stefnandi þeirri túlkun óbyggðanefndar að allt land á kröfusvæðinu hafi verið numið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti, og vísar til sjónarmiða, sem áður hafa verið rakin, um að einungis land sem hæft var til búrekstrar hafi getað orðið andlag náms. Í þriðja lagi mótmælir stefnandi því að merki jarðar séu miðuð við jaðar jökuls og miðað sé við stöðu jökuljaðarsins við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Á þetta geti ríkið ekki fallist. Í þeim tilvikum þar sem beinn eignarréttur jarðar kunni að hafa náð að jökli, þegar landamerkjalýsing var gerð, geti ekki orðið til landauki og bæst við land jarðar frá upphaflegri merkjagerð. Telur stefnandi að lög nr. 58/1998 hafi engu breytt um þetta efni. Í fjórða lagi mótmælir stefnandi þeirri afstöðu óbyggðanefndar að líta svo á að landamerkjum svæða sé rétt lýst svo langt sem lýsingar ná og þær séu athugsemda­lausar. Bendir stefnandi á að landamerki í Öræfum hafi í ýmsum tilvikum verið háð ágreiningi og margir viljað eigna sér eigendalaus svæði. Eigendur hafi því ekki um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst, eins og byggt sé á í úrskurði óbyggðanefndar. Þá sé ekki rökstutt í úrskurði óbyggðanefndar hvaða eignarréttarlegu þýðingu athugasemdalaus þinglýsing landamerkjaskrár eigi að hafa né hvar það hafi stoð í íslenskum réttarreglu að réttmætar væntingar eigenda um landamerki hafi eignarréttarlega þýðingu. Vísar stefnandi í þessu sambandi til ýmissa dæma um að væntingar manna um eignarlönd á afréttum hafi ekki reynst standast. IV. Málsástæður og lagarök eigenda Skaftafells II Stefndu kveðast reisa kröfu sína um sýknu á landnámi (töku), skráðum eignarheimildum, hefð, venju og tómlæti stefnanda. Að því er landnám varðar taka stefndu undir ályktanir um gildi Landnámu. Af takmörkuðum lýsingum í Landnámu verði engar afdráttarlausar ályktanir dregnar um það hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landsvæði með námi. Þá sé óvissa um landnámsaðferðir og hverju landnámsmenn hafi sóst eftir. Gróðurfar á landnámsöld inn til landsins hafi verið þannig að landnámsmenn kunni að hafa séð sér hag í að nema land ofar en byggð hafi náð á síðari tímum. Staðhættir, þar á meðal hæð yfir sjávarmáli og fjarlægð frá byggð, hljóti þó að hafa takmarkað möguleika á nýtingu. Afar takmarkaðar ályktanir verða dregnar af gróðurfari. Stefndu telja ekki að dregin verði sú afdráttarlausa ályktun af lýsingum Land­námu á landnámi Fljótshverfis og Ingólfshöfðahverfis að á milli Núpsvatna og Skeiðarár hafi ekki verið stofnað til eignarréttar með námi í öndverðu. Farvegur jökul­vatna undan Skeiðarárjökli um landnám sé ekki þekktur og auk þess óljóst hvort Skeiðará sé sama á og nefnd er Jökulsá í Landnámu. Í greinargerð Freysteins Sigurðs­sonar, jarðfræðings og sérfræðings í vatnafræðum, komi fram að þáverandi Skeiðar­ár­jökull hafi sennilega legið innan við þrengslin við Jökul­fell eða jafnvel enn norðar. Miðað við landslag á svæðinu sé líklegt að jökulvötn frá honum hafi frekar fallið niður miðjan dalinn milli Jökulfells og Súlutinda og þó jafnvel verið bægt til vesturs af skriðjöklum niður með Jökulfelli og aursvuntum frá þeim. Sé því líklegt, að jökulvötn undan þáverandi Skeiðarárjökli hafi fallið tíðum niður miðjan sand, eða jafnvel vestar, þó vænta megi þess, að þau hafi rásað eitthvað um að hætti slíkra vatna. Jökulsá sú, sem um geti í Landnámu, hafi því legið vestur á sandi en ekki verið sama á og nú heitir Skeiðará. Skeiðará hafi verið annað og miklu minna vatnsfall, byggðavatn, neðan Jökulfells. Þegar Skeiðarárjökull hafi komist fram að Jökul­felli, líklega á 15.–17. öld, hafi Jökulsáin lagst í Skeiðarána og í kjölfarið týnt nafni sínu en meginvötnin fengið nafn Skeiðarár. Þá telja stefndu að greinar­gerð Ingva Þorsteinssonar náttúrufræðings, um gróðurfar í Öræfum, bendi ekki til þess að Skeiðarár­sandur hafi á landnámstíma verið „óbrúkandi öræfi“ svo sem haldið sé fram af hálfu íslenska ríkisins. Þar komi fram að ekki sé óvarlegt að draga þá ályktun að Skeiðarársandur hafi verið grónari um land­nám en nú. Mikill hluti Skeiðarársands sé ógróið eða lítt gróið land, einkum vestur- og austurhluti sandsins þar sem jökulhlaup hafi komið í veg fyrir uppgræðslu. Á miðjum sandinum neðanverðum, innan kröfu­svæðis ríkisins, sé hins vegar allvíðáttumikið, raklent gróðursvæði, með fjölskrúðugu gróðurfari. Melgresi hafi verið að breiðast út á sandfokssvæðum norður eftir sandinum miðjum og mosaný­græðingur er einnig ofar á sandinum, allt norður undir jökulgarða Skeiðarár­jökuls. Auk þessa séu líkur á því að á fyrstu öldum Íslandsbyggðar hafi Skeiðarár­sandur verið minni en síðar varð. Stefndu vísa að öðru leyti til niðurstöðu óbyggðanefndar um gróðurfar og jöklafar í Öræfum. Þau taka undir með óbyggðanefnd að líklegt sé að land í Öræfum hafi verið numið frá sjávarmáli að þáverandi jökulbrún, að minnsta kosti. Þorgerður hafi numið allt land milli Jökulsár og Kvíár og hafi þar stofnast eignaréttur á öllu landi milli þessara tveggja vatnsfalla. Engar heimildir séu um það að hluti lands þessa hafi fallið úr einkaeign á liðnum öldum og orðið almenningur eða land utan takmarka eignarjarða. Hafi stefndu því gert það sennilegt að það sama eigi við um Skeiðarársand sem og aðrar eignir í Öræfum. Eignarréttur hafi stofnast í upphafi með töku og viðurkenndum aðferðum samkvæmt norrænum rétti á þjóðveldisöld og hafi ekkert land verið undanskilið milli jökuls og sjávar. Stefndu telja þrjú þinglýst skjöl hafa meginþýðingu í málinu. Það sé landa-merkjaskráin 5. maí 1890, afsal til Náttúruverndarráðs 13. maí 1966 og gerðar­dóm­urinn um landsskipti 25. nóvember 1969. Að því er landamerkjaskrána varðar benda stefndu á að skjalið hafi verið þing­lesið án þess að séð verði að komið hafi fram athuga­semdir yfirvalda. Landamerkja­bréf Núpsstaða og Svínafells hafi á sama hátt verið árituð og þing­lesin. Eigendur Skaftafells og Núpsstaðar séu einnig sammála um að miða skuli við lýsingar bréfanna en ósammála um túlkun þeirra. Þetta bendi allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt sé ljóst að eigendur Skaftafells hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum væri þar rétt lýst. Stefndu vísa til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar um gildi landamerkjabréfa þegar um sé að ræða jörð, líkt og hér. Í landamerkjabréfum Skaftafells, Núpsstaðar og Svínafells hafi í öllum tilvikum verið afmarkað land jarða en ekki afréttarlands og skýrt tekið fram um eignarrétt alls landsins. Stefndu telja að stefnandi líti fram hjá mikilvægi þinglesinna landamerkjaskráa í stefnu þrátt fyrir að úrskurður óbyggðanefndar hafi gefið tilefni til annars. Stefndu vísa til sölu Jóns Stefánssonar og Ragnars Stefánssonar á jörðunum Skafta­felli II og III 13. maí 1966 í afsali hafi verið vísað til landamerkjabréfs. Í afsalinu, sem undirritað hafi verið af ráðherra í ríkisstjórn Íslands á þeim tíma, sé að finna svo fortakslausar yfirlýsingar um beinan eignarrétt þeirra Jóns og Ragnars að Skeiðarársandi, þ.e.a.s. því landi sem síðar fékk heitið Skaftafell II, að hvaða lesandi sem er ætti ekki að velkjast í nokkrum vafa um hann. Þessu skjali hafi verið þinglýst og hafi það sönnunargildi um eignarrétt stefndu. Stefndu vísa til þess að landskipti hafi farið fram á óskiptu sameignarlandi bræðranna Jóns og Ragnars Stefánssona og íslenska ríkisins samkvæmt sérstökum samningi þar um sem undirritaður var af menntamálaráðherra 4. júní 1969. Hafi gerðardómsmenn lagt til grundvallar landamerkjaskrána frá 5. maí 1890. Lýsing gerðardómsmanna í niðurstöðum sínum um skipti og aðferðir við skipti beri augljós­lega með sér að sandurinn hafi verið háður einkaeignarrétti fyrir landskiptin og alls ekki sé um afrétt að ræða í þeim skilningi að bændur hafi einungis átt þar upprekstrarrétt eða beitirétt. Tekið sé beinlínis fram að það sé verið að skipta landi, ekki afréttum, og landinu fylgi hlunnindi. Því er lýst að landið neðst á sandinum sé verðminna en það efra og þar af leiði að stærra svæði komi í hlut bræðranna en nemur 2/3 af því landi sem verið var að skipta. Stefndu vísa til þess að matsmenn hafi átt að rannsaka hvort umrætt land væri með löglegum landamerkjum og aðgreint frá landi aðliggjandi jarða, sbr. 9. gr. landskiptalaga. Þetta hafi matsmennirnir gert og hafi engar efasemdir verið um merkin á þessum tíma. Stefndu telja að forsendur land­skiptanna og sölunnar 1966 séu brostnar ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að umrætt land sé þjóðlenda. Ef ekki verður fallist á framangreind sjónarmið telja stefndu að þau hafi öðlast eignarrétt á svæðinu á grundvelli hefðar, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46/1905. Eigendur Skaftafells hafi í góðri trú haft öll umráð Skeiðarársands, a.m.k. frá á árinu 1890 og íslenska ríkið hafi viðurkennt eignarrétt eigenda Skaftafells II að sandinum með landskiptunum árið 1969. Íslenska ríkið og stofnanir þess hafi greitt landeigendum fyrir malartekju og land undir raflínur og landeigendur hafi í öllu farið með umráð landsins í skjóli óumdeilds eignaréttar og m.a. leigt beitarafnot. Það séu komin 35 ár óvéfengjanlegra eignarumráða þannig að hefð sé fyrir löngu fullnuð. Stefndu vísa til forsögu laga nr. 46/1905 og tilgangs þeirra. Telja þau að niðurlag 1. gr. laganna verði ekki skilið svo að hefð verði ekki unnin á verðmætum sem ekki eru beinum eignarrétti háð. Þvert á móti verði að líta svo á að þar sem hægt sé að hefða eign einstaklings eða hins opinbera sé því fremur hægt að hefða fasteignaréttindi sem ekki eru beinum eignarrétti háð. Telja stefndu öll skilyrði hefðar uppfyllt. Vísa þau til þess að Skeiðarársandur hafi verið nýttur eins og kostur var á hverjum tíma, eigendur Skaftafells II litið á sandinn sem sína eign og hafi ýmis lögskipti farið fram á þessum grundvelli, m.a. við ríkið eins og áður greinir. Þá hafi landeigendur gert samninga vegna leitar að gullskipinu Het Wapen van Amsterdam Stefndu benda einnig á að umrætt svæði hafi engin tengsl við aðrar ætlaðar þjóðlendur og krafan styðjist hvorki við söguleg né landfræðileg rök. Báðum megin landsins séu sandar sem íslenska ríkið geri ekki kröfur til að verði þjóðlendur þannig að óskiljanlegt sé hvers vegna þetta land ætti frekar að vera þjóðlenda en land nágrannanna. Enn fráleitari verður krafan ef horft sé til afsalanna og landskiptanna sem áður er getið. Stefndu telja að í landi Skaftafells hafi aldrei verið sameignaafréttur eða sérstakt afréttarland. Engin skil hafi verið milli úthaga og afrétta. Fyrirkomulag smölunar breyti engu hér um. Þá benda stefndu á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að tilvist ítaka í fjalllendinu styrki beinan eignar­rétt þar. Stefndu telja að jafnvel þótt nýtingarmöguleikar umrædds lands hafi takmarkast vegna eldgosa og flóða eigi það ekki að auðvelda ríkinu að fá landið flokkað sem þjóðlendu. Auk þess megi rækta land upp og hafi Ragnar Stefánsson m.a. haft þann möguleika í huga er hann gekkst inn á það við landskiptin 1969 að fá í sinn hlut sandinn í stað fjalllendis. Stefndu telja einnig að stefnandi hafi sýnt tómlæti gagnvart því að Skeiðarársandur væri hugsanlega almenningur eða einskis manns land. Slíkt tómlæti eigi að leiða til þess að ríkið glati rétti. Að því er varðar sönnun og sönnunarbyrði taka stefndu undir með óbyggðanefnd að íslenska ríkið hafi sönnunarbyrðina fyrir því að land sem er innan þinglýstra merkja jarðar sé þjóðlenda. Stefnanda hafi ekki tekist sönnun fyrir því að umrætt svæði sé þjóðlenda. Stefnandi fari þveröfuga leið í stefnu og telji sönnunarbyrðina vera hjá stefndu með vísan til sönnunarreglna Jónsbókar að sá “er sér kallar þá jörð” skuli hafa sönnunarbyrðina. Horft sé fram hjá öllum síðari tíma sönnunarreglum og þeirri staðreynd að stefndu hafa með þinglýstum gögnum sýnt fram á að þeir eiga jörðina og þá er það ríkið með þjóðlendukröfum “er sér kallar þá jörð”. Stefndu vísa til þess að eignarréttur þeirra sé varinn af 72. gr. stjórnarskrár og séu skilyrði greinarinnar ekki uppfyllt fyrir skerðingu réttinda þeirra. Atlaga ríkisins gegn stefndu í þessu máli sé andstæð stjórnarskrá. Þá vísa stefndu til 25. og 26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 um rétt þinglýsts eiganda, en þinglýsta eignarheimild hafi sá sem þinglýsingabók nefni eiganda á hverjum tíma. Samkvæmt 26. gr. njóti sá sem hafi þinglýsta eignarheimild að eign einnig slíkrar heimildar að einstökum hlutum hennar. Stefndu vísa einnig til laga nr. 58/1998 og 1. gr. laga um landamerki nr. 41/1919, sbr. eldri lög um sama efni. Þá er vísað til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46/1905 svo sem fyrr greinir. Varðandi málsástæður og lagarök að öðru leyti vísa stefndu til úrskurðar óbyggðanefndar svo og kröfulýsingar sinnar og greinargerðar fyrir óbyggðanefnd. V. Málsástæður og lagarök ætlaðra eigenda Fjalls og Breiðármerkur Stefndu gera athugasemd við það að aðeins sé stefnt þeim aðilum er gerðu kröfu til óbyggðanefndar um réttindi á þrætusvæðinu. Hafi hugsanlega verið nauð­synlegt að gefa út eignardómsstefnu í samræmi við reglur laga nr. 91/1991 og komi því til greina að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Stefndu telja einnig að til greina komi að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi þar sem í lögum nr. 58/1998 sé ekki að finna neinar heimildir til eignarnáms og hafi óbyggðanefnd því aldrei haft lagaheimild til að úrskurða að til þjóðlendna skuli teljast land sem nú liggur innan þinglýstra landamerkja bújarða eða afrétta þar sem lögaðilar hafa þinglýst afsal fyrir eignarrétti sínum. Stefndu vísa einnig til þess að sú málsmeðferð sem lögin geri ráð fyrir sé í andstöðu við 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hafi því borið að vísa kröfum ríkisins frá óbyggðarnefnd, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 58/1998. Leiði þetta til sjálfkrafa frávísunar málsins frá héraðsdómi. Stefndu vísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Telja stefndu, m.a. með hliðsjón af dómum Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu, að ríkisvaldið hafi með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt þeirra, t.d. með því að þinglýsa eignayfirfærslu­skjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar væntingar þeirra verndaðar af þessum ákvæðum. Fallist dómurinn á þá kröfu að stefndu sé skylt að lögum að sanna eignarrétt sinn með þeim hætti að leggja fram frekari eignarheimildir en þeir gera, þá er því haldið fram að stefndu sæti mismunun sem sé andstæð stjórnarskrá. Þeim sé gert að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en öðrum landeigendum í landinu. Öðrum nægi að leggja fram hefðbundin eignaskjöl lögum samkvæmt. Þessum kröfum ríkisins á hendur sumum landeigendum fylgi ónæði og kostnaður, auk þess sem kröfugerðin sem slík leiði það af sér að óvissa er um eignarréttinn sem aftur valdi verðfalli og veðgildi þeirra rýrnar. Mismunun þessi sé lögleysa sem sé andstæð stjórnarskrá og sé sjálfstæð sýknuástæða. Einnig vísa stefndu til þess að stefnandi hafi ákveðið að hlíta öðrum úrskurðum óbyggðanefndar og sé stefndu því mismunað gróflega með því að þeim einum sé stefnt til að þola aðra niðurstöðu. Það beri því að sýkna stefndu þegar á þeirri forsendu að um ólögmæta mismunun sé að ræða sem ekki standist stjórnarskrána. Stefndu kveða í þessu sambandi rétt að gæta að hinum almennu sönnunarreglum og því hvernig sönnunargögn eru metin en um það séu ákvæði í VI.-XII. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Sú almenna regla hafi verið talin gilda í eignarrétti að sá sem haldi fram beinum eignarrétti verði að færa sönnur að eignarrétti sínum. Stefndu telja að þeir hafi sannað eignarrétt sinn með framlagningu heimildarskjala og landamerkjabréfa fyrir jörðum sínum. Eldri heimildir mæli þeim ekki í mót. Stefnandi hafi því sönnunarbyrðina fyrir því að landamerki þessara jarða séu röng, sbr. almennar niðurstöður úrskurðar óbyggðanefndar 21. mars 2002. Stefndu telja því að niðurstaða óbyggðanefndar sé rétt um að jarðirnar Fjall og Breiðármörk séu utan þjóðlendu. Stefndu kveða það jafnframt hafa orðið niðurstöðu óbyggðanefndar að vafa um hvort land hafi verið numið í öndverðu ætti að meta landeiganda í vil, ef athugasemdalausar landamerkjagjörðir, einkum ef þær fari ekki í bág við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar og séu stefndu sammála þeirri niðurstöðu. Svo hagar til um land stefndu að eldri heimildir bendi til beins eignarrétar allt frá Landnámi. Stefndu rekja aðdraganda, setningu og nánari fyrirmæli landamerkjalaganna nr. 5/1882 og síðan 41/1919 og þá ráðagerð löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarða, þau skráð og leyst úr ágreiningi um þau ef hann væri fyrir hendi. Telja stefndu að sú skoðun hafi virst óumdeild við setningu þessara laga að jarðeigandi ætti fullkominn eignarrétt innan landamerkja jarðar sinnar. Vísa stefndu þessu sjónarmiði til stuðnings til ákvæða Grágásar, reglna um veiði dýra og fiska og reglna um nýtingu vatnsréttinda. Stefndu benda á að landamerkjalýsingar þær sem gerðar hafi verið í kjölfar landamerkjalaganna 1882 hafi víða verið byggðar á eldri heimildum svo sem máldögum, lögfestum og eldri landamerkjabréfum. Þessum lýsingum hafi síðan verið gefið aukið vægi með þinglýsingu og eftirlitsskyldu valdsmanna sem stefndu telja að leiði til þess að þarna verði til fullkomnar heimildir um landamerki og eignarrétt þinglýstra eigenda. Þess sé krafist að land sem í tugi ára hefur verið talið innan þinglýstra landamerkja jarða eða eftir atvikum í sameign einhvers tiltekins fjölda jarða teljist eignarland. Á því sé einnig byggt að venjuréttur og hefðarsjónarmið leiði til sömu niðurstöðu. Er tekið undir niðurstöður óbyggðanefndar að þessu leyti. Stefndu rekja sögu reglna um hefð að íslenskum rétti og vísa til þess að reglur um hefði heimili eignarhefð lands sem er í opinberri eigu. Af þessu draga stefndu þá ályktun að því frekar hljóti að vera unnt að hefða land sem er engum eignarrétti háð. Í fyrri Landmannaafréttardómnum sé beinlínis gert ráð fyrir því að eignarhefð geti unnist á landi sem er afréttareign. Sama megi lesa úr 3. gr. laga nr. 58/1998. Telja stefndu að sjónarmið um hefð styrki eignartilkall þeirra og vísa til dóma Hæstaréttar og fræðirita í því sambandi. Benda stefndu á í þessu sambandi að því sé ekki haldið fram að umþrætt landssvæði í Öræfum hafi verið eigendalaust land fram eftir öldum, heldur liggi fyrir að landið var numið. Venjuréttur og hefð falli hér saman og eigi að leiða til þess að allar eignarheimildir jarða í Öræfum verði viðurkenndar. Þá er á það bent að hluti af þessu landi hafi verið í opinberri eigu og hafi landeigendur keypt það af ríkinu. Stefndu rekja lýsingar Landnámu á landnámi í Öræfum og telja að ekkert í þessum lýsingum bendi til annars en að landið hafi verið numið allt til jökla. Þetta landssvæði sé nú allt innan landamerkja jarða í Öræfum. Útilokað sé að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Hins vegar verði að telja eðlilegt að íslenska ríkið beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi kann að vera um hvort landnám náðu til jökla. Stefndu vísa til umfjöllunar óbyggðanefndar um gróðurfar og þeirrar megin­niðurstöðu að umrætt landsvæði hafi verið mun grónara við landnám og jökullinn verið miklu minni. Atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ráði því ekki úrslit­um þegar eignarréttur á landi sé metinn á þessu svæði. Sama eigi við um notkun lands. Að því er notkun lands varðar benda stefndu á að innan landamerkja hafi sérstök svæði aldrei verið skilgreind sem afréttir. Þegar rætt sé um afréttir á þessu svæði sé vísað til beitilands jarðar. Enginn afréttarmörk séu til á þessu svæði og enginn reki fé á annars land nema með leyfi landeigenda. Innan sömu jarðartorfu hafi menn hins vegar sameiginlegan beitarrétt á grundvelli sameignar. Stefndu telja ekki að reglur um afréttarmálefni og fjallskil, sbr. nú lög nr. 6/1986, haggi þessu. Þvert á móti telja stefndu þessar reglur benda til þess að um eignarlönd sé að ræða. Þannig hafi landeig­endur sjálfir séð um smölun á þessum svæðum, en ekki fjallskilastjórn, svo sem skylt er að gera með afrétti, sbr. 49. gr. laga nr. 6/1986 sbr. 51 gr. Er því mótmælt öllum sjónarmiðum um að til séu einhvers konar almenningsafréttir innan jarðanna sem og kenningum um að land á þessu svæði hafi verið numið til afnota. Stefndu vísa til þess að frá því að áhugi fór að myndast á annarri starfsemi en kvikfjárrækt hafi verið litið á það sem sjálfsagðan hlut að landeigendur þyrftu að veita leyfi til nýtingar umræddra svæða. Stefndu telja ekki að dómar Hæstaréttar í opinberum málum sem varða réttarstöðu landssvæða hafi fordæmisgildi í málinu og taka undir niðurstöður óbyggðanefndar hvað það varðar. Stefndu mótmæla gagnrýni stefnanda á úrskurð óbyggðanefndar og sjónar­miðum hans að öðru leyti. Þá er vísað til þess að kröfugerð ríkisins sé úr hófi og brjóti hún í bága við meðalhófsreglu stjórnsýslulaga auk þess sem því er haldið fram að stefnandi fari út fyrir tilgang laga nr. 58/1998 með kröfugerðinni og sé hún lögleysa sem vísa beri frá dómi af sjálfsdáðum. Stefndu telja að tilgangurinn með lögum um þjóðlendur hafi fyrst og fremst verið sá að gera ríkið þinglýstan eiganda þeirra landssvæða sem enginn hefur skjöl fyrir að hann eigi, en svo háttar til um hluta afrétta og jökla á miðhálendi Íslands. Óbyggðanefnd eigi að finna út hver þessi eigendalausu svæði séu, en fráleitt sé að hún geti svipt menn þinglýstum eignarrétti. Með því að stefndu hafi lagt fram landamerkjabréf sem styðjast við eldri heimildir og með vísan til fasteignamata og fleiri opinberra upplýsinga þá komist óbyggðanefnd að hárréttri niðurstöðu um það að sönnunarbyrðin færist yfir á ríkið um að land sé þjóðlenda. Engar heimildir séu um afrétti eða almenninga á hinu umþrætta svæði heldur bendi allar ritaðar heimildir til þess að allt land í Öræfum hafi allt frá landnámi tilheyrt ákveðnum jörðum. Ljóst virðist að landið hafi verið skattlagt sem eignarland það selt og það veðsett sem slíkt samkvæmt elstu heimildum. Að öðru leyti er vísað til úrskurðar óbyggðanefndar og til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar. Málsástæður og lagarök varðandi Breiðármörk Stefndu vísa til sögu jarðarinnar og landamerkja, eins og þau birtist í heimildum um jörðina. Að því er varðar sjónarmið stefndu, Kvískerja ehf. (sem eiganda að hálfri jörðinni), er vísað til þinglýsts afsals til Björns bónda á Kvískerjum 26. febrúar 1937 og svo á þeim skjölum sem rekja rétt núverandi eigenda til afsals Björns. Að því er varðar sjónarmið eigenda Fells, (sem eigenda að hálfri jörðinni á móti Kvískerjum ehf.) er byggt á afsali til Eyjólfs Runólfssonar, dags. 31. maí 1891 og 1. mars 1890 sem aftur byggist á eldri heimildum svo sem máldögum og vísitasíum. Sérstaklega er vísað til lögfestu Hofs frá 1851. Samkvæmt þessum heimildum sé ljóst að allt land jarðarinnar sé háð beinum eignarrétti. Einnig er vísað til þinglýstrar landamerkjaskrár fyrir jörðina Hof 15. júlí 1922 og þinglýst sama dag og þinglýstrar landamerkjaskrár milli jarðanna Fells í Borgarhafnarhreppi og Breiðumerkur í Hofshreppi 13. maí 1922, þinglesin 13. júlí 1922. Samkvæmt ofangreindum heimildum telja stefndu sig hafa óskoraðan eignar­rétt fyrir þessari eignarjörð sinni með öllum gögnum og gæðum, m.a. á grundvelli hefðar. Eigendur hafi farið með öll hefðbundin eignarréttindi jarðarinnar, sem m.a. hafi lýst sér í því að þeir hafi bannað öðrum not eignarinnar. Þá hafi þeir borgað af allri eigninni lögboðin gjöld, þ.m.t. eignarskatta. Að öðru leyti er vísað til niðurstöðu óbyggðanefndar. Stefndu vísa til þess að því sé ómótmælt af stefnanda að svæðið innan landamerkja jarðarinnar hafi verið numið. Land jarðarinnar Breiðármerkur sé einnig greinilega allt innan landnáms skv. landnámslýsingum, sbr. og máldaga Maríukirkju á Breiðá frá 1343. Eignarréttarkrafa ríkisins virðist því fyrst og fremst byggjast á því að eignarrétturinn hafi fallið niður. Slíkt sé þó fráleitt í ljósi þeirra heimilda er við njóti, enda hægt að rekja lögskiptin allt aftur til þess er biskupinn í Skálholti seldi jörðina til einkaaðila 3. ágúst 1525 að undaskildum stórreka. Sjónarmiðum ríkisins um að landnám hafi ekki náð lengra en að upptökum Kvíár og Jökulsár er mótmælt sem haldlausum og vísað til þess að landamerki á þessu svæði séu almennt við jökul­röndina, þó þess sé ekki getið í landamerkjabréfum. Stefndu vísa til þess að smölun sauðfjár hafi ætíð verið skipulögð af landeigendum en ekki opinberum aðilum, enginn hafi getað nýtt landið til beitar, hvað þá annars, nema með samningum við landeigendur. Breiðamerkurfjara hafi verið nýtt af landeigendum einum, eins og venja er um fjörur á Íslandi. Nytjar af þessu landi hafi verið og geti í framtíðinni verið margvíslegar og hafa verði í huga breyttar áherslur í atvinnurekstri á þessu svæði þegar nytjar landsins eru skoðaðar. Ljóst sé að afsal Kvískerjamanna styðjist við eldri heimildir, en ekki sé hægt að rekja lögskipti að baki þeim nákvæmlega. Þann vafa beri hins vegar að meta land­eiganda í vil samkvæmt almennum niðurstöðum óbyggðarnefndar. Hins vegar byggi eignarhaldið á fullnaðri hefð. Réttur eigenda Fells til réttinda í Breiðamerkurfjöru sé hins vegar rakinn til stórrekans sem undan var skilinn við sölu Skálholtsstóls til einkaaðila árið 1525 og til afsala frá Hofsmönum. Þann vafa sem kunni að vera fyrir hendi beri að meta landeiganda í vil samkvæmt almennum niðurstöðum óbyggðarnefndar, m.a. með vísan til meðalhófsreglu og jafnræðisreglu stjórnarskrár. Málsástæður og lagarök varðandi Fjall Stefndu vísa til sögu jarðarinnar og landamerkja, eins og þau birtist í heimildum um jörðina. Stefndu byggja á þinglýstum afsölum og skráningu í fasteignamatsbækur, en einnig er vísað til jarðabókar Ísleifs Einarssonar 1709, þar sem segi að Fjall sé Hofskirkjueign. Hafi jörðin lagst til Hofskirkju þegar hún fór í eyði um 1400, sbr. máldaga frá 1387 og máldaga Gísla Jónssonar biskups 1570, sbr. vísitasíu Brynjólfs biskups dags. 1641 og vísitasíu Jóns biskups Árnasonar 1727. Vísað er til sáttargjörðar milli jarðanna Fells og Hofs um landamerki frá 8. júní 1854. Sérstaklega er vísað til lögfestu Hofs, 1851. Samkvæmt þessum heimildum sé ljóst að allt land jarðarinnar sé háð beinum eignarrétti, sbr. þinglýsta landamerkjaskrá fyrir jörðina Hof, dags. 15. júlí 1922, og þinglýst sama dag. Stefndu telja sig hafa sýnt fram á eignarrétt sinn að umræddri jörð en vísa að öðrum kosti til hefðar. Þeir vísa til þess að þeir hafi farið með öll hefðbundin eignarréttindi jarðarinnar, sem m.a. hafi lýst sér í því að þeir hafi bannað öðrum not eignarinnar. Þá hafi þeir borgað af allri eigninni lögboðin gjöld, þ.m.t eignarskatta. Land jarðarinnar Fjalls sé greinilega allt innan landnáms, enda landnámsjörð, og byggist krafa ríkisins á því að eignarrétturinn hafi fallið niður. Slíkt sé þó fráleitt í ljósi þeirra heimilda er við njóti, enda hægt að rekja lögskiptin allt aftur til máldaga 1387 svo sem fyrr greinir. Því er mótmælt sem haldlausu að landið hafi ekki verið numið að öllu leyti og vísað til fyrri sjónarmiða um að almenningsafréttir hafi ekki tíðkast á því svæði sem hér um ræði. Þá benda stefndu á að stefnandi virðist hafa fallist á þetta sjónarmið varðandi aðrar jarðir í Öræfum og stefndu því mismunað gróflega. Telja stefndu að landamerki til norðurs séu við jökulröndina. Sé venja að líta svo á, þó þess sé ekki getið í landamerkjabréfum. Landamerki Fjalls séu mjög gömul, enda jörðin á landnámsmörkum, en jarðar­innar sé getið í fornum ritum. Núverandi landamerki séu þinglýst athugasemdalaust og hafi verið viðurkennd af öllum aðilum, þ.m.t. hinu opinbera um áratugaskeið. Smölun sauðfjár hafi ætíð verið skipulögð af landeigendum, en ekki opinberum aðilum, enginn hafi getað nýtt landið til beitar, hvað þá annars, nema með samningum við landeigendur. Sé þetta ein sönnun þess að land þetta sé háð beinum eignarrétti. Þá hafi Fjallsfjara verið nýtt af landeigendum einum eins og venja sé um fjörur á Íslandi. Því er mótmælt að umrædd jörð hafi verið ónýtt til landbúnaðar og vísað til þeirra nota sem áður greinir. Ríkið verði að bera hallann af því að ekki sé sannað með hvaða hætti Hofskirkja eignaðist jörðina Fjall. Líklegast sé að hún hafi fengið hana gefins eða keypt hana. Það skipti ekki máli því gerningurinn sé lögfestur í máldag­anum frá 1387 og því byggist eignatilkallið einnig á ómunahefð. Hofsmenn fái svo enn skilríki fyrir eignatilkalli sínu með lögfestunni. Þeir eignist því jörðina með sama hætti og fyrri eigendur áttu hana, með öllum gögnum og gæðum. Enginn hafi átt þar nokkurn rétt nema eigendur jarðarinnar sem hafi verið þeir sömu og eigendur Hofs frá ómunatíð. VI. Niðurstaða um formhlið málsins Ekki eru efni til þess að vísa máli þessu í heild sjálkrafa frá dómi með vísan til þess að nauðsynlegt hafi verið að gefa út eignardómsstefnu í málinu í samræmi við XVIII. kafla laga nr. 91/1991 eða vegna þess að óbyggðanefnd hafi skort stjórnskipulega gilda lagaheimild til að kveða upp umræddan úrskurð. Hins vegar koma til sérstakrar skoðunar kröfur stefnanda að því leyti sem þeim er beint gegnum honum sjálfum. Eins og nánar greinir í úrskurði óbyggðanefndar voru jarðirnar Skaftafell I (Bölti), Skaftafell II (Sel) og Skaftafell III (Hæðir) seldar Náttúruverndarráði vegna ríkissjóðs árið 1966. Við söluna á Skaftafelli II og III var Skeiðarársandur undanskilinn og þau hlunnindi sem honum og fjörunni fylgdu. Árið 1969 fóru fram landsskipi á óskipu sameignarlandi ríkisins og eigenda Skaftafells II og III. Samkvæmt úrskurði matsnefndar 25. nóvember 1969 urðu skiptin þessi: Þá liggur fyrir að árið 1978 seldu eigendur Skaftafells II og III Náttúrverndarráði landsspildu úr eignarlandi sínu í grennd við þjónustumiðstöð Náttúrverndarráðs. Er það svæði utan þjóðlendu samkvæmt kröfugerð stefnanda og kemur það ekki frekar til skoðunar. Þá er kveðið á um mörk þjóðgarðsins í Skaftafelli í reglugerð nr. 319/1984 sem í meginatriðum fellur saman við umræddan úrskurð. Til skýringar athugast að samkvæmt gögnum málsins hefur sá hluti Skaftafellsjarðarinnar sem skipt var frá landi Náttúruverndarráðs árið 1969 verið kallaður Skaftafell II. Hefur á þessum hluta verið reist nýbýlið Freysnes og er þar rekin gistiþjónusta. Samkvæmt framangreindu er ágreiningslaust í málinu að samkvæmt landsskiptum eigenda jarðarinnar Skaftafells á íslenska ríkið, sem eigandi Skaftafells I og III, eitt tilkall til þess lands sem í grófum dráttum er kennt við Hafrafell, Hrútsfjall, Morsárdal og loks Skaftafellsfjöll. Að því er þetta svæði varðar liggur því fyrir að stefnandi hefur uppi kröfu gegn sjálfum sér um að hann þoli dóm um viðurkenningu á því að svæðið sé þjóðlenda í stað þess að vera eignarland. Því er lýst yfir í stefnu að íslenska ríkið, sem eitt af stefndu í málinu, taki undir kröfur stefnanda að þessu leyti. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að af lögum nr. 58/1998 verði ráðið að eignarland verði ekki gert að þjóðlendu með því að eigandi afsali sér eignarráðum sínum og skiptir engu í því sambandi hvort eigandinn er íslenska ríkið eða einhver annar. Eru efnisákvæði laga nr. 58/1998 að þessu leyti ófrávíkjanleg og leiðir af rannsóknarskyldu óbyggðanefndar að henni ber að taka sjálfstæða afstöðu til þess hvort land er þjóðlenda eða ekki, án tillits til afstöðu þeirra sem telja til réttinda yfir landi. Einnig verður á það fallist að ekki felist sérstök heimild í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 til handa fjármálaráðherra til að ákveða að tiltekið land, sem ríkið hefur öðlast og farið með sem eign sína á einkaréttarlegum grundvelli, verði þjóðlenda í skilningi 1. gr. laganna. Er þannig ljóst að stefnandi hefur ekki forræði á því hvort umrætt landssvæði sé þjóðlenda eða ekki, jafnvel þótt enginn annar en stefnandi geti gert tilkall til einkaeignarréttar á svæðinu. Í samræmi við þetta er stefnanda hvorki heimilt að lýsa því einhliða yfir að umrætt landssvæði sé þjóðlenda né gera dómsátt þessa efnis við sjálfan sig, sbr. 1. mgr. 106. gr. laga nr. 91/1991, í þeim tilgangi að fá úrskurði óbyggðanefndar hnekkt. Er það því niðurstaða dómsins að lagalegri stöðu umrædds svæðis sem eignarlands verði ekki breytt nema með settum lögum. Það er andstætt meginreglum réttarfars um aðild að dómsmálum að sami aðili hafi uppi kröfur gegn sjálfum sér, sbr. m.a. annars dóm Hæstaréttar í dómasafni 1981, bls. 181 (189). Þá væri það jafnframt andstætt meginreglu réttarfars um forræði aðila einkamáls á sakarefninu, ef dómurinn tæki til efnislegrar úrlausnar kröfu stefnanda, að því er varðar umrætt landssvæði, án þess að henni hefði verið mótmælt og varnir hafðar uppi. Það er því álit dómsins að í kröfugerð stefnanda felist krafa um að dómurinn breyti lagalegri stöðu umrædds svæðis úr eignarlandi í þjóðlendu með vísan til yfirlýsinga stefnanda til varnar. Slík breyting er hins vegar eingöngu á færi löggjafans, líkt og áður greinir. Samkvæmt þessu á sakarefni málsins, að því er varðar umrætt landssvæði, ekki undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Verður kröfum stefnanda gegn sjálfum sér því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi af þessum ástæðum. VII. Niðurstaða um stjórnskipulegt gildi laga nr. 58/1998 Lög nr. 58/1998 kveða á um sérstaka málsmeðferð sem hefur það að meginmarkmiði að ganga úr skugga um hvaða landsvæði teljast utan eignarlanda einstaklinga og lögaðila og þannig til þjóðlenda, sbr. 1. gr. laganna. Með lögunum eru ekki gerðar ríkari kröfur til sönnunar fyrir eignarrétti að landi en leiðir af almennum réttarreglum. Í samræmi við almennar lögskýringarreglur verða lög nr. 58/1998 skýrð til samræmis við stjórnarskrána og alþjóðlegar reglur um mannréttindi, þar á meðal reglur um vernd eignarréttarins. Að þessu virtu verður ekki talið að lög nr. 58/1998 eða tilteknar heimildir óbyggðanefndar samkvæmt lögunum séu andstæðar 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, eða almennum jafnræðisreglum. Með vísan til VI. kafla dóms Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 verður enn fremur ekki fallist á að réttlát málsmeðferð hafi ekki verið tryggð fyrir óbyggðanefnd, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 8. gr. laga nr. 97/1995, og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. VIII. Niðurstaða um kröfur stefnanda vegna Skaftafells II Í máli þessu liggur fyrir ódagsett landamerkjabréf Skaftafells, þinglýst 5. maí 1890. Í málinu er ágreiningslaust, að sá hluti Skeiðarársands, sem stefnandi gerir kröfu um að viðurkenndur verði sem þjóðlenda, er innan merkja Skaftafells samkvæmt umræddu landamerkjabréfi. Þá er lýsing merkja í bréfinu í samræmi við lýsingu merkja í aðliggjandi jörðum, þ.e. Svínafells í Öræfum til austurs og Núpstaðar í Fljótshverfi til vesturs. Eins og málið liggur fyrir er þýðingarlaus ágreiningur eigenda Skaftafells og Núpstaðar um túlkun landamerkjabréfsins, að því er varðar landamerki Skaftafells og Núpstaðar frá sjávarmáli á Skeiðarársandi til Súlutinda. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að af lýsingum Landnámu á landnámi Fljótshverfis og Ingólfshöfðahverfis verði ekki dregin sú afdráttarlausa ályktun að á milli Núpsvatna og Skeiðarár hafi ekki verið stofnað til eignarréttar með námi í öndverðu. Eins og nánar er lýst í úrskurði óbyggðanefndar taka eldri heimildir ekki af tvímæli um landamerki Skaftafells til forna, en mæla þó ekki gegn lýsingu landamerkjabréfsins. Þá telur dómurinn gögn málsins benda eindregið til að eigendur Skaftafells hafi um langt skeið litið á umrætt svæði sem sína eign og farið með það sem slíkt án athugasemda annarra. Verður ekki séð að eignarréttur Skaftafells að því svæði sem hér um ræðir hafi verið dreginn í efa fyrr en með kröfugerð íslenska ríkisins í árslok 2000 sem sett var fram á grundvelli laga nr. 58/1998. Umrætt svæði er áhrifasvæði jökulvatna, einkum Skeiðarár, sem ljóst er að hafa breytt farvegi sínum, stundum verulega, frá því við landnám. Eru hlutar umrædds svæðis örfoka land vegna ágangs jökulvatna, ekki síst sá hluti þess sem liggur austan með Gígjukvísl. Þrátt fyrir þetta liggur fyrir að aðrir hlutar sandsins hafa löngum verið nýttir til beitar sauðfjár, sláttar á melgresi, auk þess sem dæmi eru um að hann hafi verið nýttur til efnistöku við vegagerð síðustu áratugi. Að því er varðar hin gróður­lausu svæði hefur ekkert verið fært fram af hálfu stefnanda sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun þessara svæða sem þjóðlendna. Þá fær það hvergi stoð í gögnum málsins að þessir hlutar sandsins hafi haft sérstaka eignarréttarlega stöðu innan merkja Skaftafellslands. Með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum um staðhætti, gróðurfar og nýtingu á sandinum frá landnámi til okkar daga telur dómurinn því ekki að umrætt svæði sé þess eðlis að ólíklegt eða útilokað sé að það hafi verið numið í öndverðu. Er það jafnframt niðurstaða dómsins að ekki komi til greina að skilja frá svæðinu tiltekna skika sem hafa verið gróðurlausir og lítt nýtanlegir um langt skeið. Með hliðsjón af framangreindum gögnum og fyrirliggjandi upplýsingum um staðhætti, gróðurfar og nýtingu, telur dómurinn að eigendur Skaftafells hafi um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að ætla að umrætt svæði væri fullkomin eign þeirra. Hafa þeir þannig nýtt svæðið eftir því sem tilefni hefur gefist til á hverjum tíma og ráðstafað því með hverjum þeim hætti sem eiganda var heimilt, t.d. með leigu á beitarréttindum og sölu á efni, auk þess að greiða af svæðinu lögbundna skatta og gjöld. Þá hafa þau margvíslegu lögskipti sem eigendur Skaftafells hafa átt við íslenska ríkið og stofnanir þess verið til þess fallin að styrkja þessar væntingar. Verður í þessu sambandi að vísa sérstaklega til landsskipta jarðarinnar Skaftafells, sbr. úrskurð matsnefndar 25. nóvember 1969, sem stefnandi var aðili að án þess að gera athugasemdir um eignarréttarlegu stöðu Skaftafellslands. Að mati dómsins verður ekki fram hjá því litið við úrlausn málsins að réttmætar væntingar eiganda um eignarrétt sinn, eins og þær sem að framan greinir, njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka mannrétt­inda­sátt­mála Evrópu sem lögfestur var með samnefndum lögum nr. 62/1994. Verður eigandi ekki sviptur þeim fjárhagslegu hagsmunum sem felast í slíkum réttmætum væntingum nema að uppfylltum þeim skilyrðum sem nánar greinir í umræddum eignarréttar­ákvæðum. Athugasemdir við það frumvarp sem varð að lögum nr. 58/1998 bera skýrlega með sér að það hafi ekki verið ætlun löggjafans að svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafa aflað og notið athugasemdalaust um aldalangt skeið, með því að gera þeim að sýna fram á órofna sögu eignarréttar þeirra frá landnámi og láta þá bera hallann af vafa um þetta efni. Verða lög nr. 58/1998 því ekki skýrð á þá leið að eigendur Skaftafells II þurfi að sýna frekar fram á, en þegar hefur verið gert, að umrætt landssvæði sé eignarland þeirra og þar með utan þjóðlendu. Verða eigendur Skaftafells II því sýknaðir af kröfu stefnanda. IX. Niðurstaða um kröfur stefnanda vegna Fjalls Í málinu er ágreiningslaust að jörðin Fjall var numin í öndverðu og stofnaðist þannig til fullkomins einkaeignarréttar yfir jörðinni. Hins vegar heldur stefnandi því fram að þessi eignarréttur hafi fallið niður þegar jörðin fór í eyði vegna ágangs Breiðamerkurjökuls og jökulvatna. Í máli þessu liggur fyrir landamerkjabréf Hofs 15. júlí 1922 og þinglýst sama dag, en þar er meðal annars lýst merkjum jarðarinnar Fjalls. Er bréfið áritað af eigendum Kvískerja, sem á merki vestan að jörðinni, og fer lýsing bréfsins einnig saman við lýsingu á merkjum Breiðármerkur, sem liggur austan við Fjall. Samkvæmt framangreindu er hér um að ræða jörð sem afmörkuð er með landamerkjum, enda þótt þessi merki sé ekki að finna í sjálfstæðu landamerkjabréfi fyrir jörðina. Í samræmi við dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 verður að líta svo á að umrædd gögn nægi ekki ein og sér til að sanna beinan eignarrétt að umræddu landssvæði, enda gátu menn ekki aukið einhliða við land sitt með gerð landamerkjabréfs umfram það sem verið hafði. Gildir þá einu hvort um var að ræða land sem verið hafði eigandalaust frá upphafi eða jarðir sem fallið höfðu í eyði, líkt og hér um ræðir. Verður því að líta til þess hvort fyrir hendi eru önnur atriði sem stutt geta lýsingu gagna málsins um landamerki og fullyrðingar um einkaeignar­rétt að jörðinni. Verður þá einkum að líta til þess hvort fyrir hendi eru eldri heimildir, sem fallið geta að lýsingu landamerkja, enda stangist sú lýsing ekki heldur á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins. Núverandi eignarheimild eigenda Hofs að jörðinni verður fyrst og fremst rakin til lögfestu Hofs frá 1851, en í heimildum allt frá 14. öld er þó getið um að Fjall tilheyri Hofi með einum eða öðrum hætti. Eins og fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar eru heimildir um merki jarðarinnar Fjalls fyrir gerð landamerkjabréfsins 1922 bæði litlar og óljósar, en mæla þó ekki gegn lýsingu landamerkjabréfsins. Þá er einnig ljóst að ekki er unnt að sannreyna eignarheimildir eigenda Hofs að Fjalli með því að rekja þær aftur til landnáms. Hins vegar verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að eigendur Hofs hafi verið í góðri trú þegar þeir lýstu yfir eignarrétti sínum að Fjalli með lögfestunni árið 1851, enda var lögfestan athugasemdalaus að þessu leyti. Eignarréttur Hofs að Fjalli var svo áréttaður í samningum við eigendur Fells árið 1854 sem áður greinir. Hefur jörðin fylgt Hofi athugasemdalaust síðan. Samkvæmt framangreindu verður ráðið að eigendur Hofs hafi um langt skeið litið á umrædda jörð, eins og henni er lýst í framangreindu landamerkjabréfi, sem sína eign og farið með hana sem slíka án athugasemda annarra. Kemur því næst til skoðunar hvort staðhættir, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins mæli gegn því að um eignarrétt umræddra aðila geti verið að ræða. Ljóst er af gögnum málsins að gróðurfari og nýtingarmöguleikum umræddrar jarðar hrakaði mjög á 18. og 19. öld vegna ágangs jökla og jökulvatna. Má leiða að því líkum að á ofanverðri 19. öld hafi nýtingarmöguleikar jarðarinnar fyrst og fremst falist beit svo og reka og öðrum fjörunytjum. Að virtum gögnum málsins telur dómurinn þó ekki annað komið fram en að eigendur jarðarinnar á hverjum tíma hafi litið svo á að þeir ættu umrædda jörð fullkomnum eignarrétti, þrátt fyrir að nýtingarmöguleikar væru takmarkaðir. Verður einnig að telja að eigendur hafi nýtt jörðina eins og sína eign, eftir því sem aðstæður leyfðu á hverjum tíma. Getur það eitt að möguleikar til nýtingar lands verði takmarkaðir ekki leitt til þess að land verði eigendalaust og að þjóðlendu, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Samkvæmt þessu verður ekki talið að staðhættir, gróðurfar og nýtingarmöguleikar útiloki eignarrétt að umræddu landssvæði. Líkt og áður segir er ekki unnt að rekja með vissu sögu núverandi eignarheimilda Fjalls til landnáms. Hvað sem líður uppruna og sögu þessara heimilda telur dómurinn þó ljóst af öllu framangreindu að fullnægt er skilyrðum fyrir hefð, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, að því er varðar eignarrétt að jörðinni. Athugast í þessu sambandi að því er ómótmælt af hálfu stefnanda að jörðin Fjall hafi verið numin í öndverðu og þannig verið háð fullkomnum eignarrétti. Með vísan til afstöðu eigenda og nýtingar þeirra telur dómurinn einnig fram komið að sú hefð hefur verið til eignar á umræddri jörð, en ekki aðeins náð til takmarkaðra afnota eða ítaksréttinda. Þegar af þessari ástæðu verður ekki á það fallist með stefnanda að jörðin Fjall sé þjóðlenda. Kemur þá til skoðunar afmörkun jarðarinnar til norðurs, þ.e. gagnvart Öræfajökli. Samkvæmt fyrrgreindu landamerkjabréfi fellur meðal annars undir jörðina Hof (sem eiganda Fjalls) „Breiðármerkurfjall allt“. Þá er vesturmerkjum jarðarinnar lýst svo að þar ráði „[t]oppurinn á Miðaftanstindi á Breiðármerkurfjalli sem beri í skarðið á Eiðnatindi í sama fjalli“. Austurmörkum (bæði fjörumörkum og landmörkum) er lýst þannig að „[h]ærri þúfan á Mávabyggðum skal bera austan í Múlahöfuðið sem er fremst austan á Breiðármerkurfjalli“. Er samkvæmt þessu ljóst að Breiðármerkurfjall fellur innan landamerkjalýsingar fyrir Fjall og verður fallist á þann skilning á landamerkjalýsingunni, sem fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar, að merki jarðarinnar nái allt að jökulrönd til norðurs. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að engar heimildir eða önnur atriði, svo sem staðhættir, gróðurfar eða nýting, gefi tilefni til þess að ætla að land innan landamerkja Fjalls hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu. Þá verður ekki fram hjá því horft að stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum ekki fært fram heimildir sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun hluta Fjalls sem þjóðlendu. Telur dómurinn að án slíkra heimilda komi ekki til greina að leggja landfræðilega sérstöðu Breiðamerkurfjalls eingöngu til grundvallar. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að fella úr gildi úrskurð óbyggðanefndar að því er varðar jörðina Fjall. Verða eigendur Hofs því sýknaðir af kröfum stefnanda. Stefndu hafa ekki fyrir sitt leyti krafist ógildingar úrskurðar óbyggðanefndar með höfðun gagnsakar. Getur því ekki komið til skoðunar sú niðurstaða óbyggðanefndar að miða þjóðlendumörk við Fjall við jökuljaðarinn, eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 1. júlí 1998. X. Niðurstaða um kröfur stefnanda vegna Breiðármerkur Í málinu er ágreiningslaust að jörðin Breiðármörk var numin í öndverðu og stofnaðist þannig til fullkomins einkaeignarréttar yfir jörðinni. Hins vegar heldur stefnandi því fram að þessi eignarréttur hafi fallið niður þegar jörðin fór í eyði vegna ágangs Breiðármerkurjökuls og vatna. Þá gerir stefnandi athugsemdir við það hvernig jörðin er afmörkuð gagnvart þjóðlendu í átt til jökuls. Eins og áður greinir liggur fyrir í málinu landamerkjabréf Hofs, dagsett 15. júlí 1922 og þinglýst sama dag, en þar er meðal annars lýst merkjum jarðarinnar Fjalls gagnvart Breiðármörk. Merkjum Breiðármerkur og Fells í Suðursveit er lýst í landamerkjaskrá 13. maí 1922, þinglýstri 13. og 15. júlí sama árs. Hefur áður verið gerð grein fyrir endimörkum jarðarinnar samkvæmt þessum gögnum. Samkvæmt framangreindu er hér um að ræða jörð sem afmörkuð er með landamerkjum, enda þótt þessi merki sé aðeins að hluta til að finna í sjálfstæðu landamerkjabréfi jarðarinnar. Í samræmi við dóm Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 verður að líta svo á að umrædd gögn nægi ekki, ein og sér, til að sanna beinan eignarrétt að umræddu landssvæði, enda gátu menn ekki aukið einhliða við land sitt með gerð landamerkjabréfs umfram það sem verið hafði. Gildir þá einu hvort um var að ræða land sem verið hafði eigandalaust frá upphafi eða jarðir sem fallið höfðu í eyði, líkt og hér um ræðir. Verður því að líta til þess hvort fyrir hendi eru önnur atriði sem stutt geta lýsingu gagna málsins um landamerki og fullyrðingar um einkaeignarrétt. Verður þá einkum að líta til þess hvort fyrir hendi eru eldri heimildir, sem fallið geta að lýsingu landamerkja, enda stangist sú lýsing ekki heldur á við stað­hætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins. Líkt og áður er rakið er óvissa um hvort og þá hvernig yfirfærslu eignarréttinda að Breiðármörk hefur verið háttað. Samkvæmt jarðabókinni 1804-5 er jörðin þá að hálfu í eigu konungs og að hálfu í eigu Gísla Halldórssonar, en undan jörðinni hafði þá verið skilinn svokallaður „Skálholtsreki“. Hluti konungs í jörðinni mun hafa verið seldur 1836, en ekki er vitað hverjum. Sá hluti sem tilheyrði Gísla Halldórssyni (bændaparturinn) virðist hins vegar vera í eigu erfingja hans um árið 1876 þegar Gísli Þorsteinsson falast eftir honum. Í gögnum málsins kemur ekkert fram um að Gísli eða afkomendur hans hafi haft afskipti af málefnum jarðarinnar, t.d. þeim ágreiningsmálum milli eigenda Hofs og eigenda Fells um Breiðamerkurfjöru sem risu 1851 og síðar greinir. Hins vegar kemur heldur ekkert fram í gögnum málsins að þessi hluti jarðarinnar hafi verið seldur úr ætt Gísla. Getgátur eru uppi um að Björgvin Vigfússon sýslumaður, eiginmaður eins af afkomendum Gísla Halldórssonar, hafi talið sig selja þennan hluta (bændapartinn) til eigenda Kvískerja árið 1937. Að því er varðar yfirfærslu þess hluta jarðarinnar, sem tilheyrði konungi, eftir að konungur seldi árið 1836 verður ekki ráðið af gögnum málsins með vissu. Eins og áður er rakið gerðu eigendur Hofs tilkall til hálfrar jarðarinnar, „með tilheyrandi fjöru, veiðistöðum og öllum landsnytjum“ með lögfestu sinni 1851, en ekkert í gögnum málsins sýnir með óyggjandi hætti fram á að þeir hafi þá verið búnir að eignast umræddan konungspart jarðarinnar. Af framanlýstum atvikum málsins verður að telja ólíklegt að sá helmingur, sem Hofsmenn töldu sig eiga, hafi verið hluti Gísla Halldórssonar. Í framhaldi af lögfestu Hofs gerðu eigendur Fells lögfestu sama ár. Kemur þar fram að Breiðamerkurá (sem þá rann til sjávar) skipti löndum á milli Fells og Öræfa líkt og einnig kemur fram í lögfestu Hofs. Hins vegar verður ráðið af lögfestu Fells að eigendur Fells hafi talið sig eiga fjöru „allt til marka á millum Breiðamerkur- og Fjallsfjöru“. Segir í lögfestunni að „öll sú fjara er liggur á milli nefndra landamerkja [sé] einasta Fellinu tilheyrandi að frátekinni Breiðamerkurfjöru, hvor tekin er sem ítak af öðrum enda fjöru jarðarinnar Fells og liggur fyrir hennar heimalandi“. Að mati dómsins verður þessi yfirlýsing tæplega skilin svo að eigendur Fells hafi talið sig eiga eignarrétt að landi Fjalls. Þá virðist yfirlýsingin bera með sér að um sé að ræða ítaksrétt í Breiðamerkurfjöru og helgist réttur Fells til fjörunnar því ekki af beinum eignarrétti að jörðinni eða hluta hennar. Hvað sem óvissu um þessi atriði líður liggur fyrir að eigendur Hofs og Fells gerðu með sér samkomulag árið 1854 um að „öll grasnyt og virkilegur eignarréttur,“ allt að austurmörkum Fjallsfjöru og þaðan sjónhending í Svörturák á Breiðamerkurjökli, skyldi falla til Fells. Ef um eignarrétt Hofs að konungspartinum í Breiðármörk hefur verið að ræða hefur hann samkvæmt þessu flust til eigenda Fells með þessu samkomulagi. Um 1857 er svokallaður Skálholtsreki seldur Þorsteini Einarssyni, eiganda Fells, og virðist óbyggðanefnd líta svo á að upp frá því hafi Skálholtsrekinn fylgt með í yfirfærslugerningum vegna Fells. Samkvæmt framangreindu er ekki unnt að sannreyna uppruna eignarheimilda eigenda Kvískerja og Fells yfir Breiðármörk. Jafnframt eru eldri heimildir um merki jarðarinnar bæði litlar og óljósar, en mæla þó ekki gegn lýsingu á merkjum Breiðármerkur í þeim gögnum sem að framan greinir. Hins vegar verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að eigendur Fells og Kvískerja hafi verið í góðri trú þegar þeir eignuðust sína hlutana hvorir í jörðinni Breiðármörk. Af gögnum málsins verður og ráðið að eigendur Breiðármerkur hafa um langt skeið litið á umrædda jörð sem sína eign og farið með hana sem slíka án athugasemda annarra. Kemur því næst til skoðunar hvort staðhættir, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins mæli gegn því að um einkaeignarrétt umræddra aðila geti verið að ræða. Ljóst er af gögnum málsins að gróðurfari og nýtingarmöguleikum umræddrar jarðar hrakaði mjög á 18. og 19. öld vegna ágangs jökla og vatna. Má leiða að því líkum að á ofanverðri 19. öld hafi nýtingarmöguleikar jarðarinnar fyrst og fremst falist í reka og öðrum fjörunytjum, en möguleikar til sauðfjárbeitar hafi þá verið orðnir mjög takmarkaðir. Að virtum gögnum málsins telur dómurinn þó ekki annað komið fram en að umræddir eigendur jarðarinnar hafi litið svo á að þeir ættu umrædda jörð fullkomnum eignarrétti, enda þótt nýtingarmöguleikar væru takmarkaðir. Verður einnig að telja að eigendur hafi nýtt jörðina eins og sína eign, eftir því sem aðstæður leyfðu á hverjum tíma. Getur það eitt að möguleikar til nýtingar lands verði takmar­k­aðir ekki leitt til þess að land verði að þjóðlendu. Samkvæmt þessu verður ekki talið að staðhættir, gróðurfar og nýtingarmöguleikar útiloki eignarrétt að umræddu lands­svæði. Samkvæmt þessu telur dómurinn, án tillits til uppruna og sögu eignarheimilda fyrir jörðina Breiðármörk, að fullnægt sé skilyrðum fyrir hefð, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, að því er varðar umrætt landssvæði. Athugast í þessu sambandi að því er ómótmælt af hálfu stefnanda að Breiðármörk hafi verið numin í öndverðu og þannig verið háð fullkomnum eignarrétti. Með vísan til afstöðu eigenda og nýtingar þeirra telur dómurinn einnig fram komið að sú hefð hafi verið til eignar á umræddri jörð, en ekki aðeins náð til takmarkaðra afnota eða ítaksréttinda. Þegar af þessari ástæður verður ekki á það fallist með stefnanda að jörðin Breiðármörk sé þjóðlenda. Kemur þá til skoðunar afmörkun jarðarinnar til norðurs, þ.e. gagnvart Öræfajökli. Á það verður fallist með óbyggðanefnd að af landamerkjabréfum og öðrum heimildum verði ráðið að land Breiðármerkur nái að jökulrönd og hafi jökulinn þannig afmarkað land jarðarinnar inn til landsins með svo augljósum hætti að ekki var talið þurfa umfjöllunar við. Á það verður einnig fallist með óbyggðanefnd að engar heimildir eða önnur atriði, svo sem staðhættir, gróðurfar eða nýting, gefi tilefni til þess að ætla að land innan landamerkja Breiðármerkur hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu. Þá verður ekki fram hjá því horft að stefnandi hefur í málatil­búnaði sínum ekkert fært fram sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun hluta Breiðármerkurlands sem þjóðlendu. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að fella úr gildi úrskurð óbyggð­anefndar að því er varðar jörðina Breiðármörk. Verða eigendur Breiðármerkur sýknaðir af kröfum stefnanda að því er varðar umrædda jörð. Stefndu hafa ekki fyrir sitt leyti krafist ógildingar úrskurðar óbyggðanefndar með höfðun gagnsakar. Getur því ekki komið til skoðunar sú niðurstaða óbyggðanefndar að miða þjóðlendumörk Breiðármerkur við jökuljaðarinn, eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998 1. júlí 1998. XI. Niðurstaða um málskostnað o.fl. Samkvæmt framangreindu verður kröfum stefnanda gegn sjálfum sér sjálfkrafa vísað frá dómi, en þar er um að ræða kröfur vegna svæðis sem féll í hlut stefnanda með úrskurði matsnefndar 25. nóvember 1969, að því leyti sem það svæði fellur innan kröfugerðar stefnanda. Nánar tiltekið er vísað frá öllum kröfum stefnanda vegna jarðarinnar Skaftafells að frátöldum þeim hluta kröfu hans sem beinist að því svæði sem liggur fyrir sunnan línu sem dregin er úr Sýslusteini (punktur 2 á korti 1) á upphaflegum stað á Skeiðarársandi austnorðaustur í merki við Gömlutún, þar sem hún sker heimreið að Skaftafellsbæjum (punktur 3 á korti 1). Að öðru leyti verða stefndu sýknuð af kröfu stefnanda. Stefndu hafa allir gjafsókn í málinu nema Kvísker ehf., sbr. gjafsóknarleyfi 1. júní 2004 og 21. febrúar 2005. Með hliðsjón af þessu þykir ekki ástæða til að dæma stefnanda til að greiða þessum stefndu málskostnað sem rynni í ríkissjóð. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi hins vegar dæmdur til að greiða Kvískerjum ehf. málskostnað sem ákveðst hæfilegur 300.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Gjafsóknarkostnaður eigenda Skaftafells II, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Páls A. Páls­sonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Gjafsóknarkostnaður annarra stefndu, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Sigurgeirsson hrl. Af hálfu stefndu Laufeyjar Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáns Benediktssonar, Árna Benediktssonar, eigenda Skaftafells II, flutti málið Páll A. Pálsson hrl. Af hálfu annarra stefndu, eigenda Fjalls og Breiðármerkur, flutti málið Ólafur Björnsson hrl. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Eggert Óskarsson, sem dómsformaður, Hervör Þorvaldsdóttir og Skúli Magnússon. Öllum kröfum stefnanda, íslenska ríkisins, gegn stefnda, íslenska ríkinu, er vísað frá dómi. Að öðru leyti skulu stefndu, Laufey Lárusdóttir, Anna María Ragnarsdóttir, Stefán Benediktsson, Árni Benediktsson, Þorlákur Örn Bergsson, Guðjón Bergsson, Anna Sigríður Jóhannsdóttir, Knútur Bruun, Ásdís Gunnarsdóttir, Sigurður Magnússon, Sigríður Stefánsdóttir, Sigurjón Gunnarsson, Gunnar Sigurjónsson, Kvísker ehf., Ólafur K. Óskarssonar, Benedikt Kristjánsson, Guðbjörg Ágústsdóttir, Margrét Bogadóttir, Guðrún Agnars Jónsdóttir, Árný Margrét A. Jónsdóttir, Torfi Agnars Jónsson, Helga Agnars Jónsdóttir, Jónas Runólfsson, Ingunn Norðdahl, Hulda Höydahl, Ásdís Einarsdóttir, Margrét Daisy Clough, Kristján Runólfsson, Hrönn Ásgeirsdóttir, Hrefna Sigríður Morrison, Helga Bjarnadóttir, Jón Bjarnason, Ásta Bjarnadóttir og Sigríður Bjarnadóttir vera sýkn af kröfu stefnanda. Stefnandi greiði stefnda, Kvískerjum ehf., 300.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefndu Laufeyjar Lárusdóttur, Önnu Maríu Ragnarsdóttur, Stefáns Benediktssonar og Árna Benediktssonar, þar á meðal þóknun lögmanns þeirra, Páls A. Pálssonar hrl. að fjárhæð 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður annarra stefndu, þar á meðal þóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hrl. að fjárhæð 800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 412/2005
Ráðningarsamningur Skaðabætur Framlagning skjals Málsástæða Sératkvæði
T réði sig til starfa sem starfsmannastjóri K með ráðningarsamningi 13. ágúst 1999, en hann hafði starfað sem atvinnuráðgjafi félagsins framan af árinu. Samkvæmt 7. gr. samningsins átti T kost á að kaupa hlutafé í K og var tilgreint að gera skyldi sérstakan samning um þau kaup fyrir 1. maí 1999. Talið var að báðir samningsaðilar hefðu gert ráð fyrir að T nyti sérstaks frests til að skýra K frá því hvort hann hygðist nýta kauprétt sinn, þó að tilgreining frestsins hefði misfarist við samningsgerð. Með hliðsjón af sex ráðningarsamningum við yfirmenn K frá árinu 1999, sem lágu fyrir Hæstarétti og T kvaðst hafa gengið frá, var miðað við að T hafi orðið að segja til um það fyrir árslok 1999 ef hann vildi neyta kaupréttarins. Þar sem T hafði starfað sem sérfræðilegur ráðgjafi við gerð annarra ráðningarsamninga K við yfirmenn sína gat honum ekki dulist nauðsyn þess að hann segði til með sannanlegum hætti innan frestsins ef hann óskaði eftir að nýta sér kaupréttinn. Ósannað var að hann hefði gert það og var K því sýknað af kröfu hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. september 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt sex ráðningarsamninga sem hann gerði við nafngreinda yfirmenn fyrirtækisins, aðra en stefnda, á árinu 1999. Þessir samningar voru allir gerðir eftir sama samningsformi og samningur málsaðila og voru þeir nær orðrétt eins í flestum megingreinum. Í þeim öllum var að finna sambærilegt ákvæði um kauprétt hlutabréfa að öðru leyti en því að fjárhæð kaupréttarins var mismunandi og frestur fyrir starfsmenn til að neyta réttarins var ekki sá sami í öllum samningunum. Fjórir samninganna voru gerðir 31. mars 1999 og var fresturinn í þeim tilgreindur til 1. maí það ár, eins og raunin var í samningi málsaðila, þó að hann væri ekki gerður fyrr en 13. ágúst 1999. Einn samninganna var undirritaður 27. apríl 1999 og var fresturinn þar til 1. júní sama ár. Loks var einn samningur dagsettur 30. september 1999. Í honum var umræddur frestur ákveðinn þar til fjórum mánuðum eftir að starfsmaðurinn hóf störf. Á forsíðu samninganna fimm, sem gerðir voru á undan samningi stefnda, var skráð: „Samningur þessi var saminn af Teiti Lárussyni atvinnuráðgjafa.“ Á samninginn frá september 1999 var sama áritun, nema starfsheiti stefnda var þar sleppt, greinilega vegna þess að hann hafði þá hafið föst störf hjá áfrýjanda. Stefndi hefur mótmælt framlagningu þessara skjala, þar sem þau hafi verið lögð fram of seint í málinu, og talið að ekki mætti líta til þeirra við úrlausn þess. Ljóst er að áfrýjandi lagði skjölin fram til stuðnings þeirri málsástæðu að samning málsaðila beri að túlka svo að stefnda hafi borið að segja til þess innan ákveðins stutts frests frá samningsgerð ef hann vildi neyta réttar síns til að kaupa hlutabréf í áfrýjanda. Áfrýjandi hefur byggt á þessari málsástæðu frá upphafi. Hann lagði skjölin fyrir Hæstarétt innan þess frests, sem til þess var gefinn samkvæmt 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og átti stefndi kost á úrræðum til að bregðast við þeim með gagnaöflun af sinni hálfu hafi hann talið ástæðu til. Verður andmælum stefnda við skjölum þessum því hafnað. II. Í málinu er óumdeilt að stefndi starfaði sem atvinnuráðgjafi fyrir áfrýjanda framan af ári 1999 áður en hann réðst til starfa hjá honum með ráðningarsamningnum 13. ágúst það ár. Í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi hafa gengið frá öllum ráðningarsamningum fyrir alla yfirmenn áfrýjanda, „og þegar ég hef störf þá er útbúinn sams konar samningur þannig að hann er bara copy paste nánast, ef ég má nota það orð, inni í þessum samningi. Þannig að það var náttúrulega ekkert hægt að styðjast við dagsetningar; þær áttu bara að breytast þá þegar það var gengið frá þessu.“ Samkvæmt þessu er ljóst að báðir aðilar samningsins gerðu ráð fyrir að stefndi skyldi njóta sérstaks frests til að skýra áfrýjanda frá hvort hann hygðist nýta sér kauprétt sinn, þó að tilgreining frestsins hafi misfarist við samningsgerðina. Er það augljóslega vegna þess að einn eldri samninganna hefur verið notaður í ritvinnslu í tölvu til að skrá samningstextann og gleymst hefur að setja þar inn nýja dagsetningu. Er þá haft í huga að við samningsgerð af þessu tagi, þar sem starfsmanni er við ráðningu í starf heimilað að kaupa hlutafé á nafnverði, er eðlilegt að samið sé um afmarkaðan frest honum til handa til að segja til um hvort hann hyggist nýta slíkan rétt, þar sem verðmæti hlutafjárins er breytingum háð eftir því hvernig til tekst í rekstrinum. Með því að meta vafa um lengd frestsins stefnda í hag þykir með hliðsjón af hinum samningunum sex, sem stefndi kveðst hafa gengið frá, mega miða við að hann hafi orðið að segja til um það fyrir árslok 1999 ef hann vildi neyta hins umsamda réttar til kaupa á hlutafé. Stefndi hafði starfað sem sérfræðilegur ráðgjafi við gerð annarra ráðningarsamninga áfrýjanda við yfirmenn sína. Gat honum ekki dulist nauðsyn þess að hann segði til með sannanlegum hætti innan frestsins, ef hann óskaði eftir að nýta sér kaupréttinn. Það gerði hann ekki og er ósannað í málinu að hann hafi á því tímabili komið slíkri tilkynningu á framfæri við áfrýjanda. Með vísan til þess sem að framan greinir verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda, en rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr 91/1991 að fella niður málskostnað á báðum dómstigum. Dómsorð: Áfrýjandi, Kaupás hf., er sýkn af kröfu stefnda, Teits Lárussonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er sammála meirihluta dómenda um að stefndi, sem áður hafði starfað fyrir áfrýjanda sem atvinnuráðgjafi, hefði við gerð ráðningarsamnings 13. ágúst 1999 mátt túlka umþrætt ákvæði 7. gr. samningsins á þann veg að hann yrði innan eðlilegs tíma að tilkynna áfrýjanda hvort hann ætlaði að nýta sér kauprétt sinn. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að aðilar eru sammála um að rétt sé að túlka ákvæðið á þann veg að einföld tilkynning stefnda myndi duga til í þessu sambandi. Heldur stefndi því fram að hann hafi margítrekað óskað eftir því að nýta kauprétt sinn, bæði við Þorstein Pálsson þáverandi forstjóra áfrýjanda og Bjarka Júlíusson þáverandi framkvæmdastjóra fjármálasviðs áfrýjanda áður en hann sendi Þorsteini þau tölvubréf sem rakin eru í héraðsdómi og rituð voru rúmum tveimur árum áður en Norvik hf. gerði tilboð í hlutabréf áfrýjanda. Bera þau bréf enda með sér að hann hafi áður sett fram slíkar óskir munnlega. Framburður Þorsteins Pálssonar fyrir dómi er afar óljós. Þó staðfestir hann að stefndi hafi munnlega borið fram óskir í þessa veru, annað hvort í eigin persónu eða að Bjarki hafi komið þessum óskum stefnda á framfæri við sig. Af framburði Þorsteins verður ekki ráðið hvenær honum bárust þessi erindi, en Bjarki staðfesti að stefndi hafi tvisvar til þrisvar sinnum borið upp slíkt erindi við sig. Nefna hvorugir tímasetningar í þessu sambandi. Samkvæmt 12. gr. ráðningarsamningsins var Bjarki næsti yfirmaður stefnda og var hann því í stakk búinn til að sinna slíku erindi stefnda. Hins vegar kvaðst Bjarki hafa vísað stefnda á Þorstein, sem stefndi hafi haft „mjög góðan aðgang að“ og kvaðst Bjarki telja þetta málefni þannig hafa verið „í mjög eðlilegum farvegi í rauninni.“ Samkvæmt framanrituðu létu yfirmenn stefnda hjá líða að svara ósk hans um nýtingu kaupréttar samkvæmt ráðningarsamningnum og hvergi kom fram hjá þeim að þeir hefðu talið hana vera of seint fram borna. Verður að telja að með þessu athafnaleysi þeirra hafi í raun verið staðfestur sá skilningur stefnda á samningnum að frestur til að nýta kauprétt hafi þá ekki verið liðinn. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, vil ég staðfesta þá niðurstöðu hans að stefndi hafi ekki sýnt af sér slíkt tómlæti við að halda fram rétti sínum að varði hann réttarspjöllum. Þá er þess að geta að sú málsástæða áfrýjanda fyrir Hæstarétti að lækka beri kröfu stefnda á þeim grundvelli að vextir skuli reiknast frá síðara tímamarki en því sem stefndi miðar við var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún ekki að fyrir Hæstarétti. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms tel ég að staðfesta eigi hann, þó þannig að vegna vafaatriða sem uppi eru í málinu tel ég eins og meirihluti dómenda rétt að fella niður málskostnað á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2005. I Mál þetta var höfðað 11. mars 2005 og dómtekið 23. júní 2005. Stefnandi er Teitur Lárusson, kt. 060648-2399, Grenimel 35, Reykjavík en stefndi er Kaupás hf., kt. 711298-2239, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu 3.395.198 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. II Stefnandi hóf störf hjá stefnda 20. ágúst 1999 sem starfsmannastjóri. Var gerður ráðningarsamningur um kjör hans og er hann dagsettur 13. ágúst 1999. Af hálfu stefnda rituðu undir ráðningarsamninginn, Þorsteinn Pálsson forstjóri og Bjarki Júlíusson, framkvæmdastjóri fjármálasviðs, sem jafnframt var næsti yfirmaður stefnanda. Í 7. gr. ráðningarsamningsins er fjallað um launakjör stefnanda. Þar er tilgreint hver skuli vera mánaðarlaun stefnanda, fjárhæð ökutækjastyrks, að vinnuveitandi slysa- og líftryggi starfsmanninn, leggi honum til GSM síma og greiði rekstur hans, leggi starfsmanni til tölvu og prentara sem starfsmaður hafi til afnota heima hjá sér. Þá er þar einnig tilgreint að starfsmaður hafi ákveðinn afslátt af vörukaupum hjá stefnda og hafi réttindi til að sækja námskeið til að viðhalda þekkingu sinni á málefnum sem tengist starfi hans. Þá segir þar að laun hækki að öðru leyti í samræmi við almennar hækkanir kjarasamninga eða eftir sérstökum ákvörðunum vinnuveitanda. Þá er í 7. gr. samningsins einnig kveðið á um að starfsmaður skuli eiga kost á kaupum á hlutafé í stefnda að nafnverði 1.120.000 krónur. Um þau kaup skuli gerður sérstakur kaupsamningur fyrir 1. maí 1999 þar sem kaupin verði nánar útfærð og gert ráð fyrir að félagið haldi bréfunum í 3 ár þannig að starfsmaður hafi ekki ráðstöfunarrétt yfir þeim fyrr en að loknum þriggja ára starfstíma. Ljúki starfi hans innan þess tíma öðlist hann hlutfallslegan ráðstöfunarrétt til bréfa en þó ekki fyrr en starfsmaður hafi starfað hjá vinnuveitanda í 18 mánuði. Óumdeilt er að slíkur kaupsamningur var aldrei gerður milli aðila máls þessa og eignaðist stefnandi því aldrei hlutabréf í stefnda. Stefnandi kveðst hins vegar margoft hafa óskað eftir því við þáverandi forstjóra stefnda, Þorstein Pálsson, að gengið yrði frá þessum hluta ráðningarsamningsins en það hafi ekki borið árangur. Þá kveðst stefnandi ekki hafa fengið umræddan ráðningarsamning í hendur eftir að hann var undirritaður af hálfu stefndu, fyrr en um það leyti sem umræddur Þorsteinn hafi verið að hætta störfum hjá stefnda í október 2001. Nýr forstjóri, Ingimar Jónsson, tók við starfi hjá stefnda eftir að Þorsteinn Pálsson hætti og gegndi því starfi fram í nóvember 2003. Er óumdeilt að í kjölfar þess að nýir stjórnendur tóku við stefnda var farið í miklar aðhaldsaðgerðir hjá fyrirtækinu. Fólust þær meðal annars í uppsögnum fjölda starfsmanna auk þess sem lykilmenn í fyrirtækinu tóku á sig launaskerðingu. Stefnandi var einn þeirra sem þurfti að sæta því að í ársbyrjun 2003 var ökutækjastyrk hans sagt upp auk þess sem ekkert varð af því að 3,4% launahækkun, sem fyrirhuguð var þann 1. janúar 2003, kæmi til framkvæmda. Stefnandi kveðst hafa látið þessa kjaraskerðingu yfir sig ganga þar sem hann hafi óttast að annars gæti hann átt von á því að verða sagt upp. Hafi hann af sömu ástæðum ákveðið að bíða með að þrýsta á um að stefndi efndi ákvæði ráðningarsamningsins um kauprétt hans á hlutafé í stefnda. Stefnanda var svo sagt upp störfum hjá stefnda í júlí 2003 sem tók gildi 1. ágúst 2003 og kveðst hann hafa áréttað kauprétt sinn við Bjarka Júlíusson þegar gengið var frá starfslokasamningi við hann. Þann 27. október 2003 var undirritað kauptilboð um kaup Norvikur hf., núverandi eiganda stefnda, á 72,51% hlutafjár í stefnda. Seljandi hlutafjárins var Landsbanki Íslands hf. en aðaleigandi Norvikur hf. er Jón Helgi Guðmundsson, stjórnarformaður stefnda. Í kjölfar þeirra kaupa hafði Norvik hf. hug á því að eignast stefnda að fullu og gerði öðrum hluthöfum tilboð í hlutabréf þeirra í félaginu og var tilboðsverðið 4,419548 krónur fyrir hverja krónu nafnverðs hlutafjár í stefnda. Kemur fram í tilboðsyfirliti frá Landsbankanum sem sá um framkvæmd yfirtökutilboðsins að samkvæmt 24. og 25. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög geti hluthafi sem eigi meira en 9/10 hlutafjár í félagi og stjórn viðkomandi félags ákveðið að aðrir hluthafar sæti innlausn á hlutum sínum í félaginu. Stefnandi sendi stefnda bréf 10. janúar 2004 þar sem hann fór fram á uppgjör vegna starfsloka hans hjá stefnda þar sem meðal annars var gerð krafa um að gengið yrði til uppgjörs vegna umdeilds kaupréttar. Með bréfi 12. janúar 2004 svaraði stefndi og hafnaði kröfum stefnanda að hluta meðal annars kröfu hans um uppgjör vegna kaupréttarins. Munu aðilar hafa gengið frá uppgjöri vegna starfsloka stefnanda 31. mars 2004 og hafnaði stefndi því alfarið að stefnandi ætti einhverjar kröfur vegna fyrrgreinds kaupréttarákvæðis í ráðningarsamningi. Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 15. júlí 2004 þar sem krafist var að gengið yrði til samninga um uppgjör á kauprétti stefnanda samkvæmt framanskráðu og með bréfi lögmanns stefnda 3. september 2004 var þeirri kröfu hafnað. Snýst ágreiningur aðila um framangreint ákvæði í ráðningarsamningi milli aðila um kauprétt að hlutafé í stefnda. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni þar sem stefndi hafi ekki efnt það ákvæði ráðningarsamningsins en stefndi hins vegar telur að ákvæðið þýði aðeins að stefnandi hafi átt þess kost að kaupa hlutafé innan ákveðins tíma sem sé löngu liðinn og þannig hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum samkvæmt ákvæðinu. III Stefnandi byggir kröfur sínar á ákvæði 7. gr. ráðningarsamningsins þar sem komi fram að starfsmaður skuli eiga þess kost að kaupa á nafnverði hlutafé sem nemi allt að 0,16% af heildarhlutafé sem áætlað hafi verið 700 milljónir króna eða hlutafé að fjárhæð 1.120.000 krónur. Í samningnum hafi einnig verið kveðið á um að stefnandi fengi ekki fullan ráðstöfunarrétt fyrr en að þremur árum liðnum en þá gæti hann ráðstafað bréfunum að vild. Gert hafi verið ráð fyrir að gerður yrði sérstakur kaupsamningur þar sem kaupin yrðu nánar útfærð. Hafi stefnandi ítrekað reynt að fá efndir á umræddu ákvæði starfssamningsins í samtölum og áminningum í tölvupósti við þáverandi forstjóra stefnda, Þorstein Pálsson, og ávallt fengið þau svör að verið væri að vinna í málinu. Þann 11. nóvember 2003 hafi Norvik ehf. gert öllum hluthöfum í stefnda kauptilboð í bréfin á genginu 4,419548 fyrir hverja krónu nafnverðs. Hafi allir starfsmenn sem áttu hlutabréf á grundvelli starfssamnings selt sína hluti enda í raun um innlausnarskyldu að ræða. Við uppgjör hafi verið miðað við uppreiknað verð að frádregnu kaupverði en til útreiknings á kaupverði hafi verið miðað við vísitölutryggt skuldabréf með lægstu vöxtum Seðlabanka Íslands, þó ekki hafi, eftir því sem stefnandi komist næst, verið gefin út slík skuldabréf. Stefndi hafi ekki staðið við starfssamning sinn gagnvart stefnanda og hafi því valdið honum tjóni sem nemi þeim mismun á nafnverði bréfa og söluandvirði í lok árs 2003 að frádregnu kaupverði. Skuldabréf í samræmi við kjör annarra starfsmanna reiknist miðað við vísitölu Hagstofu Íslands í ágúst 1999, er stefnandi hafi hafið störf, sem hafi verið 189,5 stig og í desember 2003 hafi hún verið 230 stig. Verðmæti skuldabréfs sé því 1.359.366 auk vaxta samkvæmt Seðlabanka Íslands að fjárhæð 195.329 krónur. Mismunurinn sé því 4.949.893 – 1.554.695 eða samtals 3.395.198 krónur. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á ráðningarsamningi aðila, samningalögum nr. 7/1936, meginreglum kröfuréttar og skaðabótalögum. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. tl. 129. gr. IV Stefndi kveðst einkum byggja sýknukröfu sína á því að orðalag ráðningarsamnings stefn­anda beri með sér að ekki hafi verið um að ræða beinan kauprétt honum til handa, heldur að hann skyldi eiga þess kost að kaupa hlutafé í stefnda bæri hann sig eftir því fyrir tilskilinn tíma. Þrátt fyrir að tímamark það sem til­greint hafi verið í ráðningarsamningi aðila beri með sér að ómögulegt hafi verið að upp­fylla það eitt og sér samkvæmt orðanna hljóðan verði samningurinn ekki túlk­aður með öðrum hætti en svo, í ljósi þess tímamarks, að stefnandi hefði átt að bera sig eftir gerð kaupsamnings um hlutafé í stefnda í beinu framhaldi af gerð ráðningar­samningsins, eða að minnsta kosti mjög fljótlega eftir gerð hans, hygðist stefn­andi nýta sér þennan kost. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að svo hafi verið. Að mati stefnda sýni tölvupóstur stefnanda til Þorsteins Pálssonar, þáverandi forstjóra stefnda, í ágúst, september og október 2001, fátt annað en að stefnandi hafi talið tiltekin atriði í tengslum við starf sitt ófrágengin án þess þó að sýnt sé fram á viðbrögð þáverandi forstjóra stefnda við umleitunum stefnanda. Þá sé í tölvu­bréfunum vísað til þess að ekki sé búið að undirrita ráðningarsamning stefnanda, en það virðist benda til að tölvupóstarnir hafi verið hluti af viðræðum um endurskoðun á kjörum stefnanda hjá stefnda, enda liggi ótvírætt fyrir í málinu ráðningarsamningur stefnanda dagsettur 13. ágúst 1999 tveimur árum áður en stefnandi riti tölvubréfin til þáverandi forstjóra. Að mati stefnda sé óljóst hvort umrædd krafa um að gengið yrði frá kaupréttar­málum hans tengdust mögulega hugmyndum um nýjan og breyttan ráðningar­samning milli aðila sem þó hafi ekki verið gengið frá. Því hafi stefnandi ekki sýnt fram á með fram­lagningu tölvubréfanna að hann hafi ítrekað gengið á eftir því við þáverandi stjórnendur stefnda að gerður yrði kaup­réttarsamningur við hann í samræmi við ákvæði 7. gr. ráðningarsamn­ingsins frá 13. ágúst 1999. Verði framangreind tölvubréf talin vísa til ákvæðis 7. gr. ráðningarsamningsins frá 13. ágúst 1999 telur stefndi að með því að setja fram kröfu um gerð kaupréttar­samnings svo löngu eftir að stefnandi hóf störf og svo löngu eftir að hið tiltekna tímamark í ráðningarsamningnum hafi verið liðið hafi stefn­andi firrt sig öllum rétti til að setja fram kröfu þessa efnis. Hið sama gildi um þá kröfu stefnanda sem hann hafi sett fram í bréfi til stjórnarformanns stefnda 10. janúar 2004, um að honum hafi aldrei verið boðið að ganga formlega frá þessum kaupum og þannig séu þau ófrágengin gangvart stefnanda. Þessari kröfu hafi stjórnarformaður stefnda hafn­að í bréfi sínu til stefnanda 12. janúar 2004. Að mati stefnda gæti ástæða þess að stefnanda hafi aldrei verið boðið að ganga formlega frá kaupunum falist í því að stefnandi hefði aldrei, eftir að gengið hafi verið frá ráðningarsamningi, borið sig eftir því innan hæfilegs tíma að gerður yrði kaupréttarsamningur við hann. Þá veki það enn fremur athygli að stefnandi virðist ekki hafa viðrað óskir sínar um gerð kaupréttarsamnings við Ingimar Jónsson, sem tekið hafi við starfi forstjóra stefnda af Þorsteini Pálssyni í október 2001 og gegnt því fram í nóvember 2003. Þetta staðfesti Ingimar í yfirlýsingu sinni 27. apríl 2005. Auk þess staðfesti Ingimar að á starfstíma hans hafi með ýmsum hætti verið gengið frá kaupréttarmálum fjölda starfsmanna stefnda og hefði stefnanda, sem verið hafi for­stöðumaður starfsmannasviðs stefnda, verið í lófa lagið að setja fram kröfur sínar í tengslum við slík uppgjör. Stefnandi hafi hins vegar kosið að krefjast gerðar kaupréttarsamnings fyrst þegar verðmæti hluta í stefnda hafði aukist umtals­vert með kaupum Norvikur hf. á stefnda. Og jafnvel þá hafi stefnandi beðið í rúma tvo mánuði með að koma kröfu sinni um kauprétt á hlutum á framfæri við hina nýju eigendur stefnda. Byggir stefndi þannig á því að jafnvel þótt stefnandi verði ekki talinn hafa misst rétt sinn vegna tómlætis um haustið 2001, þegar umræddir tölvupóstar voru sendir, þá hafi hann misst þennan rétt með því að fylgja honum ekki frekar eftir fyrr en í ársbyrjun 2004. Að teknu tilliti til framangreinds telur stefndi að stefnandi verði að bera hallann af því tómlæti sem hann hafi sýnt varðandi þann kaupréttarsamning sem honum hafi staðið til boða að óska eftir að gera á árinu 1999. Hið meinta tjón stefnanda sé þannig til komið af hans eigin aðgerðarleysis, og geti ekki verið á ábyrgð stefnda eða nýrra eigenda hans. Varðandi varakröfu sína um lækkun á dómkröfum stefnanda bendi stefndi á að í stefnu sinni vísi stefnandi til kauptilboðs Norvikur hf. til hluthafa sem átt hafi hlutabréf í stefnda, 11. nóvem­ber 2003 og að allir starfsmenn sem átt hafi hlutabréf á grundvelli starfssamnings hafi selt sína hluti. Samkvæmt upplýsingum núverandi stjórnenda stefnda hafi reyndar aðeins verið einn starfsmaður í þessum hluthafahópi, en búið hafi verið að ganga frá uppgjöri við aðra starfsmenn í hlut­­hafahópnum áður en að eigendaskiptum hafi komið. Hinum nýju eigendum stefnda hafi enn fremur á þeim tímapunkti ekki verið kunnugt um að starfs­menn stefnda væru í hópi hluthafa, en Landsbanki Íslands hf. hafi alfarið séð um kaup á hlutabréfunum. Því sé á engan hátt öruggt hvaða verð stefnandi hefði fengið fyrir þann hlut sem samningur um kauprétt hefði mögulega getað fært honum, og mótmæli stefndi því verði sem stefnandi leggi til í stefnu. Rétt sé að benda sérstaklega á að með öllu sé óvíst hvernig samningur um kauprétt hefði hljóðað, hefði hann verið gerður, sem og hvaða réttindi stefnanda hefðu verið tryggð með honum. Einungis sé hægt að hafa til viðmiðunar þau atriði sem fram komi í ráðningarsamningi stefnanda, þ.e. ákvæði um sennilegt nafnverð og ráðstöfunar­rétt að þrem árum liðnum. Stefndi telji því útreikning stefnanda á meintu tjóni sínu byggða á forsendum sem ekki standist og sé því ekki hægt að hafa til viðmiðunar. Sé það mat stefnda að með útreikningi í stefnu og þeim fylgiskjölum sem stefnandi hafi lagt fram sé fjarri því að stefnandi hafi sannað tjón sitt. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, meðal annars um skuldbindingargildi samninga, tómlæti, svo og um samningsfrelsi. Þá sé vísað til meginreglna kröfu­réttar og réttarfars, meðal annars um sönnun fyrir tjóni. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. V Stefnandi byggir kröfur sínar á ákvæði í 7. gr. ráðningarsamnings aðila þar sem segir: „Starfsmaður skal eiga kost á að kaupa á nafnverði hlutafé í Kaupás hf. sem nemur 0,16% af heildarhlutafé þess, sem áætlað er kr. 700 milljónir og nafnverð þess sem starfsmaður gæti keypt því kr. 1.120.000.-. Um þessi kaup skal gerður sérstakur kaupsamningur fyrir 1. maí 1999 þar sem kaupin verða nánar útfærð, en gert er ráð fyrir að félagið haldi bréfunum í 3 ár þannig að starfsmaður hafi ekki ráðstöfunarrétt yfir þeim fyrr en að loknum þriggja ára starfstíma. Ljúki starfi hans innan þess tíma öðlast hann hlutfallslegan ráðstöfunarrétt til bréfa en þó ekki fyrr en starfsmaður hefur starfað hjá vinnuveitanda í 18 mánuði.” Óumdeilt er að ekki var gengið frá kaupum stefnanda á hlutafé í stefnda samkvæmt framangreindu ákvæði ráðningarsamningsins og greinir aðila á um þýðingu þessa ákvæðis. Er ekki ágreiningur um að í ákvæði þessu felist réttur stefnanda til að kaupa tilgreint hlutafé en stefndi telur að þar sem stefnandi hafi ekki gengið eftir því í beinu framhaldi eða mjög fljótlega eftir gerð samningsins hafi hann fyrirgert rétti sínum til þessara kaupa og hafi hann beðið af því tjón beri hann sjálfur ábyrgð á því. Eins og greinir í ákvæðinu skyldu aðilar gera sérstakan kaupsamning um hlutafjárkaup fyrir 1. maí 1999. Eru aðilar sammála því að sú dagsetning sé röng enda ljóst að þegar ráðningarsamningurinn var undirritaður og stefnandi ráðinn til stefnda var sá tími liðinn. Var því ekki unnt að fullnægja því skilyrði í ráðningarsamningi stefnanda að gera kaupsamning um kaup hans á hlutafé í stefnda fyrir 1. maí 1999. Er því ljóst að umrædd dagsetning er röng og stendur í samningnum fyrir mistök. Hefur hún því ekkert gildi og hefur stefndi ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að umdeilt ákvæði 7. gr. ráðningarsamningsins um kauprétt beri að túlka þannig að stefnandi hefði þurft innan ákveðins tíma að óska eftir því að gerður væri við hann kaupsamningur um hlutafé, vildi hann nýta sér þennan rétt sinn og allsendis óljóst hver sá tímafrestur átti að vera. Verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Stefnandi hefur haldið því fram að hann hafi margsinnis óskað eftir því við yfirmenn sína að gengið yrði formlega frá kaupum hans á hlutabréfum í stefnda í samræmi við 7. gr. ráðningarsamningsins. Fyrst hafi hann óskað eftir því við Þorstein Pálsson í ágúst, september og október 2001 og síðar við Bjarka Júlíusson í tengslum við starfslok hans í júlí 2003. Þótt ekki liggi fyrir svo óyggjandi sé að stefnandi hafi margsinnis óskað eftir þessu þá fá fullyrðingar hans, um að hann hafi í einhver skipti sett fram óskir af þessu tagi, stuðning í framlögðum útskriftum af tölvupóstsamskiptum stefnanda við Þorstein Pálsson. Í þeim fyrsta sem dagsettur er 22. ágúst 2001 kemur fram að stefnandi óskar eftir að fá að spjalla við Þorstein varðandi frágang og undirritun á ráðningarsamningi sem hafi verið hjá Þorsteini síðan í fyrrasumar. Upplýsti stefnandi það fyrir dómi að þarna hafi hann verið að vísa til þess að ráðningarsamningurinn hefði verið hjá Þorsteini frá því í ágúst 1999. Í tölvupósti stefnanda til Þorsteins 21. september 2001 minnir stefnandi á sig varðandi það sem þeir hafi rætt um nokkrum dögum áður varðandi undirritun Þorsteins á ráðningarsamninginn og kaupréttarmálin. Í tölvupósti 1. október 2001 minnir stefnandi Þorstein á undirritun hans á ráðningarsamninginn og kaupréttarmálin, þar sem styttist í að Þorsteinn hætti hjá fyrirtækinu. Tilvísun í tölvupósti þessum um undirritun á ráðningarsamningi styður það sem stefnandi heldur fram að hann hafi ekki fengið umræddan ráðningarsamning í hendur fyrr en haustið 2001 og er ekkert fyrirliggjandi um að hér sé verið að vísa til þess að til umfjöllunar hafi verið að gera nýjan ráðningarsamning. Þá styður framburður þeirra Þorsteins og Bjarka fyrir dómi að stefnandi hafi sett fram óskir um viðræður vegna kaupréttarákvæðis ráðningarsamningsins, en Þorsteinn bar fyrir dómi að hann rámaði í að annað hvort stefnandi eða Bjarki hefði nefnt þetta við sig, líklega á þeim tíma sem hann var að hætta hjá fyrirtækinu og Bjarki bar að stefnandi hefði nefnt þetta við sig og hann vísað honum á að ræða þessi mál við Þorstein. Bjarki kvaðst hins vegar ekki muna hvenær þetta hafi verið. Að því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að stefnandi óskaði eftir því, ekki síðar en í tölvupósti til Þorsteins Pálssonar 21. september 2001, að umdeild kaupréttarmál yrðu rædd. Ber stefnandi ekki ábyrgð á því að þeirri ósk hans var ekki sinnt og er vandséð að stefnandi hafi haft einhver önnur úrræði til að fá stefnda til að efna umrætt ákvæði ráðningarsamningsins en að óska eftir því að fá yfirmenn sína til viðræðna um málið eins og hann sannanlega reyndi. Verður stefndi því ekki sýknaður á þeim forsendum að stefnandi hafi ekki borið sig eftir því að frá þessum málum væri gengið formlega. Þar sem slegið hefur verið föstu að í kaupréttarákvæði ráðningarsamningsins voru engin tímamörk á því hvenær stefnandi gat sett fram kröfu sína var krafa stefnanda ekki of seint fram komin þegar hún var sett fram í september 2001 og ekki verður fallist á að hún hafi þá verið niður fallin fyrir tómlæti. Eins og rakið hefur verið stóðu nýir stjórnendur, sem tóku við rekstri stefnda í lok árs 2001, fyrir miklum aðhaldsaðgerðum sem bitnuðu á stefnanda á þann hátt að hann þurfti að sæta því að taka á sig kjaraskerðingu. Er því trúverðug sú skýring stefnanda á því hvers vegna hann hafi ekki gert þær kröfur til nýs forstjóra, Ingimars Jónssonar, að gengið væri formlega frá kaupum hans á hlutafé í stefnda í samræmi við ákvæði 7. gr. ráðningarsamningsins. Stefnandi kveðst hafa rætt þessi mál næst við Bjarka í tengslum við starfslok hans í júlí 2003 en formlega setti hann svo fram kröfu byggða á margnefndu kaupréttarákvæði ráðningarsamningsins um fimm mánuðum eftir að hann lét af störfum hjá stefnda. Þegar allt framangreint er virt þykir stefnandi ekki hafa sýnt af sér tómlæti við að halda umdeildum kröfum sínum til haga og hefur hann því ekki fyrirgert rétti sínum samkvæmt hinu umdeilda ákvæði ráðningarsamningsins á þeim forsendum. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum í málinu voru flestir lykilstarfsmenn stefnda ráðnir þegar í upphafi rekstrar fyrirtækisins á tímabilinu febrúar til apríl 1999. Virðist sem gengið hafi verið frá kaupsamningum um hlutafé strax gagnvart flestum þeim starfsmönnum sem áttu kauprétt þótt skrifleg gögn þess efnis liggi ekki fyrir í málinu. Þá bera gögn málsins með sér að mismunandi háttur hafi verið á því hvernig starfsmenn sem nýttu sér kaupréttinn greiddu fyrir hann en Bjarki Júlíusson fullyrti það fyrir dómi að kaupendur hlutafjár hafi greitt fyrir það með skuldabréfum. Ingimar Jónsson taldi hins vegar að það hefði verið gert með skuldaviðurkenningu þótt ekki gæti hann fullyrt um það. Þorsteinn Pálsson kvaðst ekki muna hvernig þetta hafi verið varðandi einstaka starfsmann en hvað hann sjálfan varðaði hafi ekki verið gefið út skuldabréf og hafi verið gengið frá þessum málum gagnvart honum þegar hann hætti störfum hjá stefnda. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um hvernig uppgjöri var háttað varðandi sölu þeirra starfsmanna sem höfðu nýtt sér kauprétt á hlutafé sínu en fram kom hjá Bjarka Júlíussyni að það hafi verið með ýmsum hætti og samkvæmt því ekki endilega eins hjá öllum. Í málinu liggur fyrir tilboð frá Norvik hf. í hlutafé eins starfsmanns stefnda, Helga Haraldssonar, sem hafði á þeim tíma ekki ráðstafað sínu hlutafé. Sá aðili átti samkvæmt gögnum málsins hlutafé að nafnvirði 1.120.000 krónur eða jafn mikið og stefnandi hafði átt kost á að kaupa samkvæmt ráðningarsamningnum og hljóðaði tilboðið upp á kaup hverrar krónu nafnverðs á 4,419548 krónur. Þá liggur fyrir í málinu útreikningur á skuld nefnds Helga samkvæmt skuldabréfi sem ráða má að hann hafi gefið út í tilefni kaupa hans á hlutafénu í maí 1999. Stefnandi byggir á sömu forsendum, þannig að miðað við að hann hefði keypt á skuldabréfi í ágúst 1999, hlutafé að nafnvirði 1.120.000 krónur væri staða skuldar hans samkvæmt skuldabréfinu í desember 2003 1.554.695 krónur eða 1.120.000x230(vísitala des.2003)/189,5(vísitala ágúst 1999) + lægstu vextir Seðlabanka Íslands samtals að fjárhæð 195.325. Kaupverð samkvæmt tilboði Norvikur hf. í nóvember 2003 hefði verið 4.949.893 krónur (1.120.000x4,419548) og mismunur á söluverði og kaupverði því 3.395.198 krónur (4.949.893-1.554695). Þessum útreikningum hefur ekki verið hnekkt. Þykir ljóst vera að hefði verið gengið frá kaupum stefnanda á hlutafé í stefnda í samræmi við ákvæði þess efnis í ráðningarsamningi hefði hann eins og aðrir eigendur hlutafjár átt þess kost að selja hlutabréfin á árinu 2003 á tilboðsverði Norvikur hf. Hefur stefndi ekki lagt fram haldbær gögn um að aðrir starfsmenn hafi fengið lakari kjör en nefndur Helgi vegna kaupanna á hlutafénu og þar með ekki gert sennilegt að stefnandi hefði fengið lakari kjör en hann, hefði honum verið gefinn kostur á að nýta sér rétt sinn samkvæmt kaupréttarákvæði ráðningarsamningsins og verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnandi sýnt fram á það að hann hafi orðið af hagnaði sem nemur stefnukröfum hans og þar með hafi hann orðið fyrir tjóni sem rakið verður til þess að stefndi efndi ekki ráðningarsamninginn varðandi kauprétt stefnanda. Verða kröfur stefnanda því teknar til greina eins og þær eru fram settar. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 3.395.198 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðmundur B. Ólafsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Ragnar T. Árnason hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Kaupás hf., greiði stefnanda, Teiti Lárussyni, 3.395.198 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 162/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
GSI kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á að dómkveðja matsmann til þess að svara 29 af 30 spurningum í matsbeiðni K hf. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að aðilum hefði verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerðar undir rekstri máls til að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda bæru þeir áhættu af sönnunargildi hennar og stæðu straum af kostnaði við öflun hennar. Þá yrði matsbeiðni ekki hafnað af þeirri ástæðu að torvelt kynni að vera fyrir matsmann að svara einstökum spurningum, heldur væri það hans að taka afstöðu til þess hvort svo háttaði til. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 24. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2016, þar sem fallist var á kröfuvarnaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara matsspurningum númer 1til 18 og 20 til 30 í matsbeiðni hans. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindribeiðni varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar ogmálskostnaðar í héraði „af þessum hluta málsins.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991hafa aðilar máls forræði á sönnunarfærslu í einkamálum. Því til samrýmis hefuraðilum verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerðar undir rekstri málstil að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda bera þeir áhættu af sönnunargildimatsgerðar og standa straum af kostnaði við öflun hennar. Þá verður matsbeiðniekki hafnað af þeirri ástæðu að torvelt kunni að vera fyrir matsmann að svaraeinstökum spurningum, heldur er það matsmanns að taka afstöðu til þess hvortsvo hátti til. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans ertekið tillit til þess að samhliða máli þessu er rekið annað mál um samkynjaágreining.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Goldman Sachs International,greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 10. febrúar 2016.I Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 16. desember 2015, um beiðni um dómkvaðningumatsmanns, er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnubirtri 27. júní 2012 á hendur Goldman Sachs International, company number: [...], Peterborough court,133 Fleet street, London, EC4A, Englandi. Dómkröfur stefnanda eru í fyrstalagi aðallega þær að rift verði ráðstöfun til stefnda, dags. 8. október 2008, aðupphæð 23.393.097 Bandaríkjadollarar og 4.195.776 bresk sterlingspund. Í öðru lagi krefst stefnandiþess aðallega að stefndi greiði stefnanda 22.999.972 Bandaríkjadollara og 4.195.776 bresksterlingspund með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi ífyrsta lagi þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi ráðstöfunum til stefnda: Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 6.404.300 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 7. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3 með 12.500.000 Bandaríkjadollara.Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 5.300.000 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 12. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3 með 10.000.000 Bandaríkjadollara.Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 1.375.000 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 26. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3 með 2.500.000 Bandaríkjadollara. Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 499.996 bresk sterlingspund, sem greidd var inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3, dags. 23. september 2008. Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 1.856.586 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 29. september 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3.Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 377.537 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 1. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda. Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 155.944 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 1. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3.Greiðslu stefnanda, að fjárhæð 1.305.743 bresk sterlingspund, til Oscatello Investment Limited, dags. 6. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá stefnda nr. 013-00614-3 með 1.305.713 breskum sterlingspundum. Íöðru lagi krefst stefnandi þess til vara að stefndi greiði stefnanda 22.999.972Bandaríkjadollara og 4.195.776 bresk sterlingspund með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frámálshöfðunardegi til greiðsludags. Þáer þess krafist bæði í aðal- og varakröfu að stefnda verði gert að greiðastefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða aðmati réttarins. Stefndihefur tvisvar gert kröfu um frávísunmálsins en kröfunum var hafnað með úrskurðum uppkveðnum 1. júlí 2013 og7. október 2015. Til vara krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og tilþrautavara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Íöllum tilvikum er þess krafist að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendistefnanda að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti, aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Þá er krafist álags á málskostnaðsamkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. a- og c-lið 1. mgr. sömu greinar. Í þinghaldi í málinu 3. október 2013 lagðistefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Málinu var síðan frestað allttil 2. desember sama ár að ósk lögmanna aðila. Í því þinghaldi krafðist stefndiþess að málinu yrði frestað með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 þartil fyrir lægi ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins við þeim spurningum, semHéraðsdómur Reykjavíkur beindi til hans í öðru máli. Af hálfu stefnanda varfrestbeiðninni mótmælt og fór fram munnlegur málflutningur um ágreining aðila16. desember sama ár. Með úrskurði 20. sama mánaðar var krafa stefnda umfrestun málsins tekin til greina og málinu síðan frestað þar til fyrir lægiumrætt ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Hinn 17. október 2014 kvaðEFTA-dómstóllinn upp dóm sinn. Málið var næst tekið fyrir 28. maí 2015 og lagðistefndi þá fram frekari gögn, m.a. nýja kröfu um frávísun málsins og mótmæligegn matsbeiðni stefnanda. Munnlegur málflutningur um nýja frávísunarkröfustefnda fór fram 9. september sama ár og með úrskurði uppkveðnum 7. októbersama ár var frávísunarkröfunni hafnað. Í síðargreindu þinghaldi var munnlegurmálflutningur um ágreining aðila vegna matsbeiðni stefnanda ákveðin 16.desember 2015. Þá fór stefnandi fram á að dómkvaðning færi fram í samræmi viðmatsbeiðni hans og krafðist þess að málskostnaðarákvörðun biði efnisdóms. Afhálfu stefnda var þess krafist að matsbeiðni stefnanda yrði hafnað, að ölluleyti eða að því er varðaði stærstan hluta matsspurninga. Stefndi krefstmálskostnaðar úr hendi stefnanda.II Stefnandikrefst í máli þessu riftunar á nánar tilgreindum ráðstöfunum sem stefnandikveðst hafa innt af hendi til stefnda við gerð tveggja skuldatryggingarsamningamilli stefnda og Roxinda Limited dagana 7. og 13. ágúst 2008. Tryggingarféð,sem greitt hafi verið til stefnda á grundvelli samninganna, hafi komið frástefnanda. Er viðskiptunum lýst í matsbeiðni. Stefnandi telur að hann hafisjálfur fjármagnað greiðslur á grundvelli skuldatryggingarsamninga sem RoxindaLimited hafi gert við stefnda. Er því lýst að þegar seld sé skuldatrygging þarsem fjármögnun tryggingarinnar sé í raun runnin frá sjálfum undirliggjandilögaðilanum, sé hinn undirliggjandi lögaðili í raun að veita tryggingu fyrirgreiðslufalli sjálfs sín, í þágu kaupanda tryggingarinnar. Að mati stefnandafeli slíkur samningur í sér mismunun kröfuhafa hins undirliggjandi aðila. Þá séráðstöfunin til þess fallin að villa um fyrir öðrum kröfuhöfum hinsundirliggjandi aðila, þar sem bókfærð og verðmæt eign hins undirliggjandiaðila, sem hér sé krafa stefnanda á hendur Oscatello Investment Limited og/eðaRoxinda Limited vegna fjármögnunar skuldatryggingarinnar, verði verðlaus eðamun verðminni við greiðslufall hans. Stefnandi byggir á því að Roxinda Limitedhafi á þessum tíma verði ógjaldfært. Stefnandavar skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða ílögum nr. 44/2009, sem gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009. Stefnandivar síðan tekinn til formlegrar slitameðferðar með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2010. Stefndireisir sýknukröfu sína á aðildarskorti. Auk þess telur hann að um þærráðstafanir, sem krafist sé riftunar á, hafi gilt ensk lög í samræmi við skýrákvæði rammasamnings stefnda og Roxinda Limited þess efnis og samkvæmt enskumlögum séu ráðstafanirnar ekki riftanlegar. Þá byggir stefndi á því að almennskilyrði íslenskra riftunarreglna, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, séuekki uppfyllt, auk þess sem engin ráðstöfun þrotamanns í skilningi XX. kaflalaga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., hafi átt sér stað. Jafnframt telurstefndi að riftunarkröfur stefnanda séu fallnar niður fyrir tómlæti og því beriað sýkna stefnda í máli þessu. Loks byggir stefndi á því að sýkna verði afendurgreiðslukröfum stefnanda í fyrsta lagi vegna aðildarskorts, auk þess semstefndi hafi ekki haft hag af hinum ætluðu riftanlegu ráðstöfunum og þar semtjón stefnanda sé ósannað. Loks byggir stefndi kröfu sína um stórlega lækkundómkrafna stefnanda á sömu sjónarmiðum og sýknukröfuna. Samkvæmtframlagðri matsbeiðni stefnanda er tilgangur hennar í fyrsta lagi að sanna,hversu mikil verðmæti hafi runnið til stefnda á grundvelli umræddraskuldatryggingarsamninga og hversu mikið stefndi hafi hagnast á gerð þeirra. Íöðru lagi hyggst stefnandi sanna að fjármögnun samninganna hafi alfarið komiðfrá stefnanda, og að Roxinda Limited hafi verið með öllu ófært um að standa undirskuldbindingum samkvæmt skuldatryggingarsamningunum þegar þeir voru gerðir, íþriðja lagi að gerð samninganna, efni þeirra og fjármögnun hafi verið óvenjulegog í andstöðu við almennar viðskiptavenjur sem ríkt hafi á markaði meðskuldatryggingarsamninga sem og að krafa, sem gerð hafi verið um tryggingufyrir efndum skuldatryggingarsamninganna við gerð þeirra hafi verið óvenju háog andstæð almennum viðskiptavenjum, í fjórða lagi hverjar séu almennar venjurog reglur á alþjóðlegum markaði með skuldatryggingar og að sanna að þeim venjumog reglum hafi ekki verið fylgt varðandi umrædda samninga. Jafnframt hygðiststefnandi sanna að fjárhagsleg áhætta af gerð umræddra skuldatryggingarsamningalægi eingöngu hjá stefnanda og einnig leiða í ljós, hvort ráða mætti afmarkaðsþróun skuldatryggingarálags og öðrum gögnum að stefndu hefðu beittáhættuvörnum við gerð samninganna og hvaða áhrif slíkir samningar hefðu haft áalmennan markað með skuldatryggingarsamninga, hafi þeir verið gerðir. Lokskemur fram í matsbeiðni að með matsgerð hyggist stefnandi sanna að stefndi hafiekki staðið til boða að gera sambærilega samninga og hér um ræði á almennummarkaði með skuldatryggingar og að upplýsingar um efni og eiginleika greindrasamninga hefðu haft veruleg áhrif á markað með skuldatryggingar, hefðu þærverið gerðar opinberar. Með matsbeiðni óskaði stefnandi eftir því, aðdómkvaddur yrði sérfróður og óvilhallur matsmaður til þess að láta í téskriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi matsspurningar:„VERÐMÆTI SAMNINGAÓskað er mats á því hversu mikil fjárverðmæti (hvort sem er við gerð samninga, við veðköll eða við lokun samninga) voru alls greidd til matsþola á grundvelli skuldatryggingarsamninga við Roxinda, sem gerðir voru dagana 7. og 13. ágúst 2008 og hversu mikil fjárverðmæti matsþoli greiddi til Roxinda á grundvelli framangreindra samninga.Óskað er mats á því hver voru almenn viðskiptakjör á markaði með skuldatryggingarsamninga með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila (e. market trading level) á tímabilinu frá 1. ágúst til 9. október 2008.Óskað er mats á því hver hagnaður matsþola var á grundvelli skuldatryggingarsamninga við Roxinda Limited, sem gerðir voru dagana 7. og 13. ágúst 2008.FJÁRMÖGNUN OG GJALDFÆRNI ROXINDA LIMITEDÓskað er mats á því hvort ráða megi af bókhaldi, bankareikningum, endurskoðunarskýrslum, skýrslum skiptastjóra eða öðrum gögnum úr rekstri matsbeiðanda, Oscatello, Roxinda og matsþola, að matsbeiðandi hafi fjármagnað eftirfarandi greiðslur til matsþola, sem inntar voru af hendi á grundvelli samninga um sölu skuldatrygginga sem gerðir voru dagana 7. og 13. ágúst 2008 milli Roxinda og matsþola:Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 6.404.300 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 7. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3 með USD 12.500.000 (bandarískir dollarar).Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 5.300.000 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 12. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3 með USD 10.000.000 (bandaríkir dollarar).Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 1.375.000 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 26. ágúst 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3 með USD 2.500.000 (bandarískir dollarar).Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 499.996 (bresk sterlingspund), sem greidd var inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3, dags. 23. september 2008.Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 1.856.586 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 29. september 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3.Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 377.537 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 1. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola.Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 155.944 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 1. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3.Greiðslu matsbeiðanda, að fjárhæð GBP 1.305.743 (bresk sterlingspund), til Oscatello, dags. 6. október 2008, sem sama dag var greidd inn á veðsett vörslusafn hjá matsþola nr. 013-00614-3 með GBP 1.305.713 (bresk pund).Óskað er mats á því hvort félagið Roxinda hafi verið ógjaldfært dagana 7. og 13. ágúst 2008. Nánar tiltekið er óskað mats á annars vegar því hvort skuldir félagsins hafi verið hærri en eignir þess og hins vegar hvort félagið hafi verið ófært um að standa við skuldbindingar sínar þegar þær féllu í gjalddaga, og ekki væri fyrirséð í náinni framtíð að breyting yrði þar á.Óskað er mats á því hvort félagið Roxinda Limited hafi verið ógjaldfært dagana 7. og 13. ágúst 2008, miðað við skilgreiningar á ógjaldfærni í spurningu nr. 5, sé eingöngu miðað við fjárhagsstöðu félagsins á tilgreindum dögum og þá fjármuni sem félaginu stóð þá til boða eða fyrirséð var að því myndi standa til boða í náinni framtíð (e. projected cashflow), án tillits til möguleika félagsins á að fjármagna skuldbindingar sínar með framtíðarlánveitingum frá Oscatello eða matsbeiðanda.MARKAÐSVENJA VIÐ GERÐ SKULDATRYGGINGARSAMNINGAÓskað er mats á því hvort það sé almenn venja á markaði að seljandi skuldatryggingar þurfi sjálfur að hafa fjárhagslega burði til að standa við skuldbindingar samkvæmt samningi um skuldatryggingu, þegar slíkur samningur er gerður.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja meðal alþjóðlegra fjármálafyrirtækja, við gerð skuldatryggingarsamninga við félög, sem eru eins eða svipuð að eðli, uppbyggingu, heimilisfesti eða fjármögnun og Roxinda, að krefjast staðfestingar á framtíðarfjármögnun félagsins, yfirlýsingar um stuðning við félagið, tryggingar eða annars konar staðfestingar frá félaginu sjálfu eða þriðja aðila um að félagið geti staðið við skuldatryggingarsamningana, áður en slíkir samningar eru gerðir.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja milli fjármálafyrirtækja við gerð skuldatryggingarsamninga að hinn undirliggjandi aðili (e. reference entity, sbr. lýsingu fyrr í matsbeiðni á eðli tilvísunar í „undirliggjandi aðila“ í skuldatryggingarsamningum) fjármagni greiðslur samkvæmt samningnum, þ.m.t. upphafs- og viðbótartryggingar.Óskað er mats á því hver sé almenn viðskiptavenja um setningu trygginga við gerð skuldatryggingarsamninga, bæði í upphafi slíkra samninga og á líftíma þeirra. Er bæði óskað mats á fjárhæð slíkra tryggingar, sem og hlutfalli þeirra af heildarverðmæti samnings. Svarið óskast sundurliðað eftir því hvort seljandi skuldatryggingar sé 1) alþjóðleg fjármálastofnun, 2) banki 3) tryggingafélag, 4) vogunarsjóður eða 5) aðrir.Óskað er mats á því hver sé almenn viðskiptavenja um þau viðmið sem notuð eru við gerð skuldatryggingarsamninga, svo að ákvæði um skyldu til að setja viðbótartryggingar fyrir efndum samningsins verði virkt, og hversu títt krafa verði sett fram um viðbótartryggingar.Óskað er mats á því hvort það sé almenn viðskiptavenja við gerð skuldatryggingarsamninga sem alþjóðleg fjármálafyrirtæki eru aðilar að, að skilmálar um viðbótartryggingar séu byggðir á skuldatryggingaálagi hins undirliggjandi aðila (e. spread triggers).Óskað er mats á því til hvaða ráðstafana kaupandi skuldatryggingar grípur að jafnaði, áður en gerður er skuldatryggingarsamningur, til að tryggja efndir samningsins, annarra en tryggingaráðstafana samkvæmt ákvæðum skuldatryggingarsamningsins sjálfs. REGLUFYLGNI VIÐ GERÐ SKULDATRYGGINGARSAMNINGAÓskað er mats á því hvaða formskilyrði alþjóðlegar fjármálastofnanir þurftu að uppfylla á tímabilinu frá 1. ágúst til 9. september 2008, áður en stofnað var til viðskipta með skuldatryggingar við félög sem voru sambærileg Roxinda Limited að eðli, uppbyggingu, heimilisfesti og fjármögnun. Með formskilyrðum er m.a. átt við útfyllingu og vinnslu eyðublaða tengdum reglufylgni á grundvelli sjónarmiða um hæfismat viðskiptavina (e. Know Your Client), peningaþvætti, reglufylgni og öðrum þáttum í rekstri alþjóðlegra fjármálafyrirtækja. Þess er óskað að spurningunni verði svarað m.t.t. skilyrða sem um slík viðskipti giltu á Íslandi og í Bretlandi.Óskað er mats á því hvaða gagna og upplýsinga alþjóðlegum fjármálafyrirtækjum bar að afla á grundvelli þeirra formskilyrða sem lýst er í spurningu nr. 14.Óskað er mats á því hvort slíkar ráðstafanir, sem lýst er í spurningu nr. 14, taki mið af markaðsaðstæðum og fjárhagslegri stöðu seljanda tryggingarinnar og hins vegar undirliggjandi félags.Óskað er mats á því hverjar voru almennar markaðsvenjur hjá alþjóðlegum fjármálastofnunum við mat á fjárhagsstyrk seljanda skuldatryggingar áður en a) bankareikningur er opnaður, b) samþykkt er samningsheimild (e. credit limit) og c) gengið er til samninga við seljanda skuldatryggingar á tímabilinu frá 1. ágúst 2008 til 9. október 2008.Óskað er mats á því hvort svar við spurningum nr. 14 og 17 breytist ef tekið er mið af því að seljandi skuldatryggingar nýtur fjármögnunar frá undirliggjandi aðila skuldatryggingarsamningsins.Óskað er mats á því hvort matsþolar hafi uppfyllt þau formskilyrði eða gripið til þeirra ráðstafana, sem lýst er í spurningum nr. 14-18, áður en gengið var til skuldatryggingarsamninga við Roxinda dagana 7. og 13. ágúst 2008.ÁHÆTTA AF VIÐSKIPTUMÓskað er mats á því hversu mikil fjárhagsleg áhætta af gerð skuldatryggingarsamninganna við matsþolann MSCS, á tímabilinu frá 7. ágúst 2008 til 9. október 2008, hafi legið hjá kröfuhöfum Roxinda.MARKAÐSAÐSTÆÐUR MEÐ SKULDATRYGGINGARSAMINGA MEÐ MATSBEIÐANDA SEM HIÐ UNDIRLIGGJANDI FÉLAG Óskað er mats á því:hver var velta (e. liquidity), framboð (e. supply) og eftirspurn (e. demand) á markaði með skuldatryggingar, þar sem matsbeiðandi var hið undirliggjandi félag, frá 1. ágúst 2008 til 9. október 2008,hversu margir aðilar á alþjóðlegum fjármálamarkaði seldu skuldatryggingar með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag á sama tíma og umrædd viðskipti áttu sér stað, og hvert var hlutfall hvers aðila af heildarmarkaðinum,fyrir hversu háar upphæðir einstakir samningar um skuldatryggingu með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag voru gerðir umrætt tímabil.Þess er óskað að seljendur skuldatrygginga samkvæmt liðum b) og c) í spurningu nr. 21 verði flokkaðir sem 1) alþjóðleg fjármálafyrirtæki, 2) bankar, 3) tryggingafélög, 4) vogunarsjóðir og 5) aðrir.Óskað er mats á því hversu stóran hluta af markaði með lánshæfistengdar fjármálaafurðir, með matsbeiðanda sem hið undirliggjandi félag, á tímabilinu frá 1. ágúst 2008 til 9. október 2008, var fjármagnaður af matsbeiðanda. Með lánshæfistengdum fjármálaafurðum er átt við skuldatryggingar sem eingöngu vísa til lánshæfis eins aðila (e. single name credit default swaps) og aðra fjármálagerninga, þ.m.t. lánshæfistengd skuldabréf, sem í skilmálum sínum vísa til sambærilegra skuldatrygginga.Óskað er mats á því hversu hátt hlutfall skuldatryggingarsamningar matsþolans MSCS og Roxinda, sem gerðir voru dagana 7. og 13. ágúst 2008, voru af a) heildarmarkaði með skuldatryggingarsamninga þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili og b) markaði með lánshæfistengda fjármálagerninga með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila (sbr. skilgreiningu þar á í spurningu nr. 23), á tímabilinu frá 1. ágúst 2008 til 9. október 2008.ÁHÆTTUTRYGGING FYRIR ÞRÓUN SKULDATRYGGINGARSAMNINGANNAÓskað er mats á því hvort viðskipti á markaði með skuldatryggingar, þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, í kjölfar samninga matsþolans MSCS og Roxinda dagana 7. og 13. ágúst 2008, gefi til kynna að matsþolar hafi áhættutryggt sig (e. hedge) fyrir verðbreytingum samninganna.Óskað er mats á því hvaða áhrif það hafi á verðmæti samninganna fyrir matsþola, hafi þeir ákveðið að áhættutryggja sig ekki fyrir verðþróun umræddra samninga.Óskað er mats á því hvort viðskipti matsþola og Roxinda með skuldatryggingarsamninga dagana 7. og 13. ágúst 2008, hafi verið til þess fallin að hafa áhrif á markað með skuldatryggingar þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, eða á markað með skráð verðbréf útgefin af matsbeiðanda.Óskað er mats á því hvort hugsanleg kaup matsþola á áhættuvörnum (e. hedge) gegn þeim skuldatryggingarsamningum sem hann gerði við Roxinda dagana 7. og 13. ágúst 2008, hefðu haft áhrif á markað með skuldatryggingar þar sem matsbeiðandi var hinn undirliggjandi aðili, eða á markað með skráð verðbréf útgefin af matsbeiðanda.Ef svörin við spurningum 27 eða 28 eru á þann veg, að viðskipti sem þar er lýst væru til þess fallin að hafa áhrif á umrædda markaði, er óskað mats á því hvort alþjóðlegum fjármálastofnunum hafi borið að grípa til sérstakra ráðstafana, t.d. tengdum reglufylgni vegna hugsanlegrar markaðsmisnotkunar, áður en gengið var til sambærilegra skuldatryggingarsamninga og matsþoli gerði við Roxinda dagana 7. og 13. ágúst 2008.Óskað er mats á því hvaða áhrif það hefði haft á markað með skuldatryggingar með matsbeiðanda sem hinn undirliggjandi aðila, ef upplýsingar um efni og fjárhæðir samninga matsþola og Roxinda, dagana 7. og 13. ágúst 2008, hefðu verðið gerðar opinberar. Sérstaklega er óskað mats eða lýsingar á því hvaða áhrif það hefði haft á markað með skuldatryggingar ef upplýst hefði verið opinberlega um þátt matsbeiðanda, sem hins undirliggjandi aðila í samningunum, í fjármögnun samninganna.“III Stefndibyggir mótmæli sín gegn matsbeiðni stefnanda á því að beiðnin uppfylli ekkiskilyrði IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að því er varðarefni hennar, forsendur, spurningar og rökstuðning fyrir því, hvers vegnadómkvaðningin og einstakar matsspurningar eru nauðsynlegar. Matsbeiðnin sé afarumfangsmikil og hún sé þannig í andstöðu við rétt stefnda til að fá úrlausn umréttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma samkvæmt1. mgr. 70 gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ljós séjafnframt að vegna umfangs matsbeiðninnar sé útilokað að einn matsmaður getisvarað öllum spurningum hennar og geti það einungis leitt til frekari kostnaðarvið öflun hennar. Þá telur stefndi að raunverulegur tilgangur matsbeiðninnar séað afla gagna og upplýsinga eða að veita álit á lagaatriðum eða staðreyndum.Tilteknar matsspurningar virðist ekki vera í samhengi við málatilbúnaðstefnanda í stefnu og svo óskýrar og ónákvæmar að jafnvel þótt matsmanni tækistað svara þeim, væri ekki unnt að tengja svörin við málatilbúnað í stefnu. Aukþess lúti tilteknar matsspurningar að atriðum sem hafi enga þýðingu fyrir atvikmálsins eða sem enginn ágreiningur sé um. Jafnframt vísar stefndi til þess aðtilteknar matsspurningar séu ýmist tilgátuspurninga eða varði atriði semómögulegt sé að afla gagna um. Telur stefndi að framangreind sjónarmið eigi aðleiða til þess að hafnað verði í heild matsbeiðni stefnanda. Loks byggirstefndi mótmæli sín gegn matsbeiðni stefnanda á því, að ensk lög gildi umriftanleika þeirra ráðstafana sem deilt sé um í málinu. Sumar matsspurningannakrefjist þess því að matsmaður leggi mælikvarða bæði enskra og íslenskra laga áálitaefnið. Telur stefndi að framangreind sjónarmið eigi að leiða til þess aðhafnað verði í heild matsbeiðni stefnanda. IVStefnandi erfjármálafyrirtæki í slitameðferð samkvæmt II. kafla laga nr. 161/2002 og krefstriftunar á þeim greiðslum, sem að framan greinir, samkvæmt aðalkröfu ágrundvelli 131. gr. og 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., en varakröfu 1. mgr. 137., 1. mgr. 134. og 1. mgr. 131. gr. sömu laga.Fjármálafyrirtæki í slitameðferð er heimilt að krefjast riftunar eftir sömureglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti, enda sé sýnt aðeignir þess muni ekki nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu, sbr.ákvæði 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá gilda öllákvæði XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991 en fyrrgreindákvæði eru í þeim kafla. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, hefur aðili forræði á því, hverra gagna hann aflar tilstuðnings kröfum sínum fyrir dómi. Sá réttur málsaðila takmarkast hins vegar afákvæðum 3. mgr. sömu lagagreinar þar sem segir að dómari geti meinað aðila umsönnunarfærslu ef hann telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna,skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar. Þá leiðir af öðrummeginreglum réttarfars, m.a. reglunni um að hraða beri meðferð máls eftirföngum, að líta verður svo á að framangreindur réttur aðila til að aflamatsgerðar sé háður þeirri forsendu að slík sönnunarfærsla leiði ekki tilóhóflegra tafa máls. Fyrir liggur aðrekstur máls þessa hefur tekið langan tíma sem m.a. má rekja til mjögumfangsmikillar gagnaöflunar. Hins vegar er ljóst að stefnandi málsins gerði í stefnu áskilnað umöflun matsgerðar dómkvaddra matsmanna, m.a. til að renna frekari stoðum undirmálsástæður varðandi greiðslugetu og ógjaldfærni stefnanda og önnur atriði þeimtengd. Var matsbeiðni stefnanda síðan lögð fram við fyrirtöku málsins 3.október 2013 en þá var málið tekið fyrir í fyrsta sinn frá því úrskurðurdómsins um að hafna frávísunarkröfu stefndu gekk hinn 1. júlí sama ár. Þegarmálið var næst tekið fyrir 2. desember sama ár kröfðust stefndu þess að málinuyrði frestað þar til fyrir lægi ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins vegna annarsmáls. Af hálfu stefnanda var frestbeiðninni mótmælt en með úrskurði uppkveðnum20. sama mánaðar var krafa stefndu um frestun málsins tekin til greina ogmálinu síðan frestað þar til framangreint álit lægi fyrir. Málið var næst tekiðfyrir 28. maí 2015 og lögðu stefndu þá fram frekari gögn, m.a. mótmæli gegnmatsbeiðni stefnanda. Þegar litið er tilferils málsins er ljóst að framlagning stefnanda á matsbeiðni er ekki meginorsökþess, að töf hefur orðið á málsmeðferðinni. Að þessu virtu og meginreglunnium forræði aðila til að aflasönnunargagna í máli, telur dómurinn ekki efni til að hafna matsbeiðnistefnanda með þeim rökum einum að hún muni tefja málið óhóflega, yrði á hanafallist. Enn fremur verður henni ekki hafnað með vísan til þess að það myndileiða til mikillar vinnu og kostnaðar fyrir stefnda ef á hana yrði fallist.Verður hér að líta til þess að öflun matsgerðar er í öndverðu á kostnaðmatsbeiðanda og jafnframt á hans eigin áhættu. Þá verður matsbeiðni ekki hafnaðmeð vísan til mikils umfangs hennar og spurningafjölda að því tilskildu aðmatsbeiðnin teljist nægilega skýr um það, hvað eigi að meta, hvar það er semmeta á og hvað aðili hyggist sanna með mati, svo sem segir í 1. mgr. 61. gr.laga nr. 91/1991. Stefndu byggja kröfusína um höfnun á matsbeiðni stefnanda jafnframt á því að það skorti verulega áað stefnandi hafi sýnt fram á þýðingu matsbeiðninnar, bæði í heild og að því ervarðar einstakar matsspurningar. Eins og rakið hefurverið telur stefndi tilgang stefnanda með matsbeiðninni vera þann að afla gagnaeða upplýsinga um tiltekin atriði frá stefnda sem geti ekki talist falla undiröflun þeirra sönnunargagna sem nauðsynleg séu til að matsmaður geti samiðumbeðna matsgerð. Stefnandi mótmælir þessu og vísar til þess að umræddirskuldatryggingasamningar, sem ágreiningur málsins lúti að, séu flóknir,óvenjulegir og sérhæfðir. Í ljósi þeirra varna, sem stefndi tefli fram ígreinargerð sinni, sé honum nauðsynlegt að fá sérfræðilegt mat dómkvaddsmatsmanns til þess að renna frekari stoðum undir málsástæður sínar tilstuðnings stefnukröfum. Eins og áður errakið eiga málsaðilar samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að aflaog leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem þeir telja málstað sínum tilframdráttar og verður sá réttur ekki skertur umfram það sem leiðir af ákvæðum3. mgr. sömu lagagreinar. Þá hefur verið litið svo á, að þótt með matsbeiðni séleitað eftir áliti á einhverju, sem öðrum þræði snertir lagaleg atriði, myndiniðurstaða þar að lútandi í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengjasvigrúm hans og skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Geta staðhæfingar ímatsbeiðni ekki skert frelsi matsmanns til að leggja á þau sjálfstætt mat. Hérverður jafnframt að líta til þess að matsbeiðandi bæri halla af því verðisönnunargildi matsgerðar rýrara en ella vegna þess að lögð hafi verið tilgrundvallar í mati forsenda hans sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Erþað mat dómsins að ekki sé útilokað fyrir dómkvaddan matsmann að framkvæmaumbeðið mat en stefnandi ber að lögum áhættuna af notagildi matsgerðar tilsönnunar í málinu og kostnað af öflun hennar. Loks er fallist áþað með stefnanda að deiluefni máls þessa lúti að flóknum samningum og þáverður ekki séð að í framlagðri matsbeiðni sé sérstaklega farið fram ádómkvaddur matsmaður afli gagna við matið. Að þessu virtu og með vísan tilákvæða 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 þar sem gert er ráð fyrir því aðdómkvaddur matsmaður afli þeirra gagna, sem hann telur þörf á við matsvinnu,verður ekki fallist á það með stefnda að hafna beri matsbeiðni stefnanda meðþeim rökum að tilgangur beiðninnar sé ónauðsynleg gagnaöflun. Þá er það matdómsins að í matsbeiðni sé með nægjanlega skýrum hætti gerð grein fyrirtilgangi stefnanda með beiðninni. Er þar rakið að stefnandi hyggist meðmatsgerð sanna hversu mikil verðmæti runnið hafi til stefnda á grundvelliumþrættra skuldatryggingarsamninga, atriði er varða fjármögnun samninganna, aðefni samninganna og gerð þeirra hafi verið óvenjuleg og í andstöðu við almennarviðskiptavenjur á markaði með slíka samninga, að sanna almennar venjur ogreglur á alþjóðlegum skuldatryggingamarkaði, að sanna að öll fjárhagsleg áhættaaf gerð samninganna hafi legið hjá stefnanda, að stefndi hafi beitt svonefndumáhættuvörnum og hvað það hafi í för með sér á almennum markaði meðskuldatryggingarsamninga og loks hyggst stefnandi sanna að stefndi hefði ekkistaðið til boða að gera sambærilega samninga á almennum skuldatryggingamarkaðiog að upplýsingar um efni þeirra hefðu haft áhrif á þann markað. Verður nú vikið aðeinstökum matsspurningum eins og þær eru settar fram í matsbeiðni. Í kafla A ímatsbeiðni er óskað mats á hversu mikil fjárverðmæti hafi verið greidd til stefndaá grundvelli umræddra skuldatryggingarsamninga, hver hafi verið almennviðskiptakjör á markaði með skuldatryggingarsamninga með stefnanda semundirliggjandi aðila á tilteknu tímabili og hver hagnaður stefnda hafi verið ágrundvelli slíkra nánar tilgreindra samninga. Ljóst er að stefndi hefur mótmæltþví sem lýst er í stefnu um þau verðmæti sem stefnandi byggir á að hafi runniðtil stefnda á grundvelli umræddra samninga. Þá verður önnur spurningin ekkiskilin öðruvísi en svo að hún lúti að þeirri málsástæðu stefnanda aðsamningarnir hafi verið óvenjulegir. Að þessu virtu verður því ekki fallist áað spurningarnar lúti að gagnaöflun stefnanda en eins og að framan er rakið eraðilum dómsmáls játað allnokkurt svigrúm við öflun matsgerðar. Þá er til þess aðlíta að því verður ekki slegið föstu að um sé að ræða atriði sem dómara sé færtað meta, án atbeina sérfróðra manna, sbr. ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr.91/1991. Þriðja spurningmatsbeiðanda í kafla A lýtur að því hver hafi verið hagnaður stefnda afumræddum samningum en af stefnu og greinargerð verður ráðið að djúpstæðurágreiningur er milli málsaðila að þessu leyti.Verður ekki annað séð en að þessi spurning tengist málsástæðum stefnandafyrir endurgreiðslukröfum sínum. Matsspurningarí kafla B lúta að fjármögnun og gjaldfærni Roxinda Limited og kveður stefnandiþær settar fram í þeim tilgangi að sanna að fjármunir fyrirskuldatryggingarsamningana hafi komið frá stefnanda en ekki Roxinda Limited enum þetta er ágreiningur í málinu sem og um gjaldfærni þess fyrirtækis. Verðurþví ekki fallist á það með stefnda að spurningarnar séu annað hvort eingöngusettar fram til að afla gagna eða að þær séu þýðingarlausar. Matsspurningar íkafla C lúta að því að leiða í ljós hvaða almennu venjur gildi við gerðskuldatryggingarsamninga. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 ber þeim,sem ber fyrir sig venju, að sanna tilvist hennar og efni. Að þessu virtu verðurekki fallist á það með stefnda að spurningarnar séu þarflausar og það er matdómsins að þær séu hvorki svo óskýrar að þeim beri að hafna af þeim sökum. Íkafla D er að finna matsspurningar sem lúta að reglufylgni við gerðskuldatryggingarsamninganna. Er þar spurt um atriði er lúta að því hvaðaformskilyrði alþjóðlegar fjármálastofnanir hafi þurft að uppfylla á tilteknutímabili áður en stofnað var til viðskipta með skuldatryggingar, auk þess semspurt er út í almennar markaðsvenjur að þessu leyti. Áður er rakið að sá, sember fyrir sig venju, þurfi að sanna bæði tilvist hennar og efni, svo semstefnandi leitast við að gera. Þá lúta spurningarnar einnig að erlendum reglumá þessu sviði. Verður því ekki fallist á það með stefnda að hafna berimatsspurningum þessa kafla, að öðru leyti en að því er varðar spurningu nr. 19sem telja verður að fjalli um atriði sem dómari leggur sjálfur mat á, sbr.ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Spurningnr. 20 í kafla E í matsbeiðni tengist matsspurningum nr. 5 og 6 um gjaldfærniRoxinda Limited á tilteknu tímabili sem dómurinn hefur fallist á að hafiþýðingu í málinu. Telst þessi matsspurning ekki þarflaus og þá er það matdómsins að hún sé nægjanlega ákveðin og skýr. Meðmatsspurningum nr. 21 – 24 í kafla F í matsbeiðni og spurningum nr. 25 -30hyggst stefnandi afla mats sérfróðs matsmanns á því, hver áhrifskuldatryggingarsamningar hafa og um þróun á skuldatryggingamarkaði en hannbyggir mál sitt á hendur stefnda m.a. á því að tilgangurinn meðsamningsgerðinni hafi verið sá, að lækka skuldatryggingaálag en um það er m.a.ágreiningur í málinu. Því verða ekki talin efni til að hafna matsspurningum íkafla F í matsbeiðni. Samkvæmtframansögðu verður fallist á beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns tilþess að svara matsspurningum í matsbeiðni hans að öðru leyti en að því aðhafnað er beiðni stefnanda samkvæmt spurningu nr. 19. Réttþykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms í málinu. ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Uppkvaðningúrskurðarins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallist er á að hlutlaus og óvilhallurmatsmaður verði dómkvaddur til þess að svara matsspurningum nr. 1 - 18 og 20 –30 í matsbeiðni stefnanda. Kröfu stefnanda samkvæmt matsspurningu nr. 19 erhafnað. Ákvörðunmálskostnaðar bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 5/2022
Börn Umgengni Dómur Ómerking dóms Landsréttar að hluta Gjafsókn
A og B höfðu deilt um forsjá tveggja barna sinna, meðlag með þeim, lögheimili og umgengni. Landsréttur komst að þeirri niðurstöðu að A og B skyldu fara sameiginlega með forsjá barna sinna, lögheimili dóttur málsaðila skyldi vera hjá A en lögheimili sonarins hjá B. Í dómsorði Landsréttar sagði um umgengniskröfur A og B að aðilar skyldu vinna að því að koma á reglulegri umgengni barnanna við það foreldri sem þau byggju ekki hjá. Hæstiréttur tók fram að þótt dómur gæti ákveðið að engin umgengni skyldi fara fram milli foreldra og barns og jafnframt hafnað því að ákveða inntak umgengni, sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 1. og 2. mgr. 47. gr. þeirra, yrðu forsendur og dómsorð að vera með þeim hætti að ekki orkaði tvímælis hvort fallist væri á ákveðna umgengi eða henni hafnað. Hæstiréttur vísaði til þess að í málinu væri gerð krafa um að dómur tæki ákvörðun um hvernig umgengni barna aðila við þau skyldi vera háttað en hvorki yrði ráðið af forsendum hins áfrýjaða dóms né dómsorði að leyst hafi verið úr þeirri kröfu með ótvíræðum og skýrum hætti. Þá endurspeglaði dómsorð hins áfrýjaða dóms á engan hátt forsendur dómsins að þessu leyti. Þar sem áfrýjun málsins var einvörðungu samþykkt að því er varðaði niðurstöðu um umgengni og málið varðaði ríka hagsmuni barnanna sem brýnt væri að leysa úr með skjótum hætti var einungis sá hluti dómsins er varðaði niðurstöðu um umgengni ómerktur og vísað aftur til Landsréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2022. Hún krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að ákveðið verði með dómi hvernig umgengni sonar aðila, C, verði háttað við hana. Jafnframt er gerð krafa um málskostnað vegna reksturs málsins fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. 3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Til vara krefst hann þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þá leið að kveðið verði á um inntak umgengni sonar aðila við áfrýjanda og dóttur þeirra, D, við sig en umgengni sonar aðila við áfrýjanda hefjist fyrst sex mánuðum eftir að hann flytji til stefnda. Þá krefst stefndi málskostnaðar vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Ágreiningsefni4. Málsaðilar voru gift í tólf ár en höfðu áður búið saman í tvö ár. Þau slitu samvistir árið 2020. Frá þeim tíma hefur þau greint á um forsjá tveggja barna þeirra, meðlag með þeim, lögheimili og umgengni. 5. Áfrýjunarleyfi var veitt 21. janúar 2022 á þeim grundvelli að á dómi Landsréttar, að því er varðaði niðurstöðu um umgengni barnanna við aðila málsins, kynnu að vera þeir ágallar að rétt væri að samþykkja beiðni um áfrýjun. Var áfrýjun málsins samþykkt að því er varðaði þetta atriði málsins.6. Ágreiningsefni málsins fyrir Hæstarétti einskorðast samkvæmt framansögðu við kröfur aðila er lúta að umgengni barnanna við það foreldri sem hvort barn um sig hefur ekki lögheimili hjá.Málsatvik7. Með stefnu 4. maí 2020 höfðaði áfrýjandi mál á hendur stefnda fyrir héraðsdómi og krafðist meðal annars fullrar forsjár yfir börnum sínum og að lögheimili þeirra yrði hjá sér, auk þess sem krafist var meðlags með börnum aðila og að ákveðið yrði hvernig umgengni skyldi háttað við það foreldri sem ekki færi með forsjá eða hefði lögheimili barns hjá sér. Þá var þess meðal annars krafist að úrskurðað yrði til bráðabirgða að lögheimili barna málsaðila yrði hjá áfrýjanda og jafnframt að ákveðin yrði umgengni þeirra við þann sem börnin hefðu ekki lögheimili hjá. 8. Héraðsdómur fól sálfræðingi að afla skýrslu á grundvelli 43. gr. barnalaga nr. 76/2003 og kanna afstöðu barnanna til umgengni við stefnda á meðan forsjármálið væri rekið fyrir dómi. Í skýrslu sálfræðingsins […] kom meðal annars fram að börnin hefðu ekki farið varhluta af erfiðum samskiptum foreldranna. Þau hefðu bæði greint frá neikvæðri afstöðu til stefnda en síðan getað rifjað upp góðar minningar um samveru með honum. Þá hefðu þau bæði sagt að þau söknuðu samveru við hann og komið með tillögur um hvernig þau gætu hugsað sér að hitta hann. Með úrskurði héraðsdóms […] var kveðið á um tiltekna umgengni til bráðabirgða og að lögheimili barnanna yrði hjá áfrýjanda. Stefndi skaut úrskurðinum til Landsréttar og krafðist rýmri umgengni en kveðið hafði verið á um. Með úrskurði Landsréttar […] var fallist á rýmri umgengni barnanna við stefnda. 9. Sálfræðingur var dómkvaddur í héraði meðal annars til að skoða og leggja mat á forsjárhæfni aðila og tengsl barnanna við foreldra sína. Í umfjöllun um umgengni sagði matsmaðurinn að stúlkan væri afar andsnúin allri umgengni við stefnda. Áleit hann að það gæti reynst torsótt að breyta afstöðu hennar og að vilja hennar bæri að virða. Hins vegar yrði hún að fá hjálp til þess að vinna úr erfiðum tilfinningum sínum til stefnda með það fyrir augum að hún gæti með einhverjum hætti átt samskipti við hann. Matsmaður taldi að neikvæð afstaða áfrýjanda til umgengni við stefnda hefði haft mótandi áhrif á viðhorf barnanna til hans og föðurforeldra sinna. Sonur málsaðila hefði ekki verið ákveðinn í afstöðu sinni um að vilja ekki hitta föður sinn heldur tvístígandi. Ekki léki vafi á að neikvæð afstaða áfrýjanda til umgengni réði þar mestu um. Áhorfsathugun hefði leitt í ljós að hlý og náin samskipti hefðu átt sér stað milli stefnda og drengsins. Taldi matsmaður mjög mikilvægt að eðlileg umgengni stefnda og sonar málsaðila kæmist á sem fyrst.0. Dómendur héraðsdóms ræddu við börnin til að kynna sér viðhorf þeirra, meðal annars til kröfu um umgengni. Í héraðsdómi 8. júlí 2021, þar sem kveðið var á um að áfrýjandi færi með forsjá barna aðila, er rakið að komið hefði fram í samtölum við börnin að dóttir málsaðila væri andsnúin allri umgengni við stefnda og að það bæri að taka tillit til skoðana hennar í þeim efnum. Taldi dómurinn því varhugavert að koma á umgengni þeirra feðgina. Á hinn bóginn væri mikilvægt að auðvelda syni málsaðila að halda sambandi við föður sinn og þróa samskipti þeirra í milli svo að ekki kæmi til þess að umgengni legðist af með tengslarofi. Var því niðurstaða dómsins að sonurinn skyldi njóta umgengni við stefnda aðra hverja helgi og þar á milli á einum virkum degi en ekki gista hjá honum að svo komnu máli, þótt að því skyldi stefnt þegar hann lýsti sig reiðubúinn til þess. Einn dómenda taldi á hinn bóginn rétt að forsjá barnanna yrði sameiginleg, lögheimili sonar aðila yrði hjá stefnda en lögheimili dóttur þeirra hjá áfrýjanda. 1. Stefndi áfrýjaði dóminum til Landsréttar 27. júlí 2021 og krafðist þess meðal annars að forsjá barnanna yrði sameiginleg en lögheimili þeirra hjá honum. Þá gerði hann kröfu um að dómurinn kvæði á um inntak umgengni hvors barns um sig við það foreldri sem ekki færi með forsjá þess eða það hefði ekki lögheimili hjá. Áfrýjandi krafðist þess að öllum kröfum stefnda yrði hafnað.2. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 19. nóvember 2021 og var niðurstaða hans að málsaðilar skyldu fara sameiginlega með forsjá barna sinna, lögheimili dóttur málsaðila skyldi vera hjá áfrýjanda en lögheimili sonar þeirra hjá stefnda. 3. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms sagði um umgengni að „aðilar skulu vinna að því að koma á reglulegri umgengni barnanna við það foreldri sem þau búa ekki hjá“. Í forsendum dómsins um umgengni kom fram að stúlkan hefði lýst því afdráttarlaust yfir að hún væri andsnúin allri umgengni við stefnda. Væri fallist á með héraðsdómi að torsótt væri að svo komnu máli að breyta viðhorfum hennar í þeim efnum og að varhugavert væri gegn eindregnum vilja hennar að kveða á um reglulega umgengni hennar við stefnda að svo stöddu. Þá þætti heldur ekki rétt að kveða að svo stöddu á um reglulega umgengni drengsins við áfrýjanda. Í dóminum kom fram að „vegna hagsmuna barnanna er brýnt að aðilar komi sér saman um umgengni þeirra við börnin sem fyrst og þau leiti sér aðstoðar fagaðila í þeim efnum eftir þörfum. Einnig þykir nauðsynlegt að stúlkan fái aðstoð fagaðila til að vinna úr erfiðum tilfinningum sínum gagnvart föður með það að markmiði að hún geti átt við hann samskipti. Systkinin eru náin og er mikilvægt að þau fái að hittast. Vegna þeirrar hatrömmu deilu sem verið hefur á milli aðila þykir rétt að systkinin hittist til að byrja með á hlutlausum stað í stutta stund. Í framhaldinu er rétt að þau hittist saman í stutta stund eða hluta úr degi til skiptis hjá hvoru foreldri um sig þar til af reglulegri umgengni barnanna við báða foreldra getur orðið.“ 4. Fyrir liggur að sonur málsaðila hefur dvalið hjá áfrýjanda frá uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms þrátt fyrir þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að lögheimili drengsins yrði hjá stefnda. Krafa stefnda um að sonur hans yrði tekinn úr umráðum áfrýjanda og afhentur sér með beinni aðfarargerð barst héraðsdómi […]. Í úrskurði […] kom fram að dómurinn hefði leitað til sálfræðings til að fá kannað viðhorf drengsins til kröfu áfrýjanda. Í skýrslu sálfræðingsins […] kom fram að sonur málsaðila hefði nær engin samskipti haft við föður sinn í tæplega tvö ár. Hann væri mjög ákveðinn í þeirri afstöðu sinni að vilja engin samskipti hafa við hann eða föðurforeldra sína. Hann virtist ekki óttast föður sinn og í lok skýrslunnar kom fram það mat sálfræðingsins að afar neikvæð afstaða drengsins gagnvart stefnda byggðist ekki eingöngu á sjálfstæðri reynslu hans heldur hefði umræða og afstaða annarra litað álit hans ásamt langri fjarveru frá föður sínum. Hins vegar væri ljóst að drengurinn hefði verið alfarið í umsjá móður sinnar í tvö ár og það yrðu honum viðbrigði að fara frá henni.5. Í forsendum úrskurðarins kom fram að niðurstaða sálfræðings sem kannað hefði afstöðu drengsins til kröfu stefnda yrði ekki skilin á annan veg en þann að ekki teldist varhugavert að gerðin næði fram að ganga með tilliti til hagsmuna drengsins þótt það yrðu honum viðbrigði. Þá lægi ekkert fyrir í málinu um að stefndi væri ófær um að sinna drengnum. Endanleg niðurstaða lægi fyrir um að lögheimili drengsins ætti að vera hjá stefnda. Héraðsdómur féllst því á að stefnda væri heimilt að fá son sinn tekinn úr umráðum áfrýjanda og afhentan sér með beinni aðfarargerð.6. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns […] var tekin fyrir beiðni stefnda um að drengurinn yrði afhentur sér með innsetningargerð samkvæmt síðastgreindum úrskurði héraðsdóms. Í gerðinni var bókað að gerðarþoli, áfrýjandi þessa máls, væri ekki mætt og einnig að lögmaður gerðarþola segði að ekki væri unnt að afhenda drenginn vegna andstöðu hans sjálfs. Af hálfu gerðarþola var þess krafist að gerðin yrði stöðvuð vegna hagsmuna barnsins. Lögmaður gerðarbeiðanda krafðist þess að gerðin næði fram að ganga. Gerðinni var frestað […] til eiginlegrar innsetningar. Samkvæmt því sem fram kom í málflutningi lögmanns áfrýjanda fyrir Hæstarétti 9. maí 2022 hefur áfrýjandi ekki viljað afhenda drenginn og leynt dvalarstað þeirra í því skyni að hindra að innsetning næði fram að ganga.Löggjöf7. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. barnalaga á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Með umgengni er átt við samveru og önnur samskipti. Þegar foreldrar búa ekki saman hvílir sú skylda á þeim báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið til að tryggja að þessi réttur barnsins sé virtur.8. Í 5. mgr. 34. gr. barnalaga segir að dómara beri að kröfu annars foreldris eða beggja að kveða á um meðlag í dómi sem og um inntak umgengnisréttar barns og foreldra og kostnað vegna umgengni, hafi sátt ekki tekist um þessi efni, enda hafi krafa um það verið gerð í stefnu eða greinargerð stefnda. Um ákvörðun dómara um umgengni gilda ákvæði 1. til 4. mgr. 47. gr. laganna sem kveða á um úrskurð sýslumanns um umgengni og inntak þess úrskurðar og 47. gr. b þeirra sem kveður á um úrskurð sýslumanns vegna kostnaðar við umgengni.9. Í 1. mgr. 47. gr. laganna er kveðið svo á um að ákvörðun um umgengni skuli ávallt tekin eftir því sem barni er fyrir bestu. Sýslumaður líti meðal annars til tengsla barns við báða foreldra, aldurs barns, stöðugleika í lífi barns, búsetu foreldra og vilja barns að teknu tilliti til aldurs þess og þroska. Þá beri sýslumanni að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og líta sérstaklega til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Ef sýslumaður telji að umgengni barns við foreldri sé andstæð hag og þörfum þess geti hann kveðið svo á um að umgengnisréttar njóti ekki við.20. Samkvæmt 2. mgr. 47. gr. laganna skal sýslumaður úrskurða um inntak umgengnisréttar, skilyrði hans og hversu honum verði beitt. Sýslumaður getur einnig hafnað því að ákveða inntak umgengnisréttar ef slík úrlausn þykir barni fyrir bestu.21. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að barnalögum sagði að þegar leyst væri úr kröfum aðila um forsjá fyrir dómstólum færi yfirleitt fram ítarleg rannsókn á högum barna og foreldra. Nauðsynlegar upplýsingar lægju því fyrir í málinu til þess að einnig mætti taka afstöðu til krafna um umgengni og meðlagsgreiðslur enda væru öll þessi atriði efnislega samofin. Það þætti því augljóst hagræði fyrir foreldra að geta fengið skorið úr um umgengni og meðlag í sama máli og tekin væri afstaða til forsjár barns. 22. Í athugasemdunum sagði einnig að þeirri heimild að hafna því að ákvarða inntak umgengnisréttar yrði einkum beitt í þeim tilvikum þegar úrskurðar væri krafist um umgengni við stálpað barn sem væri mótfallið því að umgengni yrði bundin nákvæmum tímamörkum og vildi sjálft vera með í ráðum um hvenær hún færi fram. Enn fremur gæti höfnun komið til álita í þeim tilvikum þegar krafist væri umgengni við mjög ung börn sem ekki hefðu áður haft tengsl við það foreldra sem krefðist úrskurðar um umgengni. Bann við umgengni þegar sérstök atvik valdi því að umgengni barns og foreldris væri andstæð hag og þörfum barns kæmi til dæmis til greina ef það foreldri sem krefðist umgengni hefði hlotið dóm eða viðurkennt ofbeldi gagnvart barninu eða öðrum börnum. Um væri að ræða frávik frá grundvallarreglunni um rétt barns og foreldris til umgengni og ljóst væri að sterk rök þyrftu að liggja til grundvallar slíkri niðurstöðu. Niðurstaða23. Mál þetta var meðal annars höfðað til úrlausnar um kröfu aðila um að dómur tæki ákvörðun um umgengni hvors barns um sig við það foreldri sem ekki færi með forsjá þess eða það hefði ekki lögheimili hjá, sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga.24. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms er hvorki kveðið á um með skýrum hætti að umgengnisréttar hvors barns um sig gagnvart því foreldri sem það hafi ekki lögheimili hjá njóti ekki við né að hafnað sé að ákveða inntak umgengnisréttar. Þess í stað er kveðið á um að aðilar skuli vinna að því að koma á reglulegri umgengni barnanna við það foreldri sem þau búi ekki hjá. Með engum hætti var þó kveðið á um hvernig þeirri umgengni skyldi nánar háttað. Af forsendum dómsins verður á hinn bóginn ráðið að ekki sé rétt að ákveða umgengni fyrst um sinn, heldur síðar og þá í tilteknum áföngum. 25. Samkvæmt framangreindu gætir misræmis í afstöðu dómsins til ákvörðunar um umgengni í forsendum hans og dómsorði. Þá er ekki að finna rökstuðning í dóminum fyrir þeirri niðurstöðu að sonur aðila skyldi enga umgengni hafa við áfrýjanda „að svo stöddu“. Síðar í forsendum dómsins komi þó fram að vegna þess hversu systkinin væru náin væri rétt að þau fengju að hittast, fyrst á „hlutlausum stað“, en í framhaldinu í stutta stund eða hluta úr degi til skiptis hjá hvoru foreldri um sig þar til af reglulegri umgengni gæti orðið.26. Þótt dómur geti ákveðið að engin umgengni skuli fara fram milli foreldra og barns ef hún er talin andstæð hagsmunum barns og einnig hafnað því að ákveða inntak hennar, sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga, sbr. 1. og 2. mgr. 47. gr. þeirra, verða forsendur og dómsorð að vera með þeim hætti að ekki orki tvímælis hvort fallist er á ákveðna umgengni eða henni hafnað. Hafni dómur því að kveða á um umgengni eða telji rétt að ákveða ekki inntak hennar ber samkvæmt f-lið 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 38. gr. barnalaga, að rökstyðja þá niðurstöðu og draga hana saman í dómsorði, sbr. 2. mgr. 114. gr. og 4. mgr. 164. gr. laganna. Fallist dómurinn á hinn bóginn á að ákveða umgengni og inntak hennar ber að rökstyðja þá niðurstöðu í forsendum dóms og draga saman í dómsorði hvernig tilhögun umgengni skuli vera, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. júní 2021 í máli nr. 8/2021. 27. Í máli þessu var gerð krafa um að dómur tæki ákvörðun um hvernig umgengni skyldi háttað við það foreldri sem barn byggi ekki hjá en eins og rakið hefur verið verður hvorki ráðið af forsendum hins áfrýjaða dóms né dómsorði að leyst hafi verið úr þeirri kröfu með ótvíræðum og skýrum hætti og endurspeglar dómsorð hins áfrýjaða dóms á engan hátt forsendur dómsins um umgengni hvors barns um sig við það foreldri sem það býr ekki hjá. Hér er þess að gæta að dómstólar geta ekki komið sér hjá því að leysa úr því sakarefni sem réttilega er undir þá borið og eftirlátið málsaðilum að leysa úr því sjálfum eins og gert var með hinum áfrýjaða dómi að því er varðaði umgengni barnanna við foreldra sína.28. Áfrýjunarleyfi í máli þessu var veitt á þeim grundvelli að á dómi Landsréttar, að því er varðaði niðurstöðu um umgengni barnanna við aðila máls, kynnu að vera ágallar og áfrýjun þess samþykkt einvörðungu um það atriði, sbr. lokamálslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem áfrýjun málsins var leyfð á framangreindum grundvelli og það varðar ríka hagsmuni þeirra barna sem í hlut eiga sem brýnt er að leysa úr með skjótum hætti verður í ljósi framangreindra annmarka á dóminum einungis sá hluti hans ómerktur og þeim hluta málsins vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.29. Rétt er að hvor aðili greiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Sá hluti hins áfrýjaða dóms er varðar úrlausn um tilhögun umgengni barna málsaðila við það foreldri sem barn býr ekki hjá er ómerktur og þeim þætti málsins vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 700.000 krónur.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 700.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=aae967dd-b4c7-4ea3-8e72-61370e3271d6&verdictid=acfcbcc2-75ce-4987-9479-5758242c8582
Mál nr. 398/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Málshöfðunarfrestur Sakarauki Aðildarhæfi Dómstóll Lögsaga Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærumál. Fjármálafyrirtæki. Slit. Riftun. Málshöfðunarfrestur. Sakarauki. Aðildarhæfi. Dómstóll. Lögsaga. Frávísunarúrskurður felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2014, þar sem máli, sem sóknaraðili beindi aðallega að Credit Suisse AG og til vara að varnaraðila, var vísað frá dómi að því er þann síðarnefnda varðar. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar gagnvart varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila, sem áður hét Kaupþing banki hf., gaf hann út á grundvelli útboðslýsingar frá 28. apríl 2004 skuldabréf meðal annars að nafnverði 500.000.000 bandaríkjadalir, sem var á gjalddaga 1. desember 2009. Þá gaf hann út á grundvelli útboðslýsingar frá 17. desember 2004 skuldabréf að nafnverði 1.000.000.000 evrur með gjalddaga 25. maí 2010. Loks gaf hann út á grundvelli útboðslýsingar frá 31. ágúst 2006 skuldabréf meðal annars að nafnverði 100.000.000 svissneskir frankar með gjalddaga 12. apríl 2010. Í málinu liggja fyrir gögn um að sóknaraðili hafi 30. september 2008 samið um að greiða til Credit Suisse First Boston (Europe) Limited í London 2. október sama ár 3.783.349,08 bandaríkjadali til kaupa á hlutdeild í fyrstnefnda skuldabréfinu að nafnverði 4.600.000 bandaríkjadalir, 247.576,82 evrur til kaupa á hlutdeild í öðru skuldabréfinu að nafnverði 300.000 evrur og 661.244,44 svissneska franka til kaupa á hlutdeild í síðastnefnda skuldabréfinu að nafnverði 800.000 svissneskir frankar. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd, en í framhaldi af því var hann tekinn til slita 22. apríl 2009. Sóknaraðili, sem kveðst hafa talið Credit Suisse AG í Sviss hafa verið eiganda að fyrrnefndum hlutum í skuldabréfunum, höfðaði mál á hendur því félagi 6. júní 2012 til riftunar á greiðslunum, sem áður var getið, og til endurheimtu á fjárhæð þeirra ásamt dráttarvöxtum. Félagið tók til varna í málinu með greinargerð, sem var lögð fram í héraði 18. desember 2012, og krafðist þess aðallega að því yrði vísað frá dómi, til vara að félagið yrði sýknað af kröfum sóknaraðila, en að því frágengnu að fjárhæð krafna hans yrði lækkuð. Í greinargerðinni var því meðal annars lýst að félagið hafi á umræddum tíma stýrt fjárfestingum sjóðs með heitinu CS Fixed Income SICAV-SIF Global Credit Opportunities, sem hafi verið svonefndur undirsjóður annars sjóðs að nafni CSFixed Income SICAV-SIF, en sá fyrrnefndi hafi ekki verið sjálfstæður lögaðili, heldur í umsjá þess síðarnefnda, sem hafi annast starfsemi og rekstur hans. CS Fixed Income SICAV-SIF hafi falið Credit Suisse Fund Management S.A að vera svonefndur framkvæmdaraðili sjóðsins, en það félag hafi fengið Credit Suisse AG til að annast fjárfestingar fyrir hann. Ráðstafanirnar, sem málsókn sóknaraðila sneri að, hafi verið gerðar í þágu sjóðsins og hafi Credit Suisse AG aðeins komið þar fram til milligöngu. Sóknaraðili kveðst fyrst hafa fengið vitneskju um þetta með því, sem fram kom í greinargerð Credit Suisse AG í málinu, og höfðaði hann sakaukasök á hendur varnaraðila 12. júní 2013. Beindi sóknaraðili sömu dómkröfum að varnaraðila og upphaflega voru gerðar á hendur CreditSuisse AG, en þó þannig að þeim var haldið uppi gegn varnaraðila til vara að baki kröfum í frumsök. Eftir að sakaukasökin var höfðuð var aðalkröfu Credit Suisse AG um frávísun málsins hafnað með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2013. Sakaukasökin var þingfest 5. september 2013 og tók varnaraðili til varna í málinu. Hann gerði sömu dómkröfur og Credit Suisse AG hafði gert fyrir sitt leyti, en krafa hans um frávísun málsins var þó að hluta reist á öðrum málsástæðum. Með hinum kærða úrskurði var síðastnefnd krafa varnaraðila tekin til greina. II Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms byggir varnaraðili kröfu sína um frávísun málsins á fjórum málsástæðum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna málsástæðu varnaraðila, sem reist er á því að heimild hafi brostið til að höfða málið fyrir dómstól hér á landi. Til stuðnings þeirri málsástæðu fyrir kröfu um frávísun málsins að sjóðnum CS Fixed IncomeSICAV-SIF Global Credit Opportunities hafi verið slitið og bresti þannig hæfi til að eiga aðild að dómsmáli, sbr. fyrri málslið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, hefur varnaraðili lagt fyrir Hæstarétt bréf fjármálaeftirlitsins í Luxembourg 26. nóvember 2010 til Credit Suisse Asset Management Fund Service (Luxembourg) S.A., sem hann kveður geyma staðfestingu á því að eftirlitið hafi „móttekið upplýsingar um sjóðsslitin.“ Í framlagðri þýðingu þessa bréfs segir meðal annars að eftirlitinu hafi með tölvubréfi 5. nóvember 2010 borist tilkynning um að stjórn CS Fixed Income SICAV-SIF hafi ákveðið að „slíta og gera upp undirsjóð CS FixedIncome SICAV-SIF - Global Credit Opportunities með gildistöku“ sama dag. Í bréfinu sagði síðan eftirfarandi: „Til að ganga frá málum ofangreinds fjárfestingafélags, eruð þér vinsamlegast beðnir um að láta okkur í té eins fljótt og auðið er eftirfarandi gögn: afrit af undirritaðri ákvörðun félagsstjórnar varðandi slit ofangreinds undirsjóðs“. Þá var einnig tekið fram að ljúka yrði uppgjöri á sjóðnum innan níu mánaða frá því að stjórnin hafi tekið ákvörðun um slitin, en sækja yrði um leyfi fjármálaeftirlitsins til að lengja þann frest. Í málinu liggur ekkert frekar fyrir um hvort ráðagerðir um slit sjóðsins hafi gengið eftir. Með þessari athugasemd verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna þessari málsástæðu varnaraðila staðfest með vísan til forsendna hans. Varnaraðili ber í þriðja lagi fyrir sig að frestur sóknaraðila til að höfða mál til riftunar á ráðstöfunum sínum hafi verið liðinn þegar sakaukasökin á hendur varnaraðila var höfðuð 12. júní 2013. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 með síðari breytingum, sbr. 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., er sá frestur 30 mánuðir frá því að slitastjórn sóknaraðila átti þess fyrst kost að gera riftunarkröfu, en fresturinn byrjar þó aldrei að líða fyrr en við lok kröfulýsingarfrests við slit sóknaraðila, sem var 30. desember 2009. Þótt sóknaraðili hafi höfðað mál þetta á hendur Credit Suisse AG innan 30 mánaða frá þeim degi hefur það ekki áhrif á frest til málsóknar á hendur varnaraðila, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 7. apríl 2014 í máli nr. 212/2014. Um afmörkun málshöfðunarfrests gagnvart honum verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 er meginreglan sú að fresturinn tekur að líða þegar kostur hefur gefist á því að gera riftunarkröfu. Sóknaraðili átti ekki kost á að beina riftunarkröfu að varnaraðila meðan ekkert lá fyrir um að hann kynni með réttu að hafa verið eigandi hlutdeildar í skuldabréfunum, sem málið varðar, og þar með viðtakandi greiðslna, sem sóknaraðili leitar riftunar á. Varnaraðili hefur ekki hnekkt staðhæfingum sóknaraðila um að honum hafi hvorki verið né mátt vera kunnugt um þetta fyrr en áðurgreindar upplýsingar komu fram í greinargerð Credit SuisseAG í málinu. Til þess verður og að líta að sóknaraðili gat ekki á fyrri stigum fylgt eftir rétti sínum samkvæmt 1. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 til að krefja Credit Suisse AG um upplýsingar um viðskiptin, sem hér um ræðir, enda eru úrræði hans í því skyni eftir 2. mgr. 82. gr., sbr. 3. mgr. 81. gr. sömu laga háð því að hlutaðeigandi lúti lögsögu íslenskra dómstóla. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til að telja frest sóknaraðila samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 til að höfða riftunarmál á hendur varnaraðila hafa byrjað að líða fyrr en við framlagningu greinargerðar Credit SuisseAG 18. desember 2012. Verður krafa varnaraðila um frávísun málsins á hendur sér því ekki tekin til greina á þessum grunni. Samkvæmt 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 er heimild til sakaraukningar í einkamáli meðal annars háð því skilyrði að það verði ekki metið stefnanda til vanrækslu að hann hafi ekki stefnt nýjum aðila áður en málið var þingfest. Mál þetta, sem upphaflega beindist að Credit SuisseAG einum, var þingfest 6. september 2012. Samkvæmt áðursögðu hafði sóknaraðili ekki tilefni til að beina dómkröfum sínum að varnaraðila fyrr en greinargerð Credit Suisse AG hafði verið lögð fram í héraði 18. desember sama ár og eru atvik í máli þessu því með öðrum hætti en í áðurnefndu máli nr. 212/2014, sem Hæstiréttur felldi dóm á 7. apríl 2014 og varnaraðili hefur vísað til í þessu sambandi. Þótt nokkur töf hafi orðið á höfðun sakaukasakar hefur sóknaraðili ekki brotið svo gegn reglum einkamálaréttarfars um greiðan málatilbúnað að frávísun hennar geti varðað. Samkvæmt framansögðu eru ekki skilyrði til verða við kröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms, en varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðar varnaraðila, CS Fixed Income SICAV-SIF fyrir hönd CS Fixed IncomeSICAV-SIF Global Credit Opportunities. Varnaraðili greiði sóknaraðila, Kaupþingi hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 234/2004
Skaðabótamál Haldlagning Lögregla Hreindýr Sératkvæði
Lögregla lagði hald á hreindýrakjöt, sem geymt var í skemmu á bænum S. Eftir haldlagninguna var kjötinu komið fyrir í frystigámi í skemmunni og gámurinn innsiglaður. Taldi lögregla að H, sem bjó á öðrum bæ, ætti hluta kjötsins og hefði hann skotið hreindýrin í óleyfi. Þegar lögregla vitjaði kjötsins nokkrum dögum síðar var það horfið. Ábúanda á bænum S var gerð refsing fyrir að hafa skotið tvö hreindýr í óleyfi, en fallið var frá kærumáli á hendur H vegna ólöglegra hreindýraveiða. Krafðist hann skaðabóta úr hendi ríkisins vegna kjötsins. Bótaábyrgð ríkisins varð ekki byggð á XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála, þar sem málshöfðunarfrestur samkvæmt þeim kafla var löngu liðinn. Talið var að vörslur þær sem hinu haldlagða kjöti voru búnar í skemmunni á bænum S hafi ekki hentað í þeim tilgangi og lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst, að þær voru ekki tryggilegar eins og á stóð. Þá hafi átt að aflétta haldinu þegar H færði fram gögn um að hann væri réttilega að kjötinu kominn, og í síðasta lagi við niðurfellingu lögreglurannsóknar á hendur honum. Var bótaskylda ríkisins viðurkennd.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. júní 2004. Hann krefst þess „að bótaskylda stefnda á tjóni áfrýjanda verði viðurkennd. Verði bótaskylda stefnda viðurkennd krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda hæfilega fjárhæð upp í væntanlegar skaðabætur.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. I. Í héraði krafðist áfrýjandi þess aðallega að stefndi greiddi honum skaðabætur að fjárhæð 282.976 krónur, en til vara að fjárhæð 246.000 krónur, með þar greindum ársvöxtum frá 11. september 2000 til 28. mars 2002, en dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í þinghaldi 11. nóvember 2003 ákvað héraðsdómari að ósk lögmanns áfrýjanda og með heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að skipta sakarefni málsins og dæma fyrst um bótaskyldu stefnda. Við aðalflutning málsins að lokinni skýrslutöku var enn breytt kröfu áfrýjanda og þá krafist að auk þess að dæmt væri um bótaskyldu yrði samkvæmt 2. mgr. 31. gr. sömu laga kveðið á um hæfilega fjárhæð sem varnaraðila bæri þegar að greiða upp í væntanlegar bætur. Af hálfu stefnda var gerð athugasemd við þessa framsetningu dómkröfunnar. Gegn mótmælum stefnda var þessi framsetning kröfunnar of seint fram komin. Fyrir Hæstarétti verður ekki fjallað um aðrar kröfur en sem voru réttilega til meðferðar í héraðsdómi. Kemur sá hluti kröfu áfrýjanda, sem lýtur að ákvörðun bótafjárhæðar, því ekki frekar til álita í málinu. II. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Kemur þar fram að tildrög málsins eru þau að 8. september 2000 lagði lögregla hald á nokkurt magn hreindýrakjöts, sem geymt var í skemmu á bænum Skjöldólfsstöðum á Jökuldal, en áfrýjandi býr að Hjarðarhaga í sömu sveit. Að lokinni eftirgrennslan um eigendur að kjötinu taldi lögregla að áfrýjandi ætti hluta þess og hefði hann skotið hreindýrin í óleyfi. Var tekin af honum skýrsla af þessu tilefni 13. sama mánaðar. Áfrýjandi kvaðst þá hafa átt í skemmunni þrjá heila skrokka. Bóg gæti þó hafa vantað á einn skrokkinn. Lýsti hann síðan hvernig búið hafði verið um kjöt hans. Kvaðst hann hafa skotið þessi dýr ári fyrr og skilað inn kortum til hreindýraráðs vegna þeirra. Á kortunum sjáist hvar dýrin séu skotin og hvaða eftirlitsmaður hafi verið viðstaddur. Með bréfi sýslumannsins á Seyðisfirði 30. nóvember 2000 var fallið frá kærumáli á hendur áfrýjanda vegna ólöglegra hreindýraveiða vegna þess að það sem fram væri komið teldist ekki líklegt til sakfellis, eins og segir í bréfinu. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en lögreglan hafi talið áfrýjanda hafa gert fullnægjandi grein fyrir eign sinni á kjöti í skemmunni á Skjöldólfsstöðum og hvernig hann var að því kominn. Í héraðsdómi er því lýst að lögreglan hafði eftir að hún lagði hald á kjötið komið því fyrir í frystigámi í skemmunni á Skjöldólfsstöðum og sett innsigli á gáminn. Kjötið hafði fyrir haldlagninguna verið til geymslu í þessari sömu skemmu en í öðrum og nýrri frystigámi, sem fjölskyldan á bænum mun hafa haft til heimilisnota. Heldur lögreglan því fram að þá hafi ekki verið kostur annarrar vörslu fyrir kjötið. Þegar lögregla vitjaði kjötsins 11. september 2000 var það horfið. Hvorki hefur tekist að upplýsa hver rauf innsiglið á gáminum né hver tók kjötið. Áfrýjandi krafðist skaðabóta vegna þessa úr hendi stefnda 28. febrúar 2002. Því var hafnað og var mál þá höfðað. Ekki er deilt um lögmæti haldlagningarinnar en áfrýjandi reisir bótakröfuna hins vegar meðal annars á því að lögreglan hafi ekki búið kjötinu tryggilegar vörslur. Stefndi heldur því aftur á móti fram að kjötið hafi horfið af ástæðum sem lögreglunni verði ekki um kennt og engin orsakatengsl séu milli þess að kjötið var haldlagt og hvarfs þess. III. Samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fyrnast bótakröfur samkvæmt XXI. kafla laganna á 6 mánuðum frá ákvörðun um niðurfall rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms. Hæstaréttardómur í máli því sem leiddi af rannsókn lögreglu, sem um getur í málinu, var kveðinn upp 23. maí 2001 og lauk með því að Vilhjálmi Snædal bónda á Skjöldólfsstöðum á Jökuldal var gerð refsing fyrir að hafa skotið tvö hreindýr í óleyfi, sbr. hæstaréttarmál nr. 127/2001. Var málarekstri þeim, sem hófst með haldlagningunni 8. september 2000, þá endanlega lokið. Þá var löngu orðið ljóst að lögreglurannsóknin myndi ekki leiða til ákæru á hendur áfrýjanda og hafði verið fallið frá öllum málarekstri gegn honum, svo sem að framan getur. Var það miklu fyrr en hann fór fram á bætur vegna haldlagningar kjötsins og var málshöfðunarfrestur 181. gr. laga nr. 19/1991 þá löngu liðinn. Verður bótaábyrgð stefnda ekki byggð á XXI. kafla þeirra laga. IV. Samkvæmt 81. gr. laga nr. 19/1991 ber að varðveita haldlagða muni með tryggilegum hætti. Í 82. gr. laganna er mælt fyrir um að aflétta skuli haldi þegar þess er ekki lengur þörf og verður við það að miða að gagnvart áfrýjanda hafi það verið í síðasta lagi við niðurfellingu lögreglurannsóknar á hendur honum 30. nóvember 2000. Vörslur þær sem haldlögðum munum voru búnar í skemmunni á Skjöldólfsstöðum gátu ekki talist henta í þeim tilgangi. Mátti lögreglumönnunum vera ljóst að þær voru ekki tryggilegar eins og á stóð. Ósannað er að ekki hafi mátt búa kjötinu tryggari gæslu. Álíta verður að hefði það verið flutt af staðnum og komið fyrir í tryggilegri geymslu hefði ekki komið til þess að það tapaðist. Verður að gefa lögreglumönnunum sök á því hvernig fór og viðurkenna þegar af þessari ástæðu bótaskyldu stefnda, sem ber húsbóndaábyrgð á störfum þeirra. Af gögnum málsins verður ráðið að kjötið hafi ekki verið verðmætt. Miða verður þó við að meta hafi mátt það til einhvers verðs, en áfrýjandi kveðst hafa ætlað það til einkaneyslu og vöruskipta. Að framan er því lýst að héraðsdómur á eftir að fjalla um fjárhæð bóta áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að stefndi, íslenska ríkið, sé bótaskylt vegna tjóns áfrýjanda, Hafliða Hjarðar, sem hlaust af því að hreindýrakjöt, sem hann átti, hvarf úr vörslu lögreglu eftir að það hafði verið haldlagt. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 400.000 krónur. Gunnlaugs Claessen Ég er sammála því, sem greinir í I. kafla dóms meirihluta dómenda í málinu. Að öðru leyti tel ég að staðfesta eigi niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með skírskotun til forsendna hans, en að aðilarnir eigi að bera hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 19. janúar 2004. Mál þetta sem dómtekið var 27. nóvember s.l. var höfðað 13. maí 2003. Stefnandi er Hafliði Hjarðar, kt. 120556-5849, Hjarðarhaga, Norður-Héraði. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, kt. 550169-2829, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð kr. 282.976,00 en til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð kr. 246.000,00 í báðum tilfellum ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, frá 11. september 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi og til 28. mars 2002. Krafist er dráttarvaxta samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 frá 28. mars 2002 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 er höfuðstól færist á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Í þinghaldi 11. nóvember 2003 ákvað dómari að ósk lögmanns stefnanda og með heimild í 1. mgr. 31. gr. l. nr. 91/1991 að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst verði dæmt um bótaskyldu stefnda. Dómkröfur stefnanda í þessum þætti málsins eru að bótaskylda stefnda á tjóni stefnanda verði viðurkennd. Verði bótaskylda stefnda viðurkennd krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda hæfilega fjárhæð upp í væntanlegar skaðabætur. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Dómkröfur stefnda í þessum þætti málsins eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnda tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. I Málavextir eru þeir að hinn 5. september 2000 barst lögreglunni á Egilsstöðum kæra vegna ætlaðra ólöglegra hreindýraveiða á Jökuldalsheiði. Rannsókn málsins leiddi til þess að grunur féll á Vilhjálm Snædal á Skjöldólfsstöðum. Með dómsúrskurði uppkveðnum föstudaginn 8. sama mánaðar var heimiluð húsleit á Skjöldólfsstöðum. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar kom hún að Skjöldólfsstöðum kl. 18:00 sama dag. Vilhjálmur var ekki heima en lögregla hitti fyrir Ástu Sigurðardóttur eiginkonu hans sem ekki kvaðst vita um hreindýr á bænum. Við leit fundust hins vegar þrír heilir hreindýraskrokkar auk nokkurra skrokkhluta og hausa. Var hreindýrakjötið allt nema 2 læri og einn hryggur í hvítum frystigámi í vélaskemmu á bænum en lærin og hryggurinn voru í gömlum frystigámi í skemmunni. Var hreindýrakjötið og hausarnir haldlagt af lögreglu. Þegar Ásta var ítrekað spurð um kjötið kvaðst hún ekkert geta sagt um málið og vísaði á eiginmann sinn. Hún kvaðst hins vegar geta fullyrt að a.m.k. kjötið í gamla gámnum væri frá því í fyrra. Þá kvað hún algengt að bændur í sveitinni fengju að geyma kjöt í frystigámum á bænum. Fékk lögreglan leyfi Ástu til að koma hinu haldlagða kjöti fyrir í gamla frystigámnum sem síðan var innsiglaður. Meðan lögreglan var enn á Skjöldólfsstöðum kom stefnandi akandi að bænum ásamt Þorsteini Snædal, syni Vilhjálms og Ástu, sem þar býr. Kom Þorsteinn út úr bifreiðinni en stefnandi ók á brott áður en lögregla náði að hafa tal af honum. Upplýsti Þorsteinn að faðir hans hefði skotið tvö dýr í óleyfi fyrr um haustið. Hann kvaðst hins vegar ekki vita um hin þrjú dýrin en hann teldi þó að stefnandi gæti átt þau. Við skýrslutöku hjá lögreglu sama dag kvaðst Þorsteinn ekkert vita um dýrin í gámnum annað en að faðir hans hefðu skotið tvö dýr um haustið. Hin dýrin kvað hann stefnanda eiga. Í gámnum hafi örugglega verið þrjú heil dýr og eitt hlutað og ætti faðir hans heilu dýrin. Lögregla ákvað að fara heim til stefnanda til að fá um það upplýsingar hvort hann ætti einhver hreindýr á Skjöldólfsstöðum. Stefnandi vildi hins vegar ekkert við lögreglu tala þegar hún kom heim til hans og fengust því engar upplýsingar frá honum um hvort hann ætti eitthvað af hinu haldlagða kjöti. Heldur stefnandi því fram að lögregla hafi ekki spurt hann hvort hann ætti kjöt á Skjöldólfsstöðum. Valur Magnússon lögreglufulltrúi hefur hins vegar borið að stefnandi hafi neitað því að hann ætti þar kjöt. Vilhjálmur Snædal viðurkenndi við skýrslutöku hjá lögreglu næsta dag að eiga tvo skrokka af hreindýrakjöti, einn heilan en annan hlutaðan. Annað kjöt kvað hann aðra eiga en neitaði að greina frá hverjir það væru. Hinn 11. september þegar lögregla hugðist sækja hið haldlagða kjöt í gáminn kom í ljós að innsigli hans hafði verið rofið og allt kjötið horfið. Er innbrotið í gáminn óupplýst. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af stefnanda 13. september 2000, kvaðst hann hafa átt slaklega þrjár heila skrokka af kúm en bóg gæti vantað á einn skrokkinn. Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa átt um það bil þrjá og hálfan skrokk af hreindýrakjöti. Með bréfi dagsettu 28. febrúar 2002 fór stefnandi fram á skaðabætur fyrir kjötið sem hann kveðst hafa átt í gámnum. Með bréfi ríkislögmanns dagsettu 9. apríl s.á. var bótaskyldu hafnað. Hinn 22. s.m. höfðaði stefnandi skaðabótamál fyrir Héraðsdómi Austurlands á hendur íslenska ríkinu og krafðist skaðabóta vegna kjötsins. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 4. desember 2002 var málinu vísað frá dómi vegna þess hve skaðabótakrafan var vanreifuð. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að dómurinn telji nægjanlega sannað að stefnandi hafi átt hreindýrakjöt í geymslu á bænum og að lögreglan hafi lagt hald á það. Þá kemur þar fram að í framhaldi af því að kæra á hendur stefnanda vegna ætlaðra ólöglegra hreindýraveiða hafi verið felld niður hefði átt að aflétta haldi af hreindýrakjöti stefnanda og afhenda honum það. Það hafi ekki verið gert af ástæðum, sem raktar hafi verið, og sé það niðurstaða dómsins að á því beri stefndi ábyrgð og sé því bótaskyldur gagnvart stefnanda. II Stefnandi byggir aðallega á að úrskurður Héraðsdóms Austurlands frá 4. desember 2002 í máli nr. E-154/2002, þar sem úrskurðað hafi verið að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda, bindi hliðsettan dómstól. Til vara byggir stefnandi á að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á því að haldlagðir munir glatist eða fari forgörðum með öðrum hætti, sbr. grunnregla 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar 1281, um ábyrgð á láni. Byggir stefnandi á því að við haldlagningu færist umráð hins haldlagða munar yfir til opinberra aðila. Þótt haldlagning sé þvingunaraðgerð en ekki samningsgerð, eins og ákvæði Jónsbókar geri ráð fyrir, standi engin rök til þess að vægari ábyrgð gildi um það þegar haldlagður hlutur glatast hjá lögreglu en þegar maður lánar öðrum manni hlut af fúsum og frjálsum vilja og lántaki síðan glatar honum. Ekki sé gert ráð fyrir endurgjaldi fyrir afnotamissi hins haldlagða hlutar og sé haldlagning að því leyti sambærileg við lán til afnota enda standi skylda hins opinbera til að skila hinum haldlagða mun þegar ekki er þörf fyrir hann lengur í þágu rannsóknar opinbers máls, sbr. 82. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Þá byggir stefnandi á því að stefndi beri húsbóndaábyrgð á mistökum lögreglumannanna, er hafi leitt til þess að hið haldlagða glataðist. Ekki sé um það deilt að réttlætanlegt hafi verið eins og á stóð að leggja hald á kjötið. Það hafi hins vegar ekki verið geymt með tryggilegum hætti eins og kveðið sé á um að gera skuli í 81. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Beri stefndi ábyrgð á þeirri saknæmu vanrækslu lögreglumannanna að hið haldlagða kjöt skuli ekki hafa verið geymt í tryggri geymslu og það því tapast og beri því skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefndi byggir á að forsendur úrskurðar Héraðsdóms Austurlands frá 4. desember 2002 séu ekki bindandi, þegar af þeirri ástæðu að ekki sé um að ræða dóm þar sem um kröfur sé dæmt að efni til, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá byggir stefndi á að ekkert réttarsamband hafi stofnast á milli málsaðila á grundvelli 16. kafla þjófabálks Jónsbókar. Enginn samningur um geymslu á kjöti eða lán hafi stofnast gagnvart stefnanda. Því geti ákvæði 16. kafla þjófabálks ekki átt við. Stefndi byggir einnig á að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að hann hafi átt eitthvað af kjöti því, sem lögreglan lagði hald á í umrætt sinn. Bendir stefndi á að stefnandi hafi á frumstigum ekki kannast við að hafa átt kjöt í gáminum eða viljað aðstoða lögreglu við að upplýsa þar um. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram við hina fyrri málssókn nákvæmar upplýsingar um hreindýraveiðar sínar en geri það nú sökum þess að stefndi hafi aflað veiðiskýrslna í fyrra málinu. Af þessu sjáist að málatilbúnaður stefnanda sé tilviljanakenndur og ómarkviss. Ekki sé hann síður ómarkviss varðandi kjöt það sem málið snúist um en stefnandi hafi í fyrstu byggt hugmyndir um þyngd kjötsins og magn á óraunhæfum hugmyndum, en byggi nú á gögnum sem stefndi hafi aflað. Séu einnig af þeim sökum hverfandi líkur á að hann hafi átt kjötið. Verði hins vegar talið sannað að stefnandi hafi átt hluta þess kjöts sem var í gámnum þá byggir stefnandi á að tjón sé ósannað. Verði talið að til réttarsambands hafi stofnast um lán, sbr. 16. kafli þjófabálks Jónsbókar, byggir stefndi á að það hafi verið á milli eiganda kjötsins annars vegar og eiganda frystigámsins hins vegar. Því beri að sýkna stefndu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi mótmælir því að hafa með aðgerðum lögreglunnar yfirtekið skyldur samkvæmt lánssamningi, enda ekki um slíkan samning að ræða af hálfu stefnda. Þá sé á það að líta að ábyrgð samkvæmt Jónsbókarákvæðinu nái ekki til þess ef lánshlut er stolið. Þá byggir stefndi á að ekki hafi verið um að ræða eiginlega haldlagningu sem þvingunaraðgerð gagnvart stefnanda þar sem hann hafi ekki upplýst að hann ætti kjöt á bænum við upphaf rannsóknar. Kjötið hafi verið geymt með tryggilegum hætti í gámi sem innsiglaður hafi verið með opinberu innsigli en rof á slíku innsigli varði refsingu. Ráðstöfun lögreglunnar hafi því verið eðlileg og á engan hátt saknæm eða ólögmæt. Hafi haldlagningin verið í fullu samræmi við 78. gr., sbr. að öðru leyti ákvæði X. kafla laga nr. 19/1991. Engri saknæmri háttsemi hafi verið til að dreifa af hálfu starfsmanna stefnda. Þó lögreglumenn hafi ekki haft tök á að koma kjötinu annars staðar í geymslu liggi fyrir að í raun hafi engin breyting orðið á geymslu þess önnur en sú að innsigli var sett á gáminn. Að þessu leyti felist alger mótsögn í málatilbúnaði stefnanda sem bæði byggi á því að hann hafi komið kjötinu í “afbragðs aðstöðu”, en jafnframt á því að vanræksla lögreglumannanna hafi verið að koma kjötinu ekki í tryggilega geymslu. Hafi kjötið verið eign stefnanda hafi það verið í þeirri geymslu sem stefnandi hafði sjálfur kosið besta og tryggasta. Aðgerðir lögreglumannanna geti því ekki hafa verið orsakavaldar gagnvart stefnanda eða að því var stolið. Skilyrði fébótareglna um orsakasamband séu því ekki fyrir hendi. Kjötið hafi verið í forsvaranlegri vörslu. Lögreglunni hafi verið ókleift að skila því vegna þess að því var stolið. Þar sem engin orsakatengsl séu á milli haldlagningarinnar og þjófnaðarins sé ætlað tjón stefnanda því ekki sennileg afleiðing af haldlagningunni. Þá hafi ekki verið fyrirsjáanlegt að kjötinu yrði stolið og engin ástæða til að ætla að svo yrði. Þar sem ráðstöfun lögreglunnar sé ekki um að kenna að kjötinu var stolið þá sé þjófnaðurinn á því ekki á ábyrgð eða áhættu stefnda. Þá byggir stefndi á því að reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu sérreglur, sem víki til hliðar reglum úr Jónsbók og almennum reglum. Ljóst sé samkvæmt 181. gr. laganna að krafa stefnanda til bóta sé fyrnd þar eð meira en sex mánuðir liðu frá því að stefnanda var tilkynnt um niðurfall rannsóknar gagnvart honum þar til hann höfðaði málið 22. apríl 2002. Þá byggir stefndi einnig á að ekki séu uppfyllt skilyrði til greiðslu bóta samkvæmt greindum ákvæðum, einkum 175. og 176. gr. laganna, enda hafi verið um lögmætar aðgerðir að ræða og fullt tilefni til þeirra. III Svo sem að framan er rakið höfðaði stefnandi upphaflega mál á hendur stefnda hinn 22. apríl 2002 til heimtu skaðabóta vegna haldlagðs hreindýrakjöts sem hann kveðst hafa átt og stolið var úr gámnum á Skjöldólfsstöðum í umrætt sinn. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði dómsins uppkveðnum 4. nóvember 2002 vegna þess hve skaðabótakrafa stefnanda var vanreifuð. Úrskurðurinn frá 4. nóvember 2002 er úrskurður um formsatriði máls. Þrátt fyrir að í forsendum úrskurðarins sé fjallað um eignarhald stefnanda að hreindýrakjötinu og bótaskyldu stefnda hefur með honum ekki verið felldur bindandi dómur um bótaskyldu stefnda að efni til í skilningi 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Lögreglufulltrúinn Valur Magnússon hefur borið að stefnandi hafi hinn 8. september 2000 neitað að eiga hreindýrakjöt á Skjöldólfsstöðum. Stefnandi kveðst hins vegar ekki hafa verið spurður um það þá. Það var ekki fyrr en við skýrslutöku hjá lögreglu 13. september 2000, eftir að hreindýrakjötinu hafði verið stolið úr gámnum, að stefnandi kvaðst hafa átt þar kjöt. Heldur stefnandi því fram að hann hafi átt þrjá og hálfan hreindýraskrokk. Ásta Sigurðardóttir á Skjöldólfsstöðum greindi lögreglu frá því eftir að hreindýrakjöt fannst á bænum að algengt væri að bændur í sveitinni fengju að geyma þar kjöt. Þá kom fram hjá Þorsteini Snædal syni hennar að stefnandi ætti annað hreindýrakjöt en þá tvo skrokka sem Vilhjálmur Snædal faðir hans ætti. Vilhjálmur neitaði að upplýsa lögreglu um hver ætti annað kjöt en þá tvo skrokka sem hann kvaðst sjálfur eiga, en bar síðan fyrir dómi að stefnandi hafi átt það. Framanrakinn framburður heimilsfólks á Skjöldólfsstöðum þykir styrkja svo staðhæfingar stefnanda um að hann hafi átt þar hreindýrakjöt, sem haldlagt var af lögreglu, að telja verði það sannað. Þykir verða að leggja til grundvallar að stefnandi hafi orðið fyrir einhverju tjóni vegna þess að ekki reyndist unnt að afhenda honum kjötið þegar kæra á hendur honum hafði verið felld niður. Reglan um ábyrgð lántaka á tjóni sem fram kemur í 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar er algerlega hlutlæg og felur í sér ríkari ábyrgð en gildir á skyldum samningssviðum. Ákvæði um algerlega hlutlæga ábyrgð eru undantekning frá almennum skaðabótareglum og ber að túlka þröngt. Algerlega hlutlæg ábyrgð verður almennt ekki lögð á menn án beinnar heimildar í settum lögum. Eru því ekki skilyrði til að byggja bótaskyldu stefnda á grunnreglu þeirri sem stefnandi kveður felast í 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar. Þegar lögregla fann hreindýrakjötið við húsleitina á Skjöldólfsstöðum í umrætt sinn fengust ekki upplýsingar um hver ætti annað kjöt en þá tvo skrokka sem bóndinn á bænum átti. Taldi lögregla því mögulegt að hluti af kjötinu væri löglega fenginn. Lögregla tók ákvörðun um að haldleggja kjötið og er ekki ágreiningur um lögmæti haldlagningarinnar. Haldlagningin fór fram á föstudagskvöldi og lögregla kveðst ekki hafa haft aðgang að frystigeymslu. Gamli frystigámurinn sem lögregla fékk leyfi til geyma kjötið í var staðsettur í sömu skemmu og nýi gámurinn sem megnið af því fannst í. Kveður lögregla gamla gáminn, sem stóð í dyrum skemmunnar, hafa verið valinn sem geymslu fyrir kjötið vegna þess að betra hafi verið að loka honum og innsigla. Þá hafi nýi gámurinn greinilega verið frystigeymsla fjölskyldunnar. Í ljósi allra aðstæðna verður að telja að sú ráðstöfun lögreglunnar að koma kjötinu fyrir í frystigámnum á bænum hafi ekki verið óeðlileg og að lögregla hafi mátt ætla að opinbert innsigli tryggði að ekki yrði farið inn í gáminn og að kjötið væri því varðveitt með tryggilegum hætti. Saknæmri háttsemi lögreglunnar sem stefndi ber ábyrgð á verður því ekki um kennt að kjötið hvarf. Það að ekki reyndist unnt að afhenda stefnanda hreindýrakjötið þykir samkvæmt framanröktu ekki verða rakið til atvika sem stefndi ber bótaábyrgð á, heldur ófyrirsjáanlegra atvika sem stefndi ber ekki ábyrgð á. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna anna dómara en endurflutningur málsins var talinn óþarfur. Dómsorð: Stefndi, fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, er sýkn af kröfum stefnanda, Hafliða Hjarðar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 802/2013
Fasteign Lóðarsamningur Skipulag Tjón Skaðabætur Eignarnám Matsgerð Viðurkenningardómur Réttaráhrif dóms
H, Þ, S, I, M, E, HF og KK kröfðu K um skaðabætur vegna tjóns sem þau töldu sig hafa orðið fyrir vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum vegna tveggja leigulóða úr landi V sem voru innan landsvæðis sem K tók eignarnámi á árinu 1992, en K sagði þeim upp leiguafnotum sínum með bréfi 7. desember 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 var viðurkennd bótaskylda K vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti sem þau hefðu orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Deildu aðilar m.a. um það hvort sá dómur Hæstaréttar hefði þýðingu fyrir úrslit málsins í ljósi dóms réttarins í máli nr. 247/2011. Sló Hæstiréttur því föstu að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 hefði með bindandi hætti, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verið skorið úr um rétt H, Þ, S, I, M, E, HF og KK til skaðabóta vegna þeirra atvika sem þar hefði verið lýst. Þá hefði dómurinn og fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greindi þar til hið gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sama lagaákvæðis. Haggaði dómur Hæstaréttar í máli nr. 247/2011 í engu þeirri niðurstöðu sem komist hefði verið að í fyrrgreinda málinu um bótaskyldu K enda hefði seinna málið verið milli annarra aðila, það höfðað á öðrum grundvelli en hið fyrra og atvik þess önnur. Þar sem K hefði ekki, að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009, annast um að dómkvaddir yrðu matsmenn til að ákveða bætur vegna skerðingu lóðarréttindanna, svo sem honum bar að gera, hefði H, Þ, S, I, M, E, HF og KK verið rétt að höfða málið til að fá úrlausn dómstóla um fjárhæð bóta sinna. Gat uppsögn K 2011 á leigusamningum um lóðirnar engu breytt um skyldu hans til greiðslu skaðabóta vegna þeirra aðgerða hans sem til bótaskyldu leiddi samkvæmt dómi í máli nr. 334/2009. Þar sem lóðirnar hefðu verið leigðar með þeim skilmála að á þeim mætti reisa sumarbústaði var ekki talið að við úrlausn um kröfur H, Þ, S, I, M, E, HF og KK yrði byggt á matsgerð sem K aflaði og byggði á því að einungis væri hægt að nýta lóðirnar til útivistar og ræktunar. Að því er varðaði matsgerð sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK höfðu aflað um tjón sitt og byggði á sjónarmiðum þar sem enduröflunarverð réði niðurstöðu vísaði Hæstiréttur til þess að hér á landi hefði sú meginregla verið talin gilda í réttarframkvæmd að miða bæri bætur vegna eignarnáms við sölu- eða markaðsvirði eignar, nema útreikningar á grundvelli notagildis leiddu til hærri niðurstöðu. Einungis í undartekningartilvikum gæti eignarnámsþoli átt rétt á bótum sem ákvarðaðar væru á grundvelli enduröflunarverðs. Þar sem leigutakar lóðanna hefðu í reynd ekki nýtt lóðirnar og því engan arð af þeim haft yrðu bætur þeim til handa ekki ákvarðaðar á grundvelli notagildis. Þá væru atvik máls ekki með þeim hætti að þær yrðu ákvarðaðar með hliðsjón af enduröflunarverði. Af því leiddi að matsgerð sú sem H, Þ, S, I, M, E, HF og KK byggðu á gæti ekki verið til sönnunar um tjón þeirra að því marki sem enduröflunarverð væri þar lagt til grundvallar niðurstöðu. Yrði að meta tjón þeirra á grundvelli ætlaðs sölu- eða markaðsverðs á þeim tíma sem atvik málsins urðu. Við matið leit Hæstiréttur í fyrsta lagi til nálægðar lóðanna við höfuðborgarsvæðið og staðsetningar þeirra og í öðru lagi til þess að leiguréttinn mátti framselja, en um 50 ár hefðu verið eftir af leigutímanum. Var því fallist á með H, Þ, S, I, M, E, HF og KK að K hefði með aðgerðum sínum valdið þeim fjártjóni. Við mat á fjárhæð tjónsins yrði hins vegar ekki fram hjá því horft að í leigusamningunum voru verulega íþyngjandi uppsagnarákvæði, en af því leiddi óvissu um varanleika réttindanna sem var talið til þess fallið að draga úr verðmæti þeirra við framsal. Þá var einnig litið til þess að matsmenn hefðu álitið bætur sem höfðu verið ákvarðaðar vegna lóðarréttinda á svipuðum slóðum óhóflega háar. Með hliðsjón af þessu taldi Hæstiréttur að bætur fyrir skerðingar á lóðarleiguréttindunum væru hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur fyrir hvora lóð.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu en til vara að þær verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi voru samningar um leigu landspildnanna á Vatnsendabletti 381 og 382 gerðir 8. mars 1960 til 99 ára. Leigusali var Sigurður Hjaltested sem í samningunum var sagður ábúandi og umbjóðandi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi en leigutakar voru Arnór Halldórsson og Guðrún E. Halldórsdóttir. Hvor spildan um sig var 10.000 fermetrar að stærð og voru þær leigðar með þeim skilmála að hvorki mætti hafa á þeim skepnur né reka þar verslun eða greiðasölu. Umsamið leigugjald var 900 krónur á ári og til tryggingar greiðslu þess stóðu að veði hús og önnur mannvirki er reist kynnu að verða á lóðunum. Landeigandi gat gengið að veðinu án undangengis dóms og hann hafði forkaups- og leigurétt að mannvirkjunum. Félli landeigandi frá þeim rétti mátti leigutaki selja eða leigja landið öðrum í samræmi við skilmála samningsins. Þyrfti landeigandi einhverra orsaka vegna að nota landið sjálfur var honum heimilt að segja samningunum upp með árs fyrirvara en skyldur var hann þá til að kaupa hús og önnur mannvirki eftir mati. Ágreiningslaust er að leigutakar girtu hvorki spildurnar af né lögðu að þeim veg. Þá reistu þeir hvorki hús né önnur mannvirki á spildunum og þar mun enginn gróður hafa verið annar en sjálfsprottinn. Stefndu leiða rétt sinn til lóðanna frá upphaflegum leigutökum með þeim hætti sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi og er aðild þeirra að málinu óumdeild. II Þegar fyrrgreindir leigusamningar voru gerðir 1960 voru spildurnar á Vatnsendabletti 381 og 382 á svæði innan lögsögumarka Kópavogs sem ekki hafði verið skipulagt en í aðalskipulagi 1982-2003 mun landsvæði þetta hafa verið skilgreint sem iðnaðarsvæði. Við eignarnám 1992 komst landsvæði þetta í eigu áfrýjanda eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar 25. febrúar 2010 í máli nr. 334/2009. Bæjarstjórn Kópavogs samþykkti 25. september 2001 deiliskipulag fyrir athafnasvæði í norðanverðu Vatnsendahvarfi og eru umræddar leigulóðir á því svæði. Samhliða deiliskipulaginu var auglýst breyting á aðalskipulagi Kópavogs 1992-2012 og hún birt í Stjórnartíðindum 15. janúar 2002. Ágreiningslaust er að við eignarnámið 1992 hafði leigusamningum um lóðirnar tvær ekki verið sagt upp af hálfu þáverandi leigusala en það gerði áfrýjandi hins vegar 7. desember 2011 eða 19 árum eftir eignarnámið. Ekki verður af gögnum málsins með vissu ráðið hvenær áfrýjandi tók umráð lóðanna tveggja og hóf þar framkvæmdir í samræmi við gildandi skipulag. Í bréfi sem stefndu Halldór, Þórarinn og Sjöfn sendu áfrýjanda 9. október 2006 kom þó fram að áfrýjandi hefði skipulagt byggð á Vatnsendasvæði og meðal annars innan marka Vatnsendabletts 381. Í bréfinu sagði að umfangsmiklar byggingarframkvæmdir væru þegar hafnar „vegna gatnagerðar og/eða húsbygginga við hluta hinnar fyrirhuguðu götu Víkurhvarfs.“ Einnig sagði að hvorki hefði verið haft samráð við þessa stefndu um þær framkvæmdir sem ráðist var í né yfirhöfuð vegna málsins. Væri þetta freklegt brot á þinglýstum rétti lóðarhafa og krefðust þeir sanngjarnra bóta fyrir töku bæjarins á lóð þeirra. Af efni þessa bréfs verður sú ályktun dregin að áfrýjandi hafi tekið umráð leigulóðanna ekki síðar en á árinu 2006. III Í september 2008 höfðuðu stefndu mál samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til viðurkenningar á bótaskyldu áfrýjanda vegna þeirrar skerðingar á leiguréttindunum „sem [stefndu] hafa orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ.“ Í dómi héraðsdóms sagði að stefndu byggðu á því að samkvæmt 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, er þá giltu, bæri áfrýjandi ábyrgð á því tjóni sem gildistaka skipulags hefði í för með sér og gerðu þeir kröfu um að viðurkennd yrði bótaskylda „vegna gildistöku skipulagsins vegna skerðingar á nýtingarmöguleikum þeirra á leigurétti að fasteigninni.“ Héraðsdómur féllst á kröfu stefndu og í dómsorði hans sagði að viðurkennd væri „bótaskylda ... Kópavogsbæjar vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti ... að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 sem [stefndu] hafa orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ.“ Með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms og sagði meðal annars svo í forsendum hæstaréttardómsins: „Nálægt helmingur leigutímans var enn eftir og getur ekki ráðið úrslitum um bótarétt stefndu þótt þeir hafi fram til þess tíma, er atvik málsins urðu, í raun ekki nýtt lóðirnar. Vegna þeirra aðgerða áfrýjanda sem áður var getið, sbr. einnig 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, verður fallist á viðurkenningarkröfu stefndu um bótaskyldu áfrýjanda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefndu.“ IV Í máli þessu deila aðilar meðal annars um hvort dómur Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 hafi þýðingu fyrir úrslit máls þessa í ljósi dóms réttarins 1. desember 2011 í máli nr. 247/2011. Með fyrrnefnda dóminum var með bindandi hætti, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, skorið úr um rétt stefndu til skaðabóta vegna þeirra aðgerða áfrýjanda sem þar er nánar lýst og leiddu til þess að leiguréttindi stefndu skertust. Þá hefur dómurinn og fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sama lagaákvæðis, þar með talið að leigulóðir stefndu liggi í norðanverðu Vatnsendahverfi innan lögsagnarmarka áfrýjanda. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 247/2011 haggar í engu þeirri niðurstöðu sem komist var að í máli nr. 334/2009 um bótaskyldu áfrýjanda, enda seinna málið milli annarra aðila, það höfðað á öðrum grundvelli en hið fyrra og atvik þess önnur. V Að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009 átti áfrýjandi samkvæmt 3. mgr. 33. gr. laga nr. 73/1997, sbr. nú 3. mgr. 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, að réttu lagi að annast um að dómkvaddir yrðu matsmenn til að ákveða bætur til handa stefndu vegna skerðingar lóðaréttindanna en því sinnti hann ekki. Var stefndu við svo búið rétt að höfða mál þetta til að fá úrlausn dómstóla um fjárhæð bóta sinna og afla í því skyni matsgerðar til sönnunar um tjón sitt. Í því sambandi er þess að geta að uppsögn áfrýjanda 7. desember 2011 á leigusamningum um lóðirnar á Vatnsendabletti 381 og 382 gat í engu breytt skyldu áfrýjanda til greiðslu skaðabóta vegna þeirra aðgerða hans sem til bótaskyldu leiddu samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 334/2009. Leigusamningar um fyrrgreindar lóðir voru eins og áður segir gerðir 1960. Þá voru lóðirnar ekki á skipulögðu landsvæði en af efni samninganna leiddi að þær voru leigðar með rétti leigutaka til að reisa þar sumarbústaði. Þá virðist landsvæðið sem lóðirnar tilheyrðu í upphafi hafa verið skilgreint sem sumarbústaðaland í opinberum skrám. Í aðalskipulagi Kópavogs 1982-2003 mun umrætt landsvæði hafa verið skilgreint sem iðnaðarsvæði og í deiliskipulagi fyrir sama svæði er gildi tók 2001 var það skilgreint sem athafnasvæði. Af þessu leiddi að frá 2001 samræmdist það ekki gildandi deiliskipulagi að nýta lóðirnar sem sumarbústaðalönd. Áfrýjandi eignaðist landsvæðið sem lóðirnar tilheyra við eignarnámið 1992 en hann virðist á hinn bóginn ekki hafa tekið umráð lóðanna fyrr en í síðasta lagi 2006 og þá án samráðs við stefndu sem handhafa leiguréttindanna. Af framangreindum atvikum málsins leiðir að við ákvörðun skaðabóta vegna skerðingar lóðarleiguréttindanna verður ekki einvörðungu byggt á ákvæðum 33. gr. laga nr. 73/1997, sbr. nú 51. gr. laga nr. 123/2010, heldur jafnframt á þeim almennu reglum sem gilda þegar ákvarðaðar eru bætur fyrir eignarnumin verðmæti. Eins og fyrr greinir voru lóðirnar tvær leigðar með þeim skilmála að á þeim mætti reisa sumarbústaði. Verður því með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að við úrlausn um kröfur stefndu verði ekki byggt á matsgerð þeirri 29. febrúar 2012 er áfrýjandi aflaði . Stefndu reisa kröfur sínar á matsgerð 21. október 2011, er þeir öfluðu, en efni hennar er nánar rakið í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt forsendum matsgerðarinnar og framburði matsmanna fyrir dómi er hún að verulegu leyti byggð á sjónarmiðum þar sem enduröflunarverð ræður niðurstöðu og tölulegum útreikningi. Í réttarframkvæmd hér á landi hefur sú meginregla verið talin gilda við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta að miða beri bætur við sölu- eða markaðsvirði eignar en með því er átt við það verð sem ætla má að fengist fyrir eignina við sölu hennar. Leiði útreikningar á grundvelli notagildis eignar á hinn bóginn til hærri niðurstöðu en ætlað sölu- eða markaðsverð hefur verið talið að bætur eigi að ákvarða á grundvelli notagildis. Er þá leitast við að staðreyna þann líklega arð sem eignin getur gefið af sér á ársgrundvelli að teknu tilliti til endingartíma og vaxta. Þá hefur og verið talið að einungis í undantekningartilvikum geti eignarnámsþoli átt rétt á bótum sem ákvarðaðar eru á grundvelli enduröflunarverðs. Sem dæmi slíks er það sjaldgæfa tilvik þegar svo hagar til að eignarnámsþola er skylt vegna fyrirmæla í lögum að halda áfram tiltekinni starfsemi sem hann hefur stundað á þeirri eign sem hann hefur verið sviptur. Eftir því sem fram er komið hafa leigutakar í reynd ekki nýtt lóðirnar á Vatnsendabletti 381 og 382 og því engan arð af þeim haft. Samkvæmt því verða bætur til handa stefndu ekki ákvarðaðar á grundvelli notagildis lóðanna enda engum arðsemisútreikningum fyrir að fara í málinu. Þá eru atvik málsins ekki með þeim hætti að bætur verði ákvarðaðar með hliðsjón af enduröflunarverði. Af því leiðir að matsgerð sú sem stefndu byggja á getur ekki verið til sönnunar um tjón þeirra að því marki sem enduröflunarverð er þar lagt til grundvallar niðurstöðu. Samkvæmt þessu verður að meta tjón stefndu á grundvelli ætlaðs sölu- eða markaðsverðs leiguréttindanna á þeim tíma sem atvik málsins urðu, enda er tjón þeirra nægilega reifað í gögnum málsins á þeim grundvelli þannig að dómur verði á lagður. Við mat á virði leiguréttindanna á grundvelli sölu- eða markaðsverðs er fyrst að líta til nálægðar lóðanna við höfuðborgarsvæðið og staðsetningar þeirra. Samkvæmt því sem fram kemur í matsgerð þeirri er stefndu byggja á er mikið útsýni yfir Elliðavatn og Elliðaárdal frá lóðunum og þaðan er góð fjallasýn. Í annan stað er þess að geta, sem á er byggt í matsgerðinni, að leiguréttinn mátti framselja og þegar þær aðgerðir áfrýjanda sem um ræðir í málinu hófust voru um 50 ár eftir af leigutímanum. Framangreind atriði ásamt umsömdu leigugjaldi voru öll til þess fallin að auðvelda sölu réttindanna og auka verðmæti þeirra við framsal. Verður því fallist á með stefndu að áfrýjandi hafi með aðgerðum sínum valdið þeim fjártjóni. Við mat á fjárhæð tjónsins verður á hinn bóginn ekki fram hjá því horft að í leigusamningunum voru ákvæði þess efnis að leigusali gæti sagt þeim upp með eins árs fyrirvara, en af því leiddi óvissu um varanleika leiguréttindanna. Voru uppsagnarákvæðin því verulega íþyngjandi fyrir leigutaka og til þess fallin að draga úr verðmæti réttindanna við framsal þeirra. Þá er þess að geta sem fram kemur í síðastgreindri matsgerð að matsmennirnir töldu, eftir að hafa kynnt sér úrlausnir matsnefndar eignarnámsbóta á virði lóðarréttinda á svipuðum slóðum, að þær bætur hafi verið „óhóflega háar“ eins og í matsgerðinni segir. Þegar allt framangreint er virt þykja bætur fyrir skerðingar á lóðarleiguréttindum stefndu hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur fyrir hvora lóð. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um vexti og málskostnað staðfest. Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Kópavogsbær, greiði stefndu Halldóri Á. Arnórssyni, Þórarni Arnórssyni og Sjöfn Arnórsdóttur, 2.500.000 krónur með vöxtum eins og í héraðsdómi greinir. Áfrýjandi greiði stefndu Ingibjörgu Kolbeinsdóttur, Margréti Kolbeinsdóttur, Elísabetu Kolbeinsdóttur, Halldóru French og Kolbeini Kolbeinssyni, 2.500.000 krónur með vöxtum eins og í héraðsdómi greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefndu Halldóri Á. Arnórssyni, Þórarni Arnórssyni og Sjöfn Arnórsdóttur sameiginlega 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi greiði stefndu Ingibjörgu Kolbeinsdóttur, Margréti Kolbeinsdóttur, Elísabetu Kolbeinsdóttur, Halldóru French og Kolbeini Kolbeinssyni sameiginlega 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. september 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 20. ágúst síðastliðinn, er höfðað 31. janúar 2013. Stefnendurnir Halldór Á. Arnórsson, Þórarinn Arnórsson og Sjöfn Arnórsdóttir, krefjast þess að stefndi greiði þeim skaðabætur að fjárhæð 7.500.000 krónur og stefnendurnir Margrét Kolbeinsdóttir, Elísabet Kolbeinsdóttir, Halldóra French og Kolbeinn Kolbeinsson, krefjast þess að stefndi greiði þeim 7.500.000 krónur. Aðallega er krafist dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af hvorri fjárhæð fyrir sig frá 9. nóvember 2006 til greiðsludags. Til vara er krafist vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af 15.000.000 króna frá 9. október 2006 til 7. apríl 2012, en dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur þess að stefndi greiði þeim málskostnað. Stefndi gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnendur greiði honum málskostnað. I Hinn 8. mars 1960 var undirritaður leigusamningur til 99 ára milli Sigurðar Hjaltested og Arnórs Halldórssonar, föður stefnendanna Halldórs, Þórarins og Sjafnar, um 10.000 fermetra landspildu úr landi Vatnsenda í Kópavogi. Sigurður Hjaltested var þá ábúandi jarðarinnar Vatnsenda. Í samningnum segir að spildan sé númer 381 og liggi norðaustan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf. Samkvæmt þinglýsingavottorði er landspildan skráð sem sumarbústaðaland með fasteignanúmerið 232-9604 og ber heitið Vatnsendablettur 381. Stefnendurnir Halldór, Þórarinn og Sjöfn tóku við réttindum og skyldum eftir efni samningsins samkvæmt þinglesinni skiptayfirlýsingu dagsettri 18. desember 1997. Sigurður Hjaltested gerði einnig samhljóða leigusamning til 99 ára við Guðrúnu E. Halldórsdóttur um 10.000 fermetra landspildu sem ber númerið 382 í samningum og er sögð liggja norðaustan við Talstöðina upp af Grænugróf. Samningurinn er dagsettur 8. mars 1960. Samkvæmt þinglýsingavottorði er landspildan skráð sem sumarbústaðaland með fasteignanúmerið 232-9605 og ber heitið Vatnsendablettur 382. Stefnendurnir Ingibjörg, Margrét, Elísabet og Kolbeinn Kolbeinsbörn og Halldóra French eru rétthafar að lóðinni nr. 382 úr landi Vatnsenda og tóku við réttindum og skyldum eftir efni samningsins um lóðina sem erfingjar Guðrúnar E. Halldórsdóttur. Með bréfi dagsettu 9. október 2006 kröfðu stefnendurnir Halldór, Þórarinn og Sjöfn Arnórsbörn stefnda um endurgjald og/eða bætur fyrir töku bæjarins á lóð þeirra. Fram er tekið í bréfinu að stefndi hafi skipulagt umfangsmikla byggð á Vatnsendasvæðinu og hafi byggð verið skipulögð innan marka Vatnsendabletts 381 og að umfangsmiklar byggingaframkvæmdir séu þegar hafnar. Í matsbeiðni stefnda til dómsins, dagsettri 12. október 2010, segir að stefndi sé eigandi svokallaðs norðursvæðis í Vatnsenda, en stefndi hafi tekið landið eignarnámi árið 1992 og yfirtekið leigusamninga, þar með talið landspildur stefnenda og hafi svæðið síðan verið skipulagt. Með beiðni dagsettri 10. september 2010 óskuðu Halldór Á. Arnórsson, Þórarinn Arnórsson, Sjöfn Arnórsdóttir og Guðrún E. Halldórsdóttir eftir því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta hvert væri tjón þeirra vegna skerðingar á lóðaréttindum vegna tveggja landspildna í norðanverðu Vatnsendahvarfi. Niðurstaða matsmannanna, þeirra Dans V. S. Wiium og Ingileifs Einarssonar, löggiltra fasteignasala, sem dómkvaddir voru 5. október 2010, var að tjón matsbeiðenda hefði verið 7.500.000 krónur fyrir hvora landspildu eða samtals 15.000.000 króna. Matsgerð þeirra er dagsett 21. október 2011. Með áðurnefndi matsbeiðni dagsettri 12. október 2010 óskaði stefndi eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta verðmæti leigulóðaréttinda matsþola að Vatnsendabletti 381 og 382. Niðurstaða matsmanna, sem dómkvaddir voru 3. desember 2010, þeirra Gunnars Sv. Friðrikssonar og Magnúsar Emilssonar, löggiltra fasteignasala, var að fjártjón stefnenda væri 0 krónur. Matsgerð þeirra er dagsett 29. febrúar 2012 Með tveimur bréfum, dagsettum 7. desember 2011, var leigusamningum við stefnendur sagt upp með eins árs fyrirvara frá og með 1. janúar 2012 að telja. Tekið er fram í bréfunum að samningunum sé sagt upp með vísan til 4. gr. samninganna en landeigandi þurfi á landinu að halda vegna framkvæmda á skipulagi. Þá er tekið fram að bætur verði ekki greiddar nema fyrir hús og mannvirki á landinu hafi samningi verið sagt upp. Orðrétt segir meðal annars í bréfunum. „Ekki komi þá til greiðslu neinna bóta fyrir landsréttindin sem slík.“ Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 25. febrúar 2010 í málinu númer 334/2009 var viðurkennd bótaskylda stefnda vegna þeirrar skerðingar á lóðaleigurétti stefnenda að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 sem þau urðu fyrir vegna skipulags og uppbyggingar Hvarfahverfis í Kópavogi. II Stefnendur vísa til þess að leyst hafi verið úr bótaskyldu stefnda með dómi Hæstaréttar Íslands um fyrirvaralausa bótaskyldu stefnda. Dómsorð héraðsdóms hljóði svo: „Viðurkennd er bótaskylda stefnda, Kópavogsbæjar, vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti stefnenda, Halldórs Á. Arnórssonar, Þórarins Arnórssonar, Sjafnar Arnórsdóttur og Guðrúnar E. Halldórsdóttur, að lóðunum Vatnsenda­bletti 381 og 382 sem þau hafa orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Stefndi greiði stefnendum hverjum um sig 150.000 krónur í málskostnað.“ Hæstiréttur hafi staðfest dóminn að öðru leyti en varði málskostnað. Um málsástæður stefnenda um bótaskyldu stefnda sé vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 334/2009 milli sömu aðila og þess héraðsdóms, sem stefndi áfrýjaði til Hæstaréttar. Í forsendum dóms Hæstaréttar segir m.a. „Nálægt helmingur leigutímans var enn eftir og getur ekki ráðið úrslitum um bótarétt stefndu þótt þeir hafi fram til þess tíma, er atvik málsins urðu, í raun ekki nýtt lóðirnar. Vegna þeirra aðgerða áfrýjanda sem áður var getið, sbr. einnig 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, verður fallist á viðurkenningarkröfu stefndu um bótaskyldu áfrýjanda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefndu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. „ Með dómi Hæstaréttar sé því slegið föstu, að fyrrnefndar aðgerðir stefnda hafi skert lóðarleiguréttindi stefnenda og væru því bótaskyldar gagnvart þeim án tillits til uppsagnarákvæðis samninganna. Dómur Hæstaréttar sé bindandi um úrslit sakarefnisins, það er um bótaskyldu stefnda vegna réttindaskerðingarinnar, milli aðila dómsmálsins og milli þeirra sem koma að lögum í þeirra stað, enda hafi krafan um bótaskyldu verið dæmd að efni til. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 334/2009 um bótaskyldu stefnda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefnenda felist að stefnendur hafi þegar fært nægar líkur að því að þeir hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni, gert grein fyrir í hverju tjón þeirra felist og sýnt fram á orsakatengsl milli aðgerða stefnda og tjóns þeirra. Af þessu leiði að stefndi geti ekki borið fyrir sig að stefnendur hafi ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna skerðingar lóðarleiguréttindanna, heldur aðeins vefengt fjárhæð dómkrafna stefnenda. Í ódagsettu bréfi stefnda til lögmanns stefnenda sé vísað í dóm Hæstaréttar í málinu nr. 247/2011, uppkveðinn hinn 1. desember 2011, og staðhæft að telja verði, að sá dómur hafi „ótvírætt fordæmisgildi varðandi bótakröfur umbjóðenda þinna vegna leiguréttar að Vatnsendabletti 381 og 382.“ Jafnframt hafi fylgt bréfi þessu uppsagnarbréf dagsett 7. desember 2011 til stefnenda sem handhafa leiguréttindanna þar sem tilkynnt hafi verið að þeim væri sagt upp með eins árs fyrirvara frá 1. janúar 2012 að telja. Dómur Hæstaréttar frá 1. desember 2011, sem stefndi byggi höfnun bótaskyldunnar á, fjalli um aðra spildu og aðra lóðarréttindahafa og aðrar aðstæður og atvik, sem ekki verði jafnað til aðstæðna og atvika í þessu máli. Stefndi hafi til dæmis ekki leitast við að segja upp leigusamningunum um lóðir stefnenda í aðdraganda eignarnáms eða í framhaldi af því. Þá geti sá síðari dómur milli annarra aðila ekki haft afturvirk áhrif á endanlegan dóm Hæstaréttar, sem leggi bótaskyldu á stefnda vegna umræddrar skerðingar. Stefndi hafi átti þess kost að bera fram og byggja á þeirri málsástæðu í viðurkenningarmálinu milli aðila máls þessa, sbr. Hæstaréttarmálið nr. 334/2009, að stefnendur hefðu ekki sýnt fram á þeir hafi beðið tjón af aðgerðum stefnda við eignarnám og yfirtöku lóðaréttinda þeirra þegar af þeirri ástæðu að stefnda væri heimilt að segja upp leigusamningunum með eins árs fyrirvara. Þessari málsástæðu hafi stefndi ekki teflt fram í málinu. Þá sé krafa stefnenda um greiðslu bóta úr hendi stefnda einnig á því byggð að höfnun á greiðslu bóta væri í ósamræmi við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar í 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. og jafnræðisreglu stjórnskipunarréttarins, sem birtist í 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafi árum saman greitt handhöfum lóðarréttinda, sem eins var ástatt um og stefnendum, fébætur fyrir yfirtöku réttinda þeirra yfir leigulóðum. Ýmist hafi stefndi samið um bætur fyrir lóðarréttindin við rétthafana, bætur verið ákveðnar af matsnefnd eignarnámsbóta eða með mati dómkvaddra matsmanna. Um lóðarréttindi þau, sem stefndi hafi leyst til sín með greiðslu bóta, hafi gilt sambærileg ákvæði um afnot og uppsögn samninga og að auki hafi lóðirnar verið sambærilegar að því leyti að þær voru á sömu eða sambærilegum svæðum. Ennfremur byggi stefnendur kröfur sínar á hendur stefnda á reglunni um réttmætar væntingar. Stefnendum hafi verið kunnugt um að stefndi hafi greitt rétthöfum leigulóða, sem nutu sömu réttarverndar og stefnendur, fébætur fyrir skerðingu lóðarleiguréttinda sinna vegna þarfa stefnda. Lóðir þessar hafi verið á sömu slóðum og lóðir stefnenda eða aðstæður hinar sömu og sömu samningsákvæði um afnot og uppsögn. Stefnendur hafi getað treyst því að stefndi myndi fara með mál þeirra á sama hátt og hann hefði gert við aðra í sömu aðstöðu. Eins og framangreint beri með sér lúti mál þetta ekki að því hvort stefnda sé skylt að bæta stefnendum tjón þeirra heldur að því að ákvarða fjárhæð bóta, enda hafi Hæstiréttur Íslands þegar fellt um það dóm að stefnda sé skylt að bæta stefnendum fjártjón þeirra. Stefnendurnir Halldór, Þórarinn og Sjöfn krefjist bóta að fjárhæð 7.500.000 króna auk vaxta vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum að lóðinni númer 381. Stefnendurnir Margrét, Ingibjörg, Elísabet, Halldóra og Kolbeinn krefjist bóta að fjárhæð 7.500.000 króna vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum að lóðinni númer 382. Samtals nemur stefnufjárhæðin því 15.000.000 krónur auk umkrafinna vaxta og málskostnaðar. Stefnendur byggja dómkröfuna á mati tveggja dómkvaddra sérfróðra og óháðra matsmanna. Matsbeiðni sé dagsett 10. september 2010, en þá hafi verið komið í ljós að ekki tækist að sætta málið. Matsgerðin sé dagsett 26. október 2011. Niðurstaða matsmannanna, sem hafi verið kynnt stefnda í byrjun mars 2012, hafi tekið mið af markaðsvirði sambærilegra leigulóða í október 2006, en þá hafi stefnendur krafið stefnda um bætur. Matsmennirnir hafi metið hæfilegar bætur vegna skerðingar lóðarleiguréttindanna vegna landspildna númer 381 og 382 úr landi Vatnsenda, 7.500.000 krónur vegna hvorrar lóðar eða samtals 15.000.000 krónur. Í forsendum matsgerðarinnar sé tekið fram að leigusamningunum hafi ekki verið sagt upp en að uppsagnarákvæði 4. gr. þeirra dragi verulega úr verðmæti samninganna. Matsmenn taki fram að þeir hafi kynnt sér úrskurði matsnefndar í níu málum frá árinu 2005, sem hafi verið kveðnir upp á tímabilinu frá 21. desember 2005 til 6. mars 2006. Orðrétt segir í matsgerðinni: „Í framangreindum tilvikum voru aðstæður sambærilegar að því leyti að um var að ræða tímabundna leigulóðarsamninga, um lóðir í landi Vatnsenda í Kópavogi, sem innihéldu samskonar nýtingar- og uppsagnarákvæði og hér um ræðir. Matsmenn telja að tilgreindar bætur Matsnefndar eignarnámsbóta séu óhóflega háar.“ Matsmennirnir hafi því tekið tillit til uppsagnarákvæðis lóðarleigusamninganna og lækkað metnar bætur samkvæmt því. Þrátt fyrir framangreint séu ekki í máli þessu gerðar kröfur um bætur í samræmi við bótaákvarðanir matsnefndarinnar heldur látið nægja að byggja á mati hinna dómkvöddu matsmanna. Þess sé og að geta að stefndi hafi tekið vörslur lóða stefnenda án tilkynningar, án þess að hafa við þá samráð í aðdragandanum og án þess að gefa þeim kost á að beita andmælarétti sínum. Ekki hafi stefndi nýtt uppsagnarákvæði samninganna, heldur svipt stefnendur einhliða umráðum lóðanna, enda þótt um það bil hálf öld lifði af samningstímanum. Þá hafi verið farið í óafturkræfar framkvæmdir á þeim lóðum sem stefnendur áttu leigurétt að án þess að þau réttindi hefðu verið afturkölluð með nokkrum hætti. Það hafi ekki verið fyrr en mörgum árum eftir að stefndi hafði tekið vörslur lóðanna og lagt þær undir framkvæmdir, að hann hafi sent stefnendum uppsögn, hinn 7. desember 2011. Hafi því 21 mánuður liðið frá því að dómur Hæstaréttar hafi gengið um bótaskyldu stefnda þar til lóðarleigusamningunum hafi verið sagt upp með eins árs fyrirvara. Málsmeðferðin af hálfu stefnda hafi því verið andstæð fyrirmælum stjórnsýslulaga og aukið enn á bótaskyldu stefnda. Skilyrði þess, að stefnda hafi verið heimilt að segja upp lóðarleigusamningunum sé samkvæmt 4. gr. þeirra að hann þurfi “einhverra orsaka vegna að nota landið sjálfur“. Þetta skilyrði hafi stefndi ekki uppfyllt enda hafi hann ekki sýnt fram á að hann þurfi eða hafi þurft að nota landið sjálfur. Þær almennu tilgreiningar í uppsagnarbréfunum 7. desember 2011 séu með öllu ófullnægjandi sönnun þess að stefndi hafi þurft að nota landið sjálfur. Gildar uppsagnir hafi því ekki enn borist stefnendum. Þær aðgerðir stefnda að svipta stefnendur umráðum og vörslum lóðanna fyrirvaralaust séu heimildalausar og baki stefnendum bótaskyldu gagnvart stefnendum og séu kröfur stefnenda einnig á því byggðar. Að auki geti stefndi ekki borið fyrir sig uppsagnarákvæðin, meðal annars vegna þess að þeim hafi ekki verið beitt áður en stefndi hafi tekið lóðirnar í umráð sín heimildarlaust og ekki fyrr en dómur hafði gengið um bótaskyldu stefnda. Í matsbeiðni lögmanns stefnenda 10. september 2010 hafi þess verið óskað að matsmenn létu í té rökstutt álit á hæfilegum bótum fyrir landið sem um ræði, en hefðu tiltekin atriði til hliðsjónar. Fyrsta atriðið hafi lotið að fyrirliggjandi gögnum um úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta og matsgerðir dómkvaddra matsmanna og annað að því við hvaða tímamörk skyldi miða matið. Af forsendum matsgerðarinnar verði ráðið að matsmenn telji sig hafa haft frjálsar hendur við mat á hæfilegum bótum og væru því ekki bundnir af skilyrðum í matsbeiðni. Stefndi hafi ekki óskað eftir yfirmati og hafi því ekki hnekkt niðurstöðu matsgerðarinnar. Hann hafi heldur ekki kynnt stefnendum nein þau gögn sem séu til þess fallin að hnekkja niðurstöðu matsgerðarinnar. Óhjákvæmilegt sé því að leggja hana til grundvallar dómi um bótafjárhæð í málinu. Hinn 12. október 2010 hafi stefndi óskað eftir dómkvaðningu matmanna til að meta með tilteknum hætti verðmæti lóðarleiguréttindanna. Dómkvaddir hafi verið tveir matsmenn til að gera matið og sé matsgerð þeirra dagsett 29. febrúar 2012. Stefnendur hafi mótmælt dómkvaðningunni með vísan til þess að þegar lægi fyrir beiðni og dómkvaðning matmanna til að meta verðmæti lóðarréttindanna og að ný beiðni um dómkvaðningu bætti engu við. Stefndi hafi ekki sent matsmönnunum dómkvaðninguna fyrr en í nóvember 2011. Í matsbeiðni stefnda segi meðal annars: „Sérstaklega er tekið fram í 1. gr. lóðaleigusamningsins að engar skepnur megi hafa á landinu og ekki megi reka þar verslun eða greiðasölu. Not gátu því ekki verið önnur en ræktun.“ Þessi túlkun stefnda á greindu samningsákvæði sé óheimil og röng. Þau not sem ekki hafi verið leyfð séu tæmandi talin í samningunum. Önnur not hafi verið heimil. Hinir dómkvöddu matsmenn segi í matsgerðinni að uppsagnarfresturinn í 4. gr. lóðarleigusamninganna hafi „tölvuverð áhrif á verðmæti hins metna ...“. Einnig segi matsmennirnir að „hinn takmarkaði nýtingarréttur“ hafi „veruleg áhrif á verðmæti umræddra landspildna ...“. Augljóst sé að matsmennirnir hafi talið sig bundna af fyrirmælum í matsbeiðni þess efnis að meta skyldi verðmæti landsins á þeim forsendum að þar mætti einungis rækta landið. Matsmennirnir hafi því miðað mat sitt við að óheimilt hafi verið að reisa á lóðunum mannvirki. Að mati stefnenda sé það röng ályktun. Í 4. gr. lóðarleigusamninganna sé tekið fram að segi landeigandi samningunum upp skuli hann kaupa hús og önnur mannvirki eftir mati. Af ákvæðum þessum leiði að leigutökum hafi verið heimil hverskonar not landsins að því undanteknu að þeim hafi verið óheimilt að hafa þar skepnur og reka verslun eða greiðasölu. Á lóðunum hafi því mátt byggja hús og önnur mannvirki með þeim sérstöku takmörkunum sem getið sé í samningi. Matsgerð sú, sem stefndi hafi óskað eftir, skipti engu máli um úrslit máls þessa. Matsgerð þeirri sem stefnendur hafi óskað eftir verði aðeins hrundið með yfirmati. Jafnsett matsgerð verði ekki lögð til grundvallar en heimildir matsmanna hafi verið takmarkaðar, þeir hafi túlkað ákvæði samninganna í samræmi við ranga túlkun stefnda og ekki svarað matsspurningum, sem hafi verið lagðar fyrir þá. Sú háttsemi stefnda að hefja framkvæmdir á landsvæðum sem stefnendur áttu leigurétt að, án uppsagnar leigusamninga eða greiðslu bóta, sé bæði saknæm og ólögmæt. Því sé þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnendum fyrrgreindar skaðabætur auk vaxta. Þá ber þess að geta að framganga stefnda gagnvart stefnendum hefur ekki á neinu tímamarki miðast við að takmarka tjón þeirra eða ná sáttum. Þvert á móti hafi stefndi sem sveitarfélag vanrækt lögbundnar skyldur sínar samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993 hvað andmælarétt, rannsóknarreglu og málshraða varði. Þrátt fyrir dóm Hæstaréttar um bótaskyldu hafi stefndi hafnað öllum samningsumleitunum. Stefnendur telji að komast hefði mátt hjá hvort tveggja tjóni og málskostnaði af þeirra hálfu hefði stefndi fylgt lögbundum skyldum sínum í samræmi við stjórnsýslulög og lög um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973. Aðallega sé krafist dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. nóvember 2006 til greiðsludags. Til vara sé krafist vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. október 2006 til 7. apríl 2012, en dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Hinn 9. október 2006 hafi lögmaður stefnenda ritað stefnda bréf og krafist greiðslu á bótum vegna réttindaskerðingarinnar. Kröfugerðin í bréfinu sé nægilega glögg til að uppfylla skilyrði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Miðaði fjárhæð kröfugerðarinnar við úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, það er 38.000.000 króna fyrir hvora lóð. Upphafstími dráttarvaxta samkvæmt kröfu þessari sé 30 dögum eftir að krafan hafi verið kynnt stefnda. Til vara sé gerð krafa um vexti af skaðabótakröfum samkvæmt vaxtalögum frá þeim degi er lögmaður stefnenda ritaði stefnda kröfubréfið 9. október 2006 og síðan dráttarvaxta frá 7. apríl 2012 þegar matsgerðin var kynnt stefnda og krafan lækkuð í 15.000.000 króna auk vaxa. Síðasti mögulegi upphafstími dráttarvaxta sé 7. apríl 2012, en 30 dögum fyrr hafi stefnda verið kynnt niðurstaða matsgerðarinnar og krafist bóta samkvæmt henni. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur um aðild til 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 25. gr. laganna um viðurkenningarmál og 116. gr. um res judicata. Enn fremur til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 33. gr., sbr. 51. gr. l. nr. 123/2010 svo og eldri laga um sama efni, þ.e. laga. nr. 55/1921 um skipulag kauptúna o.fl. og skipulagslaga nr. 19/1964. Þá er vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og eignarréttar, svo og eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar 72. gr. og 1. gr. fyrsta viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Vísað er og til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá er vísað er til laga um framkvæmd eignanáms nr. 11/1973. Kröfur um dráttarvexti styðja stefnendur við III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er vísað til stjórnsýslulaga nr. 73/1993, einkum 7., 9., 10., 11., 12. og 13. gr., svo og jafnræðisákvæðis stjórnarskrárinnar og reglunnar um réttmætar væntingar bæði í stjórnsýslurétti og stjórnskipunarrétti. Kröfu um málskostnað styðja stefnendur við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum þar sem stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir og ber því að taka tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Um varnarþing er vísað til 32. og 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. III Stefndi kveðst mótmæla þeirri málsástæðu stefnenda að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í máli númer 334/2009 hafi falið í sér greiðsluskyldu stefnda og að hann geti af þeim sökum aðeins haft uppi ágreining um bótafjárhæðir en ekki hafnað bótaskyldu. Af hálfu stefnda sé þessari málsástæðu mótmælt sem rangri og ósannaðri. Viðurkenningardómur sé aldrei sönnun þess að fjárhagstjón hafi orðið né hvert sé umfang þess. Sé það almenn regla skaðabótaréttarins að viðurkenningardómur staðfesti aðeins að líklegra sé en ekki að fjárhagstjón hafi orðið en ekki að svo sé í raun. Það leiði af reglunni að þótt staðfest sé að bótaskylt atvik hafi átt sér stað verði tjónþoli bæði að sanna að fjártjón hafi leitt af atvikinu og hvert sé umfang tjónsins. Breyti engu í þessu sambandi tilvísanir Hæstaréttar Íslands í fyrrgreindu máli til 33. gr. þágildandi skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997 enda sé þar að finna hefðbundna sakarreglu skaðabótaréttar. Þar af leiðandi beri stefnendum að sanna að þeir hafi í raun orðið fyrir tjóni en slík sönnun hafi ekki tekist. Þvert á móti liggi fyrir að stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu fjártjóni og verði því að sýkna stefnda. Þá mótmæli stefndi þeirri málsástæðu sem rangri og ósannaðri að dómur Hæstaréttar Íslands í máli númer 247/2011 hafi ekki fordæmisgildi fyrir úrlausn málsins. Af atvikum og aðstæðum máls þessa verði ekki dregin önnur ályktun en sú að það mál annars vegar og þau atvik sem hér liggi til grundvallar niðurstöðum héraðsdóms og Hæstaréttar hins vegar, um að í leiguréttindum sem slíkum felist engin bótaskyld verðmæti, leiði til þess að sýkna beri stefnda. Engu breyti þótt fjallað sé um aðrar lóðir. Leigusamningarnir í báðum málunum séu nákvæmlega eins fyrir utan leigutíma. Grundvallaratriðið sé að í þeim öllum sé að finna nákvæmlega eins uppsagnarákvæði. Í 4. gr. leigusamninganna segi svo: „Þurfi landeigandi einhverra orsaka vegna að nota landið sjálfur, er honum heimilt að segja upp leigusamningi þessum með 1 árs fyrirvara, en skyldur er hann þá að kaupa hús og önnur mannvirki, eftir mati óvilhallra manna, er bæjarfógeti tilnefnir.“ Hæstiréttur hafi túlkað umrætt ákvæði á þann veg að komi til uppsagnar, líkt og liggi fyrir í máli þessu, þá verði bætur einungis ákvarðaðar út frá orðalagi samningsins sem kveði einungis á um bætur fyrir hús og önnur mannvirki, en ekki fyrir missi réttindanna sem slíkra. Óumdeilt sé að hvorki hús né önnur mannvirki hafi verið á lóðunum og því beri að sýkna stefnda. Þá hafni stefndi þeim sjónarmiðum stefnenda að tilgreindur dómur geti ekki haft ólögmæt „afturvirk“ áhrif á dóm Hæstaréttar í máli númer 334/2009 sem hafi gengið á milli aðila máls þessa. Dómurinn hafi engin afturvirk áhrif, hann sé einfaldlega staðfesting á því hvernig túlka skuli 4. gr. leigusamninganna og hugsanlegan bótarétt komi til þess að leiguréttindin falli niður. Skipti engu í þessu samhengi hvenær samningunum hafi verið sagt upp, einungis að þeim hafi verið sagt upp. Stefndi telji þvert á móti ljóst að ákvæðið hafi, eins og orðalag þess beri með sér, sérstaklega átt að tryggja leigusala skjótan og skýran rétt til þess að brigða landið til sín án þess að greiða nokkrar bætur nema þá fyrir hús og mannvirki. Stefndi kveðst hafna þeirri fullyrðingu stefnenda að hann geti ekki byggt á umræddum dómi í þessu máli þar sem málsástæðan hafi ekki verið höfð uppi í fyrra málinu milli aðila og sé því of seint fram komin. Málið hafi varðað viðurkenningu á bótaskyldu en ekki fjártjón. Þar af leiðandi hafi engin ástæða verið fyrir stefnda að gera ágreining um hugsanlegar og meintar fjárkröfur fyrr en að þeim dómi gengnum. Það hafi ekki verið fyrr en að dómur hafði gengið í Hæstarétti Íslands í algerlega sambærilegu máli um fjárkröfu, máli númer 247/2011, að endanlega hafi verið ljóst að dómstólar hafi tekið undir með stefnda um að hafna bæri bótakröfum vegna leigulóðaréttindanna sem slíkra. Dómurinn hafi gengið 1. desember 2011 og 7. desember sama ár hafi stefndi hafnað bótakröfum og sagt samningunum upp. Ennfremur kveðst stefndi hafna þeim málsástæðum stefnenda sem röngum og ósönnuðum að stefnda beri skylda til að greiða stefnendum bætur á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr. laga nr. 33/1944 og einnig með skírskotun stefnenda til réttmætra væntinga um bætur. Umfjöllun stefnenda um greiðsluskyldu stefnda á grundvelli jafnræðisreglna virðist á því einu byggð að stefndi hafi einhvern tíman greitt einhverjum bætur vegna lóða og þess vegna eigi stefnendur líka að fá bætur. Sé málsástæðan svo vanreifuð að stefndi geti vart tekið til varna gegn henni. Í engu sé ljóst samhengi ótilgreindra mála sem stefnendur segja að liggi fyrir og fjártjóns stefnenda, sem hafi ekkert verið, og þaðan af síður verði ekki á nokkurn hátt séð hverju það breyti í því ljósi að stefnendur hafi haft réttmætar væntingar til þess að fá greiddar bætur. Loks mótmæli stefndi því að matsgerð þeirri sem stefnendur hafi aflað hafi ekki verið hnekkt og að matsgerð sú sem stefndi aflaði hafi ekkert vægi í málinu. Stefnendur virðist byggja á því að þar sem matsbeiðni þeirra og matsgerð hafi komið fram fyrr en matsbeiðni og matsgerð stefnda hafi matsgerð stefnenda einhvers konar útilokunaráhrif á matsgerð stefnda. Það sé rangur skilningur. Báðar matsgerðirnar hafi fullt sönnunargildi fyrir dómi og gildi þá sú eina regla að sú sem betur sé rökstudd og vandaðri hafi meira gildi sem sönnunargagn. Engin skylda sé þó til þess að leggja matsgerð til grundvallar dómi og þess vegna gæti dómurinn litið fram hjá þeim báðum við úrlausn málsins. Stefnendur hafi lagt fyrir matsmenn að hafa tiltekna úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta til hliðsjónar við mat sitt en stefndi hafni því að þeir eigi við og þar að auki liggi nú fyrir Hæstaréttardómur í máli 247/2011 sem kollvarpi kenningum nefndarinnar um bætur að því marki sem þær gætu hugsanlega átt við. Einnig hafi verið lagt fyrir matsmenn að hafa viðmið af markaðsvirði lóðanna. Hafi spurningin leitt til þess að matsmenn hafi metið „enduröflunarverð sambærilegra lóða“ meðal annars í Grímsnesi og Bláskógabyggð. Vandséð sé í hverju kostnaður við „enduröflun lóða“ geti falist þegar um leigulóðir er að ræða. Enn síður verði séð að markaðsvirði lóðanna geti eitt og sér orðið grundvöllur bóta. Leigutaki selji ekki leigulóðir en hann geti framselt leiguréttindin. Í því felist að engin sjálfstæð verðmæti séu í leigusamningi nema rétturinn til að nýta lóðina í ákveðinn tíma samkvæmt ákvæðum leigusamningsins. Segja hafi mátt samningnum upp með eins árs fyrirvara og þar af leiðandi séu markaðsverðmæti leiguréttarins samkvæmt samningnum engin. Þar sem forsendur matsmanna vísa beint til þess hversu langur tími hafi verið eftir af lóðarleigutímanum byggi þeir verðmat sitt samkvæmt framangreindu á röngum forsendum og sé matið því að engu hafandi. Auk þess sé ekki að finna í matsgerðinni sundurliðum eða skýringu á því hvað liggi að baki því mati að hæfilegar bætur teljist vera 7.500.000 krónur fyrir hvora lóð. Fyrir liggi að samningunum hafi verið sagt upp samkvæmt skilmálum þeirra og þar af leiðandi eigi stefnendur ekkert tilkall til lóðarleiguréttindanna frá og með 1. janúar 2013. Því falli sú forsenda matsmanna, að líta verði til langs leigutíma, um sjálfa sig og þar með sé niðurstaða matsins sem stefnufjárhæðin byggi á röng og ekki í samræmi við staðreyndir málsins. Stefndi kveður sýknukröfu sína styðjast við margnefndan dóm Hæstaréttar Íslands í máli númer 247/2011 og auk þess við þá staðreynd að matsgerð sú sem stefndi hafi aflað fyrir héraðsdómi hreki matsgerð sem stefnendur stóðu að. Í matsgerð stefnda hafi matsmenn verið beðnir um að svara þeirri spurningu hvers virði leiguréttindi stefnenda væru með hliðsjón af kvöðum leigusamninganna. Svar þeirra hafi verið skýrt, 0 krónur. Forsendur matsmanna séu skýrar, rökréttar og niðurstaðan vel rökstudd. Byggi matsmennirnir á því að þar sem verulegir fyrirvarar hafi verið gerðir við öflun byggingarleyfa á lóðunum og að þeim sé ekki kunnugt um að byggingarleyfi hafi verið veitt á öðrum lóðum á nærliggjandi svæðum verði að telja útivist og ræktun einu not lóðanna. Auk þess hafi 4. gr. samninganna heimilað mjög skamman uppsagnarfrest og lítt takmarkaðar ástæður uppsagnar og þar af leiðandi hafi fjártjón lóðarleiguhafa við að missa lóðarleiguréttindin engin verið. Loks leyfi stefndi sér að vísa til og gera að sínum eftirfarandi forsendur Hæstaréttar í máli númer 247/2011: „Þá er og fallist á með stefnda að krafa áfrýjanda um bætur henni til handa vegna uppsagnar leigumálans, sem tekur mið af verðmæti landsins sem slíks, eigi sér hvorki stoð í samningnum né byggi á öðrum lagagrundvelli.“ Fari svo ólíklega að stefndi verði ekki sýknaður telji stefndi þó augljóst að lækka verði stefnukröfur verulega. Varðandi einstaka liði og röksemdir fyrir lækkun kveðst stefndi vísa til sömu málsástæðna og liggja til grundvallar sýknu og athugasemda varðandi útreikninga og vöntun á rökstuðningi fyrir stefnukröfunni. Verði niðurstöður matsmanna í máli sem stefnendur stóðu að lagðar til grundvallar gegn mótmælum stefnda krefst stefndi lækkunar. Lækkunarkrafan byggi á því að þótt það liggi ekki fyrir hljóti matsmenn í raun að hafa verðmetið þau 53 ár sem eftir voru af samningnum árið 2006 og dómkröfur stefnenda byggi á. Af því megi leiða að árið sé metið á 7.500.000 krónur/53 ár sem geri 141.509 krónur á ári. Fyrir liggi að samningnum var löglega sagt upp og rann hann sitt skeið á enda 31. desember 2012. Því telji stefndi ljóst að „missir“ stefnenda geti aldrei verið meiri en sem nemur sjö árum, það er árunum 2006-2012. Þannig verði sú hámarkskrafa sem stefnendur geti haft uppi alls 990.566 krónur fyrir hvora lóð. Stefndi kveðst mótmæla vaxtakröfum stefnenda. Dráttarvaxtakrafa stefnenda sé í heild vanreifuð þar sem einungis sé ósundurgreint vísað til III. kafla laga nr. 38/2001 og ekki getið vaxtafótar eða vísað til 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. skýr dómafordæmi Hæstaréttar þar um. Beri því að vísa henni frá dómi ex officio. Verði ekki tekið tillit til þessa telji stefndi að upphafstími dráttarvaxta geti aðeins verið einum mánuði eftir þingfestingu stefnu í samræmi við 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga þar sem veruleg óvissa hafi verið uppi um hvort stefnendur ættu yfirhöfuð fjárkröfu á hendur stefnda. Þá hafni stefndi kröfu samkvæmt 8. gr. vaxtalaga enda hafi ekki verið sett fram endanleg fjárkrafa fyrr en við þingfestingu málsins. Hvað lagarök varðar vísar stefndi um sýknu og lækkun dómkrafna einkum til almennra reglna bótaréttar um sönnunarbyrði tjónþola fyrir tilvist og umfangi tjóns og orsakasamhengi milli hins bótaskylda atviks og fjárkröfu bóta. Mótmæli gegn vaxtakröfu styður stefndi við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. og 2. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr. IV Fyrir dómi gáfu skýrslur vitnin Dan V. S. Wiium, Ingileifur Einarsson, Gunnar Sv. Friðriksson og Magnús Emilsson, löggiltir fasteignasalar og dómkvaddir matsmenn. Í máli þessu er deilt um bótaskyldu stefnda vegna skerðingar á leiguréttindum stefnenda að lóðunum Vatnsendabletti númer 381 og 382 og um það hvort stefnendur hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna skerðingarinnar. Óumdeilt er að stefndi er eigandi svokallaðs norðursvæðis Vatnsenda en stefndi tók landið eignarnámi 1992, yfirtók þá lóðarleigusamninga sem hvíldu á því og deiliskipulagði það. Ekki er heldur deilt um stærð, legu eða afmökun lóðanna en þeim ráðstafaði Sigurður Hjaltested þáverandi ábúandi og „umbjóðandi“ jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi með tveimur samhljóða leigusamningum, til 99 ára, báðum dagsettum 8. mars 1960, til Arnórs Halldórssonar annars vegar og til Guðrúnar E. Halldórsdóttur hins vegar. Við eignarnám stefnda voru 67 ár eftir af umsömdum leigutíma. Í 4. gr. samninganna segir að þurfi landeigandi einhverra orsaka vegna að nota landið sjálfur sé honum heimilt að segja samningnum upp með eins árs fyrirvara, en honum sé skylt að kaupa hús og önnur mannvirki eftir mati óvilhallra manna sem bæjarfógeti tilnefni. Fyrir liggur að þegar landið var tekið eignarnámi hafði leigusamningunum ekki verið sagt upp. Það gerði stefndi 19 árum síðar með bréfum til lóðarleiguhafa dagsettum 7. desember 2011. Stefnendur krefjast skaðabóta fyrir skerðingu lóðarleiguréttinda samkvæmt greindum samningum. Byggja stefnendur bótakröfur sínar einkum á dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 324/2009 og matsgerð dómkvaddra matsmanna, þeirra Dans V. S. Wiium og Ingileifs Einarssonar. Stefndi hafnar bótaskyldu í málinu og krefst aðalega sýknu af kröfum stefnenda. Byggir stefndi einkum á því að viðurkenningardómur um bótaskyldu sé aldrei sönnun þess að fjárhagstjón hafi orðið og að í málinu liggi fyrir að stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu fjárhagstjóni. Þá verði ekki önnur niðurstaða dregin af aðstæðum og málsefni Hæstaréttarmáls númer 247/2011, sem sé sambærilegt því máli sem hér um ræði, að í leiguréttindunum sem slíkum felist engin bótaskyld verðmæti. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu númer 334/2009 var staðfest niðurstaða Héraðsdóms Reykjaness um að viðurkennd væri bótaskylda Kópavogsbæjar vegna skerðingar á lóðarleigurétti Halldórs Á. Arnórssonar, Þórarins Arnórssonar, Sjafnar Arnórsdóttur og Guðrúnar E. Halldórsdóttur að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 sem þau urðu fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Fram er tekið í forsendum Hæstaréttar að nálægt helmingur leigutímans hafi enn verið eftir og þótt lóðarleiguhafar hafi í raun ekki nýtt lóðirnar geti það ekki ráðið úrslitum um bótarétt þeirra. Samkvæmt framangreindu verður að líta svo á að með dómi Hæstaréttar hafi verið fallist á það að aðgerðir stefnda við framkvæmd á skipulagi Hvarfahverfis hafi skert lóðarleiguréttindi stefnenda og að þær skerðingar væru bótaskyldar í tilviki stefnenda sem lóðarleiguhafa án tillits til uppsagnarákvæðisins í 4. gr. samninganna. Að mati dómsins er niðurstaða Hæstaréttar Íslands um bótaskyldu stefnda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefnenda að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 bindandi um úrslit sakarefnis máls þessa milli aðila, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, það er að skerðing stefnda á lóðarleiguréttindum stefnenda sé bótaskyld gagnvart þeim. Úr þeim ágreining var endanlega leyst með þessum dómi Hæstaréttar Íslands og því er ekki unnt að fallast á það með stefnda að bótaskyld verðmæti felist ekki í þeim lóðarleiguréttindum stefnenda sem þeir voru sviptir með eignarnámi stefnda árið 1992. Sakarefni það sem um er fjallað í Hæstaréttarmálinu númer 247/2011 er að mati dómsins af öðrum toga enda var í því máli deilt um skaðabætur vegna uppsagnar á leigusamningi sem sagt hafði verið upp með samhljóða heimild og er í 4. gr. beggja leigusamninga stefnenda máls þessa. Eins og fram er komið var slíkri uppsögn ekki fyrir að fara í máli því sem hér er til úrlausnar þegar stefndi svipti stefnendur lóðarleiguréttindum þeirra. Krafa stefnenda um skaðabætur er byggð á áliti tveggja dómkvaddra matsmanna. Þeir komust að þeirri niðurstöðu í matsgerð dagsettri 21. október 2011 að hæfilegar bætur vegna skerðingar leiguréttinda um landspildurnar nr. 381 og 382 úr landi Vatnsenda væru 7.500.000 krónur fyrir hvora lóð eða samtals 15.000.000 króna fyrir báðar lóðirnar. Í forsendum matsmanna segir meðal annars að þeir hafi við gerð matsins kynnt sér úrlausnir matsnefndar eignarnámsbóta í tilgreindum málum frá 21. desember 2005 og 6. mars 2006 þar sem aðstæður hafi verið sambærilegar að því leyti að um hafi verið að ræða tímabundna lóðarleigusamninga um landspildur í landi Vatnsenda í Kópavogi sem hafi haft samskonar nýtingar- og uppsagnarákvæði og um ræði í samningum stefnenda. Telja matsmenn að bætur matsnefndar eignarnámsbóta séu óhóflega háar, en við mat á því tjóni sem matsbeiðendur hafi orðið fyrir vegna umræddra skipulagsbreytinga verði að líta til þess að spildurnar hafi verið skilgreindar sem sumarbústaðalönd. Á þeim hafi ekki mátt halda skepnur og óheimilt hafi verið að reka þar verslun eða greiðasölu. Þá hafi landsvæðið sem lóðirnar voru á verið skilgreint sem iðnaðarsvæði á aðalskipulagi fyrir Kópavog árin 1982-2003 og verði með tilliti til þess að telja að nýting lóðanna samkvæmt leigusamningunum hafi verið mjög takmörkuð þegar hið nýja deiliskipulag tók gildi. Þá segja matsmenn að við mat á því verðmætatapi sem stefnendur hafi orðið fyrir þegar breytt aðal- og deiliskipulag tók gildi fyrir Vatnsendasvæðið verði að líta til þróunar fasteignamatsverðs á þessu svæði sérstaklega. Þær breytingar sem voru gerðar í kjölfar nýs skipulags hafi leitt til verulegrar verðmætisaukningar á því landsvæði sem skipulagið taki til. Matsmenn hafi kynnt sér framboð af lóðum á eftirsóttum svæðum í sumarhúsabyggðum í nágrenni Reykjavíkur og hafi haft verð þeirra til hliðsjónar við ákvörðun bóta. Loks segir í matsgerðinni að við ákvörðun bóta vegna skerðingar á lóðarleiguréttindunum sé eðlilegt að tekið sé tillit til kostnaðar við öflun sambærilegra lóða af svipaðri stærð og þá sé sérstaklega haft í huga hversu langur leigutími var eftir þegar rétthafar voru sviptir afnotunum. Stefndi fékk dómkvadda tvo matsmenn til að meta virði leiguréttinda stefnenda samkvæmt leigusamningunum „með hliðsjón af takmörkuðum nýtingarheimildum með hliðsjón af ákvæðum 1. og 4. gr. leigusamningsins“. Niðurstaða matsmanna, þeirra Gunnars Sv. Friðrikssonar og Magnúsar Emilssonar, í matsgerð dagsettri 29. febrúar 2012, var að miðað við framkomnar forsendur hafi verðmæti leiguréttinda stefnenda, að teknu tilliti til 1. og 4. gr. samninganna verið lítil sem engin í september 2006. Þeir telja svarið við matsspurningunni því vera 0 krónur. Í forsendum fyrir niðurstöðunni segir meðal annars að ekki verði hjá því komist að líta til þess að í 4. gr. lóðarleigusamninganna um spildurnar komi fram að landeiganda sé heimilt að segja samningunum upp með eins árs fyrirvara. Hafi þessi stutti uppsagnarfrestur eðli málsins samkvæmt töluverð áhrif á verðmæti hins metna þó svo að samningarnir séu til 99 ára og tæp 50 ár séu eftir af leigutímanum. Þá hafi takmarkaður nýtingarréttur hins metna einnig veruleg áhrif á verðmæti spildnanna en fram komi í 1. gr. samninganna að engar skepnur megi hafa á landinu og ekki reka þar verslun eða greiðasölu. Þá segir einnig að í leigusamningunum sé ekki kveðið á um byggingarrétt og samkvæmt upplýsingum sem matsmenn hafi aflað sér hafi ekkert leyfi verið gefið út til byggingar á landspildunum og því sé aðeins hægt að nýta hið metna til útivistar og ræktunar. Því verði notin að teljast mjög takmörkuð. Matsgerð sú sem stefndi aflaði og nefnd er hér að framan er ekki yfirmatsgerð sem aflað var til að hnekkja matsgerð þeirri sem stefnendur öfluðu, heldur hliðsett matsgerð sem byggð er á þeim forsendum sem stefndi lagði fyrir matsmennina sem matsbeiðandi og byggðu á ætluðum takmörkunum samkvæmt efni 1. og 4. gr. í leigusamningum um lóðirnar við Vatnsendablett númer 381 og 382. Þær forsendur eru samkvæmt matsbeiðni stefnda reistar á því að enginn byggingarréttur hafi verið til staðar á lóðunum, að 50 ár séu liðin af leigutímanum og að landið hafi ekki verið nýtt með neinum hætti svo vitað sé. Ákvæði 4. gr. í leigusamningum um lóðirnar fjallar um heimild landeiganda til að segja upp leiguafnotum af landspildunum í því skyni að nýta landið í eigin þágu, gegn því skilyrði að kaupa hús og önnur mannvirki eftir mati óvilhallra manna. Slíkri uppsögn var ekki beint að lóðarleiguhöfum, en með því að fullyrða í matsbeiðni að byggingarréttur væri ekki til staðar á lóunum batt stefndi hendur matsmanna án heimildar og út fyrir efni leigusamninganna, enda verða slíkar takmarkanir ekki leiddar af efni samninganna sem þvert á móti tryggja lóðarleiguhafa kaupskyldu landeiganda á húsum og mannvirkjum færi svo að samningunum yrði sagt upp samkvæmt skýrri heimild þar um. Að mati dómsins eiga því ekki við í málinu forsendur byggðar á ákvæðum 1. eða 4. gr. í leigusamningum um lóðirnar eða tilgreindar takmarkaðar matsforsendur af hálfu stefnda í matsbeiðni hans og breytir síðari uppsögn stefnda til stefnenda á leiguafnotunum þar engu um. Af þessu leiðir að ekki er með nokkru móti unnt að byggja niðurstöðu í máli þessu á matsgerð þeirri sem stefndi aflaði. Eins og fram er komið hefur Hæstiréttur Íslands með dómi sínum í málinu númer 334/2009 fallist á að stefndi sé bótaskyldur vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti stefnenda sem þau urðu fyrir vegna skipulags og uppbyggingar Hvarfahverfis í Kópavogi. Málið var höfðað á grundvelli heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og bótaskylda stefnda viðurkennd að kröfu stefnenda málsins. Samkvæmt því verður að líta svo á að stefnendur hafi undir rekstri fyrrnefnds hæstaréttarmáls sýnt fram á að þeir hafi haft lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni þeirra réttinda sem um ræðir og auk þess leitt að því líkur að þau hafi orðið fyrir tjóni við að missa leigurétt sinn að lóðunum, enda er óhjákvæmilegt skilyrði slíkrar málssóknar að stefnandi sýni fram á að hann hafi beðið tjón og hvert tjónið sé, það er í hverju það sé fólgið, þótt ákvörðun bótafjárhæðar bíði, og á hvern hátt tjónið hafi orsakast af þeim atvikum sem talin eru valda bótaábyrgð. Umrætt tjón hafa stefnendur nú fengið staðfest með þeirri matsgerð sem stefnendur málsins öfluðu. Hefur matsgerðin fullt sönnunargildi um tjón stefnenda og verður hún lögð til grundvallar dómi í máli þessu þrátt fyrir andmæli stefnda. Stefndi átti þess kost að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við matsmenn sem hann og gerði. Þá átti stefndi þess einnig kost að afla yfirmatsgerðar og freista þess þannig að hnekkja matsgerð stefnenda. Það gerði stefndi ekki og verður að bera hallann af því. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að taka beri til greina kröfur stefnenda um greiðslu skaðabóta fyrir missi leiguréttar þeirra að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 eins og nánar greinir í dómsorði. Varakrafa stefnda um lækkun dómkröfu stefnenda kemur ekki til álita. Þá hefur það ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins að fjalla um sjónarmið stefnenda að baki kröfu þeirra um skaðabætur sem byggðar eru á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, jafnræðisreglu stjórnskipunarréttarins, sbr. 65. gr. Stjórnarskrárinnar eða reglunni um réttmætar væntingar. Stefnendur krefjast aðallega dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af umkrafinni fjárhæð skaðabóta frá 9. nóvember 2006 til greiðsludags, en til vara er krafist vaxta samkvæmt 8. gr. laganna frá 9. október 2006 til 7. apríl 2012 og dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í aðalkröfu stefnenda er upphafstími dráttarvaxtakröfu þeirra miðaður við þann dag þegar stefnendur sendu stefnda bréf og kröfðust greiðslu á bótum vegna skerðingar lóðarleiguréttinda þeirra. Ekki er fallist á þessa kröfu stefnenda enda uppfyllir kröfugerð stefnenda í nefndu bréfi ekki skilyrði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fallist er á kröfu stefnenda um að stefndi greiði stefnendum vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2006 og til 1. mars 2013, þegar mánuður var liðinn frá því mál þetta var höfðað, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gögn málsins styðja ekki þá fullyrðingu stefnenda að matsgerð þeirra hafi verið kynnt stefnda 7. apríl 2012 og verður því ekki fallist á kröfu stefnenda um að upphafstími dráttarvaxta verði miðaður við 7. maí sama ár. Eftir framangreindum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað með þeim hætti sem greinir í dómorði. Dóm þennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. D ó m s o r ð Stefndi, Kópavogsbær, greiði stefnendunum Halldóri Á. Arnórssyni, Þórarni Arnórssyni og Sjöfn Arnórsdóttur 7.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2006 til 1. mars 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi, Kópavogsbær, greiði stefnendunum Ingibjörgu Kolbeinsdóttur, Margréti Kolbeinsdóttur, Elísabetu Kolbeinsdóttur, Halldóru French og Kolbeini Kolbeinssyni 7.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2006 til 1. mars 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendunum Halldóri Á. Arnórssyni, Þórarni Arnórssyni og Sjöfn Arnórsdóttur sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað og Ingibjörgu Kolbeinsdóttur, Margréti Kolbeinsdóttur, Elísabetu Kolbeinsdóttur, Halldóru French og Kolbeini Kolbeinssyni sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 8/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð
Ú ehf. lýsti kröfu í bú bankans L hf. og byggði einkum á því að bankinn hefði brugðist þeirri skyldu að selja nánar tiltekin hlutabréf í eigu Ú ehf. í framhaldi af samtali fyrirsvarsmanns félagsins við fulltrúa bankans, sem sá bæði um eignastýringu fyrir Ú ehf. og fyrirsvarsmann félagsins. Fyrir lá að bankinn hafði selt hlutabréf í eigu fyrirsvarsmannsins en ekki Ú ehf. Héraðsdómur hafnaði kröfu Ú ehf. þar sem ekki lá fyrir að félagið hefði gefið bankanum fyrirmæli um sölu umræddra hlutabréfa. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 2012. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa sín að fjárhæð 42.579.507 krónur verði viðurkennd við slit varnaraðila og henni skipað í réttindaröð aðallega samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, en til vara samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Útgerðarfélagið Frigg ehf., greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 304/1998
Skuldabréf Framsal Aðild
G gerði kröfu á hendur A og S á grundvelli skuldabréfs sem gefið var út 2. apríl 1997 af A með sjálfskuldarábyrgð S auk annars manns. Við útgáfu bar bréfið ekki með sér nafn kröfuhafa, en það var í kjölfarið afhent Í. Kvaðst G hafa eignast bréfið frá Í um miðjan apríl 1997. Bú Í var tekið til gjaldþrotaskipta í lok febrúar 1998. Á bakhlið skuldabréfsins var fært að það hafi verið framselt B, en auk framsalsins var rituð aftan á bréfið yfirlýsing þess efnis að Í takist á hendur sjálfskuldarábyrgð á bréfinu og sé heimilt að skuldfæra við greiðslufall eða mótmæli. Undir yfirlýsingunni var dagsetningin 22. apríl 1997, stimpill Í og nafnritun forráðamanns Í. B hafði gefið yfirlýsingu um að hann hefði ekki keypt eða eignast skuldabréfið, en ekki lágu fyrir yfirlýsingar Í sem staðfestu að bréfið hefði verið framselt G. Talið var að þrotabú Í væri eigandi skuldabréfsins samkvæmt hljóðan þess og gegn því hefði G ekki sannað eignarrétt sinn að bréfinu. Var málið því höfðað af röngum aðila og voru A og S sýknaðir af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. júlí 1998. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms með þeirri breytingu, að höfuðstóll kröfu sinnar lækki um 29.148 krónur og að hún lækki jafnframt um 200.000 krónur miðað við 1. desember 1997 vegna innborgunar annars áfrýjenda. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi sækir kröfu sína í málinu á hendur áfrýjendum í skjóli skuldabréfs, sem gefið var út 2. apríl 1997 af áfrýjandanum Allrahanda/Ísferðum ehf. með sjálfskuldarábyrgð hins áfrýjandans auk annars manns. Við útgáfu bar bréfið ekki með sér nafn kröfuhafa, en óumdeilt er að það var í kjölfarið afhent Íslandsdekki ehf. Kveðst stefndi hafa eignast bréfið frá því félagi um miðjan apríl 1997. Bú Íslandsdekks ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 27. febrúar 1998. Málið er rekið samkvæmt reglum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Á bakhlið nefnds skuldabréfs er fært, að það sé framselt Búnaðarbanka Íslands hf., en auk þess takist undirritaður á hendur sjálfskuldarábyrgð á bréfinu og sé heimilt „að skuldfæra við greiðslufall eða mótmæli.“ Undir þessu er dagsetningin 22. apríl 1997, stimpill Íslandsdekks ehf. og nafnritun forráðamanns félagsins. Telja áfrýjendur þessa áritun sýna að bréfið sé nú nafnbréf, þótt það hafi verið handhafabréf í upphafi. Sé eigandinn samkvæmt hljóðan bréfsins Íslandsdekk ehf. eða Búnaðarbanki Íslands hf. Málið sé því höfðað af röngum aðila, sbr. a. lið 1. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991. Í héraðsdómi er getið um yfirlýsingar Búnaðarbanka Íslands hf., þar sem fram kemur að bankinn hafi ekki keypt eða eignast skuldabréfið með öðrum hætti. Ekkert er hins vegar fram komið frá forráðamönnum Íslandsdekks ehf., sem staðfesti að bréfið hafi verið framselt stefnda. Að virtri áðurnefndri skýringu Búnaðarbanka Íslands hf. er Íslandsdekk ehf., nú þrotabú þess félags, eigandi skuldabréfsins samkvæmt hljóðan þess. Gegn því hefur stefndi ekki sannað eignarrétt sinn að bréfinu. Málið er því höfðað af röngum aðila og verður ekki komist hjá að sýkna áfrýjendur af kröfum stefnda. Skal stefndi jafnframt greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Allrahanda/Ísferðir ehf. og Sigurdór Sigurðsson, eru sýknir af kröfum stefnda, Gúmmívinnslunnar hf. Stefndi greiði hvorum áfrýjenda samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 15. og 24. október 1997, af Gúmmívinnslunni hf., Réttarhvammi 1, Akureyri gegn Allrahanda/Ísferðum ehf., Funahöfða 17, Reykjavík og Sigurdóri Sigurðssyni, Hlaðbrekku 22, Kópavogi. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 4.056.681 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 1997 til greiðsludags. Þess er krafist að dæmt verði að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. maí 1998, en síðan árlega þann dag. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður sem beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. degi eftir dómsuppsögu og til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að dráttarvextir leggist við tildæmdan málskostnað á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum frá upphafsdegi vaxtanna. Málsástæður Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar í málinu á skuldabréfi útgefnu 2. apríl 1997 af stefnda, Allrahanda/Ísferðum ehf., upphaflega að fjárhæð 4.000.000 króna. Samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins skyldi endurgreiða lánið með 36 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 1. maí 1997. Skyldi greiða breytilega meðaltalsvexti af skuldabréfinu samkvæmt ákvörðun Búnaðarbanka Íslands, þá 8,2%. Heimild sé í skuldabréfinu til þess að gjaldfella eftirstöðvar skuldabréfsins ef ekki sé staðið í skilum með greiðslur af bréfinu. Ákvæði sé í bréfinu um hæstu lögleyfðu dráttarvexti af vanskilum skuldarinnar. Skuldabréfið sé gefið út til handhafa. Stefnandi, Gúmmívinnslan hf., sé handhafi og eigandi skuldabréfsins. Stefndi, Sigurdór Sigurðsson og Þórir Garðarsson, hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldarinnar, en Þóri Garðarssyni sé ekki stefnt að svo stöddu þar sem hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 7. júlí 1995 og hafi skiptum lokið 9. febrúar 1996 þar sem búið hafi verið eignalaust. Ábyrgðaraðila, Íslandsdekki ehf., sé ekki stefnt að svo stöddu. Þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir hafi ekki verið staðið í skilum með greiðslur af bréfinu frá og með gjalddaga 1. maí 1997. Stefnufjárhæðin sundurliðast þannig. Stefnandi rekur mál þetta samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 Af hálfu stefndu er því mótmælt að umstefnt skuldabréf sé ógreitt. Við athugun á bókhaldsgögnum stefnda, Allrahanda/Ísferða ehf., hafi komið í ljós að krafa stefnanda hafi að fullu verið greidd 15. júlí 1997 með því að Íslandsdekkjum ehf., sem handhafa og kröfuhafa samkvæmt skuldabréfinu, hafi verið greidd krafan með nýju skuldabréfi. Fulltrúa stefnda, Allrahanda/Ísferða ehf., hafi ekki verið þetta ljóst er hann hafi greitt 1. desember 1997 innborgun til lögmanns stefnanda. Málsástæður stefndu eru þær að stefnandi eigi enga kröfu á hendur þeim en aftur á móti skuldi stefnandi stefnda, Allrahanda/Ísferðum ehf., innborgun 1. desember 1997, er stefndi hafi greitt í rangri trú um skuld sína. Geri stefnandi því kröfu um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar ásamt vöxtum frá greiðsludegi. Ennfremur sé á það bent að framlagt skuldabréf sé útgefið til Íslandsdekks ehf. sem jafnframt hafi tekið við greiðslu á andvirði þess, sbr. það sem að ofan er rakið. Skuldabréfið hafi ekki verið framselt stefnanda máls þessa og því sé mál þetta höfðað af röngum aðila, sbr. 1. mgr. a-lið 118. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Af hálfu stefndu er sýknukrafa á því byggð að skuldabréf það sem stefnandi byggir kröfur sínar á hafi verið greitt 15. júlí 1997, sbr. kvittun á dskj. nr. 7. Þá er jafnframt á því byggt að mál þetta sé höfðað af röngum aðila. Framlagt skuldabréf er útgefið af Allrahanda/Ísferðum ehf. 2. apríl 1997. Reitur á skuldabréfinu, þar sem gert er ráð fyrir að nafn kröfuhafa sé ritað, er óútfylltur og ber því að líta svo á að bréfið hafi verið útgefið sem handhafabréf. Á bakhlið bréfsins er áritun, stimpill, undirrituð af Íslandsdekki ehf. Þar segir að skuldabréfið sé framselt Búnaðarbanka Íslands og segir jafnframt að undirritaður takist á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfinu. Stefnandi hefur lagt fram í málinu yfirlýsingar frá Búnaðarbanka Íslands og hefur þeim ekki verið mótmælt sem óstaðfestum. Þar segir að Búnaðarbanki Íslands hafi ekki keypt eða eignast með öðrum hætti umstefnt skuldabréf. Í yfirlýsingu Gests Jónssonar deildarstjóra útlánadeildar Búnaðarbankans á Akureyri er í upphafi lýst umstefndu skuldabréfi. Síðan segir: „Að beiðni Gúmmívinnslunnar hf. á Akureyri, sendum við þann 17.04.1997 framangreint skuldabréf í Melaútibú Búnaðarbankans til undirskriftar ábyrgðarmanns. Þann 23.04.97 móttókum við skuldabréfið aftur og skráðum það til innheimtu hjá okkur að beiðni Gúmmívinnslunnar hf. Þann 23.09.1997 tók Gúmmívinnslan hf. skuldabréfið úr innheimtu hjá bankanum.” Telja verður upplýst, samkvæmt þeim gögnum er fyrir liggja, að Búnaðarbankinn hafi aldrei eignast skuldabréfið og því mistök að ekki var strikað yfir setningu í stimpli á bakhlið þar sem segir að skuldabréfið sé framselt Búnaðarbanka Íslands. Telja verður einnig upplýst, samkvæmt nefndum yfirlýsingum, að umstefnt skuldabréf var í innheimtu hjá Búnaðarbanka Íslands á Akureyri frá 17. apríl 1997 til 23. september 1997. Þykir því sýnt að Íslandsdekk ehf. hafði ekki vörslur bréfsins þegar félagið gaf út kvittun um greiðslu skuldabréfs að fjárhæð 4.000.000 króna, útgefið 2. apríl 1997, og gat því ekki tekið við greiðslu á umstefndu skuldabréfi. Eins og áður segir, ber að líta á framlagt skuldabréf sem handhafabréf. Stefnandi hefur handhöfn skuldabréfsins og þykir með því, sem að framan er rakið, hafa sýnt fram á eignarrétt sinn að skuldabréfinu og telst því réttur aðili að máli þessu. Ber því að taka kröfur stefnanda til greina. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 200.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Allrahanda/Ísferðir ehf. og Sigurdór Sigurðsson, greiði in solidum stefnanda, Gúmmívinnslunni hf., 4.056.681 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. maí 1997 til greiðsludags og 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 275/2007
Kærumál Hæfi dómara
Héraðsdómari í máli, sem K hf., O hf. og S hf. höfðuðu gegn S og Í var ekki talinn vanhæfur til að fara með málið á grundvelli g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Var kröfu félaganna um að dómarinn viki sæti því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 9., 7. og 14. maí 2007, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2007, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari viki sæti í máli, sem sóknaraðilar hafa höfðað gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og dómaranum gert að víkja sæti í málinu. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki liggja fyrir atvik eða aðstæður, sem geta valdið því að héraðsdómarinn verði talin vanhæf til að fara með framangreint mál vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Ber því að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ker hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungur hf., greiði óskipt varnaraðilum, Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 23. apríl sl., er höfðað af Keri hf., Suðurlandsbraut 18, Reykjavík, Olíuverslun Íslands hf., Sundagörðum 2, Reykjavík og Skeljungi hf., Hólmaslóð 8, Reykjavík, á hendur Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, með stefnum birtum 29. júní 2005, 28. júlí 2005 og 27. júlí 2005, en málin voru sameinuð í fyrirtöku 28. febrúar 2006. Í þessum þætti málsins eru kröfur stefnanda, Olíuverslunar Íslands hf., að Sigrún Guðmundsdóttir dómari víki sæti í máli þessu, sbr. g lið 5. gr. laga um meðferð einkamála og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 70. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Aðrir stefnendur taka undir kröfugerð þessa og lagarök. Stefndu andmæla kröfum stefnenda. Lögmaður Olíuverslunar Íslands hf. tók fram að hann telji „að stefnendur hafi áhyggjur af því að mótaðar skoðanir dómara, sem komið hafi fram í skaðabótamálum sem nýlega hafi verið dæmd, komi í veg fyrir að mál þetta verði höndlað þannig að hlutleysis væri gætt.“ Sérstaklega vísar lögmaðurinn til eftirfarandi atriðis úr sératkvæði dómarans í dómi frá 16. febrúar sl. í málinu nr. E-4914/2005: Sigurður Hreinsson gegn Keri hf., en þar segir: „Telja verður að samráðið og hinar samstilltu aðgerðir olíufélaganna hafi verið gerðar í tekjuöflunarskyni, beint eða óbeint, enda ekki aðrar fullnægjandi skýringar fyrir hendi. Þá þykir fákeppni ekki skipta hér máli því hún er með sama hætti háð ákvæðum 10. gr. laga nr. 8/1993. - Samkvæmt þessu aflaði stefndi sér ólögmæts ávinnings með því að fella ávinninginn inn í söluverð á bensíni og olíu. Svarar þessi ólögmæti ávinningur til tjóns stefnanda.“ Af hálfu Kers hf. er einnig vísað til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 13. desember 2006 í málinu nr. 2008/2006: Strætó bs. gegn stefnendum, þar sem segir: „Samkvæmt framansögðu er það álit dómsins að gögn málsins bendi eindregið til þess að þær fjárhæðir, sem forsvarsmenn stefndu sammæltust um að skipta á milli sín við útboðið 3. júní 1996 við sölu á hverjum lítra af eldsneyti, hafi svarað til fjárhæða sem voru umfram eðlilega framlegð við sölu á gasolíu til stefnanda samkvæmt forsendum útboðsins.“ Þá er tekið fram af hálfu Olíuverslunar Íslands hf., að dómarinn hafi, ásamt sérfróðum meðdómara, dæmt annan upphafstíma dráttarvaxta í málum Strætó bs. og Reykjavíkurborgar gegn stefnendum en Skúli Magnússon héraðsdómari. Einnig hafi dómarinn skilað sératkvæði í máli Sigurðar Hreinssonar gegn Keri hf., þar sem bætur voru ákveðnar hærri en í atkvæði Skúla Magnússonar héraðsdómara og sérfróðs meðdómara, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 16. febrúar sl. Niðurstaða. Þau mál, sem dómarinn hefur dæmt í og stefnendur verið aðilar að, eru mál Reykjavíkurborgar og Strætó bs. Í báðum tilvikum var dómarinn dómsformaður og ásamt henni skipuðu dóminn, þeir Skúli Magnússon héraðsdómari og Friðbjörn Björnsson, löggiltur endurskoðandi. Þá kom dómarinn að máli Sigurðar Hreinssonar gegn Keri hf. eftir að Hæstiréttur Íslands hafði hrundið frávísun á þrautaþrautavarakröfu Sigurðar og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Krafan varðaði bætur að álitum, sbr. dóm héraðsdóms frá 16. febrúar 2007. Héraðsdómararnir Friðgeir Björnsson og Skúli Magnússon ásamt Birgi Þór Runólfssyni dósent, kváðu upp upphaflega dóminn í málinu frá 6. desember 2006. Þar sem Friðgeir Björnsson lét af embætti um síðustu áramót tók dómarinn sæti í dóminum. Þannig er ljóst að afskipti dómarans af málum stefnenda eru mun minni en Skúla Magnússonar héraðsdómara. Öll þessi mál eiga það sammerkt að gerðar voru kröfur um að stefnendur yrðu dæmdir til greiðslu skaðabóta. Í málum Reykjavíkurborgar og Strætó bs. var ágreiningslaust á milli málsaðila, eins og segir í greinargerð lögmanns eins olíufélaganna: „að samráð olíufélaganna hafi brotið í bága við ákvæði 10. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 svo sem nánar er rakið í ákvörðun samkeppnisráðs í máli nr. 21/2004 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2004. Ágreiningur málsaðila lýtur hins vegar að því hvort samstarf olíufélaganna hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda.“ Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að svo hafi verið og dæmdi stefnendur til greiðslu bóta.
Mál nr. 222/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur Skuldabréf Afleiðusamningur Gagnkrafa
Ó lýsti tveimur skaðabótakröfum við slit G hf. sem slitastjórn félagsins hafnaði og var ágreiningi aðila vísað til úrlausnar héraðsdóms. Ó, sem gert hafði samning um einkabankaþjónustu við G hf., hélt því fram að starfsmenn G hf. hefðu valdið honum tjóni með saknæmri háttsemi sinni annars vegar í tengslum við kaup Ó á skuldabréfi útgefnu af L ehf. og hins vegar vegna framvirkra kaupa Ó á skuldabréfi og samnings um gjaldeyrisstýringu sem endað hafi með tapi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, kom fram að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 472/2012 hefði því verið slegið föstu í sambærilegu máli að G hf. hefði brotið gegn 4., 5., 6. og 9. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti í tengslum við útboð skuldabréfa L ehf. Engin rök væru til þess að horfa framhjá fordæmisgildi þess dóms og var því talið sannað að starfsmenn G hf. hefðu valdið Ó tjóni vegna kaupa á umræddu skuldabréfi L ehf. Var því fallist á fyrri skaðabótakröfu Ó eins og hún var sett fram og hún viðurkennd sem almenn krafa við slit G hf. Hins vegar var talið að G hf. hefði sýnt fram á að Ó hafi aldrei greitt þá fjármuni sem hann krafðist bóta fyrir vegna framvirkra kaupa á skuldabréfi og framlags til gjaldeyrisstýringar í tengslum við uppgjör á þeim kaupum og að Ó hefði því ekki orðið fyrir tapi. Var seinni skaðabótakröfu Ó af þeim sökum hafnað. Í málinu hafði G hf. uppi gagnkröfu sem laut að óuppgerðu tapi sem varð á áðurgreindum afleiðuviðskiptum en hluti þeirra skulda hafði verið færður inn í samning um gjaldeyrisstýringu. Var talið, að túlka yrði forsendur áðurgreinds dóms Hæstaréttar á þann veg, að G hafi við gerð samnings um afleiðuviðskipti aðila í þessu máli brotið gegn 4., 5. og 9. gr. laga nr. 33/2003. Var samningurinn af þeim sökum talinn óskuldbindandi fyrir Ó og krafa hans um sýknu af gagnkröfu G hf. tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2013, þar sem krafa að höfuðstól 12.407.240 krónur, sem varnaraðili lýsti við slit sóknaraðila, var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., annarri kröfu varnaraðila að höfuðstól 41.000.000 krónur hafnað og gagnkröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila að fjárhæð 46.996.632 krónur einnig hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila að fjárhæð 12.407.240 krónur verði hafnað við slit sóknaraðila, en staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um kröfu varnaraðila að fjárhæð 41.000.000 krónur. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða sér 46.996.632 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2009 til greiðsludags. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 22. mars 2013. Hann krefst þess að krafa sín á hendur sóknaraðila að fjárhæð 41.000.000 krónur auk nánar tilgreindra vaxta verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Að öðru leyti krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hann krefst að hækkaður verði frá því, sem þar var ákveðið. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað, sem ákveðinn er með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Glitnir hf., greiði varnaraðila, Ottó Birni Ólafssyni, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 247/1999
Kærumál Sakarauki Frávísunarúrskurður staðfestur
J og M sakaukastefndu SI, ST, Þ og G vegna máls sem þeir höfðu áður höfðað. Talið var að J og M hefðu ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þeim yrði ekki metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur á hendur SI, ST, Þ og G í upphaflega málinu. Var því staðfestur úrskurður héraðsdómara um að vísa sakaraukningunni sjálfkrafa frá dómi með vísan til 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 25. maí 1999, þar sem sakaukasök sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka sakaraukningu þeirra til efnislegrar meðferðar. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins þingfestu sóknaraðilar 3. mars 1999 mál á hendur Ágústi Sigurðssyni, Ásgerði Pálsdóttur, Glaumbæ ehf., Brynjólfi Friðrikssyni, Óskari Ólafssyni, Gróu M. Lárusdóttur, Framleiðsluráði landbúnaðarins, landbúnaðarráðuneytinu og fjármálaráðuneytinu. Með sakaukastefnu, sem var birt 23., 24. og 29. sama mánaðar, beindu sóknaraðilar fyrst kröfum að varnaraðilum í tengslum við það mál. Sóknaraðilar hafa ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þeim verði ekki metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur á hendur varnaraðilum þegar í upphaflega málinu. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 457/2010
Hlutafélag Ábyrgð Skipti Aflahlutdeild Tómlæti Dráttarvextir
S ehf. seldi VG ehf. bátinn B í janúar 2004, en við söluna voru undanskildar veiðiheimildir, aflahlutdeildir og aflamark sem bátnum kynni að verða úthlutað. Síðar var bátnum í tvígang úthlutað aflamarki auk varanlegrar aflahlutdeildar. Eftir söluna var VG ehf. breytt í hlutafélag, því skipt upp í tvö félög á árinu 2006, sbr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, og annað tveggja viðtökufélaga loks yfirtekið af B ehf. á árinu 2007. Skuldbindingar VG ehf. gagnvart S ehf. komust þannig í hendur B ehf. Í málinu krafði S ehf. B ehf. um greiðslu á andvirði aflamarks og varanlegrar aflahlutdeildar sem B ehf. hefði haft af sér eftir sölu bátsins, en aðilar deildu einkum um það hvort krafa S ehf. væri niður fallinn vegna tómlætis. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að 133. gr. laga nr. 2/1995 veiti heimild til skiptingar félags með nánar tilgreindum aðferðum, en kröfuhöfum sé jafnframt veitt vernd gegn tjóni af völdum skiptingar með óskiptri ábyrgð þátttökufélaganna á þeim skuldbindingum sem til staðar voru. Þá var meðal annars rakið hvernig S ehf. hefði hlutast til um dómkvaðningu matsmanns í desember 2008, til að meta tjón sitt, og sent B ehf. innheimtubréf í júní 2009, sem reist var á niðurstöðum matsins. Með vísan til þessa og málavaxta að öðru leyti hafnaði Hæstiréttur því að krafa S ehf. væri fallin niður vegna tómlætis og tók hana til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júlí 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 17.723.214 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 983.500 krónum frá 1. september 2004 til 1. september 2005, af 1.924.164 krónum frá þeim degi til 3. desember 2007, en af 17.723.214 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svavari Þorsteinssyni og Ólafi Thóroddsen var stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Í XIV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög er að finna ákvæði um samruna, breytingu hlutafélags í einkahlutafélag og skiptingu. Við skiptingu hlutafélags taka fleiri en eitt hlutafélag eða einkahlutafélag við öllum eignum og skuldum hlutafélags gegn endurgjaldi til hluthafa félagsins sem skipt er, eða að skipting verður þannig að eitt eða fleiri félög taki við hluta af eignum og skuldum þess, sbr. 1. mgr. 133. gr. laganna. Þar segir einnig að viðtaka eigna og skulda geti farið fram án samþykkis lánardrottna. Í 2. mgr. greinarinnar eru nánari ákvæði um framkvæmd við skiptingu félags auk þess sem vísað er til annarra ákvæða laganna eftir því sem talið er eiga við. Í 3. mgr. er síðan að finna sérstaka ábyrgðarreglu en þar segir: „Ef kröfuhafi í félaginu, sem tekið hefur þátt í skiptingunni, fær ekki fullnustu kröfu sinnar í því félagi sem kröfuna skal greiða ber hvert hinna þátttökufélaganna óskipta ábyrgð á skuldbindingum sem stofnast höfðu þegar upplýsingar um skiptingaráætlunina voru birtar. Ábyrgð hinna viðtökufélaganna takmarkast þó við nettóverðmæti þess sem við bættist í hverju einstöku viðtökufélagi þegar áætlunin var birt en ábyrgð félagsins, sem skipt er og heldur áfram starfsemi, takmarkast við nettóverðmæti þess sem var eftir í félaginu á sama tíma.“ Í héraðsdómi segir ranglega að einkahlutafélagið Valdimar Geirsson hafi sætt skiptingu. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að félaginu hafi verið breytt í hlutafélag fyrir skiptingu í því skyni að því yrði skipt eftir framangreindum ákvæðum laga nr. 2/1995. Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum er að öðru leyti nægilega lýst í héraðsdómi. Samkvæmt framansögðu veitir 133. gr. laga nr. 2/1995 heimild til skiptingar félags með nánar tilgreindum aðferðum en kröfuhöfum er jafnframt veitt vernd gegn tjóni af völdum skiptingar með óskiptri ábyrgð þátttökufélaganna á þeim skuldbindingum sem til staðar voru. Eins og fram kemur í héraðsdómi var Útgerðarfélagið Kalmannsvík ehf. stofnað vegna skiptingar Valdimars Geirssonar hf. Síðar varð samruni stefnda, með réttindum og skyldum, við það félag og annað félag, Eyrar ehf. Áfrýjandi vefengir ekki þá fullyrðingu í málsvörn stefnda að eigendur hlutafjár í stefnda hafi verið grandlausir um rétt áfrýjanda við þann samruna. Það atriði hefur á hinn bóginn ekki þýðingu við úrlausn málsins þar sem stefndi tók við skuldbindingum Valdimars Geirssonar hf. við samrunann hvað sem vitneskju hluthafa leið um einstakar kröfur samkvæmt 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, er fallist á með áfrýjanda að skuldbinding Valdimars Geirssonar ehf. gagnvart áfrýjanda varðandi aflahlutdeild hafi stofnast þegar upplýsingar um skiptingaráætlunina voru birtar í Lögbirtingarblaðinu 3. nóvember 2006. Skiptir þá ekki máli hvenær aflaheimildum eða aflahlutdeild var úthlutað til hins selda báts. Því er fallist á að krafa áfrýjanda eigi undir reglu 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 og getur áfrýjandi því beint kröfu sinni að stefnda. Með hinum áfrýjaða dómi var á hinn bóginn komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti við að halda kröfu sinni fram. Í héraðsdómi er nægilega rakið til hvaða aðgerða áfrýjandi greip til verndar kröfu sinni eftir framangreinda birtingu í Lögbirtingarblaðinu. Eins og þar kemur fram óskaði áfrýjandi meðal annars dómkvaðningar matsmanns 5. desember 2008 til að meta hvert hafi verið nettóverðmæti þess sem við bættist hjá Útgerðarfélaginu Kalmannsvík ehf. við birtingu skiptingaráætlunar Valdimars Geirssonar hf. á árinu 2006. Var matsmaður kvaddur til verksins 20. janúar 2009. Stefndi var einn af matsþolum og hefur hann ekki andmælt niðurstöðum matsins, sem er grundvöllur höfuðstóls fjárkröfu áfrýjanda. Þá sendi áfrýjandi stefnda innheimtubréf 23. júní 2009. Að þessu virtu og málavöxtum að öðru leyti telst áfrýjandi ekki hafa sýnt af sér tómlæti sem valdi því að krafa hans sé niður fallin. Verður stefndi því dæmdur til að greiða áfrýjanda höfuðstól kröfu hans. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 er rétt að upphafstími dráttarvaxta miðist við 23. júlí 2009 er liðinn var mánuður frá því að áfrýjandi sendi stefnda innheimtubréf sitt. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Við ákvörðun hans verður litið til kostnaðar sem áfrýjandi hafði af öflun framangreindrar matsgerðar. Dómsorð: Stefndi, Bergur-Huginn ehf., greiði áfrýjanda, Sólbergi ehf., 17.723.214 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júlí 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 26. apríl 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 1. mars sl., er höfðað með stefnu birtri 19. ágúst sl. Stefnandi er Sólberg ehf., kt. 480497-2369, Góuholti 8, Ísafirði. Stefndi er Bergur-Huginn ehf., kt. 560384-0179, Geirseyri, Vestmannaeyjum. Réttargæslustefndu eru Svavar Þorsteinsson, kt. 061065-3189, Móbergi 8, Hafnarfirði og Ólafur Thóroddsen, hrl., kt. 141045-4319, Síðumúla 33, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að að greiða 17.723.214 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.. gr. laga nr. 38/2001 af 983.500 krónum frá 1. september 2004 til 1. september 2005, en af 1.924.164 krónum frá 1. september 2005 til 3. desember 2007, en af stefnufjárhæð frá 3. desember 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu, að mati dómsins. Réttargæslustefndu skiluðu greinargerðum í málinu en gera ekki sjálfstæðar kröfur og engar kröfur eru gerðar á hendur þeim. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi seldi Valdimar Geirssyni ehf. bátinn Báru ÍS-66, skipaskrárnúmer 1148, í janúar 2004. Kom fram í kaupsamningi að báturinn væri mikið skemmdur eftir tjón sem orðið hafi á honum tæpum tveimur árum áður. Kaupverðið var 1.500.000 krónur og fylgdi honum búnaður svo og leyfi til veiða í atvinnuskyni samkvæmt lögum nr. 38/1990. Í kaupsamningi kom fram að engar veiðiheimildir, aflahlutdeildir eða aflamark fylgdi með í kaupunum, auk þess voru undanskildar kaupunum þær veiðiheimildir, aflahlutdeildir og aflamark sem bátnum kynni að verða úthlutað og byggðust á veiðum hans fyrir afhendingu eða á grundvelli þeirra heimilda sem verið hefðu á bátnum. Sambærilegt ákvæði var í afsali sem gefið var út 30. apríl sama ár og eftir sölu bátsins var nafni hans breytt í Sigursæl AK-18. Við sölu bátsins munu hafa verið á honum svokölluð bótaréttindi samkvæmt 9. gr. a laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, en þar er kveðið á um réttindi til sérstakrar úthlutunar aflamarks innan viðkomandi fiskveiðiárs. Eftir sölu bátsins til Valdimars Geirssonar ehf. mun tvívegis hafa verið úthlutað aflamarki til bátsins á grundvelli þessa ákvæðis og tiltekinna reglugerða, til eins fiskveiðiárs í senn, þ.e. 7868 kg af þorski fyrir fiskveiðiárið 2004/2005 og 7856 kg af þorski fyrir fiskveiðiárið 2005/2006. Stefnandi segist ítrekað hafa farið fram á það við forsvarsmann Valdimars Geirssonar ehf. að þessu aflamarki yrði skilað eða verðmæti þess greidd stefnanda en ekki mun hafa orðið við þessari kröfu stefnanda. Með bréfi Fiskistofu í júní 2006 var Valdimar Geirssyni ehf. tilkynnt að úthlutað yrði á bátinn 5857 kg aflamarki í þorski og þá kom fram að um varanlega úthlutun var að ræða með vísan til bráðabirgðaákvæðis III við lög nr. 1/1999 um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Kom fram í bréfinu að þessi úthlutun hafi byggst á rétti sem bundinn hafi verið við Báru ÍS-66 þann 1. desember 1998. Stefnandi ítrekaði beiðni sína um að aflamarki fyrrgreindra fiskveiðiára og varanlegu aflahlutdeildinni yrði skilað til stefnanda eða andvirði aflaheimildanna yrði greitt stefnanda. Ekki var orðið við þessari kröfu stefnanda. Í september 2006 höfðaði stefnandi mál á hendur Valdimar Geirssyni ehf. fyrir Héraðsdómi Vestfjarða og gerði þá kröfu að félaginu yrði gert að þola flutning á þeirri varanlegu aflahlutdeild sem úthlutað hafi verið til Sigursæls AK-18 og þá var gerð krafa um greiðslu vegna þess aflamarks sem úthlutað hafði verið til bátsins á fyrrgreindum fiskveiðiárum á grundvelli þess réttar sem bundinn hafi verið bátnum Báru ÍS-66. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu 6. júní 2007 að Valdimar Geirssyni ehf. væri skylt að þola flutning á fyrrgreindri aflahlutdeild og þá var honum gert að greiða stefnanda 1.924.164 krónur auk dráttarvaxta vegna aflamarksins sem úthlutað hafði verið til bátsins. Við fyrirtöku fjárnáms í september 2007 hjá Valdimar Geirssyni ehf. var því lýst yfir af hálfu félagsins að aflahlutdeildin sem félaginu bæri að afhenda samkvæmt dómi væri ekki lengur fyrir hendi en fjárnám var gert fyrir hinni dæmdu fjárhæð. Var þess því farið á leit við Héraðsdóm Vestfjarða með vísan til 1. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1989 að ákveðin yrði peningagreiðsla úr hendi Valdimars Geirssonar ehf. í stað aflahlutdeildarinnar. Að fenginni matsgerð ákvað dómurinn að félagið skyldi greiða stefnanda 15.799.050 krónur og var árangurslaust fjárnám gert hjá félaginu vegna kröfunnar 7. febrúar 2008. Bú félagsins mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 18. mars sama ár. Í Lögbirtingablaðinu var tilkynnt 3. nóvember 2006 að hlutafélagaskrá hefði borist skiptingaráætlun um að skipta Valdimar Geirssyni ehf. upp í tvö félög samkvæmt skiptingaráætlun dags. 22. september 2006. Yrði stofnað nýtt félag, Kalmansvík ehf., sem tæki við hluta af eignum og skuldum Valdimars Geirssonar ehf. og samkvæmt greinargerð matsmanns ætti skipting félagsins í tvö félög ekki að rýra möguleika lánardrottna félagsins á fullnustu krafna sinna á hendur því. Skiptingin var samþykkt á hluthafafundi 15. desember sama ár og samkvæmt skiptingaráætlun fóru allar aflaheimildir félagsins, þ.m.t. sú aflahlutdeild sem félagið var gert að afhenda stefnanda og báturinn Sigursæll AK-18, yfir í nýja félagið. Hið nýja félag var skráð í upphafi árs 2007 hjá hlutafélagaskrá sem Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf. Eigendur Valdimars Geirssonar ehf. munu hafa selt alla hluti sína í Kalmansvík ehf. í september 2006 en þá hafi félagið verið óstofnað og í skiptingarferli. Kaupandi mun hafa verið Stóriðjan ehf. og mun söluverð hlutanna hafa verið 64.046.682 krónur. Nokkru síðar mun það félag hafa selt alla hluti félagsins til Þorsteins Svavarssonar sem síðan hafi selt hlutina til sonar síns, réttargæslustefnda Svavars. Hann mun hafa selt alla hlutina til Útgerðarfélagsins Kalmansvíkur ehf. til stefnda í janúar 2007 á 84.578.445 krónur. Í Lögbirtingablaðinu 22. júní 2007 var tilkynnt að hlutafélagaskrá hefði borist samrunaáætlun þriggja félaga, hefði stefndi yfirtekið félögin Eyrar ehf., og Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf. Er uppgjörsdagur samrunans sagður 1. janúar 2007 og tók stefndi frá og með þeim degi við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum félaganna. Við skýrslutöku hjá skiptastjóra þrotabús Valdimars Geirssonar ehf. kom fram hjá forsvarsmanni félagsins að þrotabúið væri eignalaust ef undan væri skilinn yfirveðsettur bátur. Þá hafi hann talið að félagið skuldaði einungis Landsbanka Íslands, svo og stefnanda og mun það vera í samræmi við lýstar kröfur í þrotabúið. Stefnandi leitaði atbeina skiptastjóra þrotabúsins í júní 2008 við að fá frekari upplýsingar vegna skiptingar félagsins. Kom fram hjá Konráð Konráðssyni endurskoðanda sem annaðist skiptinguna að öll aflahlutdeild Valdimars Geirssonar ehf. hafi við skiptingu félagsins verið færð yfir í nýja félagið á bókfærðu verði og sú aflahlutdeild sem úthlutað hafi verið til Sigursæls AK-18 í júní 2006 og tilheyrt hafi stefnanda samkvæmt framangreindum dómi hafi ekki verið metin til verðs við skiptinguna. Telur stefnandi ljóst að markaðsverðmæti þeirra aflaheimilda sem færðar hafi verið til Útgerðarfélagsins Kalmansvíkur ehf. við skiptinguna hafi verið miklu meira en bókfært verð aflaheimildanna. Hafi nettóverðmæti þess sem bæst hafi við hjá Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf. við skiptinguna verið miklu meira en bókfært verð í skiptingarreikningi gefi til kynna. Stefnandi taldi nauðsynlegt í ljósi ákvæðis 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að fá dómkvaddan matsmann til að meta nettóverðmæti þess sem bæst hefði við hjá félaginu. Var Þórir Ólafsson, löggiltur endurskoðandi, dómkvaddur til starfans og komst hann að þeirri niðurstöðu 15. júní sl. að nettóverðmæti þess sem við bættist hjá Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf. hafi verið 64.000.000 króna eftir að tekið hefði verið tillit til skulda félagsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi segir kröfu sína byggja á því annars vegar að hún sé vegna verðmætis aflamarks er úthlutað var til bátsins Sigursæls AK-18 í upphafi fiskveiðiáranna 2004/2005 og 2005/2006. Stefnandi telur að sú krafa svari til leiguverðs aflamarks fyrir hvort fiskveiðiár um sig þ.e.a.s. 983.500 krónur vegna fiskveiðiársins 2004/2005, og 940.664 krónur vegna fiskveiðiársins 2005/2006. Hins vegar grundvallist krafan á þeirri aflahlutdeild sem bátnum Sigursæli AK-18 hafi verið úthlutað í júní 2006 með vísan til bráðabirgðaákvæðis III við lög nr. 1/1999 um breytingar á lögum nr. 38/1990. Stefnandi kveður að krafa hans á hendur Valdimar Geirssyni ehf. hafi verið staðfest með framangreindum dómi Héraðsdóms Vestfjarða. Stefnandi byggir á því krafa um afhendingu aflahlutdeildar skv. ofangreindum dómi hafi verið breytt í fjárkröfu með vísan til 1. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1989 með úrskurði dómsins frá 3. desember 2007. Jafnframt telur stefnandi að krafa hans á hendur Valdimar Geirssyni ehf. sé óumdeild og staðfest með framangreindum dómi og síðari úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða. Stefnandi telur með vísan til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 að stefndi beri ábyrgð á greiðslu kröfunnar gagnvart stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að ljóst sé að samkvæmt þessum ákvæðum þurfi þrenn skilyrði að vera fyrir hendi til þess að viðtökufélagið eða viðtökufélögin beri ábyrgð á greiðslu þeirrar kröfu sem upphaflega var á hendur því félagi sem skipt er, í fyrsta lagi að krafan fáist ekki greidd frá því félagi sem upphaflega bar að greiða hana; í öðru lagi að skuldbindingin hafi stofnast áður en upplýsingar um skiptingaráætlunina voru birtar og í þriðja lagi takmarkist ábyrgð viðtökufélagsins eða viðtökufélaganna við nettóverðmæti þess sem bættist við í hverju einstöku viðtökufélagi þegar áætlunin var birt. Stefnandi telur að Kalmansvík ehf., er skipt var út úr Valdimar Geirssyni ehf., sé viðtökufélag skv. 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 og enn fremur að öllum þremur fyrrgreindum skilyrðum 3. mgr. 133 gr. laganna teljist fullnægt þannig að viðtökufélagið beri ábyrgð á greiðslu kröfunnar gagnvart stefnanda. Þá telur stefnandi að fyrir liggi að krafan muni ekki fást greidd úr þrotabúi Valdimars Geirssonar ehf. þar sem eina eign búsins teljist yfirveðsett og jafnframt hafi könnun skiptastjóra ekki leitt í ljós frekari eignir í búinu. Þá telur stefnandi að krafa stefnanda á hendur Valdimari Geirsyni ehf., hafi stofnast fyrir birtingu á birtingaáætlun félagsins því hluti kröfu stefnanda hafi stofnast 1. september 2004, annar hluti 1. september 2005 og síðasti hluti kröfu stefnanda hafi stofnast við úthlutun varanlegrar aflahlutdeildar í júní 2006. Þá byggir stefnandi á niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns og telur að viðtökufélagið, Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf., beri ótvíræða ábyrgð á greiðslu kröfunnar gagnvart stefnanda. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi yfirtekið Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf., samkvæmt samrunaáætlun er miðaði uppgjörsdag yfirtöku við 1. janúar 2007 og það að samruninn farið fram með vísan til XIV. kafla laga nr. 138/1994 og telur stefnandi að meðal þeirra skuldbindinga sem stefndi hafi yfirtekið hafi verið skuldbinding er hvíldi á Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf., gagnvart stefnanda er grundvallaðist á 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 við skiptingu á Valdimar Geirssyni ehf. í tvö félög sem stefnandi telur að rekja megi til upphaflegrar kröfu stefnanda á Valdimar Geirsson ehf. vegna sölu stefnanda á Báru ÍS-66 í janúar 2004. Stefnandi telur að þrátt fyrir að ekki hafi verið getið um kröfu stefnanda í árshlutauppgjöri Valdimars Geirssonar ehf. við skiptingu félagsins á árinu 2006 breyti það engu um ábyrgð Valdimars Geirssonar ehf. eða ábyrgð viðtökufélagsins, Útgerðarfélagsins Kalmansvík ehf. á greiðslu kröfunnar. Það sama eigi við um sölu á hlutum einkahlutafélagsins Kalmansvíkur ehf. þrátt fyrir að ekki hafi verið getið um þessa skuldbindingu gagnvart stefnanda, ábyrgð félagsins haldist óbreytt. Telur stefnandi að stefndi eigi endurkröfurétt á hendur réttargæslustefnda, Svavari, sem selt hafi stefnda félagið þar sem fram komi í kaupsamningi að seljandi hlutanna ábyrgist persónulega að kaupandi þeirra verði skaðlaus komi fram einhverjar skuldir á hendur hinu selda félagi sem ekki sé getið um í reikningum félagsins. Telur stefnandi að réttargæslustefndi Svavar kunni að eiga endurgreiðslukröfu á hendur viðsemjanda sínum og síðan koll af kolli þar til að endurgreiðslukröfu kemur á hendur Valdimar Geirssyni og Sigríði Ellen Blumenstein sem verið hafi eigendur Valdimars Geirssonar ehf. og Útgerðarfélagsins Kalmansvíkur ehf., sem þau hafi selt í skiptingarferlinu og tekið á sig ábyrgð á þeim skuldum þar sem þau, Valdimar Geirsson og Sigríður Ellen Blumenstein, seldu í skiptaferlinu og tóku á sig ábyrgð á þeim skuldum sem síðar kynnu að koma fram og ekki var getið um í árshlutareikningi Valdimars Geirssonar ehf., þann 25. september 2006. Þá telur stefnandi að hugsanlegt grandleysi stefnda breyti engu um ótvíræða ábyrgð hans á greiðslu kröfunnar. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig að 983.500 krónur séu vegna leigu þess aflamarks er tilheyrði Báru ÍS-66 vegna fiskveiðiársins 2004/2005, og 940.664 krónur vegna fiskveiðiársins 2005/2006. Þá séu 15.799.050 krónur vegna þeirrar varanlegu aflahlutdeildar er úthlutað var til bátsins Sigursæls AK-18 í júní 2006 er Valdimar Geirssyni ehf., var gert að afhenda stefnanda og að þeirri kröfu um afhendingu var breytt í fjárkröfu með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða. Þá reiknar stefnandi dráttarvexti frá gjalddaga er hann telur vera 1. september 2004 vegna aflamarksins fyrir fiskveiðiárið 2004/2005, og frá 1. september 2005 vegna aflamarks fiskveiðiársins 2005/2006 og frá 3. desember 2007 varðandi verðmæti þeirrar aflahlutdeildar sem Valdimar Geirssyni ehf. var gert að afhenda stefnanda., þ.e. frá uppkvaðningu úrskurðar Héraðsdóms Vestfjarða, er kröfunni var breytt í fjárkröfu. Stefnandi telur með vísan til ofangreindra málsástæðna að stefndi beri ábyrgð á greiðslu þeirrar kröfu sem stefnandi átti á Valdimar Geirsson ehf. og byggir á lagaákvæðum er varða skiptingu hlutafélaga og ákvæðum um samruna einkahlutafélaga sem kveði á um skyldu og ábyrgð stefnda á greiðslu kröfunnar. Stefnandi byggir á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir loforða. Þá vísar stefnandi einnig til ákvæða XIV. kafla laga nr. 2/1995, einkum til 133. gr. laganna, svo og til ákvæða XIV. kafla laga nr. 138/1994, einkum til 102. gr. síðarnefndu laganna. Dráttarvaxtakrafa er studd við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi hafnar greiðsluskyldu á kröfu stefnanda og byggir á því að stefnandi hafi með vangæslu réttinda sinna gagnvart Valdimari Geirssyni ehf., fyrirgert þeim úrræðum sem stefnandi kynni ella að hafa átt gagnvart þeim sem keyptu Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf. eftir útskiptingu þess úr félaginu Valdimari Geirssyni ehf. Stefndi telur að stefnandi hafi þannig árum saman látið hjá líða að beita tiltækum réttarúrræðum til að tryggja sér efndir á kaupsamningi stefnanda við Valdimar Geirsson ehf., með því að kyrrsetja eignir félagsins til tryggingar kröfu sinni eftir að vanefndir á kaupsamningi voru staðreyndar og hefði stefnandi eftir 27. júní 2006 þegar varanlegri aflahlutdeild var úthlutað á Sigursæl AK-18 getað kyrrsett bátinn skv. heimild í 5. gr. laga nr. 31/1990 til tryggingar á fjárkröfu stefnanda er byggði á II. kafla kaupsamningsins. Telur stefndi að stefnandi hafi haft fulla þrjá mánuði til að tryggja hagsmuni sína með kyrrsetningu áður en Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf., var selt þann 30. september 2006 ásamt aflaheimildum. Þá hafi legið fyrir þegar varanlegri aflahlutdeild var úthlutað á bátinn að Valdimar Geirsson hafði hagnýtt sér þær tímabundnu heimildir sem úthlutað hafði verið ári áður og stefnandi taldi að bæru sér. Hafi stefnandi því haft ærið tilefni til að bregðast við án tafa, sérstaklega þegar hann hafi haft spurnir af því að slík úthlutun væri væntanleg eða a.m.k. frá 29. desember 2005 þar sem lögmaður stefnanda vísi til þess í bréfi sínu til Valdimars Geirssonar ehf. Telur stefndi að stefnandi hafi haft bæði tíma og tilefni til þess að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til tryggingar umræddum hagsmunum sínum og telur stefndi að stefnandi eigi einnig af þeim ástæðum ekki rétt gagnvart grandlausum þriðja manni um greiðslu krafna sem stefnandi hafi svo herfilega vanrækt að fylgja fram með tiltækum úrræðum. Þá telur stefndi að stefnanda hafi verið unnt að tryggja réttindi sín með þeim hætti að fá lagt lögbann skv. heimild í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 við allri nýtingu Valdimars Geirssonar ehf., á aflaheimildum, bæði þegar félagið fékk úthlutað tímabundnum aflaheimildum, svo og sérstaklega þegar varanlegri aflahlutdeild var úthlutað 27. júní 2006, þar sem þá hafi blasað við að félagið myndi nýta greindar aflaheimildir, hvað sem liði rétti stefnanda, með sama hætti og Valdimar Geirsson ehf., hafi nýtt tímabundnar aflaheimildir sem stefnandi taldi sig vera eiganda að. Hafi því öll skilyrði lögbanns verið fyrir hendi. Stefndi telur að stefnandi hafi haft af því spurnir með löngum fyrirvara að umrædd úthlutun varanlegra veiðiheimilda væri framundan og hafi því haft full tilefni til þess að bregðast við án tafar til að tryggja að þær heimildir sem stefnandi taldi sig eiganda að yrðu ekki nýttar í bága við réttindi hans. Stefnandi byggir á því að stefnandi eigi einn sök á þessari vangæslu réttinda og geti hann ekki krafið stefnda, sem greitt hafi í grandleysi fullt verð fyrir umræddar aflaheimildir, um efndir á samningi stefnanda við kaupnaut stefnanda um bátinn. Þá telur stefndi að við birtingu auglýsingar um skiptingaráætlun Valdimars Geirssonar ehf., í Lögbirtingarblaðinu þann 3. nóvember 2006, hafi stefnandi fengið formlegt og ærið tilefni til að tryggja að þau réttindi er stefnandi taldi sig eiga á hendur félaginu færu ekki forgörðum eða yrðu seld grandlausum þriðja manni í formi hluta í nýju félagi svo sem upp var lagt með af hálfu eigenda Valdimars Geirssonar ehf. Hafi stefnandi getað gripið til þeirra tryggingarráðstafana er stefndi reifar hér að framan, þar sem endanlegt samþykki á skiptingu Valdimars Geirssonar ehf. hafi ekki komið til fyrr en 15. desember 2006. Stefnandi hafi þann 27. september sama ár höfðað dómsmál á hendur Valdimar Geirssyni ehf., til að félagið fengi þolað flutning á nefndum veiðiheimildum til stefnanda. Telur stefndi að þannig sé sýnt fram á það að stefnandi hafi haft margháttað og brýnt tilefni til þess að tryggja réttindi sín á hendur Valdimar Geirssyni ehf. samfara málsókninni og sé óskiljanlegt að hann hafi látið umrædda auglýsingu í Lögbirtingablaðinu sig engu varða. Hafi auglýsingin þó verið honum brýnt tilefni til þess að leita allra leiða til að tryggja hagsmuni sína. Stefnandi hafi hins vegar ekki gert neina tilraun til þess og verði stefnandi sjálfur að bera hallann af þeirri vangæslu og fái ekki sótt kröfur sínar hendur stefnda sem verið hafi fullkomlega grandlaus um kröfur stefnanda er tengdust bátnum og þeim aflaheimildum er honum fylgdu. Stefndi telur að lágmarks krafa á hendur stefnanda hafi verið að stefnandi upplýsti stjórnendur hins nýja félags um kröfur sínar, svo að stjórnendur gætu ekki borið fyrir sig grandleysi í skiptum við síðari viðsemjendur. Stefndi telur óumdeilt í málinu að hann hafi verið grandlaus um eignarhaftið sem verið hafi á þeim réttindum sem hann hafi fengið til sín allt þar til honum var tilkynnt um dómkvaðningu matsmanns í desember 2008. Hafi umrædd réttindi þá verið í fórum stefnda í tæp tvö ár og væri það stórkostleg röskun á hagsmunum stefnda ef hann ætti að greiða bætur til stefnanda fyrir aflahlutdeildina. Hafi umrædd krafa ekki komið fram í árshlutauppgjöri Valdimars Geirssonar ehf. við skiptingu félagsins á árinu 2006 og hafi stefndi því enga möguleika haft á því að afla sér vitneskju um kröfuna þegar hann hafi keypt allt hlutafé í útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf. í janúar 2007. Hefði verið einfalt fyrir stefnanda að koma þessum upplýsingum á framfæri hefði hann gripið til þeirra úrræða sem nefnd eru hér að framan. Í ljósi aðgerðarleysis stefnanda og grandleysis stefnda beri því að hafna greiðsluskyldu stefnda. Þá byggir stefndi á því að lunginn af kröfum stefnanda fullnægi ekki skilyrðum 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995, fyrir því að henni verði haldið uppi gagnvart félagi sem skipt hefur verið út úr öðru. Stefnandi telur að hluti af fjárkröfu stefnanda sem rætur á í bótum fyrir varanlega aflahlutdeild teljist ekki stofnaður fyrir birtingu skiptingaáætlunar hjá Valdimar Geirssyni ehf., þar sem krafa sú er tekin var til greina með dómi Héraðsdóms Vestfjarða 6. júní 2007 hafi verið til afhendingar á varanlegri aflahlutdeild, en fjárkrafa sú er varðar varanlegu aflahlutdeildina í máli þessu hafi í raun fyrst orðið til með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða frá 3. desember 2007, þegar dómurinn ákveður stefnanda peningagreiðslu skv. 1. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1989, á grundvelli matsgerðar. Stefndi byggir á því að þessi atvik hafi gerst löngu eftir að skiptingaráætlun Valdimars Geirssonar ehf., var birt þann 3. nóvember 2006. Stefndi telur að ákvæði 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 beri að skýra þröngri lögskýringu með þeim hætti að kröfur á hendur Valdimar Geirssyni ehf. verði því aðeins sóttar á hendur Kalmansvík ehf., og síðar stefnda, að þær hafi sannanlega stofnast fyrir birtingu skiptingaráætlunar. Stefndi telur að þótt færa megi að því rök að krafa um fégjald fyrir hagnýtingu tímabundinna aflaheimilda á árunum 2004 og 2005 hafi stofnast, eins og dómurinn leggi til grundvallar með ákvæðum sínum um vexti, þá eigi það ekki við um ákvörðun um afhendingu aflahlutdeildar, sem fyrst var ákveðin með fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Vestfjarða. Stefndi byggir á því að stofndagur fébótakröfunnar sé enn seinni og því enn fjarlægara að telja hana hafa verið stofnaða við birtingu skiptaáætlana félaganna og verði krafan því ekki sótt á hendur stefnda á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis laga nr. 2/1995. Stefndi mótmælir vaxtakröfu stefnanda og telur að skýra verði hugtakið „kröfu“ í 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995 þannig að hún taki einungis til höfuðstóls kröfu en ekki til vaxta eða annars sem tengist kröfunni. Stefndi byggir á því að ákvæðið feli í sér verulegt frávik frá því sem almennt er í viðskiptum, þ.e. að skuldbindingar sem ekki séu færðar upp í efnahagsreikning félags við sölu, teljist allt að einu á ábyrgð nýrra eigenda, og því telur stefndi að tiltaka hefði þurft sérstaklega ef ábyrgð útskipts félags eigi ekki einasta að taka til höfuðstóls slíkra krafna heldur einnig vaxtagreiðslna og kostnaðar. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir loforða og vísar einnig til laga nr. 31/1990, einkum til II., IV., og VI. kafla laganna. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129., og 130. gr. laganna. Athugasemdir réttargæslustefnda Svavars. Réttargæslustefndi Svavar styður málatilbúnað stefnda í málinu og tekur að mestu undir atvikalýsingu í greinargerð en vekur sérstaka athygli á því að hann hafi ekki komið að málinu að öðru leyti en með kaupum á hlutafé í Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf., sem skömmu síðar var selt stefnda í samræmi við kaupsamning frá því í janúar 2007. Réttargæslustefndi byggir á því að hafa selt eignarhluti í Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf. í góðri trú og grandlaus um annað en með sölunni væri tekið mið af raunverulegri eigna- og skuldastöðu félagsins, þ.m.t. réttindi og skyldur sem fylgdu bátnum Sigursæli AK-18 og telur réttargæslustefndi að honum hafi ekki verið kunnugt um kröfur stefnanda á hendur Valdimar Geirssyni ehf. Réttargæslustefndi telur að ekki sé unnt að taka til greina kröfu stefnanda á grundvelli 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995. Eigi það a.m.k ótvírætt við um þann hluta kröfugerðar stefnanda er reistur er á aflahlutdeild sem úthlutað var á Sigursæl AK-18 í júní 2006, og hefur nú verið metin til fjár skv. úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða. Byggir réttargæslustefndi á því að fjárkrafa stefnanda á hendur Valdimar Geirssyni ehf. hafði ekki stofnast þegar upplýsingar um skiptingaráætlanir voru birtar fyrst þann 3. nóvember 2006 og telur réttargæslustefndi að þegar af þeirri ástæðu sé ekki unnt að krefja þátttökufélag um greiðslu kröfunnar með tilvísun til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 2/1995. Réttargæslustefndi byggir á því að augljóst sé að eigendur eignarhluta í Útgerðarhlutafélaginu Kalmansvík ehf. hafi verið grandlausir um umþrætta kröfu stefnanda. Þá telur réttargæslustefndi að hann hafi verið grandlaus um það eignarhaft sem var á þeim réttindum sem hann fékk til sín með kaupum á hlutum í Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf., og telur að þegar af þeirri ástæðu teljist annað ótækt en að leggja til grundvallar grandleysi stefnda í þeim efnum. Réttargæslustefndi byggir á því sérstaklega að aflaheimildir bátsins Sigursæls AK-18 voru skráðar hjá Fiskistofu enda verði aflaheimildir alltaf að vera bundnar við fiskiskip og telur réttargæslustefndi að hann hafi lagt þá skráningu Fiskistofu til grundvallar við kaup hans á hlutum í Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf. Byggir réttargæslustefndi á þeirri meginreglu samningaréttar að löggerningsmóttakandi öðlist jafnan rétt samkvæmt löggerningi þegar hann er grandlaus og í góðri trú um að löggerningur sé gildur og reistur á réttum forsendum. Réttargæslustefndi telur að þegar kaupsamningar um eignarhluti í Útgerðarfélaginu Kalmansvík ehf., voru undirritaðir, þ.e., bæði þegar réttargæslustefndi keypti hlutina í nóvember 2006 og við sölu þeirra til stefnda í janúar 2007, hafi legið fyrir öll þýðingarmikil skjöl um eignarhlutina, þ.m.t. efnahagsreikningur félagsins. Athugasemdir réttargæslustefnda Ólafs. Réttargæslustefndi Ólafur telur málsgögn bera með sér furðulegt tómlæti stefnanda um það að halda fram rétti sínum og vísar til bréfs lögmanns stefnanda, dags. 10. júlí 2006, til Valdimars Geirssonar ehf. og auglýsingar er birt var í Lögbirtingablaðinu, 3. nóvember 2006, varðandi skiptingu Valdimars Geirssonar ehf. Telur réttargæslustefndi að stefnandi hafi haft fyllstu ástæðu til þess að kanna þá auglýsingu nánar og tryggja rétt sinn, að því er réttargæslustefndi telur, með bréfaskrifum stefnanda til Fiskistofu varðandi réttindi annars en formlegs úthlutunarhafa. Telur réttargæslustefndi að stefnanda hefði verið innan handar að gera hvort tveggja og hefði þannig getað komið í veg fyrir þessi málaferli. Telur réttargæslustefndi að vera kunni að stefnandi gjaldi vanrækslu sinnar og vinni ekki rétt úr hendi grandlauss aðila, stefnda, enda telur réttargæslustefndi að réttarstaða stefnanda sé hvergi nærri ótvíræð. Megi einkum hugsa til þess hver rök liggi til grundvallar að tilkynna um skiptingu félagsins með birtingu í Lögbirtingablaði og hvort sá sem tilkynning beinist að geti látið hana fram hjá sér fara að ósekju og vísar réttargæslustefndi til ákvæða laga nr. 2/1995 um sex mánaða frest, þó að í nokkru öðru samhengi sé. Niðurstaða. Eins og rakið hefur verið hér að framan komst Héraðsdómur Vestfjarða að þeirri niðurstöðu 6. júní 2007 að Valdimar Geirssyni ehf. væri skylt að þola flutning á tiltekinni varanlegri aflahlutdeild sem bundin hefði verið bátnum Báru ÍS-66, síðar Sigursæli AK-18 og jafnframt var félaginu gert að greiða stefnanda 1.924.164 krónur vegna aflamarksins sem úthlutað hafði verið bátnum. Aflahlutdeildin var metin til fjár að fenginni matsgerð og komst sami dómstóll að þeirri niðurstöðu 3. desember sama ár að félagið skyldi greiða stefnanda 15.799.050 krónur. Gert var árangurslaust fjárnám hjá félaginu vegna kröfunnar 7. febrúar 2008 og mun bú þess hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 18. mars sama ár. Óumdeilt er að stefnandi á kröfu á hendur þrotabúinu og hefur henni verið lýst í búið en ágreiningur aðila stendur um það hvort stofnast hafi krafa á hendur stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á lagaákvæðum er varða skiptingu hlutafélaga og ákvæðum um samruna einkahlutafélaga sem kveði á um skyldu og ábyrgð stefnda á greiðslu kröfunnar. Stefndi hafnar því að hann beri ábyrgð á greiðslu kröfunnar og byggir á því að stefnandi hafi með vangæslu réttinda sinna gagnvart Valdimari Geirssyni ehf., fyrirgert þeim úrræðum sem stefnandi kynni ella að hafa átt gagnvart þeim sem keyptu Útgerðarfélagið Kalmansvík ehf. eftir útskiptingu þess úr félaginu Valdimari Geirssyni ehf. Þá telur stefndi að við birtingu auglýsingar um skiptingaráætlun Valdimars Geirssonar ehf., í Lögbirtingarblaðinu þann 3. nóvember 2006, hafi stefnandi fengið formlegt og ærið tilefni til að tryggja að þau réttindi er stefnandi taldi sig eiga á hendur félaginu færu ekki forgörðum eða yrðu seld grandlausum þriðja manni í formi hluta í nýju félagi. Í 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga segir að fái kröfuhafi í félagi, sem tekið hefur þátt í skiptingunni, ekki fullnustu beri hvert hinna þátttökufélaganna óskipta ábyrgð á skuldbindingum sem stofnast höfðu þegar upplýsingarnar um skiptaáætlunina voru birtar. Aðila greinir á um það hvenær krafa stefnanda stofnaðist og heldur stefnandi því fram að krafan hafi orðið til við sölu bátsins árið 2004 og úthlutun það ár en stefndi heldur því fram að krafan hafi fyrst orðið til við uppkvaðningu umrædds dóms í júní 2007. Samkvæmt skýrum ákvæðum kaupsamnings og afsals um bátinn fylgdu engar veiðiheimildir með í kaupunum og kæmi til þess að bátnum yrði úthlutað aflahlutdeild eða aflamarki var svo kveðið á að þær heimildir yrðu eign seljanda, stefnanda máls þessa. Verður því fallist á með stefnanda að krafa hans hafi orðið til við sölu bátsins Báru ÍS-66 til Valdimars Geirssonar ehf. og naut hún því verndar 3. mgr. 133. gr. hlutafélagalaga. Kemur þá til skoðunar hvort stefnandi hafi glatað rétti sínum sökum tómlætis. Fallast ber á með stefnda að hann hafi verið grandlaus um eignarhaftið sem var á þeim réttindum sem hann fékk til sín allt þar til honum var tilkynnt um dómkvaðningu matsmanns í desember 2008. Stefnandi höfðaði umrætt dómsmál fyrir Héraðsdómi Vestfjarða þann 27. september 2006 en 3. nóvember sama ár var tilkynnt í Lögbirtingablaði að hlutafélagaskrá hefði borist skiptingaráætlun Valdimars Geirssonar ehf. eins og að framan er rakið. Telja verður að slík birting varði ekki aðeins hluthafa heldur einnig kröfuhafa og eigi að gefa þeim tilefni til þess að kanna réttarstöðu sína. Var stefnanda í lófa lagið að tryggja réttindi sín með ýmsum hætti eins og stefndi hefur bent á en allt að einu hófst hann ekki handa með kröfugerð á hendur stefnda fyrr en um tveimur árum síðar eins og rakið hefur verið. Verður því að telja að stefnandi hafi glatað rétti sínum á hendur stefnda fyrir tómlæti og ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda 800.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Stefndi, Bergur-Huginn ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sólbergs ehf. í máli, þessu. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 189/2005
Kærumál Meðdómsmaður Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Réttargæslustefndu eru Thor Ólafsson, Hjördís Ýr Johnson, Ása Hólmars­dóttir, Sigurður Sigurjónsson, Gaukur Eyjólfsson, Birna Jónsdóttir, Júlíus Skúlason, Sigríður Ósk Jónsdóttir og Dýrleif Arna Guðmundsdóttir, öll til heimilis að Kópalind 3 í Kópavogi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2005, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili styður kröfu sína fyrir Hæstarétti þeim rökum meðal annars að héraðsdómara hafi borið að kveða til sérfróða meðdómsmenn við afgreiðslu málsins. Eftir 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 gat héraðsdómari kvatt til meðdómsmenn ef hann taldi þurfa sérkunnáttu í dóminum. Hann hefur ekki talið þessa þörf og eru ekki rök til að hnekkja því mati. Ekki verður heldur talið að málsmeðferð fyrir héraðsdómi hafi brotið gegn 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. mgr. ákvæðisins. Þá verða aðrar málsástæður ekki til þess að hnekkja hinum kærða úrskurði. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Húsaklæðning ehf., greiði varnaraðila, Tréfagi ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 84/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. febrúar 2002. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. sama mánaðar, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar 2002 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2002. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. klukkan 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að [...]. Fyrirliggjandi rannsóknargögn bera með sér að málið er umfangsmikið. Kærði neitar sakargiftum og kannast ekki við aðild að innflutningi fíkniefna. Rannsóknargögn sem fyrir liggja, svo sem endurrit af símhlerunum og framburðar­skýrslur veita hins vegar grunsemdir um aðild hans að málinu þannig að telja verður að rökstuddur grunur sé fram kominn um að hann tengist meintu broti. Með hliðsjón af því að rannsókn málsins er engan veginn lokið og hætta á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast meintu broti og hann hefur tengsl við þykja skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vera fyrir hendi og ber að taka til greina kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi til mánudagsins 25. febrúar nk. klukkan 16.00, en með hliðsjón af umfangi málsins þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu styttri tíma. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. kl. 16.00.
Mál nr. 329/2016
Gjaldþrotaskipti Riftun Skuldajöfnuður Virðisaukaskattur
Í málinu krafðist þrotabú GM hf. riftunar á sex greiðslum GM hf. til Í sem fengust með skuldajöfnuði á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þannig að inneign sem félagið átti vegna mismunar á innskatti og útskatti var greidd upp í skuld vegna ógreiddra opinberra gjalda þess. Þá krafðist þrotabúið endurgreiðslu heildarfjárhæðar greiðslnanna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuldir GM hf., sem Í hafði fengið greiddar með skuldajöfnuði, nytu engrar sérstöðu þótt þær hefðu átt rætur að rekja til virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, enda skapaðist ekki að lögum eignarréttur Í yfir fjármunum þess, sem bæri skyldu til að standa skil á slíkum gjöldum, heldur kröfuréttur Í á hendur gjaldandanum, sem þess utan stæði við gjaldþrotaskipti í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Líta yrði til þess að 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 geymdi sérstaka reglu um heimild Í til að beita við þessar aðstæður skuldajöfnuði við gjaldanda. Ákvæðið leiddi á hinn bóginn ekki til þess, hvorki samkvæmt orðanna hljóðan né eftir viðteknum aðferðum við lögskýringar, að Í gæti á grundvelli ákvæðisins staðið í öðrum sporum en sérhver annar, sem neytt hefði lögmætrar heimildar til skuldajafnaðar í aðdraganda gjaldþrotaskipta á búi gagnaðila. Gæti Í því ekki orðið undanþeginn ákvæðum 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 af þeirri ástæðu einni að hann hefði tekið til sín greiðslu úr hendi GM hf. með skuldajöfnuði eftir heimildinni í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, heldur gilti um Í jafnt sem aðra ákvæði 136. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem kröfur GM hf. um greiðslu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 hefðu allar orðið til eftir frestdag, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991, var fallist á kröfur þrotabús GM hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Markús Sigurbjörnsson og Garðar Gíslason fyrrverandihæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar29. apríl 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafa stefnda verði lækkuð ogmálskostnaður falli niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti. ISamkvæmt gögnum málsins var bú GMframleiðslu hf. tekið til gjaldþrotaskipta 12. júní 2014 og er frestdagur viðþau 6. mars sama ár. Fyrir liggur að eftir frestdag hafi ríkisskattstjóri tekið14. mars 2014 til afgreiðslu virðisaukaskattskýrslur félagsins fyrir uppgjörstímabilinseptember og október 2013 og nóvember og desember 2013 og komist að þeirriniðurstöðu að innskattur þess, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt, hafi numið hærri fjárhæð en útskattur, þannig að mismunurinn,samtals 1.916.160 krónur, kæmi til útborgunar samkvæmt 3. mgr. 25. gr. sömulaga. Innheimtumaður ríkissjóðs, sem í þessu tilviki var sýslumaðurinn íHafnarfirði, hafi 17. og 27. mars 2014 ráðstafað fjárhæðinni að fullu tilskuldajafnaðar samkvæmt lokamálslið síðastnefnds lagaákvæðis á móti skuld GMframleiðslu hf. vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins fyrirnóvember og desember 2013 og janúar 2014. Þá hafi ríkisskattstjóri 15. maí 2014endurákveðið virðisaukaskatt félagsins vegna ársins 2012 og hafi myndast á þannhátt inneign þess að fjárhæð samtals 771.254 krónur. Af henni hafi innheimtumaðurríkissjóðs notað 636.421 krónu 16. maí 2014 til skuldajafnaðar við kröfu áhendur félaginu vegna virðisaukaskatts frá uppgjörstímabilinu janúar og febrúar2014. Samkvæmt þessu fékk áfrýjandi með skuldajöfnuði greiddar skattkröfur áhendur GM framleiðslu hf. að fjárhæð samtals 2.552.581 króna á tímabilinu eftirfrestdag við gjaldþrotaskipti á stefnda.Í bréfi 22. janúar 2015 lýsti stefndiyfir riftun á framangreindum greiðslum með vísan til 136. gr., 1. mgr. 139. gr.og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Jafnframt lýsti hannyfir riftun meðal annars á greiðslum að fjárhæð samtals 6.000.000 krónur, semGM framleiðsla hf. hafi innt af hendi til innheimtumanns 7., 14. og 24. mars og9. apríl 2014 upp í skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmannafélagsins, sbr. 139. og 141. gr. sömu laga. Með bréfi 6. febrúar 2015 samþykktitollstjóri riftun á síðastnefndum greiðslum og kröfu stefnda um endurgreiðslufjárins, en mótmælti á hinn bóginn riftun á greiðslunum, sem fengust áframangreindan hátt með skuldajöfnuði. Um þau mótmæli var vísað til 3. mgr. 25.gr. laga nr. 50/1988, sem legði skyldu á innheimtumann til að neytaskuldajafnaðar við skuld gjaldanda áður en inneign vegna virðisaukaskatts gætikomið til útborgunar.Stefndi höfðaði mál þetta 20. febrúar2015 til riftunar á greiðslunum, sem fengust samkvæmt framansögðu meðskuldajöfnuði, og endurgreiðslu heildarfjárhæðar þeirra. Með hinum áfrýjaðadómi voru þessar kröfur stefnda teknar til greina.IISamkvæmt 1. mgr. 139. gr. laga nr.21/1991 má við gjaldþrotaskipti krefjast riftunar á greiðslu skuldar, sem innthefur verið af hendi eftir frestdag. Frá þeirri heimild eru gerðar undantekningar,sem taka í fyrsta lagi til tilvika, þar sem skuld hefði hvort sem er fengistgreidd við gjaldþrotaskipti eftir reglum XVII. kafla laganna, í öðru lagi aðgreiðsla hafi verið nauðsynleg til að komast hjá tjóni og í þriðja lagi aðviðtakandi greiðslu hafi hvorki vitað né mátt vita að þau atvik hafi gerst, semmarkað geti frestdag eftir 2. gr. laganna. Samkvæmt 136. gr. sömu laga fellurgreiðsla með skuldajöfnuði undir þessi ákvæði 1. mgr. 139. gr. ef ekki mættibeita honum eftir reglum 100. gr. laganna. Eins og áður var getið samþykktitollstjóri með bréfi 6. febrúar 2015 kröfu stefnda um riftun á greiðslum GMframleiðslu hf. að fjárhæð samtals 6.000.000 krónur inn á skuld vegnastaðgreiðslu opinberra gjalda, sem inntar voru af hendi með peningum á tímabilinu7. mars til 9. apríl 2014, en þá kröfu reisti stefndi einkum á 1. mgr. 139. gr.laga nr. 21/1991. Sú afstaða tollstjóra, sem er bindandi fyrir áfrýjanda, fól ísér viðurkenningu á því að áðurnefndar undantekningar í lagaákvæðinu gætu ekkileyst áfrýjanda undan því að þola riftun á þeim greiðslum. Þegar af þeirriástæðu getur áfrýjandi ekki borið fyrir sig nú að skilyrði ákvæðisins brestitil riftunar á greiðslunum, sem mál þetta varðar, nema að því leyti, sem þærgeti notið sérstöðu í samanburði við greiðslurnar sem tollstjóri samþykkti að riftyrði. Eins og atvikum er hér háttað getur slík sérstaða aðeins verið fólgin íþví að greiðslurnar, sem þegar hefur verið rift, voru inntar af hendi eftirfrestdag með peningum, á meðan greiðslurnar, sem málið snýst um, fóru fram meðskuldajöfnuði eftir sama tímamark. Í þessu sambandi verður jafnframt að gæta aðþví að skuldir GM framleiðslu hf., sem áfrýjandi fékk greiddar meðskuldajöfnuði, njóta engrar sérstöðu í þessu tilliti þótt þær hafi átt rætur aðrekja til virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda, enda skapast ekkiað lögum eignarréttur áfrýjanda yfir fjármunum þess, sem ber skyldu til aðstanda skil á slíkum gjöldum, heldur kröfuréttur áfrýjanda á hendurgjaldandanum, sem þess utan stendur við gjaldþrotaskipti í réttindaröð samkvæmt113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. apríl 1977 ímáli nr. 158/1976 og 11. maí 1987 í máli nr. 327/1986, sem birtir eru ídómasafni 1977 á bls. 334 og 1987 á bls. 664.Í fyrrnefndri 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988 eru fyrirmæli um hvernig farið verði með virðisaukaskatt í tilvikum,þar sem innskattur gjaldanda reynist hærri á uppgjörstímabili en útskattur.Skal þá ríkisskattstjóri taka virðisaukaskattskýrslu gjaldandans til sérstakrarrannsóknar, en sé skýrslan tekin til greina tilkynnir ríkisskattstjóri það gjaldandanumásamt innheimtumanni ríkissjóðs, sem innir af hendi endurgreiðslu, sem svo ernefnd í ákvæðinu. Endurgreiðsluna skal fyrst nýta til skuldajafnaðar við kröfuá hendur gjaldandanum um vangoldna skatta og önnur opinber gjöld til áfrýjandaásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum, en standi þá eitthvað eftir af henniskal það fé greitt gjaldandanum. Við úrlausn málsins verður að líta til þess aðákvæði þetta geymir sérstaka reglu um heimild áfrýjanda til að beita við þessaraðstæður skuldajöfnuði við gjaldanda. Ákvæðið leiðir á hinn bóginn ekki tilþess, hvorki samkvæmt orðanna hljóðan né eftir viðteknum aðferðum viðlögskýringar, að áfrýjandi geti á grundvelli ákvæðisins staðið í öðrum sporumen sérhver annar, sem neytt hefur lögmætrar heimildar til skuldajafnaðar íaðdraganda gjaldþrotaskipta á búi gagnaðila. Getur áfrýjandi því ekki orðiðundanþeginn ákvæðum 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 af þeirri ástæðu einni aðhann hafi hér tekið til sín greiðslu úr hendi GM framleiðslu hf. meðskuldajöfnuði eftir heimildinni í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, heldurgildir um áfrýjanda jafnt sem aðra sú regla 136. gr. laga nr. 21/1991 að riftamegi greiðslu til hans, sem fengist hefur með skuldajöfnuði, ef ekki hefði máttbeita honum eftir 100. gr. sömu laga eftir upphaf gjaldþrotaskipta á búifélagsins.Heimild lánardrottins samkvæmt 1. mgr.100. gr. laga nr. 21/1991 til að beita skuldajöfnuði gagnvart þrotabúi er meðalannars háð því skilyrði að krafa búsins á hendur honum hafi orðið til fyrirfrestdag. Kröfur GM framleiðslu hf. um greiðslu samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laganr. 50/1988, sem málið varðar, urðu allar til eftir frestdag viðgjaldþrotaskipti á stefnda. Þegar af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaðahins áfrýjaða dóms, þar á meðal um vexti af fjárkröfu stefnda, enda er hún umskaðabætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiðistefnda, þrotabúi GM framleiðslu hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2016. Þetta mál, sem var tekið tildóms 12. janúar sl., er höfðað af þrotabúi GM fram­leiðsluhf., kt. [...], Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu, birtri 20. febrúar 2015, áhendur íslenska ríkinu. Stefnandikrefst þess að rift verði með dómi greiðslum sem fóru fram með skulda­jöfnuðistefnda við kröfur sem stefnandi átti á hendur honum, samtals að fjár­hæð2.552.581 kr., og inntar voru af hendi með skuldajöfnuði 17. mars 2014 að fjár­hæð299.115 kr., skuldajöfnuði 17. mars 2014 að fjárhæð 1.055.141 kr., skulda­jöfn­uði27. mars 2014 að fjárhæð 561.904 kr., skuldajöfnuði 16. maí 2014 að fjárhæð292.862 kr., skulda­jöfn­uði 16. maí 2014 að fjárhæð 343.548 kr. ogskuldajöfnuði 16. maí 2014 að fjár­hæð 11 kr. Hannkrefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér 2.552.581 kr. ásamtvöxtum, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, af 1.354.256 kr. frá 17. mars 2014 til27. mars 2014, af 1.916.160 kr. frá 27. mars 2014 til 16. maí 2014 og af2.552.581 kr. frá 16. maí 2014 til 21. febrúar 2015, en með dráttarvöxtum,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirrifjárhæð frá 21. febrúar 2015 til greiðslu­dags. Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdurtil að greiða stefnda málskostnað. Tilvara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar veru­lega og aðmáls­kostnaður verði felldur niður.Málavextir Meðbréfi, sem barst Héraðsdómi Reykjaness 6. mars 2014, krafðist Premium ehf. þessað bú Gunnars majones hf. (síðar GM framleiðsla hf.) yrði tekið til gjald­þrota­skipta.Þessi beiðni var afturkölluð skömmu síðar. Innan mánaðar, 3. apríl 2014, barstHéraðsdómi Reykjaness bréf þar sem Gildi lífeyrissjóður krafðist þess að bú GMfram­leiðslu hf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með úrskurði dómsins 12. júní2014, var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta. Innköllun birtist í fyrstasinn í Lögbirtinga­blað­inu 23. júní 2014 og kröfulýsingafrestur rann út 23.ágúst 2014. Fyrsti skipta­fundur var haldinn 17. september 2014. Frestdagurvið skiptin er 6. mars 2014, en aug­lýs­ing þess efnis birt­ist í Lög­birt­inga­blaðinu19. des­em­ber 2014. Krafa Premium ehf. um gjald­þrota­skipti fylgdi ekki þeimgögnum sem héraðsdómur afhenti skipta­stjóra við upphaf skipta­með­ferðar.Þegar skiptastjóri fékk upplýsingar um kröfu Premium ehf. var frest­dagur semtil­greindur er í innköllun leið­réttur, með framan­greindri auglýsingu í Lög­birt­inga­blaði. Þegarskiptastjóri kannaði eignir búsins kom í ljós að félagið hafði með kaup­samn­ingidags. 4. mars 2014 selt nýstofnuðu félagi, Gunnars ehf., allar eignir sínar ogrekstur. Engin starf­semi var því í félaginu GM framleiðslu hf. eftir þanntíma. Helsta eign búsins er skulda­bréf sem Gunnars ehf. gaf út til greiðslu ákaupverði að fjárhæð 62.500.000 kr. Á það leggj­ast 7,25% árs­vextir til tíuára með mánaðar­legum afborg­unum höfuðstóls og vaxta. Þrota­búið hefur lýstyfir riftun á sölunni þar sem skipta­stjóri telur eignir og rekstur hafa veriðseld við lægra verði en markaðsverði. Gunnars ehf. mótmælti riftuninni og munþað mál því verða borið undir dóm­stóla. Auk skulda­bréfs­ins átti félagiðnokkrar úti­stand­andi kröfur, en samtals hefur stefnandi inn­heimt 3.421.972kr. vegna þessa. Lýstar kröfur í búið námu upp­haf­lega 183.086.418 kr. en nemanú 155.626.218 kr. Viðsöluna 4. mars 2014 var fjárhagsstaða félagsins orðin mjög slæm, eins og framkemur í fundargerð stjórnarfundar frá þeim degi. Þar segir að nýlega hafi bráða­birgða­uppgjörifyrir rekstrarárið 2012 verið lokið. Það hafi leitt í ljós að félagið hefðiverið rekið með tapi sem nam 29.335.106 kr. á því rekstr­ar­ári. Í fundar­gerð­innikemur einnig fram að félagið hafi á þessum tíma átt erfitt með að halda áframrekstri vegna skorts á lausafé. Vegna ónógs fjár hafi ekki verið unnt að greiðastarfs­mönnum laun fyrir vinnu í febrúar 2014. Félagið átti ekki fé til aðstanda lífeyr­is­sjóðum skil á veru­legum lífeyris­skuldum. Það skuldaðijafnframt opin­ber gjöld sem námu 12.850.916 kr. Taka átti fyrir aðfarar­beiðnisýslu­manns­ins í Hafn­ar­firði skömmu síðar, 17. mars 2014. Félagið hafðieinnig full­nýtt láns­traust sitt hjá birgjum og hafði af þeim sökum þurft aðstað­greiða aðföng um all­nokk­urn tíma. Skamm­tíma­skuldir félagsins námua.m.k. 190.000.000 kr. Þar af voru 95.000.000 kr. í lög­fræði­legri innheimtu.Nið­ur­staða stjórnar­fund­ar­ins var því sú að selja skyldi rekstur og eignirtil Gunn­ars ehf. eins og áður greinir. Samkvæmtársreikningi félagsins 2011 námu skuldir þess í lok árs 2011 164.274.805 kr. eneignir 112.691.515 kr. Samkvæmt ársreikningi 2012 voru skuldir félags­ins í lokárs 2012 210.332.143 kr. en eignir 129.413.747 kr. Skuldir við við­skipta­mennog birgja höfðu um nokkurra ára skeið safnast upp og að lokum fór svo aðfélagið varð gjaldþrota. Skiptastjórihefur farið yfir og kannað bókhald stefnanda og athugað hvort rifta megi þeimráðstöfunum sem fóru fram stuttu fyrir gjaldþrot, ekki síst eftir frestdag 6.mars 2014. Við könnun skiptastjóra kom meðal annars í ljós að stefndi hafðiskulda­jafnað inneign félagsins vegna innskatts á móti ógreiddum opin­berumgjöldum stefn­anda eftir frestdag á grundvelli 25. gr. laga nr. 50/1988 umvirðis­auka­skatt, samtals að fjár­hæð 2.552.581 kr. Einnig kom í ljós aðstefnda höfðu verið greiddar samanlagt 6.047.307 kr. með reiðufé. Nánartiltekið beitti stefndi skuldajöfnuði með því að skuldajafna innskatti vegnavirðisaukatímabilanna september-október 2013 (tímabil 2013 40) og nóv­em­ber-des­ember2013 (tímabil 2013 48), samtals að fjárhæð 1.916.160 kr., á móti ógreiddri stað­greiðsluvegna nóvember 2013, desember 2013 og janúar 2014. Þessi skulda­jöfn­uður fórfram dagana 17. mars 2014 (vegna nóvember og desember 2013) og 27. mars 2014(vegna janúar 2014). Að auki var innskattur vegna árs­ins 2012 end­ur­ákvarð­aður15. maí 2014 og hluta fjárhæðarinnar sem koma átti til endur­greiðslu ráð­stafaðinn á virð­is­auka­skattstímabilið janúar-febrúar 2014 (2014 08). Skiptastjórisendi stefnda bréf 21. janúar 2015 og lýsti yfir riftun á þessum ráð­stöf­unum,sem námu samtals 8.599.748 kr. Þar af námu rift­an­legar ráðstafanir vegnaskulda­jöfnuðar samanlagt 2.552.581 kr. Þrotabúið krafð­ist þess að stefndiendur­greiddi fjárhæðina. Í bréfinu kemur fram að engin starf­semi hafi verið ífélaginu þegar þessar greiðslur fóru fram, en allar eignir þess hafi veriðseldar 4. mars 2014. Með skulda­jöfnuðinum hafi verið greidd stað­greiðsla semhafi verið í van­skilum um nokk­urt skeið, auk þess sem sýslu­mað­ur­inn íHafnar­firði hafi gert árang­urs­laust fjár­nám hjá félag­inu 17. mars 2014. Aðlokum segir í bréf­inu að í ljósi þess að greiðslurnar hafi verið inntar afhendi eftir frestdag og skömmu áður en stefn­andi var tekinn til gjald­þrota­skipta,og með hlið­sjón af því að þessar ráð­stafanir væru til þess fallnar að mis­munakröfuhöfum, telji skipta­stjóri ein­sýnt að þær hafi verið ólög­mætar og rift­an­legarí skiln­ingi gjald­þrota­réttar. Stefndisvaraði erindi skiptastjóra 6. febrúar 2015 og féllst á að greiðslur til sýslu­mannsinsí Hafn­ar­firði 7. mars til 9. apríl 2014 væru riftanlegar ráð­staf­anir, aðundan­skilinni 47.037 kr. greiðslu sem var innt af hendi 11. mars 2014 vegnaeftirá­greiddra skatta starfsmanna. Stefndi féllst á að endur­greiða þrota­búinu6.000.000 kr. sam­kvæmt framangreindu og hefur sú greiðsla farið fram. Ekki erþví ágrein­ingur um þann þátt. Stefndiféllst hins vegar ekki á að hann hefði ekki haft heimild til skulda­jöfn­uðarog er þeim hluta riftunaryfirlýsingar stefnanda er laut að riftun á skulda­jöfnuðiþví hafnað. Stefndi byggði á því að skýrt væri kveðið á um skyldu inn­heimtu­mannstil skulda­jöfn­uðar á móti endurgreiðslum á mismun innskatts og útskatts í 3.mgr. 25. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og að skattaðili eignaðistekki lög­varða kröfu um end­ur­greiðslu inneignar á meðan opinber gjöld væru ívanskilum. Vegnaþessarar afstöðu stefnda telur stefnandi sig eiga þann kost einan að leita tildóm­stóla til þess að sækja kröfur sínar að lögum. Þar eð málsaðilar hafi ekkináð sam­komulagi og vegna málshöfðunar­frests 148. gr. laga nr. 21/1991 umgjald­þrota­skipti o.fl. sé ekki ráðrúm til að hefja frekari viðræður. Því séóhjá­kvæmi­legt að höfða þetta mál nú til að fá skorið úr þessum ágreiningi. Málsástæður og lagarök stefnanda fyrir riftunar- ogendurgreiðslukröfu Stefnandihöfðar þetta mál til að fá rift nánar tilgreindum ráð­stöf­unum sem fram fóruáður en félagið GM framleiðsla hf. var tekið til gjaldþrotaskipta en eftirfrest­dag 6. mars 2014 þannig að hann end­ur­heimti þau verð­mæti sem séu,vegna skulda­jöfn­uðarins, ekki til reiðu í búinu til fulln­ustu kröfuhöfum.Stefn­andi reisir rift­un­ar­kröfu sína aðallega á 139. gr. laga nr. 21/1991,sbr. 136. gr. þeirra en til vara á 141. gr. laganna, sbr. 136. gr. Stefnandikrefst endur­greiðslu auðgunar skv. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 en tilvara greiðslu skaðabóta samkvæmt 3. mgr. 142. gr. Riftunskuldajöfnunar Aðmati stefnanda snýst ágreiningur málsins fyrst og fremst um það hvort toll­stjóra,sem innheimtumanni ríkissjóðs, hafi verið heim­ilt, á grundvelli 3. mgr. 25.gr. laga nr. 50/1988 um virð­is­auka­skatt, að skulda­jafna inneign sem félagiðátti í ríkis­sjóði, vegna mismunar á innskatti og útskatti, upp í skuld viðríkissjóð vegna ógreiddra opin­berra gjalda félagsins. Í bréfi sínu frá 6.febrúar 2014 haldi stefndi því fram að ákvæði 3. mgr. 25. gr. laganna sé for­takslaustog að réttur til endurgreiðslu verði ekki rík­ari við það að aðili sé úrskurð­aðurgjald­þrota. Stefndi telji skulda­jöfnuð­inn ekki aðeins hafa verið lög­mætan,heldur hafi stefnda verið skylt að láta þessar kröfur mætast á þann hátt semgert var. Jafn­framt byggi stefndi á því í bréfi sínu að skil­yrði umgagnkvæmni hafi verið upp­fyllt, enda hafi kröfurnar myndast vegna starf­semifélagsins áður en það var tekið til gjald­þrota­skipta. Stefnandihafnar þessum röksemdum stefnda og byggir á því að þar sem skil­yrðiskuldajöfnuðar skv. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hafiekki verið fyrir hendi þegar skulda­jöfn­uður fór fram sé ráðstöfunin riftanlegsamkvæmt rift­un­ar­reglum laganna, skv. 136. gr. þeirra. Samkvæmt100. gr. laganna sé þeim sem skuldar þrotabúi heimilt að skulda­jafna því semhann á hjá búinu við kröfu búsins á hendur sér að uppfylltum þeim skil­yrðum (i)að hann hafi eignast kröfu sína áður en þrír mánuðir vorutil frest­dags, (ii)að hann hafi hvorki vitað né mátt vita að þrotamaðurinnhafi ekki átt fyrir skuldum og (iii)að hann hafi ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, (iv)hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrirfrestdag. Samkvæmtótvíræðu orðalagi ákvæð­is­ins þurfi öll fjögur skilyrðin að vera upp­fyllt svoheimilt sé að skulda­jafna við kröfu þrotabús. Stefnanditelur þessi skilyrði fyrir skuldajöfnuði ekki hafa verið uppfyllt þegar stefndifékk kröfu sína á hendur félaginu greidda með því að skuldajafna kröfumríkisins á hendur félaginu við kröfu þess á hendur ríkissjóði. Ífyrsta lagi hafi engin þeirra krafna stefnda sem greidd hafi verið eftirfrestdag orðið til áður en þrír mánuðir voru til frestdags, eða nánar tiltekiðfyrir 6. des­ember 2013, að und­an­skilinni kröfu vegna staðgreiðslu í nóvember2013, sem varð til 1. des­em­ber 2014, skv. 3. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987 umstaðgreiðslu opinberra gjalda. Sú krafa hafi þó ekki fallið í eindaga fyrr en16. desember 2013. Krafa vegna stað­greiðslu í des­em­ber 2013 hafi orðið til1. janúar 2014, með eindaga 15. janúar 2014, krafa vegna stað­greiðslu í janúar2014 hafi orðið til 1. febrúar 2014, með ein­daga 17. febrúar 2014, sbr. 3.mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987. Krafa vegna virðis­auka­skatts í janúar-febrúar2014 hafi orðið til 7. apríl 2014, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 umvirðis­auka­skatt. Íöðru lagi hljóti stefndi að hafa vitað eða mátt vita að félagið ætti ekki fyrirskuldum þegar hann beitti skuldajöfnuðinum. Í því sambandi beri helst að nefnaað 17. mars 2014 hafi innheimtumaður ríkissjóðs fengið gert árangurslaustfjárnám hjá stefn­anda. Þar að auki hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjástefnanda 7. nóvember 2012 og 14. maí 2014, og á tímabilinu maí 2012 til janúar2014 hafi verið skráðar í van­skila­skrá átta færslur um greiðsluáskoranirbirtar félaginu. Auk þess hafi félagið verið í nokkrum vanskilum við stefnda. Íþriðja lagi bendir stefnandi á að endurgreiðslukröfur þrotabúsins á hendurstefnda hafi ekki orðið til fyrr en annars vegar 14. mars 2014 og hins vegar15. maí 2014, í báðum tilvikum eftir frestdag. Stefnandihafnar því að skylda til skuldajöfnuðar á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988 gangi framar reglu 100 gr. laga nr. 21/1991 um skuldajöfnuð við kröfurþrota­bús. Stefnandi telur skuldajöfnuð skv. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988við kröfur þrota­bús aðeins heimilan í þeim tilvikum þar sem hann rúmast innan100. gr. laga nr. 21/1991 og öll skil­yrði 100. gr. séu uppfyllt. Stefnandibyggir á því að við töku bús til gjaldþrotaskipta taki gildi sérstakar reglurum ráðstöfun fjármuna búsins og réttinda þess almennt. Meðal annars beri viðbúskipti að gæta jafnræðis kröfuhafa í hvívetna og tryggja að tilteknumkröfuhöfum verði ekki ívilnað á kostnað annarra kröfuhafa. Regla 3. mgr. 25.gr. laga nr. 50/1988 um skyldu til skuldajöfnuðar á móti innskatti sé almennregla, en hún geti ekki tak­markað ótvíræðan rétt kröfuhafa til jafnræðissamkvæmt lögum um gjald­þrota­skipti og almennum reglum skuldaskilaréttar,eftir að bú hafi verið tekið til gjald­þrota­skipta. Ákvæði 100. gr. laga nr.21/1991 taki ótvírætt af skarið um það í hvaða til­vikum heim­ilt sé að beitaskulda­jöfn­uði við kröfur þrotabús. Í reglunni sé almenn tak­mörkun sett viðrétti allra kröfu­hafa til að beita skuldajöfnuði við kröfur þess. Líta verði á100. gr. sem sér­reglu um skuldajöfnuð gagnvart þrotabúi, sem gildi framaröllum öðrum reglum laga um skuldajöfnuð gagnvart þrotabúi, nema annað sésérstaklega tekið fram. Vera kunni að í reglum laga nr. 21/1991 um greiðslu­stöðvunannars vegar og nauða­samn­inga hins vegar séu ekki ákvæði sem takmarki réttstefnda til skulda­jöfn­uðar á grund­velli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988.Öðru máli gegni hins vegar um þrotabú, því í reglum laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti hafi rétti kröfu­hafa til skulda­jöfn­uðar verið settarskorður, sem gildi jafnt um alla kröfuhafa. Reglan sé sér­regla sem gildi umgjald­þrota­skipti, og geti ákvæði laga um virðis­auka­skatt ekki vikið hennitil hliðar. Í lögum sé ekki nein heimild sem veiti stefnda, sem hand­hafaalmennrar kröfu í þrotabú, rýmri rétt til skuldajöfnuðar en öðrum kröfu­höfum,umfram þau mörk sem skuldajöfnuði séu sett í 100. gr. Ekkiverði litið fram hjá því að kröfur vegna vangoldinna skatta njóti stöðualmennra krafna samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Hafi lög­gjaf­inn ætlaðkröfum vegna van­gold­inna skatta meiri forgang við gjaldþrotaskipti hefði hæg­legaverið unnt að skipa slíkum kröfum framar í réttindaröð samkvæmt ákvæðum laganr. 21/1991 um gjald­þrota­skipti o.fl. Þar eð kröfum ríkisins vegnavangoldinna skatta sé ætlað að sitja við sama borð og öðrum almennum kröfum, séljóst að stefnda hafi ekki verið heimilt að fá kröfur sínar á hendur félaginugreiddar með skulda­jöfn­uði við eigin kröfur á hendur því, enda skilyrði 100.gr. laga nr. 21/1991 ekki upp­fyllt.Greiðsla skuldareftir frestdag Stefnandibyggir aðallega á því að skuldajöfnuður stefnda, samtals að fjárhæð2.552.581 kr., sé riftanleg ráðstöfun í skilningi 139. gr. laga nr. 21/1991,enda hafi stefndi ekki mátt beita skuldajöfnuði skv. 100. gr. laganna, sbr.136. gr. þeirra. Regla 139. gr. sé hlut­læg, sett til að auðvelda skiptastjóraað rifta greiðslum sem séu inntar af hendi eftir að halla fari undan fætiskuldara fjárhagslega og líkur séu til þess að hann geri ráð­stafanir sem séufallnar til þess að mismuna kröfuhöfum. Ráð­staf­anir hafi farið fram eftirfrestdag og því sé tímaskilyrði laga­ákvæðisins full­nægt. Stefn­andi teljiþessa ráð­stöfun hafa verið ívilnandi fyrir stefnda á kostnað kröfu­hafa ogbrot gegn jafn­ræð­is­reglum skuldaskilaréttar. Stefnanditelur málsatvik sýna að þessar greiðslur til stefnda séu riftanlegar með vísantil 139. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt hreyfingalista tollstjóra dags. 14.mars 2014 hafi innskattsskýrslur félags­ins fyrir september-október 2013(tímabil 2013 40) og nóvember-desember 2013 (tímabil 2013 48) verið afgreiddar.Samkvæmt því hafi stefn­andi átt að fá end­ur­greiddar 490.259 kr., aðfrádregnum 5.000 kr. vegna síð­bú­inna skila á virð­is­auka­skatt­skýrslu skv.27. gr. B í lögum nr. 50/1988, eða samtals 485.259 kr. fyrir sept­em­ber-októ­ber2013 (tímabil 2013 40). Félagið hafi einnig átt að fá endurgreidda 1.435.901kr., að frádregnum 5.000 kr. vegna síðbúinna skila á virðis­auka­skatt­skýrslu,skv. 27. gr. B í lögum nr. 50/1988, samtals 1.430.901 kr. fyrir nóv­em­ber-desember2013 (tíma­bil 2013 48). Sú endurgreiðsla sem félagið hafi samtals átt að fávegna fram­an­greindra tíma­bila hafi því numið 1.916.160 kr.TímabilFjárhæð endurgreiðsluFrádráttur vegna síð­bú­inna skila á VSK-skýrsluSamtals endurgreiðsla2014 40 (sept.-okt. 2014) 490.2595.000 485.2592014 48 (nóv.-des. 2014).435.9015.000.430.901*Samtals.916.160 *Greitt í tvennu lagi, annars vegar 1.354.256 kr. 17. mars 2014 og hins vegar76.645 kr. 27. mars 2014. Ístað þess að endurgreiða stefnanda framangreinda fjárhæð hafi toll­stjóri ráð­stafaðhenni inn á vangoldin opinber gjöld. Samanlagt 299.115 kr. hafi verið nýttartil skulda­jöfnuðar við ógreidda staðgreiðslu vegna nóvem­ber 2013 (tímabil2013 11). Sam­tals 1.055.141 kr. hafi verið nýtt til skuldajöfnuðar viðógreidda staðgreiðslu vegna desember 2013 (tímabil 2013 12) og alls 561.904 kr.hafi verið notaðar til skulda­jöfn­uðar við ógreidda staðgreiðslu vegna janúar2014 (tímabil 2014 01). Þessi skulda­jöfn­uður hafi farið fram dagana 17. og27. mars 2014:Dags. skuldaj.Ráðstafað á tímabil (staðgr.)Fjárhæð skuldajöfnuðar7. mars 20142013 11299.1157. mars 20142013 12.055.14127. mars 20142014 01561.904Samtals.916.160 Virðisaukaskatturvegna ársins 2012 hafi einnig verið endur­ákveð­inn og inn­skattur hafi veriðhækkaður samtals um 771.254 kr. Endur­ákvörðunin hafi farið fram 15. maí 2014og skiptist svona:TímabilFjárhæð endurákvörðunar2012 08284.5082012 1612012 24354.1922012 324.2522012 4088.9752012 4829.316Samtals771.254 Ístað þess að greiða stefnanda þá inneign sem skapaðist vegna endur­ákvörð­unarinnskatts hafi tollstjóri ákveðið að skuldajafna hluta inneignarinnar viðógreidd opin­ber gjöld stefnanda. Samanlagt hafi 636.421 kr. verið skuldajafnaðvið ógreiddan virð­is­auka­skatt vegna tímabilsins janúar-febrúar 2014 (2014 08).Ekki liggi fyrir hvernig eftir­stöðvunum, samtals að fjárhæð 135.013 kr., hafiverið ráðstafað.Dagsetning skuldaj.Ráðstafað á tímabil (vsk.)Fjárhæð skuldaj.6. maí 20142014 08292.8626. maí 20142014 08343.5486. maí 20142014 081Samtals636.421 Nánartiltekið hafi félagið innt þessar greiðslur af hendi með skuldajöfnuði:DagsetningFjárhæð7. mars 2014299.1157. mars 2014.055.14127. mars 2014561.9046. maí 2014292.8626. maí 2014343.5486. maí 20141Samtals2.552.581 Stefnandibendir á þá meginreglu 139. gr. laga nr. 21/1991 að greiðsla skuldar eftirfrestdag sé rift­an­leg, nema undan­tekn­ingar­reglur ákvæðisins eigi örugglegavið. Stefn­andi telur ljóst að undantekningar í 1. mgr. 139. gr. eigi ekki viðum framan­greindar ráðstafanir en sönn­un­ar­byrði um að þær eigi við hvíli ástefnda. Vegnabréfs stefnda 6. febrúar 2015, þar sem hann hafn­aði riftun skulda­jöfn­uðarbendir stefnandi á að fyrir liggi að félaginu GM framleiðslu hf. hafi ekkiverið nauð­syn­legt að greiða skuld sína við stefnda til að forðast tjón, endahafi allar eignir og allur rekstur þess verið seldur Gunnars ehf. 4. mars 2014.Þegar félagið hafi afhent stefnda greiðsl­urnar hafi það ekki haft neina starf­semi.Það hefði því ekki haft nein áhrif á félagið þótt stefndi hefði hætt að veitaþá þjónustu eða afhenda þær vörur sem við­skipta­sam­band aðila byggðist á,enda félagið hætt starfsemi. Skiptastjóritelur ljóst að stefndi hafi vitað, eða a.m.k. mátt vita, að komið hafi framkrafa um gjaldþrotaskipti þegar hinar riftanlegu greiðslur fóru fram. Eins ogáður segi hafi Premium ehf. lagt fram kröfu um gjaldþrotaskipti í Héraðs­dómiReykjaness 6. mars 2014. Fjárhagsstaða félagsins GM framleiðslu hf. hafi þá umlangt skeið verið mjög slæm eins og segi í fundargerð stjórnarfundar 4. mars2014. Sam­kvæmt fundar­gerð­inni hafi félagið meðal annars fullnýtt lánstraustsitt hjá birgjum og af þeim sökum þurft að stað­greiða aðföng um allnokkurntíma. Skamm­tíma­skuldir þess hafi numið að minnsta kosti 190.000.000 kr. ogþar af hafi 95.000.000 kr. skuld verið í lög­fræði­legri inn­heimtu. Á þessumtíma hafi stefn­andi skuldað ríkissjóði tölu­vert fé. Frá því í maí 2012 tiljanúar 2014 hafi að auki verið skráðar í van­skilaskrá átta færslur um greiðslu­áskor­anirbirtar stefn­anda. Árang­urs­laust fjárnám hafi verið gert hjá félag­inu 7. nóv­em­ber2012, 17. mars og 14. maí 2014. Með vísan til þessa telur stefn­andi stefndahafa vitað, eða a.m.k. mátt vita, að komin væri fram krafa um gjald­þrota­skiptiþegar hinar riftan­legu ráð­stafanir fóru fram á tíma­bilinu 17. mars 2014 til16. maí 2014. Stefndi ítrekar þá megin­reglu 139. gr. laga nr. 21/1991 aðgreiðslur skulda sem fari fram eftir frestdag séu rift­an­legar, nema öruggt séað undan­þágur 139. gr. eigi við. Íframkvæmd hafi þessar undan­tekn­ingar­reglur verið túlkaðar þröngt. Með hlið­sjónaf því sem að framan er rakið telur stefnandi einsýnt að þær greiðslur semstefndi fékk greiddar með skuldajöfnuði séu ólögmætar og rift­an­legar ágrundvelli 139. gr. laganna.Almennariftunarreglan Stefnandibyggir til vara á því að framangreindar greiðslur félagsins til stefndaséu rift­an­legar á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 136. gr.laganna. Stefnandi telur þessar ráðstafanir hafa á ótilhlýðilegan hátt veriðstefnda til hagsbóta á kostnað ann­arra kröfuhafa og leitt til þess að eignirstefnanda voru ekki til reiðu til fullnustu kröfu­höfum. Stefn­andi telurþannig einsýnt að í þessum ráðstöfunum hafi falist brot gegn jafn­ræðis­reglumskulda­skilaréttar og orðið öðrum kröfuhöfum til tjóns. Stefnanditelur félagið hafa á þeim tíma er framangreindar greiðslur voru inntar afhendi, og raunar allnokkru áður, verið ógjaldfært. Eins og áður greini hafi áþessum tíma nokkrar færslur verið á vanskilaskrá, þ.m.t. árang­urs­laust fjár­nám17. mars 2014. Einnig segi í fundargerð stjórnarfundar, sem áður sé getið, aðfélaginu hafi í byrjun mars 2014 reynst erfitt að halda áfram rekstri vegnaskorts á lausafé, það hafi ekki átt nægt fé til að greiða laun og skuld þessvið lífeyris­sjóði verið veruleg. Að auki hafi félagið staðið í tölu­verðriskuld við stefnda vegna vangoldinna opinberra gjalda. Það hafi jafnframtfullnýtt lánstraust sitt hjá birgjum og af þeim sökum þurft að stað­greiðaaðföng um all­nokk­urn tíma. Skamm­tíma­skuldir þess hafi numið a.m.k.190.000.000 kr. og þar af hafi 95.000.000 kr. verið í lögfræðilegri inn­heimtu.Eins og áður greini sýni árs­reikn­ingar félagsins að fjár­hags­leg staða þesshafi verið mjög slæm. Stefnandivísar að öðru leyti til þess sem áður er rakið, eftir því sem við á, til stuðn­ingsþessari málsástæðu, m.a. um fjárhagsstöðu félagsins og vanskil þess viðstefnda.Krafa umgreiðslu skaðabóta eða endurgreiðslu auðgunar Stefnandibyggir á því, að stefndi hafi haft hag af hinum umdeildu ráð­stöf­unum, semnemi 2.552.581 kr. Sú fjárhæð svari einnig til þess tjóns, sem þrotabúið hafiorðið fyrir vegna þessara ráðstafana, því sam­svarandi eign sé ekki til reiðu íbúinu til fullnustu kröfuhöfum. Riftun stefnanda byggist á 139. gr. laga nr.21/1991, sbr. 136. gr. laganna en til vara á 141. gr. laga nr. 21/1991, sbr.136. gr. þeirra. Krafan um greiðslu skaðabóta byggist á 3. mgr. 142. gr.laganna og almennu skaða­bóta­reglunni. Verðiekki á það fallist að 3. mgr. 142. gr. eigi við þegar riftun byggist á 136. gr.krefjist stefnandi til vara endurgreiðslu auðgunar á grundvelli 1. mgr. 142.gr. laga nr. 21/1991. Kröfumsínum til stuðnings vísar stefnandi til XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjald­þrotaskiptio.fl., einkum 100., 136., 139. og 141. gr. laganna. Til stuðnings skaða­bóta­kröfusinni vísar stefnandi til 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og almennu skaða­bóta­regl­unnar.Til stuðnings kröfu um endurgreiðslu auðgunar er vísað til 1. og 3. mgr. 142.gr. laga nr. 21/1991. Hann vísar að auki til 2. mgr. 24. gr. og 3. mgr. 25. gr.laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, auk 3. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987 umstað­greiðslu opin­berra gjalda. Krafa um skaðabóta- og dráttarvexti styðst viðákvæði III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 8.gr. og 1. mgr. 6. gr. lag­anna. Um upphafsdag dráttarvaxta vísast til 3. mgr.5. gr. laganna. Krafan um máls­kostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og val á varnar­þingi styðst við 33. gr. sömulaga.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir öllummálsástæðum og sjónarmiðum stefnanda. Hann byggir á því að 3. mgr. 25. gr. laganr. 50/1988 um virðisaukaskatt sé sér­regla gagnvart reglu 100. gr. laga nr.21/1991. Hann byggir einnig á því að skatt­aðili geti ekki eignast lög­varðakröfu til greiðslu mismunar innskatts og útskatts skv. 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988 á meðan hann skuldi ríkissjóði opinber gjöld. Löggjafinn hefði þurft aðtaka það fram ætti ofangreind regla að víkja í aðdraganda töku bús tilgjaldþrotaskipta, sbr. sjón­ar­mið um nauða­samn­inga og greiðslustöðvun ídómum Hæsta­réttar í málum nr. 186/1995 (Tollstjórinn í Reykja­vík gegn Stál­smiðj­unnihf.) og nr. 156/1996 (Skag­strend­ingur hf. gegn íslenska rík­inu). Í þessumdómum sé skýrt dregin fram sér­staða 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt gagn­vart ákvæðum gjald­þrota­skipta­laga. Stefndi telur það rangt aðskuldajöfnuður hans sé fall­inn til þess að raska því jafn­ræði kröfuhafa semlög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. byggist á. Félagið hafi ekki áður enþað var tekið til gjaldþrotaskipta átt lög­varða kröfu til greiðslu inn­eign­ar­innarþar eð það skuldaði stefnda opin­ber gjöld. Af þeim sökum sé því alfarið hafnaðað þrotabúið geti eignast betri rétt til greiðslu inn­eigna á grund­velli 100.gr. laga nr. 21/1991 en þrota­maður átti áður en bú félags­ins var tekið tilgjald­þrotaskipta. Inneign hafi myndast vegnaviðskipta félagsins fyrir töku bús þess til gjald­þrota­skipta en málið varðiekki inneign í ríkissjóði vegna ráðstafana nýju lög­persón­unnar, þrotabúsins.Þá væri ótæk sú niðurstaða ef endurgreiðsla skv. 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988 væri til reiðu í búinu til fullnustu annarra kröfuhafa. Aðrirkröfuhafar hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna umrædds skuldajafnaðar þar eð búfélags­ins hafi aldrei átt lögvarða kröfu til greiðslu þeirrar inneignar sem umer deilt, vegna skulda félags­ins. Yrði fallist á riftunarkröfur stefnanda væristaða annarra kröfuhafa í raun betri en hefði félagið ekki verið tekið tilgjaldþrotaskipta. Því fáist engan veg­inn séð að megin­reglum gjald­þrota­skiptalagaum jafnræði kröfuhafa sé raskað með lög­boðnum skulda­jöfnuði. Í 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988, sbr. 10. gr. laga nr. 119/1989, sé fortakslaust kveðið á umskuldajöfnun inneignar séu til staðar ógreidd gjöld og skattar, eins og hérhátti til. Með lögum nr. 119/1989, umbreytingu á lögum um virðisaukaskatt, með síðari breytingum hafi eftirfarandimálslið verið bætt við 3. mgr. 26. gr. laganna (nú 3. mgr. 25. gr.): „Kröfu umvangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verð­bótum, álagi ogdráttarvöxtum skal skuldajafna á móti endurgreiðslu samkvæmt lögum þessum.“ Íathugasemdum í greinargerð með 10. gr. frumvarpsins sagði að með breyt­ing­unni„væri skýrt kveðið á um það að skuldajafna skuli öllum vangreiddum opin­berumgjöldum sem renna í ríkissjóð á móti endurgreiðslu virðisaukaskatts“. Stefnditelur ákvæðið því ekki verða túlkað á annan veg en þann að endurgreiðsla inn­eignarfélags vegna mismunar á innskatti og útskatti geti ekki, eins og hér háttartil, farið fram sé félagið í skuld við ríkis­sjóð. Riftun á skuldajöfnuði íþessu tilviki væri því í andstöðu við skýran tilgang ákvæðis­ins og vilja löggjafans. Stefndi hafnar því að inneign semfélag átti í ríkissjóði vegna virðis­auka­skatts sem stofn­að­ist þegar félagiðvar í rekstri, skuli greiða þrotabúi þannig að þeir fjár­munir standi öðrumkröfuhöfum félagsins til reiðu. Inn­heimtu­manni ríkis­sjóðs hafi verið skyltað beita skuldajöfnuði við kröfur félags­ins samkvæmt skýru ákvæði 3. mgr. 25.gr. laga nr. 50/1988. Hvorki ákvæði laga um gjaldþrotaskipti né ákvæði laga umvirð­is­aukaskatt leiði til annarrar niður­stöðu en að skulda­jöfn­uðurinn hafiverið lög­mætur og því ekki riftanlegur á grundvelli rift­un­ar­ákvæða laga umgjald­þrota­skipti. Stefndi bendir á að í XII. kaflalaga nr. 21/1991 sé kveðið á um þýðingu gjald­þrota­skipta. Í 1. mgr. 72. gr.laganna segi að þegar héraðsdómari kveði upp úrskurð um að bú skuld­arans sétekið til gjaldþrotaskipta taki þrotabú skuldarans við öllum fjár­hags­legumréttindum sem hann átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðarins. Slíkt eigi þóekki við verði annað leitt af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningisem verði ekki hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna. Þessi regla sé áréttuð í 73.gr. laganna. Stefndi vísar til laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988, m.a. VII. kafla um upp­gjör á virðisaukaskatti. Stefndi mótmælir kröfum stefnandaog því að skilyrðum þeirra ákvæða laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sem stefn­andivísar til sé fullnægt. Því séu ekki skilyrði til að rifta umræddum greiðslum. Stefndi mótmælir sjónarmiðumstefnanda um sönnunarbyrði. Hann mótmælir því jafnframt að hann hafi valdiðstefnanda tjóni. Hann hafi ekki heldur auðgast við skulda­jöfnuðinn og beriekki að greiða bætur fyrir meint tjón. Að auki sé ekki fullnægt skil­yrðumalmennu skaða­bótareglunnar. Hann telur skuldajöfnuðinn hafa verið lög­mætan oger öðru mótmælt sem röngu. Krafa hans um málskostnað styðst við 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991.Varakrafa um lækkun Varðandi lækkunarkröfu sína vísarstefndi til sömu málsástæðna og sjónarmiða og reifuð voru vegna sýknukröfu. Stefndi mótmælir því að skilyrðiséu til að dæma vexti skv. 8. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi mótmælir kröfustefnanda um dráttarvexti en verði þeir dæmdir eigi ekki að dæma þá fyrr en ífyrsta lagi frá dómsupp­sögu­degi. Niðurstaða Ístarfi lögfræðinga getur það hent að þótt einn hafi unnið sitt verk hár­nákvæm­legaeftir lögum geti annar komið og eyðilagt allt fyrir honum með því að vinna sittverk hárnákvæmlega eftir lögum. Eins og gefur að skilja skýrast þessi tilvikoft­ast nær af ákvörðunum löggjafans. Stefnandier þrotabú félags, GM framleiðslu hf. (áður Gunnars majones hf.), sem krefstriftunar á skuldajöfnuði sem tollstjóri beitti, á grundvelli heim­ildar í 3.mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þannig að krafa sem félagiðátti á hendur ríkis­sjóði áður en það var tekið til skipta var greidd meðkröfum sem ríkis­sjóður átti á hendur félag­inu. Allirrekstaraðilar sem selja eða afhenda vöru eða skattskylda þjónustu eiga að inn­heimtavirðisaukaskatt fyrir ríkissjóð og afhenda hann ríkissjóði á lögboðnum skila­dögum.Til þess að ríkissjóður skattleggi ekki sömu vöru og þjónustu marg­sinnis bervirðisaukaskattsskyldu fyrirtæki (rekstraraðila) einungis að afhenda ríkis­sjóðiskatt sem nemur þeirri verð­mætisaukningu vörunnar sem varð í meðförum þess.Séð er til þess með því að við uppgjör í lok hvers virðis­auka­skatts­tímabilser sá virðis­auka­skattur sem fyrir­tækið hefur þurft að greiða öðrum (inn­skattur)dreginn frá þeim skatti sem fyrirtækið hefur innheimt af þeim sem kaupa af því(útskatti). Fyrir kemur að á til­teknu tveggja mánaða virðisaukaskattstímabilisé innskatturinn hærri en útskatt­ur­inn. Þá eignast fyrir­tækið inneign íríkissjóði. Standisvo á að rekstraraðili eigi inneign í ríkissjóði en skuldi ríkissjóði jafn­framtopinber gjöld og skatta er toll­stjóra, sem innheimtumanni ríkissjóðs, skyltsam­kvæmt orða­lagi 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt aðgreiða inneign rekstr­ar­aðilans með því að skuldajafna henni við vangoldnuopinberu gjöldin. Aukþess að vera skylt að innheimta virðisaukaskatt var fyrirtækinu GM fram­leiðsluhf. (Gunnars majones hf.) sem launa­greið­anda skylt samkvæmt lögum nr. 45/1987um staðgreiðslu opin­berra gjalda að draga mánaðarlega tekjuskatt af skatt­skyldumlaunum starfsmanna sinna og afhenda ríkis­sjóði skatt­inn. Ágreiningurþessa máls snýst um inneign sem félagið átti í ríkissjóði áður en það var tekiðtil gjaldþrotaskipta 12. júní 2014. Til að byrja með átti félagið inneign íríkis­sjóði vegna tveggja síðustu virðisaukaskattstímabila ársins 2013. Félagiðgreiddi ríkis­sjóði hins vegar ekki þann tekju­skatt sem það dró af starfs­mönnumsínum í nóv­em­ber 2013 og komst þar með í skuld við ríkis­sjóð. Það samaendurtók sig vegna tekju­skatts­ins sem það dró af starfs­mönnum sínum í janúarog febrúar 2014. Tollstjórifór því að lögum og nýtti inneign félagsins vegna virðisaukaskatts í mán­uð­unumseptember til desember 2014 til þess að greiða skuld þess við ríkissjóð vegnatekju­skatts­ins. Sá skuldajöfnuður fór fram 17. og 27. mars. Starfsmenntollstjóra komust einnig að því, þegar þeir endurskoðuðu virðis­auka­skatts­skýrslurfélagsins 15. maí 2014, að skattur sem félagið greiddi af þeim vörum sem þaðkeypti (innskattur) árið 2012 hefði numið hærri fjárhæð en sá virðis­auka­skattursem það lagði á vöru sem það seldi (útskattur) sama ár og því ætti félagið inn­eignhjá ríkissjóði vegna þessa. Daginn eftir, 16. maí 2014, nýtti tollstjóri þákröfu sem ríkissjóður átti enn á hendur félaginu til þess að greiða þá kröfusem félagið átti á hendur ríkissjóði vegna endurákvörðunar virðisaukaskattsins. Þaðteldist ekki til tíðinda að tollstjóri hefði í störfum sínum farið að lögum efum þetta leyti hefði ekki staðið svo á að rekstur félagsins GM fram­leiðslu hf.gekk frekar illa. Hann stóð reyndar svo tæpt að félagið var úrskurðaðgjaldþrota 12. júní 2014. Þar eð kröfu­hafi hafði lagt fram beiðni umgjaldþrotaskipti félagsins 6. mars það ár var sá dagur frest­dagur við skiptin,sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­þrota­skipti o.fl. Tekjuskatturog virðisaukaskattur ásamt fleiri gjöldum eru svonefndir vörslu­skattar þvífyrirtæki innheimta tekjuskattinn af starfsmönnum sínum og virðis­auka­skatt­innaf viðskiptavinum sínum fyrir hönd ríkisins og ber að afhenda ríkinu þessaskatta á til­teknum gjalddögum. Þessi fjármunir eiga aðeins að vera tímabundiðí vörslum fyrir­tækj­anna og eru aldrei eign neins ann­ars en ríkis­sjóðs.Þrátt fyrir það hefur löggjafinn ákveðið að ríkissjóður eigi ekki að njótaforgangs til þess­ara fjármuna þegar svo stendur á að félag er í van­skilum viðríkissjóð þegar það er tekið til skipta, heldur eigi krafa ríkisins tilgreiðslu þeirra að njóta sömu stöðu og allar aðrar venju­legar fjár­kröfur íþrota­búið, sem almenn krafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991. Þegarskiptastjóri fær þrotabú til meðferðar ber honum að fylgja fyrirmælum laga nr.21/1991 um gjald­þrotaskipti o.fl. Honum ber meðal annars að meta kröfur semgreiddust á til­teknum tímabilum fyrir úrskurðinn út frá mælikvarða sem kallastrétt­hæð krafna. Á þann kvarða raðast kröfur eftir eðli sínu, og þeimréttaráhrifum sem þær njóta að lögum, í sértökukröfur, búskröfur, veð­kröfur,for­gangs­kröfur, almennar kröfur og eftirstæðar kröfur. Skiptastjóri verðurmeðal ann­ars að meta hvort krafa sem félag greiddi eftir frest­dag yrði, vegnastöðu sinnar í rétt­inda­röðinni, greidd kröfu­haf­anum að fullu við skiptin,hefði hún ekki greiðst fyrir úrskurð um töku félags­ins til skipta. Samkvæmt139. gr. laga nr. 21/1991 má skiptastjóri krefjast riftunar greiðslu skuldarsem var greidd eftir frestdag nema reglur XVII. kafla laganna um rétthæð krafnahefðu leitt til þess að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskipti. Samkvæmt136. gr. laganna gilda ákvæði þeirra um riftun greiðslu einnig um greiðslu semfer fram með skuldajöfnuði, ef aðstæður eru þannig að ekki mætti beita honumskv. 100. gr. lag­anna. Þáfjármuni sem stefndi fékk greidda með skuldajöfnuði 17. og 27. mars og 16. maí2014 mun hann hugsanlega ekki fá greidda eða einungis greidda að litlum hlutavið skiptin, vegna stöðu kröf­unnar í réttindaröð sem almennrar kröfu. Skipta­stjóravar því heim­ilt, skv. 139. gr., sbr. 136. gr., laga nr. 21/1991, að lýsa yfirþví að þeim greiðslum sem fóru fram með skulda­jöfnuði toll­stjóra á þessumdögum væri rift. Þegarsvo stendur á að krafa sem greiddist eftir frestdag flokkast sem almenn krafaog er því riftanleg samkvæmt 139. gr. laga nr. 21/1991 skiptir ekki neinu máliþótt tollstjóri hafi ekki gert annað en það sem honum bar að lögum að gera oggreitt kröfur fyrirtækis á hendur ríkissjóði með skuldajöfnuði við kröfurríkissjóðs á hendur því. Þótttollstjóri hafi vitað að félagið ætti í rekstrarerfiðleikum mátti hann ekki ístörfum sínum ganga út frá því að félagið yrði innan skamms tekið tilgjaldþrotaskipta enda eru þau ekki óhjá­kvæmi­leg afleiðing rekstrarerfiðleika.Jafnframt leiðir beiðni um gjald­þrota­skipti ekki óhjákvæmilega tilgjaldþrotaskipta enda dró Premium ehf. beiðni sína til baka. Þaðer jafnframt undir hæl­inn lagt hvaða dagur verður frestdagur fari svo aðrekstr­ar­erfiðleikar leiði til gjald­þrota­skipta. Hefði Gildi lífeyrissjóðurkomið með kröfu sína um gjaldþrotaskipti á búi félags­ins örfáum dögum síðar en3. apríl 2014 þannig að ekki hefði verið uppfyllt það skil­yrði 2. mgr. 2. gr.laga nr. 21/1991 að ný krafa bærist innan mánaðar frá því að önnur hefði veriðafturkölluð, hefði frest­dag­ur­inn ekki verið 6. mars heldur 7. apríl eðaannar dagur löngu síðar. Toll­stjórigat því ekki haldið að sér höndum og dregið að beita skulda­jöfn­uði þótt honumværi kunn­ugt um árang­urs­laust fjárnám, enda hafði árangurslaust fjár­nám semgert var í eigum Gunnars majones hf. 7. nóv­em­ber 2012 ekki leitt til gjald­þrota­skiptafélags­ins þá. Tollstjóra bar þvert á móti að tryggja að fjár­munir sem ríkiðætti hjá félaginu skil­uðu sér í ríkis­sjóð. Þar eð löggjafinn hefur ákveðið aðkrafa sem þessi njóti einungis stöðu sem almenn krafa mátti tollstjóri þó vitaað svo kynni að fara að skipta­stjóri rifti ráð­stöf­uninni á grundvelli laganr. 21/1991 og greiðslur yrðu því að ganga til baka færi svo að félagið yrðitekið til gjald­þrota­skipta. Þaðer rétt hjá stefnda að með því að gera honum að endurgreiða þrotabúinu fjár­mun­inaséu aðrir kröfuhafar betur settir en þeir hefðu verið fyrir skiptin því eignríkis­sjóðs, sem þeir áttu ekkert tilkall til hlutdeildar af fyrir skiptin, séfærð þeim til fulln­ustu. Þaðvar hins vegar ákvörðun löggjafans með lögum nr. 78/1989, sem breyttu 2. mgr.29. gr. laga nr. 45/1987 og 2. mgr. 28. gr. laga nr. 50/1988, að eign ríkis­insí vörslum félags nyti ekki forgangsstöðu heldur stöðu almennrar kröfu kæmi tilþess að félagið yrði tekið til gjald­þrotaskipta. Þeirri ákvörðun fylgir aðhærri fjárhæð kemur til skipta milli annarra almennra kröfuhafa. Þaðer kjarni þessa máls að löggjafinn ákvað að kæmi til gjaldþrots félags skylduvörsluskattar sem ríkissjóður ætti hjá félaginu ekki njóta þeirrar eignar­réttar­legustöðu sem þeir hafa þegar félag er í fullum rekstri. Það er einnig ákvörðun lög­gjaf­ansað ekki skuli einungis líta til stöðu krafna á hendur félagi eins og þær eruþegar félagið er tekið til skipta, heldur jafn­framt nokk­urrar fortíðar írekstri þess, allt að 24 mánuðum fyrir frestdag, og stöðu og eðlis þeirrakrafna sem greiddust á þeim tíma. Vegnaþessarar ákvörðunar löggjafans er eðli kröfu ríkissjóðs ekki ein­ungis breyti­legteftir því hvort félagið sem skuldar honum er í rekstri eða hefur verið tekiðtil skipta. Eðli og staða kröfunnar getur jafn­framt breyst afturvirkt þannigað krafa sem hafði, þegar skuldajöfnuðinum var beitt, stöðu sambærilega sér­töku­kröfufær eftir gjald­þrotaskiptin einungis stöðu almennrar kröfu og það einnig átímabilinu frá frest­degi að úrskurðardegi. Þegarlöggjafinn hefur mælt fyrir um slíka afturvirkni þýðir stefnda ekkert að berafyrir sig að bú félagsins hafi aldrei átt lögvarða kröfu til greiðslu þeirrarinneignar sem um er deilt. Félag í rekstri átti ekki lögvarða kröfu tilgreiðslu inneignarinnar ef það skuldaði ríkissjóði á sama tíma vegna þess aðskuld þess við ríkissjóð og þar með krafa ríkissjóðs á hendur því hafði fyrirtöku búsins til skipta eðli svipað sértökukröfu, fjár­mun­irnir voru eignríkissjóðs. Ríkið mátti því með skuldajöfnuði taka sér af inn­eign félagsinshjá ríkissjóði til greiðslu skuldarinnar rétt eins og 3. mgr. 25. gr. laga nr.50/1988 mælir fyrir um. Þrotabúiðá hins vegar rétt til inneignarinnar vegna þess að við töku búsins til skiptabreyttist eðli kröfu ríkissjóðs afturvirkt í almenna kröfu á þeim tíma þegarríkið nýtti hana til að greiða skuld fyrirtækisins við sig. Þótt ráð­stöf­unin,skuldajöfnuðurinn, hafi verið fyllilega eðlileg og lögmæt þegar hún fór framheim­ilar gjald­þrota­réttur engu að síður riftun hennar vegna þeirrareðlisbreytingar sem verður á rétthæð kröfu ríkis­sjóðs við gjaldþrotaskiptin.Svona er lífið í ævintýraskógi lög­fræð­innar. Ákvæði72. og 73. gr. laga nr. 21/1991 raska ekki þeirri skyldu skiptastjóra að riftagerningum sem fóru fram að liðnum frestdegi að öðrum skilyrðum 139. gr. lag­annauppfylltum. Stefndihefur ekki borið því við að nein undantekning sem tilgreind er í 139. gr. laganr. 21/1991 eigi við um þennan skuldajöfnuð. Hann hefur aðeins borið því við að3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 sé fortakslaus og af þeim sökum verði þeim ráð­stöf­unumsem fólust í skuldajöfnuðinum ekki rift. Ákvæðilaga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eru sértæk og andspænis þeim eru lögnr. 50/1988 um virðisaukaskatt almenn. Ákvæði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988veitir ríkissjóði enga vörn gegn því að lög nr. 21/1991 heimili riftun ráð­staf­anasem fóru fram í aðdrag­anda gjaldþrotaskipta félags og að greiðslur sem fórufram með skulda­jöfnuði á grund­velli ákvæð­is­ins verði endur­greiddar.Dómurinn fellst á að það eigi við um þann skulda­jöfnuð sem tollstjóri beitti17. og 27. mars og 16. maí 2014. Enguað síður gæti 100. gr. laga nr. 21/1991 um skulda­jöfnuð veitt kröfum ríkis­sjóðsnokkra vernd gegn riftunar­reglum laganna ef skulda­jöfn­uð­ur­inn hefði fariðfram við þær aðstæður sem þar er lýst. Ákvæði100. gr. laga nr. 21/1991 setur ákvæði 139. gr. laganna takmörk að því leyti aðsamkvæmt 100. gr. skiptir ekki máli þótt gagnkrafan, þ.e. krafa ríkissjóðs áhendur félaginu, verði þegar til skiptanna er komið skilgreind sem almennkrafa. Greiðslu sem farið hefur fram með skuldajöfnuði verður ekki rift efgagnkröfuhafinn, ríkis­sjóður, eignaðist kröfuna áður en þrír mánuðir voru tilfrestdags. Stefndieignaðist eina kröfu á hendur félaginu Gunnars majones hf. áður en þrír mánuðirvoru til frestdags, 1. desem­ber 2013, þegar félagið greiddi ríkissjóði ekkistað­greiðsluskatta sem það hafði tekið af launum starfsmanna sinna. Þaðer jafnframt skilyrði 100. gr. að félagið hafi eignast kröfu á hendur kröfu­haf­anumfyrir frestdag. Félagið Gunnars majones hf. eignaðist kröfu á hendur ríkis­sjóðivegna mismunar á inn­skatti og útskatti árið 2012, sem uppgötvaðist þó ekkifyrr en 15. maí 2014 þegar starfs­menn tollstjóra fóru yfirvirðisaukaskattsskýrslur félags­ins. Þráttfyrir að þessi skilyrði 100. gr. séu uppfyllt stendur skuldajöfnuður sam­kvæmtákvæðinu þó því aðeins óraskaður að gagnkröfuhafi, hér ríkissjóður, hafi hvorkivitað né mátt vita að þrotamaðurinn ætti ekki fyrir skuldum. Stefndi hefur hinsvegar aldrei haldið því fram að hann hafi ekki vitað af rekstrar­erfið­leikumfélagsins. Hann hefur því ekki sýnt fram á að skilyrði 100. gr. laga nr.21/1991 séu uppfyllt og að hann geti, þrátt fyrir stöðu kröfu sinnar semalmennrar kröfu, komist hjá því að rift verði greiðslum sem fram fóru meðskuldajöfnuði eftir frestdag 6. mars 2014 við kröfu á hendur honum semstofnaðist fyrir frestdag. Öllumgreiðslum sem fóru fram með skuldajöfnuði tollstjóra við kröfur GM fram­leiðsluhf. á hendur ríkissjóði og stefnandi tilgreinir í kröfu sinni er því rift. Vegnaþeirrar ákvörðunar löggjafans að afturvirk eðlisbreyting yrði á kröfu ríkis­sjóðsá hendur félagi þegar það er tekið til gjaldþrotaskipta verður að fallast á þaðmeð stefn­anda að stefndi hafi haft hag af ráðstöfunum sínum, umfram aðrakröfuhafa sem áttu almenna kröfu í búið en gátu ekki fengið hana greidda einsog stefndi. Því ber stefnda að greiða stefn­anda bætur skv. 3. mgr. 142. gr.laga nr. 21/1991. Stefndi ber því hvorki við að fjár­hæðir né gjalddagar íkröfum stefnanda séu röng en hvort tveggja fær jafnframt stoð í fram lögðumgögnum. Dómurinnhefur fallist á að riftun ráðstafananna byggist á 139. gr., sbr. 136. gr., laganr. 21/1991. Þar eð þá skal greiða þrotabúinu bætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr.lag­anna verður ekki hjá því komist að sú fjárhæð sem stefndi þarf að greiðastefn­anda beri vexti sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og það frá þeim dögum þegar skuldajöfnuðurinn fór fram. Tilstuðnings gjalddaga dráttarvaxta vísar stefnandi til 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 en samkvæmt því ákvæði er heimilt að reikna dráttarvexti frá og meðþeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafðiskuldara með réttu um greiðslu. Stefnandi sendi sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu kröfu um endur­greiðslu 22. janúar 2015. Stefnandi þykir þvíeiga rétt til dráttarvaxta af fjárkröfu sinni frá 22. febrúar 2015. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferðeinka­mála ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað. Að teknutilliti til umfangs máls­ins þykir málskostnaður, að með­töldum virðis­auka­skatti,hæfi­lega ákveð­inn 820.000 kr. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Rifter greiðslum sem fóru fram með skuldajöfnuði stefnda, íslenska ríkisins, viðkröfur sem félagið GM framleiðsla hf. átti á hendur ríkis­sjóði, samtals2.552.581 kr., og inntar voru af hendi með skulda­jöfnuði 17. mars 2014 aðfjárhæð 299.115 kr., skulda­jöfnuði 17. mars 2014 að fjárhæð 1.055.141 kr.,skuldajöfnuði 27. mars 2014 að fjár­hæð 561.904 kr., skuldajöfnuði 16. maí 2014að fjárhæð 292.862 kr., skulda­jöfn­uði 16. maí 2014 að fjárhæð 343.548 kr. ogskuldajöfnuði 16. maí 2014 að fjár­hæð 11 kr. Stefndigreiði stefnanda, þrotabúi GM framleiðslu hf., 2.552.581 kr. ásamt vöxtum, skv.8. gr. laga nr. 38/2001, af 1.354.256 kr. frá 17. mars 2014 til 27. mars 2014,af 1.916.160 kr. frá 27. mars 2014 til 16. maí 2014 og af 2.552.581 kr. frá 16.maí 2014 til 22. febrúar 2015, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 22. febrúar 2015 til greiðslu­dags. Stefndigreiði stefnanda 820.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 285/2003
Lífeyrissjóður
H krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að hún ætti rétt til aðildar að Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga (L). Fyrirmæli laga nr. 2/1997 um L voru skýr og ótvíræð um það að H ætti þennan aðildarrétt og ályktað var af því að rétti þessum fylgdi jafnframt skylda L til að veita H aðild að sjóðnum, enda hafði L ekki sýnt fram á annað. Samkvæmt þessu var orðið við kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júlí 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga, greiði stefndu, Halldóru Andrésdóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 20. janúar sl. og tekið til dóms 28. maí sl. Stefnandi er Halldóra Andrésdóttir, Reykási 10, Reykjavík. Stefndi er Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga, Bankastræti 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að hún eigi rétt til aðildar að stefnda samkvæmt umsókn framkvæmdastjóra Öldungs hf., fyrir hennar hönd, frá 17. apríl 2002. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem er hjúkrunarfræðingur, átti aðild að Líf­eyr­is­sjóði hjúkrunarkvenna í árslok 1996. Í ársbyrjun 1997 tóku gildi lög nr. 2/1997 um stefnda og hélt stefnandi áfram að vera aðili að honum og greiddi iðgjöld til hans, síðast 1. desember 2001. Frá og með þeim degi réðst hún til Öldungs hf. og starfar á Hjúkr­unarheimilinu Sóltúni, sem fyrirtækið rekur á grundvelli þjónustusamnings við heil­brigðisráðuneytið. Stefnandi er fastráðin hjá Öldungi hf. og 25. febrúar 2002 gerði fyrirtækið kjarasamning við stéttarfélag stefnanda. Um lífeyrisréttindi segir í kjara­samningnum að félagsmenn, sem séu í stefnda, haldi þeim rétti áfram og að fyrir­tækið greiði þangað mótframlag vinnuveitanda í samræmi við reglur stefnda á hverjum tíma. Með bréfi 17. apríl 2002 óskaði framkvæmdastjóri Öldungs hf. eftir því við stefnda að stefnandi og fleiri hjúkrunarfræðingar fengju að greiða líf­eyr­is­sjóðs­iðgjöld sín til stefnda. Þessari beiðni hafnaði stefndi með bréfi 21. október sama ár og er það ágreiningurinn. III Stefnandi byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að henni beri aðild að stefnda samkvæmt ákvæði 1. mgr. 12. gr. samþykkta stefnda. Þar segir: "Allir hjúkr­un­ar­fræðingar, sem aðild áttu að sjóðnum við árslok 1996 og vinna hjúkrunarstörf í þjón­ustu ríkis, bæjar- og sveitarfélaga eða annarra opinberra stofnana eða við heil­brigð­is­stofnanir sem eru viðurkenndar af heilbrigðisstjórninni, skulu eiga rétt til aðildar að sjóði þessum." Í öðru lagi er byggt á 1. mgr. 17. gr. laga nr. 2/1997 um stefnda, sem er efnislega sam­hljóða framangreindri grein í samþykktum stefnda. Í þriðja lagi er byggt á 2. mgr. 17. gr. nr. laga 2/1997 en stefnandi kveðst uppfylla öll þau skilyrði, sem þar séu sett fyrir aðild að stefnda. Loks byggir stefnandi á því að það væri brot á jafnræðisreglunni að meina henni um aðild að stefnda. Vísar hún til þess að hjúkrunarfræðingar, sem starfa við fjöl­marg­ar stofnanir, sem eins sé ástatt um og vinnuveitanda hennar, eigi aðild að stefnda án þess að það hafi verið talið valda vandkvæðum. Stefndi byggir á því að aðild að stefnda geti ekki alfarið ráðist af ákvæðum 17. gr. lag­anna heldur verði að skýra þau með hliðsjón af öðrum ákvæðum þeirra, einkum 18. og 20. gr. Í þessum greinum komi fram að ríkissjóður sé ábyrgur fyrir greiðslum úr stefnda, hvort sem um sé að ræða að vinnuveitandi sé ekki fær um að standa við skuld­bindingar sína eða að hækkanir verði á lífeyri vegna launahækkunar opinberra starfs­manna. Bendir stefndi á að iðgjöld standi nú engan veginn undir skuld­bind­ingum hans og þess vegna sé þeim mun mikilvægara að vinnuveitendur þeirra, sem aðild eigi að honum, hafi varanleika, sem jafna megi við ríkið. Þennan varanleika hafi vinnu­veitandi stefnanda ekki og skipti yfirlýsingar hans um að halda ríkissjóði skað­lausum engu máli í þessu sambandi, enda virðist þær vera skilyrtar. Þessu til frekari stuðn­ings bendir stefndi á að hann sé byggður upp sem eftirlaunakerfi fyrir hjúkr­un­ar­fræðinga en ekki eins og lífeyrissjóður þar sem greiðslur úr honum miðist við eignir og ávöxtun þeirra á hverjum tíma. Stefndi kveður það vera rétt að fyrir árið 1987 hafi hjúkrunarfræðingar, sem störf­uðu hjá einkafyrirtækjum, fengið aðild að honum. Þessu hafi hins vegar verið breytt eftir að forsvarsmenn stefnda gerðu sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem aðild þessara einstaklinga gat fellt á ríkissjóð. Eftir þennan tíma hafi aðeins verið gerðar und­antekningar þegar ríkissjóður hafi lýst því yfir að hann muni greiða lífeyris­hækkanir, sbr. 18. og 20. gr. laga nr. 2/1997. Það sé því ekki brot gegn jafn­ræðisreglunni að hafna aðild stefnanda að stefnda. IV Það er ágreiningslaust að stefnandi átti aðild að stefnda, sem þá hét Lífeyrissjóður hjúkrun­arkvenna, í árslok 1996. Enn fremur er það ágreiningslaust að hún hefur starfað frá 1. desember 2001 við heilbrigðisstofnun sem er viðurkennd af heilbrigðis­stjórninni. Í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 2/1997 um stefnda segir að allir hjúkrun­ar­fræðingar, sem aðild áttu að stefnda við árslok 1996 og vinna hjúkrunarstörf í þjónustu ríkis, bæjar- eða sveitarfélaga eða annarra opinberra stofnana eða við heil­brigð­is­stofnanir, sem viðurkenndar eru af heilbrigðisstjórninni, skuli eiga rétt til aðildar að stefnda. Efnislega samhljóða ákvæði er í samþykktum fyrir stefnda, eins og rakið var. Samkvæmt þessu eru lagafyrirmæli skýr og ótvíræð um það að stefnandi á rétt til aðildar að stefnda og af því verður ekki dregin önnur ályktun en sú að þessum rétti fylgi jafnframt skylda stefnda til að veita stefnanda aðild að sér. Þegar svo stendur á, eins og rakið var, þá er það stefnda að sýna fram á að af öðrum ákvæðum laganna leiði að honum sé heimilt að hafna aðild stefnanda. Í þessum efnum vísar stefndi fyrst til 18. gr. laganna en þar er um það fjallað þegar einhver, sem tryggt hefur hjúkrunarfræðing í stefnda, er ekki fær um að standa við ábyrgðarskuldbindingu sína. Er þá ríkissjóður bakábyrgur. Stefnda má því einu gilda hver örlög vinnuveitanda stefnanda kunna að verða í framtíðinni. Hann hefur bak­ábyrgð ríkisins fyrir útgjöldum sínum vegna hennar. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna þessari málsástæðu stefnda. Í öðru lagi ber stefndi fyrir sig ákvæði 20. gr., er fjallar um hækkanir á líf­eyr­is­greiðslum vegna launahækkana, en þar er ekki sams konar ákvæði um bakábyrgð og í 18. gr. Í 20. gr., eða öðrum ákvæðum laganna, er hins vegar ekki heimild fyrir stefnda til að neita hjúkrunarfræðingum um aðild að sér á þeim grundvelli að ekki sé tryggð ábyrgð á útgjöldum, sem á hann kunna að falla vegna launahækkana, eigi þeir á annað borð rétt á aðild að honum samkvæmt 17. gr. Hér að framan var komist að þeirri nið­ur­stöðu að stefnanda eigi rétt á aðild að stefnda á grundvelli 17. gr. og er því ekki fallist á það með stefnda að af ákvæðum 20. gr. geti leitt að honum sé rétt að hafna aðild stefnanda. Til þess þyrfti ótvíræða lagaheimild, sem ekki er fyrir hendi. Samkvæmt framansögðu verður orðið við kröfu stefnanda og stefndi dæmdur til að greiða henni 400.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Viðurkennt er að stefnandi, Halldóra Andrésdóttir, eigi rétt til aðildar að stefnda, Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga, samkvæmt umsókn framkvæmdastjóra Öld­ungs hf., fyrir hennar hönd, frá 17. apríl 2002. Stefndi skal greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 636/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 20. desember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafa sóknaraðila er reist á því að rannsóknarhagsmunir krefjist þess, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að varnaraðili verði sviptur frelsi sínu vegna rannsóknar á kynferðisbroti gegn 13 ára stúlku. Fallist er á með héraðsdómi að fyrir liggi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn hefur þegar farið fram á vettvangi og húsleit verið gerð á heimili varnaraðila. Verður frelsissvipting hans ekki rökstudd með því að brýnt sé að koma í veg fyrir að hann afmái hugsanleg verksummerki. Skýrslutaka af ætluðum brotaþola samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 hefur ekki farið fram. Framburður vitna kann að geta varpað ljósi á ferðir varnaraðila á því tímabili sem ætlað brot er talið hafa verið framið. Eitt vitni hefur þegar gefið skýrslu fyrir lögreglu um það atriði en eftir er að yfirheyra önnur. Verður fallist á með sóknaraðila að nauðsynlegt sé að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi til að koma í veg fyrir að hann torveldi rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni. Ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 582/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. ágúst 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. september 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Fram er komið í málinu að hleypt var skotum úr haglabyssu við svokallaða [...] við [...] í Reykjavík að kvöldi föstudagsins 5. ágúst s.l., þar sem fólk var saman komið. Varnaraðili hefur viðurkennt að af hleypt af einu skoti sem óumdeilt er að hafnaði í bifreið þar sem fyrir var fólk. Að því gættu er fallist á það með héraðsdómi að varnaraðili sé undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi og að brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. ágúst 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. september nk. kl. 16.00.Í greinargerð aðstoðarsaksóknara kemur fram að um klukkan 21 að kvöldi föstudagsins 5. ágúst sl. hafi lögreglan verið kölluð að [...] við [...] í Reykjavík þar sem tilkynnt hafi verið um tvo aðila sem hefðu skotið úr haglabyssu á rauða [...] bifreið. Vitni hafi borið um að þau hafi séð átök milli karlmanna, heyrt tvo skothvelli og séð aðila hlaupa bak við [...]. Fyrr um kvöldið, eða rúmum klukkutíma áður en tilkynnt hafi verið um að skotið hafi verið úr byssunni, hefði lögregla haft afskipti af kærðu,X og Y, utan við [...], sjá mál lögreglu, nr. 007-2016-[...], en um hafi verið að ræða tilkynningu um fjöldaslagsmál. Í viðræðum við lögreglu þá hafi kærðu sagt að hópur Pólverja hefði skömmu áður ætlað að ráðast á þá. Þá er þess getið að vitni sem lögregla hafi rætt við og komið hafi á vettvang á rauðu [...] bifreiðinni sem skotið hafi verið á segði sig og unnusta sinn hafa farið að [...] en þar hafi menn verið í átökum. Unnusti hennar hafi farið út úr bílnum og blandast í átökin. Þegar unnustinn hafi komið aftur að bílnum hafi hún séð annan kærðu halda á haglabyssu sem hann hafi beint að unnusta hennar þegar hann hafi gengið að bílnum. Hafi maðurinn síðan skotið úr byssunni en ekki hæft unnusta hennar. Hún og unnustinn hafi síðan ekið bak við [...] þar sem kærðu og fleiri hafi komið. Hafi annar kærðu þá tekið upp byssu og beint henni að bílnum og skotið einu skoti í framhurðina, hægra megin, þar sem vitnið hafi setið, en við það hafi hliðarrúðan brotnað og vitnið fengið glerbrotin yfir sig. Segðist vitnið hafa séð þann sem skaut miða á bílinn áður en hann hafi skotið. Þau hafi ekið heim til sín eftir þetta. Vitnið hafi lýst því að það hefði ekki verið sami maðurinn sem skotið hafi á eftir unnusta hennar í fyrra skiptið og sá sem skotið hafi í hurðina á bílum. Fyrst hafi maður sem hafi verið [...], [...] og [...] skotið en síðar hinn sem hafi verið meðalmaður á hæð, með [...] hár og [...]. Lögregla hafi einnig yfirheyrt unnusta vitnisins sem kvæðist hafa keyrt bílinn og fái hann í meginatriðum samræmst framburði hennar af atvikum.Í greinargerð aðstoðarsaksóknara kemur einnig fram að fjöldi vitna lýsi því að hafa orðið vitni að því þegar kærðu hafi skotið úr byssunni og samræmist lýsing vitnanna útliti og klæðarburði kærðu umrætt sinn en meðal gagna málsins liggi fyrir upptökur sem fengist hafi úr eftirlitsmyndavélarkerfi úr [...] þar sem sjá megi hvar kærðu komi inn í verslunina fyrir skotárásina. Kærði X sé þar klæddur í rauðan stuttermabol, gallabuxur, tattúeraður og með [...]hár. Kærði Y sé aftur á móti [...], [...]og hærri en Y. Þá hafi vitni sem býr í húsnæði við [...] lýst því að hafa eftir skothvellina séð karlmann í rauðum bol, með íþróttatösku meðferðis, hlaupa í átt að [...] þar sem móðir kærðu búi og farið þar inn í húsnæðið, [...]. Lögregla hafi síðar fengið tilkynningu frá öðrum aðila um að svört íþróttataska með byssu í hefði fundist í rennu fyrir rusl í blokkinni við [...] og telji lögregla sig hafa fundið ætlað skotvopn sem notað hafi verið við árásina. Sjá hafi mátt blóðkám á byssunni. Við leit lögreglu beint fyrir aftan [...] við [...] hafi og fundist ónotað skothylki. Annað vitni á vettvangi segði að kærði og meðkærði hefðu fyrst skotið upp í loftið, en síðan hefði kærði skotið í gegnum bílrúðu.Aðstoðarsaksóknari tekur fram að kærði X hafi verið handtekinn aðfaranótt 6. ágúst sl. fyrir utan [...] í Reykjavík ásamt öðrum aðila. Kærði hafi í skýrslutöku þann 6. ágúst játað að hafa verið á vettvangi og skotið einu skoti úr byssunni en kvæðist hafa gert það eftir að hafa tekið vopnið af öðrum aðila sem hann og meðkæði hafi verið í átökum við. Í skýrslutöku þann 11. ágúst sl. hafi X aftur á móti sagt að hann og Y hafi farið að [...] til að hitta þar fyrir menn sem hefðu fyrr um kvöldið mætt fyrir utan heimili móður þeirra (sjá bókun í máli 007-2016-[...]). Þeir hafi verið vopnaðir kylfum og kærði hafi komið haglabyssu fyrir skammt frá sem hann hafi notað. Til átaka hafi komið og segði X að Y hafi skotið einu skoti upp í loftið en hann sjálfur síðar skotið einu skoti og hafi högl úr því farið í rauðu [...] bifreiðina. X hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá laugardeginum 6. ágúst sl. til dagsins í dag.Þá er þess getið að kærði Y hafi verið handtekinn þann 8. ágúst sl. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 8. ágúst hafi hann sagt að X hefði skotið einu skoti úr byssunni eftir að hann hefði afvopnað mann sem þeir hafi verið í átökum við. Hafi sá aðili áður verið búinn að skjóta úr byssunni. Meðákærði neiti hins vegar að hafa sjálfur skotið úr byssunni. Y hafi haldið sig við sama framburð þegar hann hafi verið yfirheyrður 11. ágúst sl. Aðstoðarsaksóknari áréttar að af gögnum málsins megi ráða að til átaka hafi komið milli kærðu og hóps annars fólks. Fram komi hjá báðum kærðu að aðilar hafi talað sig saman um að hittast við [...] og þá hafi X sagt að kærðu hefðu sammælst um að fara þangað vopnaðir kylfum og að hann hafi einnig komið fyrir afsagaðri haglabyssu skammt frá. Til átaka hafi komið milli kærðu og áður nefndra aðila fyrir utan [...] og í framhaldi hafi báðir kærðu skotið af byssunni. Þá hafi umrædd byssa fundist í ruslageymslu á heimili móður kærðu og vitni kvæðist hafa séð mann sem samsvari lýsingu um að X hafi hent byssunni þangað eftir skothvellina. Það sé mat lögreglu að með háttsemi sinni hafi kærðu í sameiningu stofnað lífi og heilsu fjölda fólks í augljósa hættu umrætt sinn. Bæði þeirra sem þeir hafi átt í útistöðum við og annarra, en fjöldi fólks hafi verið á ferli, m.a. börn og ungmenni, og þá hafi verið skotið af byssunni í miðri íbúðabyggð. Jafnframt hafi kærðu notað vopn til verksins sem búið hafi verið að eiga við með þeim hætti að eiginleikar vopnsins hafi verið hættulegri en ella. Kærðu hafi mátt vera ljós sú augljósa hætta sem gæti skapast af háttsemi þeirra.Að mati lögreglu liggja kærðu, samkvæmt framansögðu, undir sterkum grun um brot gegn 211. gr., sbr. 20. gr., og eða 2. mgr. 218. gr. og 4. mgr. 220. gr almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Af öllu framangreindu sé ljóst að kærðu séu hættulegir umhverfi sínu og sé það mat lögreglu að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Myndi það jafnframt særa réttarvitund almennings yrðu kærðu látnir lausir. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. NiðurstaðaMeð vísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Lögregla hafði afskipti af kærða og bróður hans, meðkærða, fyrr sama dag og atvik málsins áttu sér stað. Ekki verður betur séð en að áhöld séu um það miðað við framkomnar upplýsingar og lýsingu á skotmanninum, hvort það hafi verið kærði eða meðkærði sem hleypti af skotum, en flest bendir til þess að báðir kærðu hafi hleypt af sitt hvoru skotinu úr mjög hættulegu vopni, þar sem fjöldi fólks var saman komið. Líta ber svo á miðað við rannsóknargögn, að kærði sé undir sterkum grun um alvarlegt brot sem varðað geti við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eða eftir atvikum 2. mgr. 218. gr. og 4. mgr. 220. gr. laganna. Brot á 2. mgr. 218. gr. getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Fallist er jafnframt á að brotið sé þess eðlis að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er því fullnægt að mati dómsins.Verður, að öllu framangreindu virtu, krafan tekin til greina eins og í úrskurðar­orði greinir. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. september nk. kl. 16.00.
Mál nr. 503/2005
Starfslokasamningur Lagaheimild Ríkisstarfsmenn
Aðilar deildu um gildi ákvæðis í starfslokasamningi sem forstjóri L og H gerðu með sér. Kom þar fram að L tæki að sér þá skuldbindingu að tryggja að H hlyti þau lífeyrisréttindi sem reglur lífeyrissjóðsins B kveði á um, það er 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar. Að virtu orðalagi ákvæðisins, aðdraganda samningsins og skýringa aðila var talið að L hefði lofað að rétta hlut H ef hann næði ekki fram rétti sínum gagnvart lífeyrissjóðnum með því að ábyrgjast að hann fengi lífeyrisgreiðslur svo sem þar segir. Var talið að H hefði mátt treysta því að L myndi efna þetta loforð og að ósannað væri að það hafi verið háð því skilyrði að L fengi óskilyrt umboð til málshöfðunar gegn lífeyrissjóðnum. Hvað varðar það álitaefni hvort forstjóra L hafi verið heimilt að skuldbinda stofnunina með þessum hætti var litið til 8. gr. laga nr. 43/1990 og talið leiða af ákvæðinu að forstjórinn sjái um uppsagnir starfsmanna og gerð starfslokasamninga á borð við þann sem gerður var við H. Þá var litið til þess að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. sömu laga hafi L sérgreinda tekjuliði sem meðal annars skuli nota til greiðslu launatekna starfsmanna. Auk þess var tekið fram að á þeim langa tíma sem tók að ganga endanlega frá samkomulagi aðila um lífeyristöku H og þar til hún skyldi hefjast hefði verið nægur tími fyrir forstjóra L til að afla formlegrar heimildar til greiðslna samkvæmt hinu umdeilda ákvæði, ef hann taldi slíkrar heimildar þörf. Eins og á stóð og þegar litið var til stöðuumboðs forstjórans var talið að H hafi hvorki mátt vera ljóst að formlegrar heimildar væri þörf né að hennar yrði ekki aflað, væri hennar talin þörf. Var því ekki talið að sýkna bæri L af þessari ástæðu og jafnframt ekki fallist á að aðrar málsástæður gætu leitt til sýknu. Þá voru ekki talin efni til að fallast á varakröfu L um sýknu að svo stöddu. Þar sem fjárhæðir höfuðstóls kröfu H höfðu ekki sætt tölulegum mótmælum var fallist á kröfu hans um greiðslu og um viðurkenningu greiðslna, en dráttarvextir reiknaðir af höfuðstól kröfunnar mánuði frá því að hann krafði L sannanlega um greiðslu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2005. Endanlegar kröfur hans eru að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.004.210 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 53.648 krónum frá 1. september 2002 til 1. október sama ár, af 107.562 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 161.766 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 233.922 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2003, af 288.078 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 342.428 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 396.680 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 451.513 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 506.419 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 561.228 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 616.085 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 670.869 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 725.605 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 780.728 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 836.117 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 947.041 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2004, af 1.002.672 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 1.058.327 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 1.113.813 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 1.169.614 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 1.225.729 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 1.281.844 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 1.338.854 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 1.395.598 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 1.452.342 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 1.509.788 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 1.567.209 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 1.682.295 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2005, af 1.740.104 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 1.797.961 krónu frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 1.855.939 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 1.914.352 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 1.972.886 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 2.031.106 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 2.089.737 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 2.148.441 krónu frá þeim degi til 1. september sama ár, af 2.207.265 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 2.266.984 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 2.327.066 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 2.447.037 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2006, af 2.507.240 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 2.567.637 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 2.627.985 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 2.689.011 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 2.750.738 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 2.813.360 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 2.876.708 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 2.940.346 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, en af 3.004.210 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hefur áfrýjandi þá breytt kröfu sinni til viðurkenningar lífeyrisgreiðslna frá og með 1. nóvember 2004 til og með 1. október 2006 í gjaldfallnar kröfur. Áfrýjandi krefst þess einnig að viðurkennt verði að stefnda beri að greiða sér 63.856 krónur verðbætt miðað við neysluverðsvísitölu mánaðarlega frá 1. október 2006 til æviloka og tvöfalda þá fjárhæð í desember ár hvert. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara sýknu að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ella krefst hann lækkunar á kröfum áfrýjanda og að málskostnaður falli niður. I. Áfrýjandi, sem fæddur er 1934, lauk prófi í viðskiptafræði 1958 og hóf störf hjá Landsbanka Íslands, Seðlabanka, og hjá Ríkisábyrgðasjóði við stofnun hans 1962 og varð forstöðumaður hans 1972. Sjóðurinn var í Seðlabanka Íslands eftir stofnun bankans, en með lögum nr. 43/1990 um Lánasýslu ríkisins var sjóðurinn gerður að deild við hana og fluttist áfrýjandi þangað. Við flutninginn héldust launakjör hans óbreytt, en þau fylgdu ákveðnum viðmiðunarhópi forstöðumanna hjá Seðlabankanum. Áfrýjandi starfaði hjá stefnda þar til hann lét af störfum 1. september 2002, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Lánasýsla ríkisins heyrir undir fjármálaráðherra og starfar samkvæmt nefndum lögum. Samkvæmt 8. gr. laganna, sbr. lög nr. 83/1997, skipar ráðherra forstjóra hennar til fimm ára í senn, og stjórnar forstjórinn rekstri hennar og ræður starfsfólk. Fram er komið, að það hafi getað dregist að áfrýjandi fengi þær launahækkanir, sem viðmiðunarhópur hans í Seðlabankanum fékk. Laun hópsins voru hækkuð í ársbyrjun 2001, en áfrýjandi fékk ekki þá hækkun fyrr en ári síðar, eftir ítrekaðar óskir og eftirgangsmuni. II. Í skýrslu sinni í héraðsdómi lýsti áfrýjandi aðdraganda starfsloka sinna hjá stefnda svo, að í lok janúar 2002 hafi forstjórinn kallað hann á sinn fund og þar hafi verið viðstaddur lögmaður, kynntur sem vottur. Á þeim fundi hafi forstjórinn tjáð sér að leiðréttingin á launum í ársbyrjun 2001 hefði verið vegna breytinga á umfangi og störfum viðmiðunarmanna hans í Seðlabankanum, og því vafi leikið á hvort hann ætti að fá leiðréttingu launa eins og þeir. Hann hefði þó verið látinn njóta vafans og verið ákveðið að hann fengi þessa launaleiðréttingu, en með því skilyrði að hann léti af störfum eftir sex mánuði, eða í júní 2002. Þar að auki hefði forstjórinn tjáð honum að hann hefði til reiðu bréf þar sem honum væri sagt upp launakjörum sínum og yrðu þau frá og með 1. ágúst 2002 í samræmi við kjarasamning bankamanna. Hafi þau laun verið um helmingi lægri en laun hans. Áfrýjandi kveðst hafa ætlað að starfa að minnsta kosti fram á mitt ár 2003 og ljúka þar með 45 ára starfstíma, eða til júníloka 2004, sem hann hafi átt rétt á, en þá yrði hann sjötugur. Hann hafi fengið stuttan umhugsunarfrest. Hann hafi hugsað málið og talið að sér væri nauðugur sá kostur að hætta störfum vegna þess að ella hefði hann þurft að stofna til málaferla til að hnekkja þessari skerðingu á launum sínum og hann hafi ekki getað starfað hjá stofnun sem hann ætti í málaferlum við. Hann hafi því að frestinum liðnum tilkynnt forstjóranum að hann myndi láta af störfum, en jafnframt tekið fram að hann legði þunga áherslu á að launaleiðréttingin kæmi til útreiknings við ákvörðun eftirlauna. Þeir hafi rætt þetta nokkrum sinnum og drög verið gerð að minnisblöðum. Kostnaðurinn við að hafa hann áfram í starfi til sjötugs hefði numið um 15,2 milljónum auk launatengdra gjalda. Umræður hans og forstjórans hafi endað með því að þeir hafi orðið ásáttir um þau atriði sem komu fram á minnisblaðinu frá 17. maí 2002, sem þeir hafi ritað undir. Í e–lið þess samnings sé ákvæðið, sem deila máls þessa standi um. Í þessum lið samningsins komi fram forsenda áfrýjanda fyrir því að gera starfslokasamninginn. Hann hafi minnst þess, að sú regla hafi verið sett um lífeyrisgreiðslur lífeyrissjóðs bankamanna frá áramótum 1997 og 1998, að lífeyrisrétturinn miðaðist við meðallaun síðustu fimm ára og ekki væri tekið tillit til annarra launahækkana á því tímabili en þeirra sem almennar væru og gengju til allra. Launahækkunin sem hann hafi loks fengið viðurkennda í ársbyrjun 2002 hafi verið nokkru meiri en aðrir sjóðsfélagar hafi fengið en þó hin sama og þeir fengu sem voru í hans viðmiðunarhópi. Vegna þessa gæti komið upp ágreiningur við lífeyrissjóðinn, sem hann ætti erfitt með að fá jafnaðan þegar hann væri hættur störfum. Þetta hafi verið rætt og hann fallist á að starfslok hans yrðu 1. september 2002 og forstjóri stefnda á móti skuldbundið lánasýsluna til að tryggja að engin skerðing yrði á lífeyrisréttindum áfrýjanda með tilliti til launahækkunarinnar og honum yrði tryggður óskertur lífeyrir til æviloka í samræmi við það. Þegar lífeyrisgreiðslur hafi farið að berast honum frá lífeyrissjóðnum eftir að hann lét af störfum 1. september 2002 hafi komið í ljós að sjóðurinn hafi ekki tekið tillit til launahækkana hans síðustu misserin fyrir starfslokin. Vangreidd fjárhæð fyrir september 2002 hafi numið 53.648 krónum. Hann hafi hermt starfslokasamninginn upp á stefnda, sem hafi brugðist vel við og krafist skýringa hjá lífeyrissjóðnum og leitast við að fá leiðréttingu á greiðslunum. Lífeyrissjóðurinn hafi svarað stefnda með bréfi 2. október 2002. Þar segi að ljóst sé að laun áfrýjanda hafi á tímabilinu frá desember 1997 hækkað verulega umfram almennar launabreytingar og að þessar hækkanir myndu hafa veruleg áhrif til aukningar á skuldbindingum sjóðsins yrði tekið tillit til þeirra við úrskurð eftirlauna. Stjórn sjóðsins hafi látið tryggingastærðfræðing reikna út hver þessi aukning væri og næmi hún alls 10.953.000 krónum. Athygli stefnda sé vakin á þessu með vísan til 1. mgr. 11. gr. samþykkta sjóðsins. Útreikningur tryggingastærðfræðingsins fylgdi bréfinu, dagsettur 16. júlí 2002. Bréfaskipti stefnda og sjóðsins hafi haldið áfram og kröfur hafi verið ítrekaðar, en allt hafi komið fyrir ekki, og 17. mars 2004 hafi sjóðurinn enn hafnað að greiða áfrýjanda óskertan lífeyri. Hafi þolinmæði áfrýjanda þar með þrotið og hann ritað stefnda bréf 10. júní 2004, þar sem hann hafi krafist þess að honum yrði bætt skerðingin eins og starfslokasamningurinn gerði ráð fyrir. Forstjóri stefnda bar í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að í viðræðunum um starfslokin hafi áfrýjandi haft áhyggjur af því að þegar hann hæfi töku eftirlauna myndi lífeyrissjóður bankamanna líta svo á að þessar launahækkanir væru ekki hluti af eðlilegum launahækkunum viðmiðunarhópsins. Hann hafi haft fullan skilning á þessum áhyggjum áfrýjanda. Hann hafi hugsað að þar sem áfrýjandi væri að láta af störfum fyrr en hann þyrfti hafi hann viljað veita honum alla þá aðstoð sem hann gæti til að ná fram rétti sínum við lífeyrissjóð bankamanna, þar með talið að veita honum lögmannsaðstoð og jafnvel höfða mál gegn lífeyrissjóðnum. Honum hafi þótt þetta sanngjarnt og rétt, miðað við alla þá þjónustu sem áfrýjandi hefði veitt ríkinu og einnig með hliðsjón af aðstoð sem öðrum fyrrverandi starfsmanni Ríkisábyrgðasjóðs hafði verið veitt í deilu við lífeyrissjóðinn. Þær hugmyndir sem hann hafi gert sér um framkvæmd e-liðar minnisblaðsins hafi verið að áfrýjandi myndi fela stefnda óskilyrt umboð til þess að leita réttar fyrir hans hönd. Hann hafi farið í leyfi skömmu síðar og þegar hann hafi komið aftur til landsins eftir þriggja ára dvöl erlendis hafi það valdið honum vonbrigðum að þetta umboð hefði ekki verið veitt. Nánar aðspurður sagði forstjórinn að hann hafi ekki talið neinn vafa geta leikið á því að áfrýjandi gæti náð fram rétti sínum gagnvart lífeyrissjóðnum, og að honum hefði fundist afar ólíklegt „í fyrsta lagi að til málsóknar þyrfti að koma og í öðru lagi að til einhvers konar greiðslu gæti komið frá lánasýslunni.“ Hann hafi viljað gera allt sem hann gat til þess að aðstoða áfrýjanda til að ná fram þessum rétti, meðal annars vegna þess að honum hafi fundist hallað á áfrýjanda gagnvart stefnda, þar sem þessar launahækkanir, sem honum hafi borið samkvæmt viðmiðunarhópnum, höfðu ekki verið efndar á réttum tíma og þar af leiðandi meiri hætta á að lífeyrissjóðurinn myndi ekki viðurkenna þær nema til kæmu fullnægjandi skýringar frá stefnda. Honum hafi jafnframt þótt „algjörlega fjarstæðukennt“ að sjóðurinn gæti unnið málið og „það bara vera mjög, mjög ólíklegt að til greiðslu gæti komið.“ Aðspurður hvers vegna áfrýjanda hafi ekki verið sagt upp launakjörunum, eins og staðið hafi til með bréfi stefnda 31. janúar 2002 sagði forstjóri stefnda, að sér hafi fundist, með hliðsjón af hinum langa starfsferli áfrýjanda hjá ríkinu, að það væri meiri sæmd fyrir áfrýjanda og ríkissjóð að leyfa honum að ljúka starfsferli sínum á þeim launakjörum sem hann hafði. III. Málsástæður aðila eru raktar í héraðsdómi. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi reist á því að lagaheimild hafi skort fyrir þeirri tryggingarskuldbindingu lífeyrisréttinda sem kveðið sé á um í e-lið minnisblaðsins frá 17. maí 2002. Það er því ágreiningslaust með aðilum að með hinum umdeilda e-lið samkomulagsins hafi stefndi tekið á sig skuldbindingu. Umræddur liður minnisblaðsins hljóðar svo: ,,Lánasýslan mun veita Lífeyrissjóði bankamanna allar þær skýringar sem eru nauðsynlegar vegna útreiknings á eftirlaunarétti HA. Lánasýslan mun ennfremur taka að sér þá skuldbindingu að tryggja að HA hljóti þau lífeyrisréttindi sem reglur Lífeyrissjóðs bankamanna kveða á um, þ.e. 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar, talið frá 1.1.1998 til starfsloka.“ Þegar orðalag þessa liðar starfslokasamningsins er virt, aðdragandi hans og skýringar aðila, þykir ljóst að forstjóri stefnda hafi hér skuldbundið stofnunina til þess að aðstoða áfrýjanda við að ná fram rétti sínum gagnvart Lífeyrissjóði bankamanna. Ennfremur hafi áfrýjanda verið lofað að stefndi myndi rétta hlut hans ef það tækist ekki, með því að ábyrgjast að hann fengi lífeyrisgreiðslur svo sem þar segir. Mátti áfrýjandi treysta því að stefndi myndi efna þetta loforð. Ósannað er að það hafi verið háð því skilyrði að áfrýjandi gæfi stefnda óskilyrt umboð til málshöfðunar gegn lífeyrissjóðnum, ef til þess kæmi. Kemur þá til álita hvort forstjóra stefnda hafi verið heimilt að skuldbinda stofnunina með þessum hætti. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 43/1990 stjórnar forstjóri rekstri Lánasýslu ríkisins og ræður henni starfsfólk. Hann sér því einnig um uppsagnir starfsfólks og gerð starfslokasamninga á borð við þann sem í umræddu minnisblaði fólst. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna hefur lánasýslan fimm sérgreinda tekjuliði og skulu launatekjur starfsmanna meðal annars greiðast af þessum tekjum stofnunarinnar. Á þeim langa tíma sem tók að ganga endanlega frá samkomulagi aðila um lífeyristöku áfrýjanda 17. maí 2002 og allt þar til hún skyldi hefjast 1. september sama ár, var nægur tími fyrir forstjóra stefnda að afla formlegrar heimildar til greiðslna samkvæmt e-lið samkomulagsins, ef hann taldi slíkrar heimildar þörf. Eins og hér stóð á og þegar litið er til stöðuumboðs forstjórans mátti áfrýjanda hvorki vera ljóst að formlegrar heimildar væri þörf né að hennar yrði ekki aflað, væri hennar talin þörf. Verður stefndi því ekki sýknaður af þessari ástæðu. Í öðru lagi reisir stefndi sýknukröfu sína á því að viðurkennt sé af áfrýjanda hálfu að til grundvallar lífeyrisskuldbindingu stefnda í e–lið samkomulagsins hafi legið sú forsenda að áfrýjandi yrði beittur sértækri skerðingu á grundvelli 1. mgr. 11. gr. samþykkta lífeyrissjóðsins vegna síðbúinna launaleiðréttinga sem aðrir í viðmiðunarhópi hans hefðu ekki þurft að sæta. Umrædd skuldbinding verði ekki túlkuð svo rúmt að hún geti tekið til almennrar skerðingar lífeyrisréttinda samkvæmt 5. gr. samþykktanna. Í ljós sé leitt að afstaða lífeyrissjóðsins byggist í raun á því að hann hafi ekki efni á því að greiða hinn lofaða lífeyri. Þar sé um að ræða almenna forsendu sem eigi jafnt við um alla og við þær aðstæður gildi 5. gr. samþykkta sjóðsins og verði 11. gr. þeirra ekki beitt með sértækum aðgerðum við þær aðstæður. Þess vegna sé því skilyrði og forsendu skuldbindingarinnar, að skerðingu lífeyris sé að rekja til þess að það hafi dregist að leiðrétta laun áfrýjanda frá ársbyrjun 2001 til ársbyrjunar 2002, ekki fullnægt. Á þessa sýknuástæðu stefnda verður ekki fallist. Hvorki veitir orðalag e–liðar samkomulagsins né skýringar aðila á ákvæðinu ástæðu til að þrengja efni þess svo að trygging stefnda hafi aðeins tekið til þess ef lífeyrisskerðing áfrýjanda yrði af þeim ástæðum, sem þessi málsástæða stefnda gerir ráð fyrir. Stefndi bendir auk þess á, að ekki fái staðist, eins og ákvæði e-liðar minnisblaðsins sé orðað varðandi skuldbindingu stefnda um að tryggja áfrýjanda lífeyrisréttindi án skerðingar, að það feli í sér skuldbindingu um greiðslu mismunafjárhæðar á hverjum tíma. Beinlínis sé tekið fram að um tryggingu lífeyrisréttinda sé að ræða, sem stefndi geti þá eftir atvikum, eins og lífeyrissjóður bankamanna hafi bent á, efnt með eingreiðslu til sjóðsins í samræmi við þær skuldbindingar. Ágreiningslaust er að stefnda hafi verið heimilt að efna skyldu sína með eingreiðslu. Til vara krefst stefndi sýknu að svo stöddu með vísan til þess að skuldbinding hans hafi aðeins falið í sér baktryggingu og ekki sé fullreynt að afstaða lífeyrissjóðsins sé lögum samkvæmt. Svo sem að framan greinir er ekki sannað að óskilyrt umboð áfrýjanda til stefnda til málshöfðunar hafi verið forsenda e-liðar samningsins. Stefndi hefur haft nægan tíma til þess að uppfylla skyldu sína. Verður því ekki á varakröfu hans fallist. Til þrautavara krefst stefndi þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og kröfu um dráttarvexti er sérstaklega mótmælt. Áfrýjandi samdi við stefnda um starfslok sín á þann hátt sem minnisblað þeirra segir. Í lokalið þess skuldbatt stefndi sig til að tryggja áfrýjanda lífeyrisréttindi án skerðingar. Við þessa skuldbindingu hefur hann ekki staðið. Þar sem fjárhæðir höfuðstóls hafa ekki sætt tölulegum mótmælum verða kröfur áfrýjanda um greiðslu og um viðurkenningu greiðslna teknar til greina. Við ákvörðun dráttarvaxta er hins vegar til þess litið að áfrýjandi krafði stefnda ekki sannanlega um greiðslu fyrr en með bréfi 10. júní 2004. Reiknast því dráttarvextir af höfuðstól kröfu áfrýjanda eins og hún var í héraði og frá 10. júlí 2004. Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Lánasýsla ríkisins, greiði áfrýjanda, Harald Andréssyni, 3.004.210 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.338.854 krónum frá 10. júlí 2004 til 1. ágúst sama ár, af 1.395.598 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 1.452.342 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 1.509.788 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkennt er að stefnda beri að greiða áfrýjanda 63.856 krónur verðbætt miðað við neysluverðsvísitölu mánaðarlega frá 1. október 2006 til æviloka og tvöfalda þá fjárhæð í desember ár hvert. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. september sl., var höfðað 23. nóvember 2004 af Harald Andréssyni, Ásgarði 77, Reykjavík, á hendur Lánasýslu ríkisins, Borgartúni 21, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda beri að greiða stefnanda mánaðarlega frá og með nóvember 2004 til æviloka þann mismun sem er á hverjum tíma á greiðslum lífeyris til stefnanda frá Lífeyrissjóði bankamanna, sem í nóvember 2004 eru 396.888 krónur, og þeim greiðslum sem stefnandi ætti rétt til, miðað við að lífeyris­greiðslur frá lífeyrissjóðnum væru óskertar, sem í nóvember 2004 eru 454.309 krónur, verðbætt miðað við neysluverðsvísitölu. 2. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.509.328 krónur með dráttar­vöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 af 53.648 krónum frá 1. september 2002 til 1. október sama ár, en frá þeim degi af 107.562 krónum til 1. nóvember s.á., en frá þeim degi af 161.766 krónum til 1. desember s.á., en frá þeim degi af 233.922 krónum til 1. janúar 2003, en frá þeim degi af 288.078 krónum til 1. febrúar s.á., en frá þeim degi af 342.428 krónum til 1. mars s.á., en frá þeim degi af 396.680 krónum til 1. apríl s.á., en frá þeim degi af 451.513 krónum til 1. maí s.á., en frá þeim degi af 506.419 krónum til 1. júní s.á., en frá þeim degi af 561.228 krónum til 1. júlí s.á., en frá þeim degi af 616.085 krónum til 1. ágúst s.á., en frá þeim degi af 670.869 krónum til 1. september s.á., en frá þeim degi af 725.605 krónum til 1. október s.á., en frá þeim degi af 780.728 krónum til 1. nóvember s.á., en frá þeim degi af 836.117 krónum til 1. desember s.á., en frá þeim degi af 947.041 krónum til 1. janúar 2004, en frá þeim degi af 1.002.672 krónum til 1. febrúar s.á., en frá þeim degi af 1.058.327 krónum til 1. mars s.á., en frá þeim degi af 1.113.813 krónum til 1. apríl s.á., en frá þeim degi af 1.169.614 krónum til 1. maí s.á., en frá þeim degi af 1.225.729 krónum til 1. júní s.á., en frá þeim degi af 1.281.844 krónum til 1. júlí s.á., en frá þeim degi af 1.338.854 krónum til 1. ágúst s.á., en frá þeim degi af 1.395.598 krónum til 1. september s.á., en frá þeim degi af 1.452.342 krónum til 1. október s.á., en frá þeim degi af 1.509.328 krónum til greiðsludags. Krafist er að dráttarvextir verði höfuðstólsfærðir á eins árs fresti, í fyrsta skipti 1. september 2003. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að henni verði til­dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er krafist sýknu að svo stöddu af öllum kröfum stefnanda og máls­kostnaðar eins og í aðalkröfu. Til þrautavara er þess krafist að stefnu­kröfurnar verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi starfaði hjá Ríkisábyrgðarsjóði frá árinu 1972 til 1994 og var forstöðumaður þar síðustu árin. Eftir að Ríkisábyrgðarsjóður var fluttur til stefnda í byrjun árs 1994 starfaði stefnandi þar. Laun stefnanda voru samkvæmt sérstökum launaflokki, sem laun forstöðumanna deilda Seðlabankans fóru eftir, sem kallaður er í málinu viðmiðunarhópur, og hélst sú skipan eftir að stefnandi hóf störf hjá stefnda. Fram hefur komið að stefnandi var boðaður á fund forstöðumanns stefnda í janúar 2002. Á þeim fundi kom til tals að senn liði að starfslokum stefnanda. Málsaðila greinir á um ástæður fyrir því að þetta var rætt. Stefnandi heldur því fram að það hafi ekki verið tímabært en hann hefði hugsað sér að starfa fram á mitt ár 2003 til að ljúka þar með 45 ára starfstíma. Forstöðumaðurinn hafi sagt að starfslokin þyrftu að vera fyrr og varð niðurstaðan sú að þau yrðu 1. september 2002. Stefnandi heldur því fram að honum hafi verið gert að láta af störfum, ella yrði launasamningnum við hann sagt upp og hafi forstöðumaðurinn sagt að bréf væri til um það. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi sjálfur viljað ræða starfslok sín. Ágreiningslaust er að málsaðilar voru um vorið sammála um starfslok stefnanda. Lagt hefur verið fram minnisblað frá 17. maí 2002, en þar kemur fram að forstöðumaður stefndu og stefnandi hafi átt saman fund þar sem rædd hafi verið starfs­lok stefnanda sem verði 1. september sama ár og muni hann þá hefja töku eftirlauna. Á minnisblaðinu eru síðan talin upp í nokkrum liðum þau atriði sem þeir hafi verið sammála um. Í síðasta liðnum er tekið fram að stefndi muni veita Lífeyrissjóði banka­manna allar nauðsynlegar skýringar vegna útreiknings á eftirlauna­rétti stefnanda. Stefndi muni enn fremur taka að sér þá skuldbindingu að tryggja að stefnandi hljóti þau lífeyrisréttindi sem reglur lífeyrissjóðsins kveði á um, þ.e. 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar, talið frá 1. janúar 1998 til starfsloka. Óumdeilt er að stefnandi hefur ekki fengið greitt úr Lífeyrissjóði banka­manna 85% af meðallaunum síðustu fimm ára heldur lægri fjárhæð. Í gögnum málsins kemur fram að stjórn lífeyrissjóðsins kvað upp úrskurð um eftirlaunagreiðslur til stefnanda úr sjóðnum 21. ágúst 2002. Einnig kemur þar fram að greiðslurnar eru skertar án þess að af því megi nægilega skýrt ráða um ástæður þess. Úrskurður lífeyrissjóðsins eða fundargerð framangreinds fundar hefur ekki fengist þótt málsaðilar hafi leitað eftir því. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda beri að greiða honum mánaðarlega til æviloka mismun á lífeyrisgreiðslum sem hann fær frá lífeyrissjóðnum og óskertum lífeyri. Hann krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða honum þennan mismun, sem stefnandi hefur látið reikna út, á tímabilinu 1. september 2002 til nóvember 2004 er málið var höfðað. Stefndi mótmælir því að stefndi eigi nokkurn rétt á því að kröfur hans í málinu nái fram að ganga. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi lengst af á 44 ára starfsævi sinni starfað hjá Ríkisábyrgðasjóði. Sjóðurinn hafi fyrst haft aðsetur í Seðlabanka Íslands en síðustu tíu árin verið hjá stefndu. Við breytinguna hafi stefnandi flust til stefndu og hafi hann haldið áfram óbreyttum kjörum sem hann hefði áunnið sér í Seðla­bank­anum. Þegar stefnandi var kominn til starfa hjá stefndu hafi laun hans tekið breytingum í samræmi við breytingar á launum ákveðins viðmiðunarhóps starfsmanna Seðla­bank­ans. Stundum hafi komið fyrir að laun stefnanda tækju breytingum nokkru síðar en þá hafi þau verið leiðrétt aftur í tímann. Launabreytingar sem urðu í ársbyrjun 2001 hjá viðmiðunarhópnum hafi ekki komið til leiðréttingar hjá stefnanda fyrr en með eingreiðslu í byrjun árs 2002 eftir að stefnandi hefði ítrekað gengið eftir því. Um svipað leyti hafi forstjóri stefndu óskað eftir því við stefnanda að við hann yrði gerður starfslokasamningur miðað við að stefnandi hætti störfum um mitt ár 2002. Stefnandi hafi ekki verið sáttur við þessar lyktir máls en hann hafi sjálfur haft fullan hug á því að vinna svo lengi að hann næði a.m.k. 45 ára starfsaldri. Hann hefði þó átt rétt á að vinna til sjötugs. Umræðan um starfslokin hafi leitt til þess að stefnandi hafi farið að athuga rétt sinn hjá Lífeyrissjóði bankamanna til lífeyrisgreiðslna. Fyrir honum hafi rifjast upp sú regla sem sett hefði verið um lífeyrisgreiðslur lífeyrissjóðsins frá áramótum 1997/1998 þar sem gengið hafi verið út frá því að lífeyrisrétturinn miðaðist við meðallaun síðustu fimm ára og ekki væri tekið tillit til annarra launahækkana á því tímabili en þeirra sem almennar væru og gengju til allra. Launahækkunar sem stefnandi hefði fengið í ársbyrjun 2002 hafi verið nokkru meiri en aðrir sjóðfélagar hefðu fengið en þó hin sama og þeir sem voru í hans viðmiðunarflokki. Stefnandi hafi séð fram á að vegna þessa gæti komið upp ágreiningur við lífeyrissjóðinn. Þegar frekar hafi verið gengið á stefnanda til að ganga frá starfslokasamningi, en að öðrum kosti yrðu launaviðmiðunum hans breytt og launum hans sagt upp til lækkunar, hafi stefndi tekið þá ákvörðun að reyna að gera gott úr hlutunum. Hann hafi fallist á að starfslok hans yrðu miðuð við 1. september 2002, eða sjö mánuðum eftir að vakið var máls á starfslokunum. Gegn því að samþykkja slíkan starfslokasamning hafi stefndi boðist til að taka á sig þá skuldbindingu að engin skerðing yrði á lífeyris­réttindum stefnanda með tilliti til þeirra auknu greiðslna sem hann hefði fengið innan fimm ára tímamarkanna fyrir töku lífeyris og stefndi myndi tryggja honum óskertan lífeyri til æviloka í samræmi við það. Samkomulag hafi verið gert með aðilum um þetta sem komi fram á minnisblaði frá 17. maí 2002 ásamt fleiru varðandi starfslokin en þar segi m.a.: “Lánasýslan mun ennfremur taka að sér þá skuldbindingu að tryggja að HA hljóti þau lífeyrisréttindi sem reglur Lífeyrissjóðs bankamanna kveða á um, þ.e. 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar, talið frá 1.1.1998 til starfsloka.” Við starfslok stefnanda 1. september 2002 og þegar lífeyrisgreiðslur fóru að berast til hans frá Lífeyrissjóði bankamanna, hafi komið í ljós að lífeyrissjóðurinn hafi við útreikning á lífeyrisgreiðslum stefnanda ekki tekið tillit til þeirra auknu greiðslna sem stefnandi hefði notið síðustu misserin fyrir starfslokin og þrátt fyrir að greitt hafi verið í lífeyrissjóðinn af þeim greiðslum. Hafi vangreidd fjárhæð til stefnanda fyrir septembermánuð 2002 numið 53.648 krónum. Þegar þessi staða kom upp hafi stefnandi hermt starfslokasamninginn á minnis­blaðinu upp á stefndu og óskað eftir að stefnda tryggði sér mismuninn. Stefnda hafi brugðist við með því að krefjast skýringa frá lífeyrissjóðnum. Í svarbréfi sjóðsins 2. október 2002 sé því haldið fram að laun stefnanda hafi hækkað verulega umfram almennar launabreytingar og að hækkanirnar muni hafa veruleg áhrif til aukningar á skuld­bindingum sjóðsins verði tekið tillit til þeirra við útreikning eftirlauna en aukningin sé talin nema 10.953.000 krónum. Stefnda hafi ítrekað kröfu sína við lífeyrissjóðinn í bréfi 17. október sama ár. Í svari lífeyrissjóðsins 30. september 2003 sé óskertum greiðslum hafnað. Eftir að fullreynt hafi virst að fá lífeyrissjóðinn til að greiða óskertan lífeyri til stefnanda hafi farið fram bréfaskriftir milli stefndu og fjármálaráðuneytisins sem stefnandi hafi fylgst með. Lífeyrissjóðurinn hafi enn eftir fyrirspurn frá stefndu hafnað að greiða stefnanda óskertan lífeyri 17. mars 2004. Vísað sé þar til fyrri úrskurðar í máli stefnanda 21. ágúst 2002. Þolinmæði stefnanda hafi þegar þar var komið verið þrotin. Hann hafi sent stefndu bréf 10. júní 2004 þar sem hann hafi krafist þess að honum yrði bætt skerðingin eins og starfslokasamkomulagið geri ráð fyrir. Í framhaldi af því hafi orðið að samkomulagi milli málsaðila að stefnandi kæmi með tillögu að samkomulagi þar sem hann heimilaði stefndu málshöfðun á hendur lífeyrissjóðnum til heimtu fullrar lífeyris­greiðslu til handa stefnanda. Stefnandi hafi óskað eftir tillögum til breytinga og frágangi á tillögum sínum, en stefndi hafi hafnað samkomulaginu með bréfi 23. ágúst 2004 vegna skilyrða sem stefnandi hafi sett. Í tölvupósti 23. september sama ár komi fram hugmynd stefndu að framhaldi málsins þar sem gert sé ráð fyrir að stefnandi veiti stefndu umboð til að reka málið gagnvart lífeyrissjóðnum. Í tillögunni komi ekkert fram um hvernig að málum skyldi staðið ef ekki fengist jákvæð niðurstaða gagnvart lífeyrissjóðnum. Stefnandi hafi talið hugmynd þessa óásættanlega og því hafnað henni. Hann hafi því höfðað málið til að fá stefndu til að standa við skuld­bindingu sína. Krafa stefnanda á hendur stefndu sé byggð á samkomulaginu frá 17. maí 2002 og hafi verið forsenda þess að stefnandi samþykkti starfslok sín fyrr en hann ella hefði þurft. Við undirritun samkomulagsins hafi stefnandi enn átt tæp tvö ár eftir í að verða sjötugur sem stefnandi hafi haft til viðmiðunar um starfslok sín sem og almennar reglur geri einnig ráð fyrir. Stefnandi hafi fyrst og fremst samþykkt að flýta starfs­lokum um tæp tvö ár gegn því að honum yrði tryggður lífeyrir út frá þeim launum sem hann hafi haft á starfslokadegi, bættum til framtíðar með neysluverðsvísistölu. Hann hafi gert sér grein fyrir því að Lífeyris­sjóður bankamanna, þegar þar að kæmi, gæti gert athugasemdir við auknar launa­greiðslur á síðustu árum fyrir lífeyristöku. Hann hafi þó sjálfur talið að yfirgnæfandi líkur væri á því að lífeyrissjóðurinn myndi ekki skerða lífeyrinn þar sem um væri að ræða hækkun hjá öllum í viðmiðunarlauna­hópnum. Stefnandi hafi á þessum tíma verið búinn að ávinna sér full lífeyrisréttindi, þ.e. 85% af viðmiðunar­launum, og ef þau yrðu miðuð við laun hans á starfslokadegi, en ekki skert, gæti hann sætt sig við starfslokin fyrr og þá sérstaklega þar sem það væri að sérstakri beiðni stefndu, vinnuveitanda hans. Ekki sé ósennilegt að lífeyrissjóðurinn hafi gert athugasemdir við launabreytingar hjá stefnanda þar sem svo skammur tími hafi verið frá því að þær áttu sér stað þegar ákvörðun um lífeyrisréttindin var tekin. Mestar líkur séu á því að eftir því sem lengri tími hefði liðið frá launabreytingunum til ákvörðunartökunnar um lífeyrisréttindin því minni líkur væru á að lífeyrissjóðurinn gerði athugasemdir varðandi launabreytinguna. Hefði stefnandi ekki hafið töku lífeyris fyrr en sjötugur, eins og efni hafi staðið til, hefði að líkindum ekki komið til athugasemda og skerðinga hjá lífeyrissjóðnum á við­mið­unar­launum, þar sem svo langt væri um liðið frá launabreytingunni. Í málinu krefjist stefnandi í fyrsta lagi viðurkenningardóms um skyldu stefndu til að greiða sér á hverjum mánuði til æviloka þann mismun sem sé á greiðslu sem Lífeyrissjóður bankamanna greiði stefnanda og þeirri sem sjóðurinn ætti að greiða ef skerðingarreglum viðmiðunarlauna væri ekki beitt af hálfu sjóðsins. Í öðru lagi krefjist stefnandi greiðslu, samtals að fjárhæð 1.509.328 krónur, sem sé þannig fundin að lagðar hefðu verið saman þær fjárhæðir hvers mánaðar frá september 2002 til október 2004, sem lífeyrisréttur stefnanda hefði verið skertur um hjá lífeyris­sjóðnum. Þann mis­mun beri stefndu að greiða, en mismunur hvers mánaðar komi fram á útreikn­ingum sem stefnandi hafi lagt fram. Stefnandi vísi til meginreglna kröfu- og samningaréttar og laganna um lífeyris­réttindi. Um málskostnaðarkröfuna vísi stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1998. Dráttavaxtakrafan sé byggð á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnandi hafi í máli þessu uppi þær dómkröfur í fyrsta lagi að viðurkennt verði með dómi að stefndu beri að greiða stefnanda mánaðarlega frá og með nóvember 2004 til æviloka þann mismun sem sé á hverjum tíma á greiðslum lífeyris til stefnanda frá Lífeyrissjóði bankamanna, sem í nóvember 2004 séu 396.888 krónur, og þeim greiðslum sem stefnandi ætti rétt til miðað við að lífeyrisgreiðslur frá lífeyrissjóðnum væru óskertar, sem í nóvember 2004 séu 454.309 krónur, verðbættar miðað við neyslu­­verðs­­vísitölu. Í öðru lagi krefjist stefnandi að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.509.328 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. septem­ber 2002 til greiðsludags auk málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi byggi kröfur sínar á e-lið minnisblaðsins frá 17. maí 2002, undirrituðu af stefnanda og þá­verandi forstjóra stefndu. Þar sé kveðið á um það að stefnda taki að sér þá skuld­bindingu að tryggja stefnanda þau lífeyrisréttindi sem reglur Lífeyrissjóðs banka­manna kveði á um, það er 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar, talið frá 1. janúar 1998 til starfsloka. Lífeyrissjóðurinn hafi við útreikning á lífeyris­greiðslum stefnanda ekki tekið tillit til þeirra auknu greiðslna sem hann hefði notið síðustu misseri fyrir starfslokin. Fullreynt sé að á þeirri afstöðu verði ekki breyting og beri stefndu að tryggja þann mismun og greiða það sem þegar sé áfallið og uppá vanti. Stefnandi hafi samþykkt að flýta starfslokum gegn því að honum yrði tryggður lífeyrir út frá þeim launum sem hann hafi haft á starfslokadegi bættum til framtíðar með neyslu­verðsvísitölu og að ósennilegt sé að lífeyrissjóðurinn hefði gert athugasemdir við launabreytingar hjá stefnanda hefði hann starfað áfram þá 22 mánuði sem vantað hafi uppá að hann næði sjötugs aldri. Stefnda vísi þessum sjónarmiðum stefnanda og kröfum á þeim reistum eindregið á bug. Samkvæmt bréfi Seðlabanka Íslands 23. apríl 2004 hafi stefnandi verið fastráðinn hjá Landsbanka Íslands og Seðlabanka 1. maí 1959. Hann hafi starfað í Seðla­bankanum til ársloka 1993 og síðustu árin sem forstöðumaður sjóðadeildar. Í byrjun árs 1994 hafi hluti af starfsemi sjóðadeildar, það er Ríkisábyrgðarsjóður, verið fluttur til stefndu samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga nr. 43/1990 um stefndu en samkvæmt laga­ákvæðinu skyldi starfrækja Ríkisábyrgðarsjóð sem deild við stefndu. Í 2. mgr. 4. gr. sömu laga hafi verið ákveðið að stefnda tæki við öllum eignum og skuldum, kröfum og skuldbindingum Ríkisábyrgðarsjóðs samkvæmt lögum nr. 49/1962. Við þá breytingu hafi stefnandi flust til stefndu og í því sambandi hafi verið undirritað sam­komu­­lag 31. desember 1993 þar sem tekið var fram að stefnda yfirtæki vinnu­samning stefnanda við Seðlabanka Íslands frá og með 1. janúar 1994 og komi því ekki til álita ákvæði kjarasamninga að því er varði uppsögn starfsmanns. Í því felist að öll réttindi starfsmannsins haldist óbreytt hvað varði laun, orlof og lífeyrisréttindi. Á árinu 1993 hafi stefnandi sem forstöðumaður sjóðadeildar í Seðlabanka Íslands verið í hæsta launaflokki forstöðumanna deilda við bankann. Stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga um réttindi og skyldur starfs­manna ríkisins en starfskjör hans hafi verið samkvæmt kjarasamningi bankamanna og samninganefndar bankanna. Líkt og fleiri yfirmenn Seðlabankans hafi hann fengið greitt samkvæmt sérstökum launaflokki umfram launatöflu kjarasamnings og hafi hann haldið þeirri viðmiðun eftir að stefnda tók yfir vinnusamning hans við Seðla­banka Íslands frá 1. janúar 1994. Í október 1994 hafi komið til framkvæmda ýmsar skipulagsbreytingar hjá Seðla­bankanum og meðal annars verið ákveðið að einn aðstoðarbankastjóri yrði við bankann. Jafnframt hafi verið haldið áfram á þeirri braut að fella saman skyld verkefni í starfssvið og hafi framkvæmdastjóri verið settur yfir hvert svið. Frá október 1994 hafi laun stefnanda tekið mið af launum framkvæmdastjóra í Seðlabankanum. Launa­afgreiðsla fyrir stefndu sé hjá Seðlabanka Íslands. Laun stefnanda frá 1. janúar 1998 án bílastyrks hafi verið eftirfarandi en greitt hafi verið iðgjald af þessum launum til Lífeyrissjóðs bankamanna: Frá 1. janúar 1998 samtals 360.678 krónur, frá 1. janúar 1999 samtals 413.400 krónur, frá 1. janúar 2000 samtals 429.162 krónur eftir breytingar, sem gerðar hafi verið í kjölfar þess að stefnda óskaði eftir því með bréfi 19. janúar 2000 að laun stefnanda yrðu leiðrétt um 0,3% frá 1. júlí 1999 og um 3,5% frá 1. janúar 2000, frá 1. janúar 2001 samtals 522.800 krónur og frá 1. janúar 2002 samtals 563.700 krónur í samræmi við ákvörðun stefndu sem tilkynnt hafi verið um með bréfi 19. febrúar 2002. Að teknu tilliti til afturvirkni breytinga hafi laun stefnanda fylgt launum framkvæmda­stjóra hjá Seðlabanka Íslands frá þeim tíma sem laun framkvæmdastjóra við bankann hafi breyst. Hækkanir sem þeir hafi notið frá áramótum 2001, en laun þeirra hafi verið samkvæmt sérstökum launaflokki, hafi verið meiri en almennar hækkanir samkvæmt kjarasamningi Sam­bands íslenskra bankamanna og bankanna á þessu tímabili. Er stefnandi hóf töku lífeyris 1. september 2002 hafi verið í gildi samþykktir Lífeyris­­sjóðs bankamanna, staðfestar í desember 1999. Í 5. gr. þeirra sé almenn heimild til að breyta áunnum lífeyrisréttindum sjóðfélaga leiði rannsókn trygginga­fræðings í ljós að misræmi hafi myndast milli eigna og skuldbindinga einstakra deilda. Í ársbyrjun 2002 hafi forstjóri stefndu haft í hyggju, sem lið í hagræðingar­aðgerðum hjá stofnuninni til að lækka launakostnað, að segja stefnanda upp þeim viðmiðunarkjörum sem hann hefði notið með sex mánaða uppsagnarfresti í samræmi við kjarasamning bankamanna og ákvarða honum laun á grundvelli kjarasamnings eins og fram komi í bréfi forstjóra til stefnanda 31. janúar 2002. Aldrei hafi þó komið til þess að bréfið væri formlega afhent stefnanda þó honum væri kunnugt um það, því áður en til þess kom hafi hafist umræður milli forstjóra stefndu og stefnanda um starfslok hans. Stefnandi hefði þá þegar unnið sér hámarks lífeyrisréttindi, 85%, hjá Lífeyrissjóði bankamanna og hafi getað hafið töku lífeyris. Minnisblaðið sem stefnandi reisi kröfur sínar á hafi verið undirritað af honum og þáverandi forstjóra stefndu 17. maí 2002. Stefnandi lýsi tildrögum að ákvæði e-liðar svo, að vegna þeirrar reglu í 11. gr. samþykkta lífeyrissjóðsins að frá áramótum 1997/1998 yrði gengið út frá því að lífeyrisrétturinn miðaðist við meðallaun síðustu fimm ára og ekki væri tekið tillit til annarra launahækkana á því tímabili en þeirra sem almennar væru og gengju til allra, hafi hann séð fram á að upp gæti komið ágreiningur við lífeyrissjóðinn vegna þeirra launahækkana sem hann hefði fengið í ársbyrjun 2002 vegna launaleiðréttinga og hafi verið nokkuð meiri en aðrir sjóðfélagar hafi fengið en þó hin sama og þeir sem hafi verið í hans viðmiðunarflokki. Hafi stefnda, gegn því að stefnandi léti af störfum 1. september, tekið á sig þá skuld­bindingu að engin skerðing yrði á lífeyrisréttindum stefnanda með tilliti til þeirra auknu greiðslna sem hann hefði fengið vegna síðbúinna leiðréttinga innan fimm ára tímamarkanna fyrir töku lífeyris og myndi stefnda tryggja honum óskertan lífeyri til æviloka í samræmi við það. Minnisblaðið hafi verið samið af þáverandi forstjóra stefndu og stefnanda sam­eigin­lega og tvenn drög hefðu verið útbúin áður en þeir skrifuðu undir endanlegt eintak. Minnisblaðið miði að því að tryggja stöðu stefnanda gagnvart Lífeyrissjóði bankamanna. Það sé ekki starfs­loka­­samningur heldur upptalning á framkvæmda­atriðum sem tengdust eftirlauna­töku stefnanda. Ekki hefði átt að koma til útgjalda á grundvelli e-liðar minnisblaðsins. Kæmi til skerðingar myndi lífeyris­sjóðurinn, eins og nýlegt dæmi væri um, afturkalla og leiðrétta þær að fengnum skýringum stefndu á því að launahækkanir til stefnanda síðustu misserin hefðu verið í fullu samræmi við þær hækkanir sem viðmiðunarhópur hans hjá Seðlabankanum hefði fengið. Ætlunin með e-lið minnisblaðsins hefði verið að veita stefnanda nokkurs konar bakábyrgð ef til þess kæmi að lífeyrir hans yrði skertur og fullreynt væri að þeirri ákvörðun yrði ekki hnekkt. Starfslok stefnanda hafi verið 1. september 2002 og hafi hann þá hafið töku líf­eyris hjá Lífeyrissjóði bankamanna. Þá hafi komið í ljós að lífeyrissjóðurinn hefði ákvarðað stefnanda lægri lífeyri en hin almenna regla í 11. gr. samþykkta sjóðsins kveði á um, þ.e. að ellilífeyrir skuli miðast við meðallaun þess starfs sem sjóðfélaginn gegndi síðustu fimm árin. Fyrsta greiðslan til stefnanda hafi numið 370.808 krónum sem sé 85% af viðmiðunarfjárhæð sem lífeyrissjóðurinn hafi gengið út frá, 436.245 krónum. Mánaðarlegar lífeyrisgreiðslur hafi numið þessari fjárhæð, auk hækkunar sem orðið hafi á vísitölu neysluverðs. Lífeyrissjóður bankamanna hefði ritað stefndu bréf 2. október 2002 og því hafi fylgt samþykktir lífeyrissjóðsins og útreikningur Bjarna Guðmundssonar trygginga­stærð­fræðings. Í bréfinu greini að laun stefnanda hefðu á tímabilinu frá desember 1997 hækkað verulega umfram almennar launabreytingar og ljóst að hækkanirnar myndu hafa veruleg áhrif til aukningar á skuldbindingum sjóðsins yrði tekið tillit til þeirra við úrskurð eftirlauna. Samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings næmi aukningin alls 10.953.000 krónum. Með vísan til 1. mgr. 11. gr. samþykkta sjóðsins væri vakin athygli á málinu. Stefnda hafi gert lífeyrissjóðunum grein fyrir þeirri skoðun sinni að stefnanda bæri lífeyrir miðað við þau laun sem hann hafi raunverulega fengið, sbr. bréf 17. október 2002. Hann hafi tilheyrt tilteknum sérskráðum launa­flokki sem hafi að vísu hækkað nokkuð á þessu tímabili, en stefnandi hefði ekki fengið launahækkanir umfram aðra í þeim launaflokki. Heimild stjórnar til að víkja frá meginreglunni í 11. gr. um meðallaun síðustu 5 starfsára beri að skýra þröngt og geti ekki átt við þó einn launaflokkur hækki umfram aðra. Af hálfu stefndu hafi síðan ítrekað verið óskað eftir svörum símleiðis og bréflega, sbr. bréf 26. júní 2003. Loks hafi borist svarbréf frá lífeyrissjóðnum 30. september 2003. Í því bréfi hafi verið ítrekað það sem fram komi í bréfi sjóðsins frá 2. október 2002 um viðbótarkostnað vegna aukinna skuldbindinga og jafnframt vakin athygli á því að hækkanir á launum stefnanda hafi dregist fram yfir uppgjör skuld­bindinga miðað við árslok 1997 en hefðu átt að koma til framkvæmda fyrr. Sú afstaða hafi enn á ný verið ítrekuð í tölvupósti framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs bankamanna 18. mars 2004 og að ekki gæti orðið um frekari eftirlaunagreiðslur að ræða vegna stefnanda nema til kæmu greiðslur inn í sjóðinn. Með tölvupósti starfsmannaskrifstofu fjármála­ráðu­neytisins 15. mars 2004 til lífeyrissjóðsins hafi meðal annars verið óskað eftir því að ráðuneytinu yrði afhent fundargerð varðandi þá ákvörðun stjórnarinnar að skerða lífeyri stefnanda. Aðgangi að fundargerð hafi verið hafnað. Sýknukrafa stefnda sé í fyrsta lagi reist á því að lagaheimild skorti fyrir þeirri tryggingaskuldbindingu lífeyrisréttinda sem kveðið sé á um í e-lið minnisblaðs frá 17. maí 2002 og hún því ógild og óskuldbindandi fyrir stefndu og ríkissjóð. Stefnandi geti ekki unnið rétt á hendur stefndu á grundvelli samnings sem hafi í för með sér greiðslur úr ríkissjóði nema lög heimili slíkan samning. Í 40. og 41. gr. stjórnarskrárinnar komi fram þær meginreglur að fjárstjórnarvaldið sé hjá Alþingi. Samkvæmt 40. gr. megi ekki taka lán, er skuldbindi stefnda, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild. Samkvæmt 41. gr. megi ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Samkvæmt þessu og í samræmi við ákvæði laga um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997 verði að leita formlegra heimilda til fjárráðstafana, sem ekki eru heimilar samkvæmt almennum lögum. Í slíkum tilvikum sé óheimilt að stofna til annarra fjár­skuld­bindinga en þeirra sem gert sé ráð fyrir á fjárlögum. Skýrt sé kveðið á um það í 21. gr. laganna að fyrirfram skuli leita heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafar krafna og til að gera hvers konar samninga um fjár­hags­legar skuldbindingar fyrir ríkissjóð og ríkisstofnanir. Í athugasemdum er fylgdu þeirri grein komi fram að í þessu felist að ávallt skuli leita formlegra heimilda til hvers konar fjárráðstafana sem ekki séu heimilar samkvæmt almennum lögum. Stefnda starfi samkvæmt lögum nr. 43/1990 og sé á A-hluta fjárlaga. Í 1. gr. laganna segir að stofnunin skuli fyrir hönd fjármálaráðherra fara með lántökur ríkis­sjóðs og ríkisstofnana innanlands og utan, útgáfu sölu ríkisskuldabréfa á innlendum markaði og aðra skuldaumsýslu fyrir ríkissjóð, svo og endurlán lánsfjár og ríkis­ábyrgðir. Í 8. gr. komi fram að fjármálaráðherra skipi forstjóra stofnunarinnar sem stjórni rekstri hennar og ráði henni starfsfólk. Nánari ákvæði um framkvæmd laganna og starfsemi stefndu sé að finna í reglugerð nr. 237/1998, sett samkvæmt heimildum í 11. gr. laganna og í 9. gr. laga nr. 121/1997 um ríkisábyrgðir. Í 1. gr. laga nr. 121/1997 og 1. gr. reglugerðarinnar komi fram sú meginregla að ríkissjóður megi aldrei takast á hendur ábyrgðarskuldbindingu, nema heimild sé veitt til þess í lögum. Almenna heimild fyrir fjárskuldbindingum slíkum sem felist í e-lið minnis­blaðsins, sem stefnandi reisi kröfur sínar í málinu á, sé hvorki að finna í ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, né ákvæðum laga nr. 43/1990 um stefndu. Ákvæðið sé hvorki launa­samningur né útfærsla á lögbundnum eða samningsbundnum réttindum. Umrædd skuld­binding fjalli ekki um venjuleg starfsmannamál heldur um lífeyrismál en slík mál, og þá sérstaklega ákvarðanir er lúti að fjárhæð lífeyris og greiðslu hans, heyri alfarið undir hlutaðeigandi lífeyrissjóði og þær reglur er um þá gildi. Sérstakrar heimildar fyrir umræddum fjárskuldbindingum um ókominn tíma hafi ekki verið aflað fyrirfram með sérlögum eða í fjárlögum fyrir árið 2003 né í fjárauka­lögum fyrir árið 2002. Báðum aðilum hafi mátt vera ljóst að lagaheimild skorti fyrir þeirri greiðsluskuldbindingu. Stefnandi hafi gegnt starfi forstöðumanns Ríkisábyrgða­sjóðs og geti ekki borið fyrir sig að honum hafi ekki verið ljóst að ríkissjóður mætti aldrei takast á hendur ábyrgðarskuldbindingar nema heimild sé veitt til þess í lögum. Samkvæmt því hafi forstjóra stefndu skort lagaheimild til að binda ríkissjóð þeim fjárskuld­bindingum um ókominn tíma sem felist í e-lið minnisblaðsins og þær því óskuld­bindandi fyrir stefndu. Af stefnanda hálfu sé viðurkennt að til grundvallar þeirri skuldbindingu lífeyris­réttinda, sem kveðið sé á um í e-lið, hafi legið sú forsenda að hann yrði af hálfu lífeyris­sjóðsins beittur sértækri skerðingu á grundvelli 11. gr. reglnanna vegna síð­búinna launaleiðréttinga sem aðrir í viðmiðunarhópi hans hjá Seðlabankanum í sömu sporum hefðu ekki þurft að sæta. Umrædd skuldbinding verði ekki túlkuð svo rúmt að hún geti tekið til þeirra tilvika þegar um sé að ræða almennar skerðingar lífeyris­réttinda samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar og skerðingar byggðar á því að hækkanir launa einstakra hópa umfram almennar launabreytingar hafi ekki verið komnar fram í árslok 1997 er skuldbindingar sjóðsins voru gerðar upp. Viðmiðunarlaunin sem lífeyrissjóðurinn byggi á virtust vera fundin þannig að miðað sé við laun stefnanda eins og þau voru 1. janúar 1998 og þau síðan hækkuð með sömu hlutfallsbreytingum og varð samkvæmt kjarasamningi bankamanna á launa­­flokki 181 frá þeim tíma til starfsloka hans um 60 mánaða tímabil að meðtöldum 13. mánuði ár hvert (5 ár). Um grundvöll þeirrar ákvörðunar hafi lífeyrissjóðurinn vísað til ákvæðis 11. gr. samþykkta sjóðsins og að sjóðurinn geti ekki og hafi ekki burði til þess að taka tillit til hækkana á launum umfram almennar launabreytingar sem ekki hafi verið komnar fram í árslok 1997 nema til komi frekari greiðslur frá launagreiðanda í sjóðinn, en á þeim tíma hafi skuldbindingar sjóðsins verið gerðar upp og ábyrgð Seðlabanka og Landsbanka felld niður með því að greidd hafi verið í sjóðinn ein summa sem miðuð hafi verið við skuldbindingar sjóðsins á þeim tíma­punkti. Af þessu sé ljóst að sjóðurinn hafni því algerlega að miða við almennar launa­hækkanir samkvæmt sérskráðum launaflokkum utan kjarasamningsins eftir 1. janúar 1998. Hið sama eigi þá einnig við um ákvörðun lífeyrisréttinda annarra sjóðfélaga er tilheyrðu viðmiðunarhópi stefnanda og engu hefði breytt í því efni þó starfslok stefnanda hefðu komið til 22 mánuðum síðar við 70 ára aldur. Því sé ljóst að þótt dregist hafi að leiðrétta laun stefnanda vegna þeirrar launahækkunar sem varð í ársbyrjun 2001 hjá viðmiðunarhópi hans sé það ekki ástæða þess að lífeyrissjóðurinn hafni því að miða við meðallaun stefnanda á tímabilinu 1. janúar 1998 til ágústloka 2002. Því skilyrði og forsendu skuldbindingarinnar að skerðingu lífeyris sé til þess að rekja sé þannig ekki uppfyllt og verði kröfum stefnanda því ekki fundin stoð í samkomulagi samkvæmt e-lið minnisblaðsins sem leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi hafi ekki stefnt Lífeyrissjóði bankamanna inn í mál þetta til að þola dóm um lífeyrisréttindi sín og greiðslur á þeim en túlkun sjóðsins og ákvörðun hans sé ákaflega umdeilanleg. Stefnandi hafi þannig ekki sýnt fram á að lífeyrisgreiðslur úr sjóðnum til hans séu lögum samkvæmar og heldur ekki að skerðing lífeyrisréttinda eigi rætur að rekja til síðbúinna launaleiðréttinga sem ekki hefðu komið til ef starfslok hans hefðu orðið við 70 ára aldur. Þaðan af síður hversu miklar skerðingar ef einhverjar, séu til þess að rekja. Þá fái ekki staðist að eins og ákvæði e-liðs minnisblaðsins sé orðað varðandi skuldbindingu stefndu um að tryggja stefnanda lífeyrisréttindi án skerðingar, feli í sér skuldbindingu um greiðslu mismunafjárhæðar á hverjum tíma. Beinlínis sé tekið fram að um tryggingu lífeyrisréttinda sé að ræða sem stefnda geti þá, eftir atvikum eins og lífeyrissjóðurinn hafi bent á, efnt með eingreiðslu til sjóðsins í samræmi við þær skuldbindingar. Verði ekki fallist á að framangreind sjónarmið leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda sé til vara krafist sýknu að svo stöddu. Umrædd skuldbinding feli ekki í sér sjálfs­skuldarábyrgð á lífeyrisgreiðslum til stefnanda heldur eingöngu baktryggingu færi svo, að lífeyrissjóðurinn skerti lífeyrisgreiðslur til stefnanda vegna síðbúinna launahækkanaleiðréttinga og fullreynt væri að sú ákvörðun sjóðsins væri lögum samkvæmt og við henni yrði ekki haggað samkvæmt endanlegum dómi fyrir al­mennum dómstólum. Forsenda ákvæðisins og orðalag þess beri það skýrt með sér. Stefnanda og þáverandi forstjóra stefndu hafi ekki getað dulist að sjálfs­skuldarábyrgð megi aldrei veita nema sérstök lagaheimild, þar sem slíkt er skýrlega tekið fram, sé fyrir hendi, sbr. 1. gr. laga nr. 121/1997 um ríkisábyrgðir og ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 237/1998, sbr. reglugerð nr. 557/2001 um ríkisábyrgðir, Ríkisábyrgðasjóð og endurlán ríkissjóðs. Kröfum stefnanda sé mótmælt sem allt of háum og viðurkenningarkröfu sem of víðtækri. Kröfum stefnanda um dráttarvexti sé eindregið vísað á bug. Stefnandi hafi engan reka gert að því að fá dæmt um greiðsluskyldu sjóðsins fyrir almennum dómstólum og ekki sé um það samið í e-lið minnisblaðsins að greiða skuli vexti af þeim skuldbindingum er kynnu að falla á stefndu á grundvelli þess ákvæðis. Stefnandi hafi heldur engan reka gert að því að takmarka tjón sitt með því að krefja lífeyrissjóðinn um lífeyrisgreiðslur eða endurgreiðslu á lífeyrisiðgjöldum sem til sjóðsins hafi runnið umfram viðurkennda réttindaávinnslu stefnanda hjá sjóðnum. Meðalmánaðarlaun stefnanda miðað við raunveruleg mánaðarlaun hans frá 1. janúar 1998 og þar til hann lauk störfum 1. september 2002 nemi 499.360 krónum miðað við vísitölu í september 2002. Samkvæmt því væri óskert mánaðarleg greiðsla úr lífeyrissjóðnum miðað við 85% lífeyrishlutfall 424.456 krónur. Af hálfu lífeyris­sjóðsins séu einungis viðurkennd meðalmánaðarlaun 436.245 krónur miðað við vísitölu í september 2002 og nemi 85% af þeim 370.808 krónum. Mismunur mánaðarlegra lífeyrisgreiðslna í september 2002 nemi 53.648 krónum. Mismunur á meðal viðmiðunarmánaðarlaunum á sama tíma sé 61.115 krónur, sem lífeyris­sjóðurinn hafi tekið við 18,4% iðgjöldum af og haft til ávöxtunar en neiti nú að veita stefnanda nein réttindi fyrir. Hvað sem öðru líði fái ekki staðist að sjóðurinn beiti heimild til skerðingar lífeyris samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 11. gr. án þess að færa að sama skapi iðgjöld og réttindaávinnslu til Stigadeildar eða endurgreiða þau til lífeyris­þega sem skerðingu sæti. Niðurstaða Stefnandi var starfsmaður stefndu, eins og að framan greinir, og um réttarstöðu hans gagnvart stefndu gilda lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Stefnandi byggir kröfuna í málinu á samningsákvæði frá 17. maí 2002 þar sem segir að stefnda taki að sér þá skuldbindingu að tryggja að stefnandi hljóti þau lífeyrisréttindi sem reglur Lífeyris­sjóðs bankamanna kveði á um, þ.e. 85% af meðallaunum síðustu fimm ára án skerðingar, talið frá 1. janúar 1998 til starfsloka. Stefnandi hefur ekki vísað til þess að hann hafi átt rétt á því samkvæmt lögum, kjarasamningi eða ráðningarsamningi að lífeyrisréttindi hans væru tryggð með þeim hætti sem samningsákvæðið mælir fyrir um. Samningsákvæðið er auk þess andstætt því fyrirkomulagi sem gildir um lífeyrisréttindi launþega samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 og það hefur enga stoð í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í lögum um Lánasýslu ríkisins nr. 43/1990 er hlutverk stefndu skilgreint. Sam­kvæmt 1. gr. laganna fer stefnda fyrir hönd fjármálaráðherra með lántökur ríks­sjóðs og ríkisstofnana innan lands og utan, útgáfu og sölu ríkisskuldabréfa á inn­lendum markaði og aðra skuldaumsýslu fyrir ríkissjóð, svo og endurlán lánsfjár og ríks­ábyrgðir. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna semur stefnda fyrir hönd ríkissjóðs um lán, endurlánar fé og veitir ábyrgðir samkvæmt ákvörðun fjármálaráðherra innan heimilda sem Alþingi veitir hverju sinni. Skuldbinding samkvæmt ofangreindu samnings­ákvæði sem stefnandi vísar til fellur ekki undir það sem telst til lögboðinna verkefna stefndu. Samkvæmt 1. gr. laga um ríkisábyrgðir nr. 121/1997 má ríkissjóður aldrei takast á hendur ábyrðarskuldbindingar, nema heimild sé veitt til þess í lögum, og hann má ekki ganga í sjálfskuldarábyrgð, nema sérstaklega sé kveðið á um það í lögum þeim sem ábyrgð heimila. Samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 má ekkert gjald greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Óumdeilt er að ekki var leitað heimilda til skuldbindingarinnar samkvæmt samningsákvæðinu í samræmi við fyrirmæli í 1. mgr. 21. gr. laga um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997. Óheimilt var því að skuldbinda stefndu með þessum hætti og verður að telja samnings­ákvæðið andstætt lögum. Það hefur þar af leið­andi ekkert skuldbindingar­gildi gagnvart stefndu. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að máls­kostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, Lánasýsla ríkissins, skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Haralds Andrés­sonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 86/2008
Fasteign Galli Skaðabætur Endurkrafa Fyrirvari
D keypti einbýlishús að Dimmuhvarfi 29, Kópavogi af M og H. D hélt því fram að síðar hefðu komið í ljós ýmsir gallar á húsinu. D krafðist annars vegar skaðabóta vegna galla og byggði hún kröfu sína á matsgerð dómkvadds manns. Hins vegar krafðist D endurgreiðslu á ofgreiddum vöxtum og kostnaði sem fallið hefðu til við innheimtu M og H á eftirstöðvum kaupverðs. D hélt því fram að hún hefði greitt umfram skyldu og með fyrirvara um endurkröfu, höfuðstól dómkröfunnar með vöxtum og kostnaði. Í héraðsdómi voru M og H sýknuð af kröfu D, að öðru leyti en sem laut að bótum vegna ófullnægjandi þakdúks, en höfuðstóll þeirra, 41.000 krónur, höfðu M og H samþykkt. Að gengnum héraðsdómi breytti D dómkröfu sinni og taldi að M og H bæru ábyrgð á tjóni vegna galla á þaki og þakkanti og galla á þakdúki. Héraðsdómur féllst á þá niðurstöðu matsmanna að loftun yfir þakkanti hússins hefði ekki verið í samræmi við framlagðar teikningar en féllst samt ekki á kröfu D er að þessu lýtur þar sem M hefði lýst frágangi á þann veg að loftað væri út um þakkant að innanverðu en ekki að utanverðu eins og teikningar höfðu gert ráð fyrir. Ekki var fallist á með héraðsdómi að skýrsla M hefði átt að hafa þá þýðingu sem lýst er. Líta bæri á skýrslu matsmanns þar sem fram kæmi að hann hefði rofið þakið og séð að það hefði verið byggt á ófullnægjandi hátt. Niðurstaða hins dómkvadda manns hefði ekki verið hnekkt og ætti D þar af leiðandi rétt til skaðabóta úr hendi M og H af þeim sökum. D greiddi ekki eftirstöðvar kaupverðs fyrr en eftir að M og H höfðuðu mál á hendur henni en með nægilegum fyrirvara um réttmæti kröfu þeirra. Fallist var á með D að hún hefði átt hærri kröfu á hendur M og H á þessum tíma og notið stöðvunarréttar 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og átti því rétt til endurgreiðslu á þeirri fjárhæð með dráttarvöxtum miðað við þann tíma er hún gerði M og H viðhlítandi grein fyrir gallakröfu sinni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fram er komið að við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar er nánar rakið keypti áfrýjandi af stefndu einbýlishús að Dimmuhvarfi 29, Kópavogi með kaupsamningi 12. nóvember 2003. Áfrýjandi heldur því fram að síðar hafi komið í ljós ýmsir gallar á húsinu. Vísar hún um það einkum til matsgerða dómkvadds manns, frá október 2005 og júní 2006 sem raktar eru í héraðsdómi. Þá eru greiðslur sem áfrýjandi innti af hendi til stefndu vegna kaupanna tíundaðar í héraðsdómi. Áfrýjandi gerði upphaflega kröfu um greiðslu skaðabóta bæði úr hendi stefndu og einnig byggingarstjóra hússins til óskiptrar greiðslu með stefndu á hluta dómkrafna. Þá var tryggingafélagi byggingarstjórans, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., stefnt til réttargæslu. Hinn 30. apríl 2007 mun tryggingafélagið hafa greitt áfrýjanda 6.350.000 krónur á grundvelli starfsábyrgðartryggingar byggingarstjórans, þar með talinn matskostnað. Áfrýjandi segir að þar af hafi 3.925.157 krónur verið vegna galla á þaki. Í kjölfar þess breytti áfrýjandi dómkröfum sínum og féll frá kröfu á hendur byggingarstjóranum og einnig stefnu á hendur tryggingafélaginu. Með héraðsdómi voru stefndu sýknuð af kröfu áfrýjanda, að öðru leyti en sem lýtur að bótum vegna ófullnægjandi þakdúks, en höfuðstól þeirra, 41.000 krónur, höfðu stefndu samþykkt. Voru þau dæmd til greiðslu þessarar fjárhæðar með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. desember 2006 til greiðsludags. Eins og áður greinir krefjast stefndu staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms, en áfrýjandi krefst þeirrar breytingar hvað varðar þessa fjárhæð að upphafstími dráttarvaxta verði 15. nóvember 2005. Að gegnum héraðsdómi breytti áfrýjandi enn dómkröfu sinni. Féllst hún að hluta til á niðurstöður héraðsdóms um mat á göllum og lækkaði kröfugerð sína sem því nam. Telur hún nú að stefndu beri ábyrgð á tjóni vegna galla á þaki og þakkanti hússins sem nemi 3.925.157 krónum, auk framangreindra 41.000 króna vegna þakdúks, eða samtals 3.966.157 krónur. Krefst hún dráttarvaxta frá 15. nóvember 2005 með skírskotun til þess að hún hafi sent lögmanni stefndu matsgerðir í október það ár. Frá dregur hún svo 3.925.157 krónur sem Sjóvá-Almennar hf. greiddu vegna þaksins 30. apríl 2007. Þá krefst áfrýjandi endurgreiðslu á ofgreiddum vöxtum og kostnaði sem fallið hafi til við innheimtu stefndu á eftirstöðvum kaupverðs. Rökstyður hún kröfu sína þannig að stefndu hafi sent henni innheimtubréf 29. október 2004 um greiðslu eftirstöðva samkvæmt kaupsamningi að höfuðstól 1.712.540 krónur. Eftir málshöfðun stefndu í lok þess árs hafi hún 21. desember 2004 greitt, umfram skyldu og með fyrirvara um endurkröfu, höfuðstól dómkröfunnar með vöxtum og kostnaði, samtals 2.568.439 krónur. Ofgreidd fjárhæð hafi numið 855.899 krónum. Krefst hún endurgreiðslu með dráttarvöxtum frá 21. desember 2004. Samkvæmt öllu þessu krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 855.899 krónum með dráttarvöxtum frá 21. desember 2004 til greiðsludags og dráttarvaxta af 3.966.157 krónum frá 15. nóvember 2005 til greiðsludags allt að frádregnum 3.925.157 krónum miðað við 30. apríl 2007. III Héraðsdómur féllst á þá niðurstöðu matsmanns að loftun yfir þakkant hússins hafi ekki verið í samræmi við framlagðar teikningar. Eigi að síður féllst hann ekki á kröfu áfrýjanda er að þessu lýtur þar sem annar stefndu hafi lýst frágangi á þann veg að loftað væri út um þakkant að innanverðu en ekki að utanverðu eins og teikningar hafi gert ráð fyrir. Hins vegar hafi áfrýjandi ekki reist kröfu sína á því að þakið hafi ekki nýst sem skyldi og ekkert sé fram komið um að leki eða rakaþétting hafi stafað frá vanbúnaði á þaki. Ósannað sé að þakið sé ónothæft og að það hafi valdið áfrýjanda tjóni. Ekki verður fallist á með héraðsdómi að skýrsla annars stefndu í málinu eigi að hafa þá þýðingu sem hér var greint. Líta ber frekar til skýrslu matsmanns þar sem fram kemur að hann hafi rofið þakið og séð að það hafi verið byggt á ófullnægjandi hátt. Húsið var ekki fullbyggt þegar áfrýjandi keypti það af stefndu. Hefur niðurstöðu hins dómkvadda manns ekki verið hnekkt. Átti áfrýjandi af þeim sökum rétt til skaðabóta úr hendi stefndu með þeim höfuðstól sem hún krefst. Skiptir því hér ekki máli sú málsástæða stefndu að áfrýjandi hafi, auk umræddra 3.925.127 króna, fengið bætur frá tryggingarfélagi vegna annarra galla á húsinu, sumra hverra sem héraðsdómur féllst ekki á. Áfrýjandi greiddi stefndu ekki eftirstöðvar kaupverðs fyrr en eftir að þau höfðu höfðað mál á hendur henni og gerði hún nægilegan fyrirvara um réttmæti kröfu stefndu. Samkvæmt framansögðu átti áfrýjandi hærri kröfu á hendur stefndu á þessum tíma og naut stöðvunarréttar samkvæmt 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Af þessum sökum verður fallist á með áfrýjanda að hún eigi rétt til endurgreiðslu á framangreindum 855.899 krónum með dráttarvöxtum miðað við þann tíma er hún gerði stefndu viðhlítandi grein fyrir gallakröfu sinni. Matsgerð og krafa áfrýjanda um bætur á grundvelli hennar var ekki sannanlega kynnt stefndu fyrr en með bréfi 21. ágúst 2006. Samkvæmt þessu og með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir af kröfu áfrýjanda dæmdir frá 21. september 2006. Samkvæmt öllu framanrituðu verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda 4.822.056 krónur (855.899 krónur + 3.925.157 krónur + 41.000 krónur) með dráttarvöxtum frá 21. september 2006 til greiðsludags, allt að frádregnum 3.925.157 krónum miðað við 30. apríl 2007. Eftir þessum úrslitum verður stefndu gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Magnús Ólafsson og Hjördís Einarsdóttir, greiði óskipt áfrýjanda, Danfríði Kristínu Árnadóttur, 4.822.056 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. september 2006 til greiðsludags að frádregnum 3.925.157 krónum miðað við 30. apríl 2007. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. nóvember 2007. I. Mál þetta sem dómtekið var 4. október sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað fyrir dómþinginu af Danfríði K. Árnadóttur, Dimmuhvarfi 29 í Kópavogi, á hendur Magnúsi Ólafssyni, Grundarhvarfi 18 í Kópavogi og Hjördísi Einarsdóttur, Kjarrhólma 28 í Kópavogi, með stefnu birtri 23. nóvember 2006. Guðmundi Franklín Jónssyni, Stekkjarseli 9 í Reykjavík, var upphaflega stefnt til að þola in solidum dóm með framangreindum stefndu um hluta dómkrafna en með sókn stefnanda, sem lögð var fram í þinghaldi málsins 21. júní sl., féll stefnandi frá öllum kröfum á hendur honum. Þá var Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5 í Reykjavík, upphaflega stefnt til réttargæslu en sama dag var fallið frá kröfum á hendur félaginu. Gengið var á vettvang áður en aðalmeðferð málsins hófst þann 4. október sl. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu Magnús og Hjördís verði dæmd til að greiða stefnanda 6.333.070 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 5.483.171 krónu frá 1. desember 2003 til 21. desember 2004 en af 6.339.070 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.153.976 krónum sem greiddar voru af Sjóvá-Almennum tryggingum hf. þann 30. apríl 2007. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda í málinu gegn greiðslu á 41.000 krónum en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti. II. Málavextir eru þeir helstir að þann 12. nóvember 2003 gerðu stefnandi og stefndu, Magnús og Hjördís, með sér kaupsamning um einbýlishúsið við Dimmuhvarf 29 í Kópavogi fyrir milligöngu fasteignasölunnar Lundar sem sá um ritun sölyfirlits vegna eignarinnar sama dag. Í söluyfirlitinu kemur fram að húsið sé nýlegt einbýlishús 193,6 fm á 2 hæðum ásamt tvöföldum bílskúr og fullbúnu hesthúsi fyrir átta hesta. Samkvæmt kaupsamningi skyldi eignin afhent kaupanda 1. desember 2003 en að ósk stefnanda var hún afhent honum fyrr eða 23/24. nóvember 2003. Kaupverð eignarinnar var 37.681.033 krónur sem skyldi greiðast með eftirgreindum hætti: Staða yfirtekinna lána skyldi reiknuð út miðað við afhendingardag og leiðrétt við afsal. Í málinu liggur frammi ódagsett yfirlýsing frá J.K. Lögnum ehf. sem stefnandi heldur fram að hafi verið gerð 25. nóvember 2003 eftir að heitt vatn flæddi í húsinu. Þar segir að þrýstijafnari hafi verið bilaður og að einnig þurfi að gera við eða skipta út slaufuloka. Þá vanti stýrikerfi við gólfhitalögn hússins sem og stjórntæki við hitaveitugrind og stýringar á hverri slaufu. Fara þurfi yfir ofnakerfið og stilla það. Loks þurfi að athuga hvort úttekt á pípulögnum hafi farið fram og hvort gólfhitateikning sé til. Þá liggur frammi svokölluð ástandsskoðun dagsett 29. júlí 2004 sem unnin var af Guðmundi S. Guðmundssyni byggingatæknifræðingi. Segir þar að við skoðun hafi komið í ljós að vatnsleki sé í barnaherbergi og sjónvarpsherbergi á 2. hæð og geti lekinn stafað af leka með gluggunum sem ekki séu viðunandi þéttir ásamt því að frágangur á þakkanti sé ekki fullfrágenginn samkvæmt teikningu. Þá hafi komið fram leki frá þaki í stigagangi. Jafnframt segir að hitalagnir séu ekki fullnægjandi og að stýring á þeim sé ekki fullfrágengin samkvæmt teikningu. Þá komi rafmagnsinntak ekki réttu megin inn í töfluna heldur inn um hurðina svo ekki sé hægt að loka henni eins og til er ætlast. Loks segir að ýmis annar frágangur sé ekki endanlegur, s.s. frágangur meðfram bílskúrshurð og steypujárn gangi út úr veggjum. Þann 29. október 2004 sendi stefndi Magnús stefnanda innheimtubréf þar sem krafist var greiðslu eftirstöðvum kaupsamningsgreiðslna samkvæmt gjalddögum 1. mars, 15. júlí og 15. september 2004 auk dráttarvaxta, þóknunar og virðisaukaskatts, samtals að fjárhæð 2.375.269 krónur. Með bréfi frá lögmanni stefnanda dagsettu 2. nóvember sama ár var því mótmælt að um væri að ræða vanefndir af hálfu stefnanda. Í fyrsta lagi voru þær athugasemdir gerðar að umkrafin greiðsla með gjalddaga 1. mars 2004 að fjárhæð 6.900.000 krónur væri þegar greidd en að ógreiddar væru greiðslur á gjalddaga 15. júlí og 15. september sama ár. Þá voru af hálfu stefnanda gerðar þær athugasemdir að fasteignin hefði verið seld fullbúin en að hins vegar hefði hún aldrei verið tekin út af byggingastjóra auk þess sem orðið hefði vart leka og stefnandi orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Í bréfinu er því haldið fram að ábendingum um þetta hafi verið komið til fasteingasölunnar. Loks var skorað á stefndu að láta úttekt fara fram og að gera stefnanda skaðlausan vegna leka og annarra galla. Með símskeyti lögmanns stefndu dagsettu 3. nóvember 2004 var athugasemdum stefnanda mótmælt. Tekið var fram að af greiðslu samkvæmt 2. tl. A-liðar kaupsamningsins stæðu eftir 50.000 krónur auk dráttarvaxta þar sem greiðslur bárust eftir gjalddaga þeirra. Þá var bent á að eignin hefði ekki verið fullbúin þegar hún var seld og að það hefði stefnandi vitað enda hefði hún skoðað eignina oft og ítarlega. Jafnframt væru stefndu ekki kunnir þeir ætluðu gallar á eigninni, sem tilgreindir voru í bréfi lögmanns stefnanda, og hefði ekkert komið fram um þá fyrr en í því bréfi. Hefði stefnandi ekki borið fyrir sig ætlaða galla þegar dráttur varð á greiðslum hennar samkvæmt kaupsamningnum heldur erfiðleika við fjármögnun kaupanna. Þá hefði fasteignasalan ekki fengið ábendingar um hina ætluðu galla. Loks var stefnanda bent á að henni væri í sjálfsvald sett að óska eftir því við byggingastjóra að fram færi lokaúttekt á eigninni teldi hún það tímabært og væri slík úttekt stefnanda að kostnaðarlausu. Stefndu héldu áfram innheimtu sinni á hendur stefnanda og var stefna á hendur stefnanda þingfest á reglulegu dómþingi 1. desember 2004. Stefnandi greiddi stefnukröfur málsins og var fullnaðarkvittun gefin út til hennar 21. desember 2004 og málið fellt niður. Stefnandi fékk Faglagnir ehf. til þess að gera úttektarskýrslu um pípulögn hússins vegna óánægju með hitakerfi þess. Skýrslan er dagsett 12. október 2005. Þar segir að við skoðun hafi komið í ljós að stýribúnaður á mælagrind hafi ekki verið fullnægjandi hvað varðar stýringar á gólfhitakerfi. Þar sé dæla sem sjái um að hringsóla hita inn á gólfhitann með innspýtingu frá framrás en það vanti flest alla mæla sem mæli hita inn og út og þrýsting á kerfinu. Vanti viðeigandi búnað til að stýra réttu hitastigi inn á gólfhitann. Engir mótorlokar á dreifikistu inni í húsi til að stýra hverri mottu fyrir sig og þá vanti thermostat inni í húsinu til að ákvarða hita í herbergjum. Loks segir að við úttektina hafi komið í ljós að ekki hafi verið búið að fullklára verkið hvað stýribúnað varðar og sé það skýringin á ójafnvægi í hitakerfinu. Tengingarnar bendi til þess að um bráðabirgðatengingu sé að ræða og hafi verkinu ekki verið skilað í viðeigandi ástandi til húseiganda. Áætlaður kostnaður við að klára mælagrind og stýringar á dreifikistur sé um það bil 250.000 krónur vegna efnis og vinnu. III. Í málinu liggja frammi tvær matsgerðir unnar af Frey Jóhannessyni byggingatæknifræðingi sem dómkvaddur var til að framkvæma umbeðið mat. Matsbeiðandi var í báðum tilvikum stefnandi málsins. Fyrri matsgerðin er frá því í október 2005 en sú seinni frá því í júní 2006. Í matsgerð frá í október 2005 kemur fram að þess hafi upphaflega verið óskað af hálfu stefnanda að matsmaður legði mat á eftirfarandi atriði: „2. Þess er óskað, að hinn dómkvaddi matsmaður skoði eftirfarandi og meti galla og endurbætur eða endurnýjun til verðs: 2.1. Skoði frágang á heitavatnsröri, sem er ástæða fyrir flæði á heitu vatni, eftir því sem nú eru tök á og meti á grundvelli gagna og skoðunar eftirfarandi til verðs: 2.1.1. Hvað ný filtteppi og lagning þeirra á stiga kosti, svo og (á) herbergjum og gangi. 2.1.2. Ummerki og endurbætur á hurðakörmum og hurðum vegna leka, þ.m.t. hurðir á jarðhæð og hvað endurbætur eða eftir atvikum nýtt kosti. 2.1.3. Hvað málningarvinna til lagfæringar á gufu- og vatnsskaða kosti, svo og að lagfæra gólfefni, lista og veggi, sem hafa skemmst vegna gufu og vatns. 2.1.4. Burðarbitar í lofti hafa undist og færst til. Matsmaður veiti umsögn um það, hvort ástæðan sé að hluta vegna gufumengunar og jafnframt hvort frágangur á bitunum og þakklæðningu að innan teljist með viðhlítandi hætti og hvað úrbætur muni kosta. Þá kanni matsmaður ennfremur frágang á þakkanti að utanverðu, hvort ásættanlegur sé og ef ekki, hvað endurbætur muni kosta. 2.2. Matsmaður kanni einnig og verðmeti til úrbóta eftirtalin atriði: 2.2.1. Vatnsleka í barnaherbergi og sjónvarpsherbergi á 2. hæð, sem snúa í suður og suðvestur, hvort ástæðan sé ófullnægjandi frágangur á gluggum eða hvort ástæðan sé einng óviðunandi frágangur á þakkanti. Þá skoði matsmaður einnig frágang á þakkanti og meti til verðs hvað úrbætur á öllu framangreindu í þessum matslið muni kosta, sjá og lið 2.1.4. 2.2.2. Matsmaður kanni, eftir því sem tök eru á, hvort frágangur á þakdúk sé viðunandi og hvað endurbætur hér á kosti, m.a. með tilliti til leka í stigagangi. 2.2.3. Varðandi hita og pípulagnir skoði og verðmeti matsmaður endurbætur á eftirfarandi: Ástand og frágang þrýstijafnara og slaufuloka og hvað endurbætur kosti Kanni stýrikerfi við gólfhitalögn í húsinu og hvað endurbætur kosti. Kanni stjórntæki við hitaveitugrind, hvort séu fyrir hendi, svo og stýringar á hverri slaufu fyrir sig og hvað kosti að ráða hér bót á. Hvað það kosti að fara yfir ofnakerfi í húsinu og stilla það. Matsmaður kanni, hvort úttekt á pípulögnum hafi farið fram og hvort gólfhitateikning sé til og ef ekki, hvað það kosti að láta slíkt fara fram eða afla þess. 2.4. Þá kanni matsmaður og verðmeti til úrbóta eftirfarandi atriði: Rafmagnsinntak í töflu, hvort rétt hafi verið að tilhögun staðið og ef ekki, hvað úrbætur kosti. Gluggalista með gleri í anddyri og hvað lagfæringar eða nýtt kosti. Þá kanni matsmaður frágang með bílskúrshurð og hvað endurbætur kosti. Ennfremur skoði matsmaður frágang þar á steypujárni og hvað endurbætur kosti. Þá kanni matsmaður loks, hvort lokaúttekt á húsinu hafi farið fram, hverju brigð hér á varði og hvað lokaúttekt kosti.“ Samkvæmt viðbótarmatsbeiðni stefnanda skyldi til viðbótar lagt mat á eftirfarandi: „2.5. Matsmaður kanni, hvort allur frágangur þaks, burðarvirkis þaks og þakkanta og annars, sem hér undir fellur, sé í samræmi við samþykktar teikningar. Matsmaður kanni og hvort útloftun sé ábótavant, veiti umsögn um ástæður, ef málum er þannig háttað og meti úrbætur til verðs. Matsmaður fjalli um þennan lið jafnframt lið 2.1.4. í áður sendri matsbeiðni. 2.6. Þá kanni matsmaður, hvort annar frágangur hússins sé skv. samþykktum teikningum. Ef svo er ekki, þá veiti matsmaður umsögn þar um, hvort þetta hafi leitt til galla/tjóns í húsinu, hvert slíkt sé og hvað úrbætur kosti.“ Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar er niðurstaða matsmanns tíunduð eftir matsliðum í matsbeiðnum. Ekki þykir ástæða til að rekja niðurstöður vegna liðar 2.1. og undirliða hans enda féll stefnandi frá kröfum vegna þess liðar undir rekstri málsins. Að öðru leyti var niðurstaða matsmanns þessi: Matsliður 2.2. 2.2.1. Lekaummerki á 2. hæð stafar að öllum líkindum af vanbúnaði á áfellu á þakkanti, þ.e. óþéttleika á samskeytum, en ætti að hverfa þegar skipt verður um áfelluna. Skemmdir á málningu innan húss eru metnar undir lið 2.1.3. 2.2.2. Í vettvangsskoðun kom í ljós að frágangur á þakdúk í kringum þakniðurfall er ófullnægjandi og allar líkur á því að koma megi í veg fyrir lekann með því að lagfæra tengingu milli dúks og þakniðurfalls. Matsliður 2.4. Frágangur raflagna í töflu er ekki faglega unninn, glerlista við glugga í anddyri vantar og þá er frágangur við bílskúrshurð ekki vandaður þar sem forskallað hefur verið yfir timburkarm sem er innan í dyraopinu. Þegar karmurinn blotnaði hefur hann sprengt af sér múrhúðina. Til úrbóta mætti fjarlægja ytri hluta karmsins og byggja þetta svæði upp með múrílögn ásamt innboruðum tengijárnum í útvegginn og er miðað við það í útreikningi. Samkvæmt upplýsingum frá embætti byggingafulltrúa í Kópavogi hefur lokaúttekt ekki farið fram en greitt var fyrir hana á árinu 2001 og þarf byggingarstjóri að biðja um hana. Matsliður 2.5. Við vettvangskannanir kom í ljós að útloftun húsþaka er verulega ábótavant. Á íbúðarhúsinu lokar þakeinangrun víða að mestu fyrir loftstreymi yfir hana en á samþykktri sérteikningu af þaki á loftunarbil að vera 25 mm. Á framangreindri teikningu er sýnt hvernig útloftun yfir efri þakkant er háttað en í raun eru engar ráðstafanir gerðar til þess að lofta þakrými yfir þakkantinn. Eftir því sem næst verður komist er á þakinu eitt lag af þakpappa sem er límt saman á samskeytum undir bárujárnsklæðningu en á samþykktri teikningu á að vera tvöfaldur heitlímdur þakpappi ofan á súðklæðningunni og bárujárnið skal festa niður á 50x100 mm langbönd sem hvíla á 100x100x12 mm kubbum, sem liggja á pappanum, en langböndin eiga væntanlega að festast við þakið með skrúfum sem eru boraðar niður í gegnum kubbana. Þessi frágangur bárujárns á þakinu, sem hallast aðeins um 6° er í ósamræmi við þágildandi byggingarreglugerð, grein 136.3 en þar segir að nánast 14° halli eigi að vera á þökum sem hafa pappaklætt undirþak. Til þess að bæta úr framangreindum göllum á frágangi þaksins og útloftun telur matsmaður hagkvæmast að lagfæra þá á eftirfarandi hátt: 1. Fjarlægja bárujárn, áfellur, þakpappa og súðklæðningu. 2. Festa ofan á núverandi sperru 25x50 mm lista. 3. Negla súðklæðninguna aftur á þakið, efnið nýtist að mestu leyti aftur. 4. Ganga frá þakinu og þakköntum eins og samþykkt teikning sýnir. 5. Tryggja þarf hæfilegt loftbil við neðra þakkant með 25x50 mm lista. 6. Ganga síðan frá þakskeggi við neðra þakkant eins og teikning sýnir. Þak á bílskúr og hesthúsi er í meginatriðum háð sömu annmörkum og á íbúðarhúsi og reiknar matsmaður með sambærilegum endurbótum á þakklæðningu og þakköntum. Matsmaður taldi matslið 2.6. ekki rúmast innan 61. gr. laga nr. 91/1991 og tók því ekki efnislega afstöðu til þess sem þar kemur fram. Kostnaðarmat matsmannsins var miðað við verðlag í október 2005 að meðtöldum virðisaukaskatti á efni og vinnu. Kemur fram að byggt sé á mælingatöxtum iðnaðarmanna þar sem það eigi við eða að öðru leyti á svonefndum „markaðstöxtum“ við byggingarvinnu í október 2005. Nánar er kostnaðarmatið þannig: Í seinni matsgerðinni frá því í júní 2006 kemur fram að samkvæmt matsbeiðni stefnanda hafi verið óskað umsagnar og mats dómkvadds matsmanns um eftirfarandi: 2.1 Hvort drenlögn sé í kringum hesthús. Ef svo er ekki, þá hvað úrbætur þar á kosti og hvort slíkt er brot á byggingarreglugerð. 2.2 Hvort rennur í hesthúsi séu tengdar við dren. Ef svo er ekki, hvað úrbætur kosti og hvort slíkt er brot á byggningarreglugerð. 2.3 Kannað verði, hvort múrað hafi verið á plasteinangrun í hesthúsi eða aðra einangrun þar. Ef svo er ekki og ef einangrun er ábótavant að þessu eða öðru leyti, hvað úrbætur kosti og hvort unnið hafi verið andstætt byggingarreglugerð. 2.4. Kannað verði, hvort drenlögn er í kringum íbúðarhús. Ef svo er ekki, hvað úrbætur kosti og hvort slíkt sé andstætt byggingarreglugerð. Ef drenlögn er fyrir hendi, óskast það metið, hvort rétt hafi verið að gerð hennar staðið og samkvæmt byggingarreglugerð. 2.5 Kannað verði, hvort brunnar séu í lóð samkvæmt teikningum og samkvæmt því sem byggingarreglugerð kveður á um. Ef svo er ekki eða telja megi þar á vanta, óskast það metið, hvað það kosti að ráða hér á bót. 2.6 Kannað verði hvort tröppur af palli og niður í stofu séu í samræmi við teikningar og byggingarreglugerð. Ef svo er ekki, óskast það metið, hvað það kosti að ráða hér bót á. Helstu niðurstöður matsmanns eru eftirfarandi: Eins og að framan greinir er engin jarðvatnslögn í kringum hesthúsið og er ekki sýnd á samþykktum uppdrætti. Í byggingarreglugerð eru engin skýr ákvæði þar um. Í grein 196.12 í núgildandi byggingarreglugerð (nr. 441/1998) segir: Þar sem hér virðist ekki vera um brot á byggingarreglugerð að ræða, eða í ósamræmi við samþykktan uppdrátt, mun matsmaður ekki fjalla nánar um þennan matslið. Ekki verður annað séð en þakniðurföll séu tengd við regnvatnslögn eins og teikning sýnir, en þó vantar eitt þakniðurfall á norðurhlið hesthúss og er kostnaður við þá framkvæmd áætlaður í næsta kafla. Tengja þarf einnig niðurfallið við þakrennu. Útveggjaeinangrun í hesthúsi er 50 mm (2”) plasteinangrun. Að innan eru útveggirnir klæddir með stálklæðningu á 2” grind. Á teikningu arkitekts virðist vera reiknað með 4” einangrun (100 mm) og 15 mm múrhúð bæði í íbúðarhúsi og hesthúsi. (Sjá teikn. (99)-5.01.A). Þessi teikning á að gilda bæði fyrir einbýlishús og hesthús. Engin skýlaus ákvæði eru í byggingarreglugerð um útveggjaeinangrun hesthúsa og er reiknað með því að hönnuðir ákveði þykkt einangrunar í hverju tilfelli fyrir sig. Matsmaður telur, eftir að hafa rætt við viðkomandi hönnuð, að allar líkur séu á því að hann hafi reiknað með 100 mm útveggjaeinangrun í þessu tilfelli. Telja verður að núverandi veggklæðning hesthúss sé í samræmi við reglur um klæðningu í flokki A (sjá grein 147 í byggingarreglugerð). Til þess að bæta úr skorti á einangrun er hér miðað við að taka niður núverandi veggklæðningu, þykkja vegggrindina um 2” og bæta við 2” steinullareinangrun, rakasperru og klæða veggina aftur með núverandi stálklæðningu. Endurnýja þarf áfellur við glugga og dyr. Túlka má ákvæði 180.3 greinar byggingarreglugerðar á þann veg að 3” einangrun útveggja væri nægjanleg. Miðað við þá þykkt einangrunar myndi kostnaður við þennan matslið lækka um 14.700 kr. frá því sem miðað er við í næsta kafla. Hér er nánast eingöngu um efniskostnað að ræða. Vettvangsskoðun leiddi í ljós, eins og að framan segir, að jarðvatnslögn vantar fyrir austan og norðan íbúðarhúss eins og samþykkt teikning gerir ráð fyrir. Til þess að bæta úr þessum ágalla verður að grafa nýjan skurð í samræmi við uppdrátt, leggja 100 mm jarðvatnslögn og tengja hana við brunn við SA-horn hússins. Yfir og til hliðar við lögnina komi drenmöl og jarðvatnsdúkur. Til þess að eyðileggja ekki núverandi regnvatnslögn og vatnsinntakslögn er miðað við að lögnin liggi utan við þessar lagnir en gæta verður sérstakrar varúðar norðan húss þegar grafið verður fyrir jarðvatnslögninni og er miðað við það í kostnaðarsundurliðun í næsta kafla. Ekki er ástæða til þess að ætla að þeir brunnar sem sýndir eru í samþykktum uppdrætti séu ekki fyrir hendi. Mælingar matsmanns á tröppum af palli og niður í stofu sýna að þær eru hvorki í samræmi við samþykkta teikningu nr. 99-301 eða grein 202.4 í byggingarreglugerð. Teikning gerir ráð fyrir að „skreflengd” tröppu sé 61 cm, sem er í samræmi við byggingarreglugerð sem segir að skreflengd eigi að vera 60-64 cm. Mælingar á tröppu leiða í ljós að skreflengd er frá 67,8-71,2 cm sem er langt yfir viðmiðunarmörkum. Bæta má úr þessum ágalla með því að hækka stofugólfið um ca 5 cm og minnka breidd tröppunnar niður í um 27 cm með 3 cm innskoti. Til þess að framkvæma þetta verk er miðað við í kostnaðarsundurliðun að brjóta upp núverandi gólflögn í stofu og tröppum, fleygja úr tröppum, leggja síðan í stofugólfið, múrhúða tröppum og flísaleggja gólf og tröppur á ný með sambærilegum gólfflísum. Kostnaðarmat miðast við verðlag í júní 2006 með VSK á efni og vinnu. Rétt er að benda á reglur í skattalögum um endurgreiðslu á 60% af VSK á vinnu á vinnustað fyrir íbúðarhúsnæði. IV. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hún hafi verið að kaupa fullgert hús eins og fram komi í söluyfirliti og hafi hún mátt vænta þess að húsið væri þeim kostum búið sem gera megi til nýrra, fullgerðra og vandaðra húsa. Stefndu séu samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup skaðabótaskyld gagnvart stefnanda vegna þess að húsið var ekki búið þeim kostum sem stefnandi mátti vænta. Stefnandi vísar jafnframt til framlagðra matsgerða og úttektarskýrslu Faglagna sem málsástæðna í málinu. Stefnandi rekur í stefnu einstaka matsliði og athugasemdir sínar við þá eins og hér verður rakið. Að því er varðar vatnsleka í herbergjum á 2. hæð, þakkant og hitalagnir krefst stefnandi greiðslu úr hendi stefndu á 291.000 krónum, þar af séu 41.000 krónur vegna þakkants og 250.000 krónur vegna hitakerfis samkvæmt úttektarskýrslu Faglagna ehf. Byggt sé á niðurstöðu úttektarskýrslunnar um vanrækslu varðandi hita- og pípulögn. Stefnandi byggir á því að frágangur raflagna í töflu hafi ekki verið faglega unninn og að frágangur við bílskúrshurð hafi ekki verið vandaður og krefst greiðslu vegna þessa að fjárhæð 123.200 krónur. Að því er varðar galla á þökum vísar stefnandi til þess að þeir séu samkvæmt framlagðri matsgerð tilkomnir vegna þess að útloftun þaka hússins sé verulega ábótavant. Samkvæmt samþykktri sérteikningu eigi loftunarbil að vera 25 mm en á íbúðarhúsi loki þakeinangrun víða að mestu fyrir loftstreymi. Þá sé á þakinu eitt lag af þakpappa en á samþykktri teikningu sé gert ráð fyrir tvöföldum, heitlímdum þakpappa og átti að festa bárujárn með þeim hætti sem matsmaðurinn fjallar um. Þá sé frágangur bárujárns á þaki í ósamræmi við þágildandi byggingarreglugerð. Stefnandi miðar við tölulega niðurstöðu matsgerðarinnar að fjárhæð 4.227.300 krónur en í þeirri tölu séu 1.668.500 krónur vegna efnis en vegna vinnu 2.558.800 krónur. Í vinnulið séu innifalin 19,68% virðisaukaskattur en 60% af þeirri fjárhæð fáist endurgreidd. Umkrafið vegna þessa liðs séu því 3.925.157 krónur. Um þau atriði, sem fjallað er um í lið 2.5 í matsgerðinni frá því í júní 2006, byggir stefnandi kröfur sínar á því að ástæður fyrir göllum og þörf á endurbótum vegna drenlagnar séu þær að jarðvegslögn vanti fyrir austan og norðan íbúðarhúsið eins og samþykkt teikning geri ráð fyrir. Eitt þakniðurfall vanti og tengja þurfi niðurfallið við þakrennu. Þá skorti einangrun á veggi í hesthúsi og tröppur í stofu séu hvorki í samræmi við samþykkta teikningu né byggingarreglugerð. Krefst stefnandi greiðslu úr hendi stefndu að fjárhæð 1.228.819 króna vegna þessara liða. Um endurkröfu vegna lögfræðikostnaðar og dráttarvaxta byggir stefnandi á því að hið selda hafi verið gallað og að seljendur hafi verið skaðabótaskyldir gagnvart stefnanda. Seljendur hafi ekki átt rétt á lögfræðikostnaði og dráttarvöxtum og hafi verið fyrir hendi skilyrði til skuldajafnaðar. Að því er dráttarvaxtakröfu varðar byggir stefnandi á því að hið selda hafi verið gallað við kaupin og miðar dráttarvaxtakröfu af skaðabótum vegna galla við afhendingu þann 1. desember 2003 en síðan við greiðslu hjá lögmanni 21. desember 2004 og þannig af allri stefnufjárhæðinni til greiðsludags. Í sókn stefnanda, sem lögð var fram 21. júní sl., féll hann frá kröfum á hendur meðstefnda Guðmundi Franklín Jónssyni og réttargæslustefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og skýrði endanlegar kröfur sínar. Þar kemur fram að stefnandi hafi samið um það við Sjóvá-Almennar tryggingar hf. að kröfur vegna frágangs á heitavatnsröri og flæði af heitu vatni að fjárhæð 1.093.500 krónur féllu niður en greiðsla tryggingafélagsins hefði þó verið 860.000 krónur. Höfuðstóll dómkröfu hafi því lækkað úr 7.432.570 krónum í 6.333.070 krónur. Þá hafi staðið eftir kröfur á hendur stefndu Magnúsi og Hjördísi vegna galla að fjárhæð 5.483.171 krónur auk kröfu um dráttarvexti. Einnig stæði eftir endurkrafa vegna lögfræðilegrar innheimtu og töku dráttarvaxta 855.899 krónur þann 21. desember 2004. Hinn 30. apríl sl. hafi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. síðan greitt til viðbótar því sem áður er rakið, sem innborgun inn á kröfur vegna galla, höfðustól og dráttarvaxtakröfu samtals 5.153.976 krónur. Sundurliðar stefnandi innborganirnar þannig að inn á lið nr. 2.3 í stefnu, en M.2.4, þakviðgerðir, í matsgerð hafi verið greiddar 3.925.157 krónur, inn á lið nr. 2.4 í stefnu, en M.2.5, dren, í matsgerð hafi verið greiddar 1.228.819 krónur og inn á matskostnað hafi verið greiddar 336.024 krónur. Ekkert hafi því verið greitt inn á kröfu vegna lögfræðilegrar innheimtu og töku dráttarvaxta. V. Stefndu byggja kröfu sína um sýknu gegn greiðslu á 41.000 krónum á því að afhendingarástand hússins hafi ekki getað dulist stefnanda en hún hafi skoðað eignina vel og vandlega nokkrum sinnum fyrir kaupin og kaupverðið hafi verið við það miðað. Um hafi verið að ræða nýbyggingu en ekki fullgerða eign og hafi það komið skýrlega fram í gögnum sem legið hafi frammi við kaupsamningsgerð, þ.m.t. í þinglýsingarvottorði. Stefndu vísa til þess að stefnandi geri ekki kröfu um bætur samkvæmt lið 2.2.1. í matsgerð og hafi hún ákveðið að fella hann undir lið 2.1.3. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi þannig ekki uppi sjálfstæða bótakröfu vegna leka og því verði stefndu ekki gerð ábyrg fyrir hugsanlegum galla vegna þess. Þá vísa stefndu til þess að ef rekja megi leka til búnaðar þakáfellu, þá sé vísað til þess að um bráðabirgðaframkvæmd hafi verið að ræða. Vegna ráðstöfunar sakarefnisins með þessum hætti verði stefndu ekki gerð skaðabótaábyrg að þessu leyti. Stefndu viðurkenna aftur á móti að frágangur þakdúks sé ófullnægjandi og samþykkja bótakröfu vegna þess að fjárhæð 41.000 krónur, sbr. lið 2.2.2. í matsgserð. Af hálfu stefndu er hafnað bótaábyrgð samkvæmt lið 2.2.3. en stefnandi hafi fellt niður þann lið í matsbeiðni og byggi einvörðungu á framlagðri úttektarskýrslu Faglagna ehf. Stefndu hafi hvorki verið gefið færi á að koma að athugasemdum við gerð þeirrar skýrslu né hafi þeim boðist að vera viðstödd úttekt og skoðun enda hafi þeim verið algjörlega ókunnugt um gerð og tilurð skýrslunnar áður en til málarekstrar þessa kom. Verði því ekki byggt á skýrslu Faglagna ehf. í máli þessu enda sé gólfhitalögn í fullkomnu lagi og í fullu samræmi við fyrirliggjandi teikningar samþykktar 11. desember 2000 auk þess sem hitalögnin hafi verið tekin út athugasemdalaust af byggingafulltrúa þann 15. janúar 2001. Engar athugasemdir hafi komið frá stefnanda vegna gólfhitalagnar fyrr en mál þetta var höfðað og er á því byggt að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt tómlæti í skilningi 48. gr. laga nr. 40/2002 og með því glatað hugsanlegum bótarétti gagnvart stefndu. Þá benda stefndu á að í skýrslu Faglagna komi ekki fram að gólfhitakerfið sjálft teljist gallað og þá sé ekki tíundað í hverju þeir gallar séu fólgnir. Sé heldur á engan hátt útlistað hvað felist í því að „fullklára verkið“ og hvort þar sé um að ræða valkvæðan aukabúnað eða ekki. Þá sé heldur ekki útskýrt hvað teljist viðeigandi afhendingarástand. Loks sé tjónskostnaður ósundurgreindur í efni, vinnu og virðisaukaskatt. Leiði allt framangreint til sýknu af þessum kröfulið. Stefndu hafna kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar við frágang á rafmagnstöflu sbr. matslið 2.4. enda hafi þar verið um að tefla atriði sem rafvirkjameistara hússins beri að framkvæma en stefndu hafi þegar greitt fyrir þá vinnu. Hafi meistari hússins, Sturla Snorrason, gert ítrekaðar tilraunir til að klára frágang töflunnar en verið neitað aðgangi til þess af hálfu stefnanda. Hafi Sturla því hætt rafverktöku í húsinu og tilkynnt Neytendastofu vegna Orkuveitur Reykjavíkur um ástand raflagnarinnar með skýrslu dagsettri 10. ágúst 2005. Stefndu vísa til réttar síns til að klára tengingu rafmagnsstrengs í töflu sbr. 39. gr. laga nr. 40/2002 með lögjöfnun en hér sé ekki um að ræða galla í skilningi fasteignakaupalaganna heldur atriði er snúi að frágangi húss í byggingu. Því krefjast stefndu sýknu en stefnandi byggi bótakröfu sína á þeirri málsástæðu að húseignin hafi verið haldin galla að þessu leyti. Jafnframt benda stefndu á að ástand rafmagnstöflu hafi ekki getað dulist stefnanda við skoðun og beri hún ábyrgð samkvæmt 29. gr. fasteignakaupalaganna auk þess sem um tómlæti hafi verið að ræða. Stefndu mótmæla því að frágangur á bílskúrshurð teljist galli enda átti eftir að múrsalla húsið að utan. Forskölun um dyrakarm sé viðurkennd og eðlileg aðferð þegar múrsöllun eigi sér stað. Matsmaður taki enga afstöðu til þessa atriðis við lokaframkvæmd á utanhússklæðningu en bendi á óþarfa leið. Loks vísa stefndu til þess að stefnanda hafi ekki getað dulist ástand karmsins við skoðun, sbr. ákvæði 29. gr. fasteignakaupalaganna, og vísa jafnframt til þess að stefnandi hafi að þessu leyti sýnt af sér tómlæti. Stefndu vísa til þess að engar sérstakar kröfur séu hafðar uppi af stefnanda vegna vöntunar á lokaúttekt en það sé einungis á valdi stefnanda og byggingarstjóra þegar stefnandi hafi lokið fullnaðarfrágangi hússins. Mat um það eigi byggingarstjóri sem stefndu hafi ekki boðvald yfir þótt þau hafi þegar greitt fyrir úttektina. Stefndu mótmæla því sem fram kemur í matsgerð að útloftun þaks sé verulega ábótavant, að víða sé að mestu lokað fyrir loftstreymi, að einungis sé eitt lag af þakpappa í stað tveggja og að þakhalli sé í ósamræmi við byggingarreglugerð. Matsmaður hafi ekki kannað sérstaklega hvort tvöfalt pappalag sé á þaki og sú niðurstaða hans um það því getgátur. Beri því að hafna kröfu stefnanda um bætur að þessu leyti. Sé engin lögfull sönnun komin fram um ágalla á þakpappa hússins og þá hafi þakið ekki lekið. Stefndu benda á að ekki sé gerð sérstök bótakrafa vegna ætlaðs ágalla varðandi þakhalla en þakið sé byggt samkvæmt samþykktri teikningu hönnuðar hússins og þakvirki þess tekið út af byggingafulltrúa 14. nóvember 2000 athugasemdalaust. Reglugerð geri ráð fyrir þakhalla allt niður í 4° og sé það lagt í vald byggingafulltrúa að meta hvort skilyrðum sé fullnægt til að telja regnvörn nægilega. Sé því þak hússins ekki gallað að þessu leyti. Um útloftun þaksins benda stefndu á að við einangrun þaksins hafi verið gætt að öndun. Matsmaður hafi einungis kannað öndun á tveimur stöðum þar sem virðist sem einangrun hafi sigið lítillega fyrir miðju þaksperrubils. Svo knöpp skoðun geti engan veginn leitt til þeirrar niðurstöðu að öndun alls loftsins sé svo ábótavant sem matsmaður telur og að þörf sé að ráðast í jafnumfangsmiklar framkvæmdir og matsmaður leggi til. Af matsgerð verði heldur ekki ráðið að raki hafi myndast í lofti og því sé útloftun í lagi. Stefndu vísa til þess að enn hafi átt eftir að múrsalla húsið að utan en við þá framkvæmd verði að fjarlægja þakáfellur og þær verði síðan settar á að nýju og nái nokkuð niður fyrir múrsöllunina svo ekki leki á milli. Slík vinnubrögð séu venjuleg og viðurkennd við söllun húsa og hafni stefndu því að húsið sé haldið galla að þessu leyti enda hafi húsið verið ófrágengið að utan og það sé á áhættu og kostnað stefnanda að framkvæma lokafrágang. Stefnanda hafi verið kunnugt um að eftir var að múrsalla húsið með tilheyrandi lokafrágangi, þ.m.t. á þakkanti. Þak hesthússins sé einnig ófrágengið og sé stefndu ekki kunnugt um að matsmaður hafi kannað það. Af hálfu stefndu er á því byggt að það hafi ekki getað dulist stefnanda við skoðun að niðurfall vantaði á norðurhlið hesthúss enda standi regnvatnsstútur upp úr jörðinni. Stefndu hafi viljandi látið vera að leggja og tengja niðurfallið þar sem hætt var við umferð hesta þar sem niðurfallið átti að vera og því hætta á að það skemmdist. Hins vegar hafi lögn rennu verið við þetta miðuð og því virki hún eins og vera ber og flytji allt vatn auðveldlega af þaki hesthússins. Ekki sé því um galla að ræða í skilningi fasteignakaupalaga og þá hafi stefnandi ekki orðið fyrir tjóni vegna þessa. Vísa stefndu til ákvæða 29. og 48. gr. fasteignakaupalaganna. Stefndu mótmæla bótakröfu stefnanda vegna einangrunar hesthúss og byggja á því að það sé einangrað samkvæmt þeim venjum sem um hesthús gilda. Alþekkt sé að einangrun hesthúsa sé ekki með sama hætti og íbúðarhúsa. Í hesthúsinu sé 50 millimetra einangrun en hins vegar sé einangrun á kaffistofu og salerni hesthússins sú sama og í íbúðarhúsi, þ.e. með 4” ull. Engin ákvæði sé að finna í byggingarreglugerð um einangrun hesthúsa og því sé það á valdi húsbyggjanda hverju sinni en ekki hönnuða þess eins og matsmaður haldi fram. Samkvæmt reglugerð um aðbúnað hrossa nr. 160/2006 sé gert ráð fyrir því að hesthús geti verið óeinangruð en líkt og í byggingarreglugerð sé engar sérstakar kröfur að finna um einangrun hesthúsa. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á í hverju hesthúsið, með þeirri einangrun sem að framan er lýst, kunni að vera gallað, þ.e. að hvaða leyti húsið standist ekki þær kröfur um gæði og búnað sem gerðar séu almennt til hesthúsa eða henti ekki til þeirra afnota sem ráð er fyrir gert, sbr. ákvæði a-liðar 19. gr. fasteignakaupalaga. Stefnandi byggi fjárkröfur sínar vegna þessa á mjög óljósum ályktunum matsmanns um einangrunarskort án þess að sýnt hafi verið fram á að hesthúsið skorti einangrun og sé þar með gallað í skilningi laganna. Krefjist stefndu því sýknu að þessu leyti. Að auki gera stefndu þær athugasemdir við vinnubrögð matsmanns í þessum hluta málsins að hann hafi gefið sér ýmsar forsendur byggðar á líkum eftir viðtöl við hönnuð hússins án þess að stefndu hafi verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þau hefðu hins vegar einungis lýst því yfir að þau teldu óþarft að vera viðstödd vettvangsskoðanir. Þessi vinnubrögð matsmanns séu ámælisverð og í blóra við ákvæði 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði því ekki byggt á niðurstöðum matsmanns í þessum þætti matsgerðarinnar. Stefndu hafna kröfu sem byggist á ætlaðri vöntun á jarðvatnslögn austan og norðan við íbúðarhúsið. Í teikningu af fráveitulögnum í grunni sé ekki gert ráð fyrir slíkum jarðvatnslögnum en því sé ranglega haldið fram í matsgerð. Húsið sé byggt á púða sem jarðvatn leiti til auk þess sem botnplata standi ofan við jarðveg og því sé ekki nauðsynlegt að hafa sérstaka jarðvatnslögn. Stefndu mótmæla kröfum stefnanda vegna umbúnaðar þreps í stofu og byggja á því að ekki sé um galla að ræða eins og aðstæðum sé háttað. Stefndu hafi ákveðið að hafa þrepið nokkru breiðara en teikning gerði ráð fyrir, 30 cm í stað 25 cm, til þess að gera þrepið öruggara og draga úr slysahættu. Byggja stefndu á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að gera ekki athugasemdir við umbúnaðinn fyrr en við matsbeiðni. Þá telja stefndu að ákvæði greinar 202.4 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 um tröppur geti vart átt við um umrætt þrep sem teljist fremur vera grunnur millipallur niður í stofuna sem lúti ekki sömu lögmálum og þrep í stiga. Verði hins vegar litið svo á að ákvæði reglugerðarinnar um þrep eigi við, þá sé bent á að mismunur gólfkóta samkvæmt teikningu sé 36 cm og að viðbættri breidd þrepsins samkvæmt teikningu um 25 cm fáist skreflengd tröppu 61 cm eins og komi fram í matsgerð. Hin aukna mælda skreflengd skýrist af ofangreindu um meiri þrepabreidd. Stefndu telja tillögur matsmanns um úrbætur óásættanlega og ganga langt umfram það sem eðlilegt sé til þess að skreflengd tröppunnar verði í samræmi við viðmiðunarreglur byggingareglugerðar, 60-64 cm. Einungis þurfi að færa tröppuna í það horf sem teikning geri ráð fyrir með því að minnka breidd hennar í 25 cm. Sú aðgerð sé mun umfangsminni og ódýrari en tillaga matsmanns. Stefndu mótmæla kröfu um endurgreiðslu á innheimtuþóknun og dráttarvöxtum sem stefnandi greiddi vegna vanefnda sinna á greiðslu samningsbundinna kaupsamningsgreiðslna sem og því að uppfyllt hafi verið skilyrði til skuldajafnaðar á þeim tíma sem greiðsla stefnanda var innt af hendi. Byggja stefndu á því að stefnandi hafi aldrei lýst yfir skuldajöfnuði við kröfur stefndu. Hefði svo verið, væri óútskýrt hvers vegna stefnandi innti kaupsamningsgreiðslurnar af hendi ásamt vöxtum og kostnaði. Ætluð gagnkrafa stefnanda um galla hafi ekki verið svo skýr og ótvíræð að hún uppfyllti skilyrði skuldajafnaðar samkvæmt almennum reglum kröfuréttarins. Ætlaðir gallar hafi ekki verið stérstaklega tilgreindir, fjárhæð kröfunnar hafi verið óljós og þá hafi ekki legið fyrir á hverju krafan byggðist. Rík dómvenja sé fyrir því að aðalkrafa og gagnkrafa séu ekki hæfar til að mætast með skuldajöfnuði fyrr en matsgerð liggi fyrir og sé margdæmt að kaupanda eignar beri að greiða dráttarvexti og kostnað þangað til, hafi hann haldið eftir greiðslu og beitt stöðvunarrétti. Í þessu máli hafi hins vegar ekki háttað þannig til þar sem ekki hafi verið aflað matsgerðar fyrr en löngu eftir að kaupsamningsgreiðsla var innt af hendi. Eigi stefnandi því ekki rétt á að fá endurgreidda dráttarvexti og kostnað. Niðurstaða. Endanlegar kröfur stefnanda á hendur stefndu byggjast á því annars vegar að fasteignin að Dimmuhvarfi 29 hafi verið haldin göllum sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á og hins vegar byggist endurkrafan vegna lögfræðiskostnaðar og dráttarvaxta á því að stefndu hafi ekki átt rétt á greiðslum vegna þessa og að skilyrði hafi verið fyrir skuldajöfnuði. Í framlögðu söluyfirliti er húsinu lýst sem nýlegu einbýli. Á framlögðu þinglýsingarvottorði kemur fram í reit um byggingarstig hússins að það hafi verið tekið í notkun í byggingu. Stefnandi bar fyrir dóminum að aðilar málsins hefðu rætt um að húsið ætti að vera fullbúið að innan en að á það ætti eftir að setja utanhússklæðningu, steina það og ganga frá bifreiðastæðum auk þess sem talað hefði verið um að stefndu ættu að ganga frá rafmagnstöflu fyrir afhendingu. Þá kvaðst stefnandi hafa skoðað húsið þrisvar fyrir afhendingu þess. Framburður stefnanda fær að þessu leyti stoð í framburði stefnda Magnúsar fyrir dómi sem sagði að aðilar hefðu farið yfir það sem átti eftir að gera úti við, svo sem að útbúa bílastæði, salla húsið og klæða það. Þá kvaðst stefndi Magnús hafa fengið rafvirkja til að laga kapal í rafmagnstöflu sem átt hafi eftir að lagfæra. Að framanrituðu virtu verður að líta svo á að um hafi verið að ræða kaup á húsi í byggingu. Þá verður talið, einkum með vísan til þess sem fram kom hjá stefnanda um að hún hafi skoðað eignina þrisvar sinnum fyrir afhendingu, að henni hafi ekki getað dulist ástand eignarinnar. Stefnandi kvaðst fyrir dóminum strax hafa orðið vör við galla á húsinu og kvartað yfir því við stefndu. Þessu hafa stefndu mótmælt og í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst stefndi Magnús fyrst hafa séð skýrslur þær, sem stefnandi hefur lagt fram, þ.e. yfirlýsingu J.K. lagna ehf., ástandsskoðun Guðmundar S. Guðmundssonar og úttektarskýrslu Faglagna ehf., á matsfundi. Kvaðst hann heldur ekki hafa heyrt frá fasteignasölunni um ætlaða galla á húsinu þótt hann hefði verið í sambandi við fasteignasöluna vegna annarra mála. Með hliðsjón af framlögðu bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefndu dagsettu 2. nóvember 2004 þykir sannað að þá hafi fyrst komið fram athugasemdir stefnanda um galla á húseigninni að því er varðar leka. Stefndu hafa mótmælt kröfu um endurgreiðslu á innheimtuþóknun og dráttarvöxtum sem stefnandi greiddi þann 21. desember 2004 í framhaldi af innheimtu stefnda Magnúsar vegna greiðslu samningsbundinna kaupsamningsgreiðslna. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi lýst yfir skuldajöfnuði vegna ætlaðra gallakrafna en ljóst er að á þeim tíma lá ekkert fyrir um umfang ætlaðra galla eða útreikninga þar að lútandi. Ekki verður talið að stefnandi hafi á þeim tíma átt þá kröfu á hendur stefndu að hún geti nú krafist endurgreiðslu á innheimtuþóknun og dráttarvöxtum sem hún greiddi án fyrirvara eins og áður er rakið. Þá teljast ekki vera fyrir hendi skilyrði til skuldajafnaðar. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Að því er varðar vatnsleka í herbergjum á 2. hæð útlistar stefnandi kröfur sínar þannig í stefnu að stefndu beri að greiða bætur að fjárhæð 291.000 krónur, þar af 41.000 krónur vegna þakkants og 250.000 krónur vegna hitakerfis samkvæmt úttektarskýrslu Faglagna ehf. Stefndu hafa mótmælt úttektinni og bent á að þeim hafi ekki gefist kostur á að vera viðstödd úttektina auk þess sem þau hafi ekki heyrt af athugasemdum stefnanda að þessu leyti fyrr en við höfðun máls þessa. Að þessu virtu verður ekki byggt á skýrslu Faglagna ehf. enda var skýrsluhöfundur ekki leiddur fyrir dóminn og skýrslan því hvorki staðfest fyrir dóminum né gafst aðilum og dómendum færi á að spyrja spurninga um efni hennar. Verða stefndu því sýknuð af bótakröfum stefnanda á grundvelli hennar að fjárhæð 250.000 krónur. Stefndu hafa hins vegar viðurkennt bótakröfu stefnanda að því er varðar greiðslu 41.000 króna vegna ófullnægjandi frágangs þakdúks og verður þeim því gert að greiða stefnanda þá fjárhæð. Bótakrafa stefnanda að öðru leyti vegna vatnsleka er óskýr og órökstudd og verður henni því hafnað. Í framlagðri matsgerð frá því í október 2005 kemur fram að frágangur raflagna í töflu hafi ekki verið faglega unninn án þess að þar komi fram frekari rökstuðningur fyrir þeirri niðurstöðu. Af hálfu stefndu er viðurkennt að gera hafi þurft við kapal í rafmagnstöflu og að stefndu hafi átt að lagfæra hann. Við aðalmeðferð málsins kvaðst stefndi Magnús hafa fengið rafvirkja til þess að lagfæra kapalinn og hafi þegar verið greitt fyrir þá vinnu. Fær sá framburður stoð í framlagðri ódagsettri yfirlýsingu Sturlu Snorrasonar rafverktaka þar sem fram kemur að hann hafi, ásamt stefnda Magnúsi, ítrekað reynt að ná sambandi við stefnanda til þess að ganga frá streng úr húsinu í töflu við bílskúr en án árangurs. Lýsir Sturla því jafnframt yfir í yfirlýsingunni að hann muni lagfæra þetta um leið og hann komist inn í skúrinn í samráði við núverandi eiganda hússins. Yfirlýsingu þessari hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Í ljósi þessa telst hér ekki vera um að ræða galla sem valdið hefur stefnanda tjóni. Að þessu virtu verður hafnað kröfum stefnanda að þessu leyti og stefndu sýknuð af kröfum stefnanda. Við aðalmeðferð málsins sagði dómkvaddur matsmaður mat sitt á því, að útöndun þaksins væri ábótavant, hafa byggst á því að hún væri ekki í samræmi við teikningar og þá hefði útloftunin ekki verið rétt útfærð en við þakkant að utanverðu hefði verið lokað fyrir útloftun. Aðspurður um það hvernig ástand þaksins hefði verið kannað, kvað vitnið áfellur á þakköntum hafa verið fjarlægðar til að sjá inn á þakið. Þá hefði komið í ljós að einungis væri um að ræða eitt þakpappalag á þakinu. Ekki hefði verið að sjá að um einhvers konar aðra útloftun hefði verið að ræða en einangrun hefði náð alveg upp í súðklæðningu á tveimur eða þremur stöðum. Fyrir liggur að loftun yfir þakkant eignarinnar er ekki í samræmi við framlagðar teikningar af húsinu. Hins vegar lýsti stefndi Magnús frágangi við þakkant á þann veg að loftað væri út um þakkantinn að innanverðu en ekki utanverðu eins og teikningar gerðu ráð fyrir. Ekki er á því byggt í málinu að þakið nýtist ekki sem skyldi og er ekkert fram komið um að leki eða rakaþétting stafi frá vanbúnaði á þaki. Telst ósannað að þakið sé ónothæft og að það hafi valdið stefnanda tjóni. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda vegna þessa. Af matsgerð frá því í júní 2006 verður ráðið að einangrun hesthúss sé 2”. Ekki verður fallist á það með stefnanda að nauðsynlegt sé að einangrun í slíku húsnæði þurfi að vera 3-4” eins og haldið er fram í matsgerð enda ljóst að ekki er um að ræða íbúðarhúsnæði eða „annað fullhitað húsnæði“ eins og gert er ráð fyrir í ákvæði 180.3 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 sem matsmaður byggir niðurstöðu sína á. Þá gera ákvæði 8. gr. reglugerðar nr. 160/2006 um aðbúnað, umhirðu og heilbrigðiseftirlit hrossa ekki sérstakar kröfur um einangrun hesthúsa. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að hún eigi skaðabótakröfu vegna galla á hendur stefndu vegna þessa og verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda að þessu leyti. Við skoðun á vettvangi kom í ljós að niðurfall á milli rennu og regnvatnslagnar vantar á norðurhlið hesthúss en þó sést við skoðun að stútur stendur þar upp úr jörðinni. Þá er í ljós leitt að við vesturhlið hesthússins er annað niðurfall. Er ekkert komið fram um að vatn hafi ekki komist óhindrað úr þakrennum hesthússins eða að tjón hafi hlotist vegna þessa en við aðalmeðferð málsins kvaðst dómkvaddur matsmaður ekki hafa kannað virkni niðurfallsins sérstaklega. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda að þessu leyti. Við aðalmeðferð málsins bar dómkvaddur matsmaður á þá leið að umbúnaður á bílskúrshurð væri ekki andstæður ákvæðum reglugerða heldur væri hér um að ræða óheppilegan umbúnað og útlitsatriði. Að þessu virtu og þegar litið er til þess sem að framan er rakið um að húsið var á byggingarstigi þegar kaupin urðu og að stefnandi skoðaði húsið þrisvar sinnum fyrir afhendingu, verður ekki talið að um galla sé að ræða sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á gagnvart stefnanda. Verða þau því sýknuð af kröfu stefnanda að þessu leyti. Samkvæmt framlögðum teikningum um fráveitulagnir í grunni, sem stimplaðar eru af byggingafulltrúa 3. júlí 2000, er ekki gert ráð fyrir drenlögn í kringum húsið. Tók matsmaður undir þá ályktun við aðalmeðferð málsins. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að jarðvatnslögn vanti fyrir austan og norðan íbúðarhúsið. Þá er ekkert komið fram í málinu um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna jarðvatns. Verða stefndu því sýknuð af skaðabótakröfu stefnanda vegna þessa. Fallist er á það með stefnanda að skreflengd þrepa í stofu sé hvorki í samræmi við ákvæði a liðar greinar 202.4 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 né framlagða teikningu. Hins vegar er það niðurstaða dómsins að tillaga dómkvadds matsmanns um úrbætur séu óraunhæfar og ekki í neinum takti við tilefnið. Frávik á stærð þrepa frá teikningu hvorki veldur tjóni né rýrir verðgildi hússins. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda vegna þessa. Eins og áður er rakið er endanleg krafa stefnanda sú að stefndu verði gert að greiða henni 6.333.070 krónur allt að frádregnum 5.153.976 krónum. Stefndu hafa samkvæmt framangreindu verið sýknuð af kröfum stefnanda að öðru leyti en því að þeim ber að greiða stefnanda 41.000 krónur, sem þau hafa eins og að framan er lýst fallist á að greiða stefnanda, vegna galla sem þau hafa viðurkennt. Ber fjárhæðin dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins og vísan til ákvæða 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóminn kveða upp Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson byggingaverkfræðingur og Jón Ágúst Pétursson byggingatæknifræðingur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. D ó m s o r ð : Stefndu, Magnús Ólafsson og Hjördís Einarsdóttir, greiði stefnanda, Danfríði K. Árnadóttur, 41.000 krónur með dráttarvöxtum frá 29. desember 2006 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefndu 650.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 460/2006
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að X sætti nálgunarbanni samkvæmt 110. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var með nánar tilteknum hætti gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að varnaraðili skuli sæta nálgunarbanni eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðila, X, er til 21. febrúar 2007 bannað að koma á eða í námunda við heimili A og B að [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis húsið, mælt frá miðju þess. Einnig er lagt bann við því að X komi á sama tíma á eða í námunda við vinnustað A að [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis húsið, mælt frá miðju þess. Þá er lagt bann við því að X veiti A og B eftirför eða setji sig á annan hátt í samband við þau.
Mál nr. 214/2003
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Matsgerð
Í söluyfirliti fasteignar, sem B keypti af S, var eigninni m.a. lýst með orðunum „Nýr tígulsteinn á þaki“. Upplýst var að umrædd setning vísaði í raun ekki til annars en að skipt hafði verið um þakskífur á afmörkuðum þakflötum. S hafði tjáð B að búið væri að gera við þakið og að það læki ekki lengur. Talið var að S hafi mátt vera ljóst með hversu villandi hætti þakinu var lýst í söluyfirliti og jafnframt að sú lýsing væri til þess fallin að valda rangri trú B um raunverulegt ástand þess. Var B talinn hafa haft fulla ástæðu til að treysta því að þakið hefði verið endurnýjað. Var skaðabótakrafa hans því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2003. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa hans verði lækkuð og málskostnaður í því tilviki látinn falla niður. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Málið hefur verið flutt skriflega samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. laga nr. 38/1994. Ágreiningur málsins snýst um ætlaða galla á þaki fasteignarinnar nr. 36 við Grenimel í Reykjavík, sem stefndi keypti af áfrýjanda samkvæmt kaupsamningi 27. ágúst 1999. Í söluyfirliti sem lá til grundvallar kaupsamningi aðila var eigninni meðal annars lýst með svo hljóðandi setningu: ,,Nýr tígulsteinn á þaki.” Afsal var gefið út til stefnda 14. september 1999. Með bréfi 17. mars 2000 kvartaði stefndi til fasteignasölunnar, sem haft hafði milligöngu um kaupin, meðal annars um leka sem fram hafði komið á þaki eignarinnar. Í bréfinu krafðist stefndi úrbóta af hálfu áfrýjanda. Hafði stefndi þá orðið þess var að þakið var lekt og kom í ljós að einungis hluti af steinskífum á þaki hússins höfðu verið endurnýjaðar. Svo sem rakið er í héraðsdómi taldi stefndi að ýmsa galla á fasteigninni mætti rekja til þaklekans. Að beiðni stefnda var dómkvaddur maður til að meta nánar tilgreind atriði er hann taldi áfátt. Er matsgerð hans dagsett 26. september 2001. Höfðaði stefndi eftir það mál þetta til heimtu skaðabóta eða afsláttar vegna ætlaðra galla á eigninni. Málsatvik eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Sama dag og áfrýjunarstefna í máli þessu var út gefin fór áfrýjandi þess á leit við héraðsdóm að dómkvaddur yrði maður til að „meta sérstaklega hvert sé ástand á þakpappanum og hvort nauðsynlegt sé að skipta um hann ef skipt er um steinflísar sem eru á þakinu. Matsmaður skoði ástand þakpappans almennt og einnig sérstaklega við lekastað á útbyggingu að sunnanverðu. Einnig skoði og meti matsmaður ástand á timburgrind undir þakskífu og leggi mat á nauðsyn þess að skipta um timburgrind vegna ástands hennar, undir þakskífu ef skipt er um steinskífur á þakinu.“ Var Björn Gústafsson byggingaverkfræðingur dómkvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat og skilaði hann matsskýrslu í október 2003. Kom Björn fyrir héraðsdóm 26. nóvember sama árs og staðfesti matsgerð sína. Við það tækifæri svaraði hann spurningum lögmanns áfrýjanda, meðal annars um það hvort ekki hafi sannað sig að allt væri í lagi með hönnun þaksins, efnisval og frágang þess. Kvaðst Björn ætla að þakið hafi verið vandað á sínum tíma, en það sem „menn gera í dag er náttúrulega ekki alveg það sama og menn gerðu fyrir 60 árum það er svona farið að festa betur vegna meiri þekkingar til dæmis á vindi og jarðskjálfta og öðru slíku þannig að í dag myndi mér allavega ekki detta í hug að hafa ófestar skífur á þaki ...“ Staðfesti matsmaður jafnframt það álit sitt að eðlilegt væri að skipta bæði um þakpappa og timburgrind undir þakskífunum. Áfrýjandi gaf aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi og greindi frá því að henni hafi verið kunnugt um viðgerðir sem framkvæmdar voru á þaki hússins árið 1992 eða þar um bil. Kvaðst hún telja að viðgerðir hafi ekki falist í öðru en að eldri þakskífum hafi verið skipt út fyrir nýjar á afmörkuðum þakflötum. Aðspurð kvaðst hún ekki muna til þess að þetta hafi verið rætt sérstaklega þegar stefndi skoðaði húsið. Þó sagðist áfrýjandi hafa sagt stefnda að búið væri að gera við þakið og að það læki ekki lengur. Mátti áfrýjanda samkvæmt þessu vera ljóst með hversu villandi hætti þakinu var lýst í söluyfirliti og jafnframt að sú lýsing væri til þess fallin að valda rangri trú kaupandans um raunverulegt ástands þaksins. Hafði stefndi á grundvelli lýsingar á eigninni í söluyfirliti fulla ástæðu til að treysta því að þak hússins hafi verið endurnýjað. Þar sem það hafði ekki verið gert á stefndi rétt á skaðabótum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 17. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Bjarna Ómari Guðmundssyni, Grenimel 36, Reykjavík, á hendur Súsönnu Rós Westlund, Norðurvangi 44, Hafnarfirði, með stefnu birtri hinn 13. júní 2002 og þingfestri sama dag. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 2.802.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, ásamt síðari breytingum, frá 26. september 2001 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, að meðtöldum matskostnaði, að skaðlausu, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á þann hluta málskostnaðar, sem er virðisaukaskattsskyld lögmannsþóknun. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða henni málskostnað, ásamt virðisaukaskatti. Til vara gerir stefnda þær dómkröfur, að dómkröfur stefnda verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir eru þeir, að með kaupsamningi, dagsettum 8. júní 1999, keypti stefnandi fasteignina nr. 36 við Grenimel í Reykjavík, af stefnda. Kaupverðið var 22.100.000. Húsið er byggt árið 1945 og er steinsteypt, tvær hæðir, kjallari og ris. Stefnandi tók við eigninni 1. júlí sama ár, samkvæmt samningi aðila, en fram kom í framburði þeirra fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, að stefnandi hafi fengið íbúðina afhenta nokkrum dögum fyrr. Afsal var gefið út 14. september 1999. Í framlögðu söluyfirliti segir svo um ástand eignarinnar: „Hús nýlega viðgert að utan, nema gluggar. Nýr tígulsteinn á þaki. Bílskúr nýuppgerður, gler að hluta. Parket þarf að lagfæra. Frábær staðsetning í vesturbæ Reykjavíkur. Ekki hefur verið komið fyrir leka í kjallara. Seljandi lagfæri.” Stefnandi kveður, að strax eftir afhendingu hafi hann látið mála gluggaumbúnað að innan. Hafi stefnda sagt að ástand gluggaumbúnaðar væri svo slæmt vegna leka, sem komið hefði verið í veg fyrir með framangreindum viðgerðum á húsinu. Stefnandi kveðst hafa orðið var við leka í íbúðinni í byrjun árs árið 2000. Hafi virst sem lekinn ætti upptök sín í þaki hússins og hafi hann komið fram í stofugluggum, glugga í stigagangi og herbergjum á efri hæð. Auk þess hafi komið fram fleiri gallar á eigninni, sem stefnandi hafi látið lagfæra þegar í stað. Stefnandi kveðst ítrekað hafa kvartað við stefndu vegna galla á eigninni, en án árangurs. Hinn 20. júlí 2001 var dómkvaddur matsmaður, að ósk stefnanda, fenginn til þess að meta galla, sem á eigninni væru og kostnað við að bæta úr þeim. Matsgerðin er dagsett 26. september 2001. Í niðurstöðu matsgerðar segir svo: „ 1) Matsmaður kanni orsakir leka í húsinu, einkum við glugga, og hvort hann verði rakinn til galla á þaki eða af örðum orsökum, og greini frá niðurstöðu sinni og meti kostnað við úrbætur. Matsmaður fullyrðir, að leki sá sem komið hefur fram úr áfellu innan við gluggann í suðvesturherberginu stafi af leka frá þaki. Því til staðfestu hætti að leka á þessum stað eftir viðgerð sem matsbeiðandi framkvæmdi sjálfur laugardaginn 15. september sl. Sunnudaginn 16. september, þ.e. daginn eftir, gekk suðaustan hvassviðri með mikilli rigningu yfir landið. Þá lak ekki á framangreindum stað að sögn matsbeiðanda. Hins vegar telur matsmaður að leki með rúðu í borðstofu á austurgafli tengist ekki þakleka. Þar sé einungis um handvömm að ræða við ísetningu rúðunnar. 2) Tígulsteinn á þaki var við sölu eignarinnar sagður nýr. Sérstaklega er óskað eftir því að matsmaður meti hver heildarkostnaður er við það að setja nýjan tígulstein á þakið með þeim faglegu ráðstöfunum, sem nauðsynlegar eru því samfara, svo sem að skipta um þakdúk og lektur til þess að þakið geti talist endurnýjað með nýjum tígulsteini. Í matinu komi m.a. fram allur kostnaður við að fjarlægja og farga þeim tígulsteini og öðru efni, sem fyrir er á þakinu. 3) Eins og að framan greinir er gert ráð fyrir því á samþykktri teikningu af húsinu frá 1944 að á þakið eigi að koma steinsteypuskífur. Við skoðun á þakinu kom í ljós að gera má ráð fyrir að steinskífan á þakinu sé frá þeim tíma er húsið var byggt. Þá mátti sjá að víða er búið að múra og kítta í glufur og rifur aðallega við mænisskífur, skorstein og víðar. Þakskífan hefur síðan verið máluð í rauðum lit sem nú er talsvert farin að flagna af þótt slíkt greinist ekki vel neðan frá götu. Sjá ljósmyndir, t.d. nr. 4, 5 og 6. Við endurnýjun þakskífunnar er óraunhæft annað en að gera ráð fyrir því að talsverðar endurbætur verði að gera á burðarvirki þaksins auk viðgerða á fúaskemmdum í þakklæðningu. Þá þarf að koma fyrir útloftun inn í þakið við útbrúnir og klæða þakrennur með galvaniseruðu blikki. Kostnaðarmat hér fyrir aftan er allt sundurliðað í ákveðna verkþætti sem eiga að endurspegla það sem matsmaður ætlar að þörf sé á að framkvæma í þessu tilviki. 4) Sturtuherbergi í kjallara lekur. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu á því, að fasteignin Grenimelur 36, Reykjavík, sem hann keypti af stefndu, sé haldin göllum, eins og lýst sé í framlagðri matsgerð. Stefnda beri fulla ábyrgð gagnvart stefnanda á þeim göllum og beri að svara stefnanda með bótum og/eða afslætti af kaupverði í samræmi við matsgerð. Í söluyfirliti fasteignarinnar hafi sérstaklega verið tekið fram af stefndu, að húsið væri nýlega viðgert að utan og að á þakinu væri nýr tígulsteinn. Stefnanda hafi og verið tjáð, að húsið hefði allt verið gert upp og hafi það og virst augljóst við skoðun á því. Undanskildir væru þó gluggar og gler. Dómkröfurnar styðjist við kaupsamning aðila og telur stefnandi, að hinni seldu eign hafi verið áfátt, þar sem í ljós hafi verið leitt með matsgerð, að þak þess var upprunalegt og ástand þess í verulegum atriðum ábótavant. Þessir annmarkar á eigninni séu á ábyrgð stefndu. Stefnda hafi sérstaklega lýst því yfir við sölu á eigninni að nýr tígulsteinn væri á þaki hússins. Hafi stefnandi ekki getað skilið á annan hátt en þann, að þakið hefði allt verið endurnýjað eins og húsið að öðru leyti, að utan. Stefnandi telur, að um leyndan galla sé að ræða á hinni seldu eign. Engir gallar hafi komið í ljós við skoðun á eigninni og ekkert sem bent gæti til þess, að húsið væri gallað. Fram hafi komið við skoðun, að gler og gluggar hafi ekki verið endurnýjaðir og lekamerki hafi verið í gluggum, sem komið hafi verið í veg fyrir með viðgerðum og endurbótum á húsinu. Samkvæmt fullyrðingu stefndu um ástand hússins og útlit þess að öðru leyti, sem virtist vera í samræmi við fullyrðingar stefndu, hafi því ekki gefið stefnanda tilefni til að skoða eignina frekar. Stefnandi byggir á því, að samkvæmt framansögðu sé stefndu skylt að bæta honum kostnað við að bæta úr gallanum með fébótum, skaðabótum og/eða afslætti, sem matsmaður hafi metið. Stefnandi leggur matsfjárhæðina til grundvallar kröfu sinni á hendur stefndu, að frátöldum þakgluggum, sem upplýst hafi verið við sölu, að væru ekki endurnýjaðir. Kröfugerð sína hefur stefnandi sundurliðað á eftirfarandi hátt í stefnu: „ Kröfuliður 1. Gluggar 1.1. Nýjar áfellur og sólbekkir á glugga kr. 92.000 1.2 Málning á gluggum og áfellum kr. 43.000 1.3 Viðgerð á parketi kr. 26.000 1.4. Skemmdir á gardínum kr. 15.000 Kröfuliður 2 Þak 2.1 Vinnuskúr, leiga, flutningur kr. 65.000 2.2 Vinnupallar kr. 210.000 2.3 Fjarlægja steinskífur og pappa kr. 162.000 2.4. Endurnegla þakklæðningu kr. 24.000 2.5 Viðgerð á fúinni þakklæðningu kr. 34.000 2.6 Ný fótstykki undir sperrur kr. 59.000 2.7 Gera við fúnar sperrutær kr. 167.000 2.8 Útloftunarrör með neti í hvert sperrubil kr. 14.000 2.9. Múrviðgerðir milli sperra kr. 107.000 2.10 Ný heilsoðin pappalögn kr. 280.000 (Á að vera 167.000 kr.) 2.11 Nýir þakgluggar – Velux kr. 0 2.12 Timburgrind undir steinskífu, fúavarin kr. 203.000 2.13 Ný þakskífa kr. 531.000 2.14 Ný skotrenna kr. 53.000 2.15 Nýjar mænisskífur kr. 61.000 2.16 Frágangur við skorstein kr. 16.000 2.17 Galvaniserað blikk í rennur kr. 216.000 Kröfuliður 3 Sturtuklefi 3.1 Fjarlægja flísar kr. 16.000 3.2 Nýjar flísar, uppsetning og frágangur kr. 71.000 Aðrir kröfuliðir samkvæmt matsgerð 1 Byggingastjóri, þóknun kr. 200.000 2 Verkfræðingur, hönnun og eftirlit kr. 200.000 3 Fébætur vegna óhagræðis kr. 50.000 Samtals kröfuliðir samkvæmt matsgerð að frátöldum þakgluggum kr. 2.802.000 Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, sbr. og lög nr. 39/1922, per analogium, og samningalög nr. 7/1936. Kröfu sína um dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, ásamt síðari breytingum og lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnda byggir kröfur sínar á því, að ástand hússins og þaks þess hafi verið í samræmi við aldur hússins, sem byggt hafi verið árið 1945. Eigninni hafi verið eðlilega viðhaldið alla tíð. Hafi hún verið í því ástandi, sem kaupandi hafi mátt búast við og því sé ekki grundvöllur fyrir bótaskyldu. Stefnda heldur því fram, að áður en stefnandi hafi gert tilboð í húsið hafi hann skoðað það ásamt iðnaðarmönnum. Hafi stefnandi sérstaklega skoðað þakrýmið í viðbyggingu. Aðstæður þar hafi borið það með sér að ekki hafi verið nýtt þak á húsinu. Gamlir hefilspænir á þurru gólfi í þakrými hafi verið alveg þurrir og þar hafi hvorki verið raki né fúkkalykt. Stefnandi hafi og átt að sjá við skoðun hússins, að þakið var ekki endurnýjað, þar sem gluggar á þaki hafi ekki verið endurnýjaðir. Stefnda kveður húsið hafa verið í lagi þegar það hafi verið afhent hinn 15. júní 1999 og hafi það á þeim tíma ekki lekið. Stefnandi hafi ekki tekið eftir leka fyrr en mörgum mánuðum síðar, líklega í mars árið 2000, eftir einstaklega erfitt og rysjótt veðurfar þann vetur. Stefnda mótmælir því, að húsið hafi verið selt með nýjum þaksteini á öllu þakinu. Ekki beri að túlka orðalagið „Nýr tígulsteinn á þaki” í sölulýsingu eignarinnar, með þeim hætti sem stefnandi geri. Í raun hafi nýr tígulsteinn verið á hluta þaksins og megi túlka þessa setningu til samræmis við það. Stefnda kveður að átt sé við, að nokkrum árum fyrir söluna hafi verið skipt um hluta af steinflísum á þakinu. Stefnanda hafi verið sagt frá því, að viðgerð hefði farið fram á þakinu og enginn leki væri til staðar, en skemmdir gluggar hafi borið það með sér, að áður hefði húsið lekið. Þá geri stefnandi ekki athugasemdir við, að ekki sé nýr tígulsteinn á þakinu, í bréfi sínu til stefndu, dagsettu 17. mars 2000. Fyrst sé þessa athugasemd að finna í minnispunktum fasteignasölunnar, hinn 31. ágúst 2000, eftir að stefnandi hafi ráðfært sig við lögfræðing. Þá hafi verið liðið meira en eitt ár frá undirritun kaupsamnings og sé því kvörtun þessi allt of seint fram komin. Meginathugasemdir og kvartanir stefnandi séu vegna leka frá þaki. Stefnandi hafi sjálfur fundið lekastaðinn, en sprungur hafi fundist í mænisskífum og steinskífum yfir lekastaðnum á útbyggingunni að sunnanverðu. Viðgerð hafi verið bæði einföld og ódýr, en stefnandi hafi sjálfur kíttað í sprungnar flísar. Með þessu sé búið að koma í veg fyrir lekann. Stefnda mótmælir vinnubrögðum, sem viðhöfð séu í matsmálinu með því að matsmanni sé falið, að leita uppi galla á húseigninni, lýsa þeim og meta viðgerðarkostnað. Matsbeiðnin stangist því á við 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem kveði á um að í matsbeiðni skuli koma skýrlega fram hvað meta eigi. Stefnda telur matsmann ekki hafa skilað niðurstöðu um kostnað við að lagfæra lekann og meti ekki kostnað við þær viðgerðir. Matið sé af þessum sökum ónothæft, sem bótagrundvöllur. Þá mótmælir stefnda 2. kafla matsgerðar, þar sem hann eigi ekki við í viðskiptum aðila, en húsið hafi ekki verið selt með nýju þaki eða nýendurnýjuðu þaki. Stefnda mótmælir og sérstaklega eftirfarandi atriðum matsgerðarinnar: 1. Að ráðinn verði sérstakur byggingastjóri að verkinu, en fagleg ábyrgð iðnmeistara sé fullnægjandi. 2. Lið 1.1. í matsgerð, vinnuliður að fjárhæð 73.999 krónur, við að setja nýjar áfellur og sólbekki. Þessi liður sé allt of hár og engar magntölur nefndar. Auk þess sem, við afhendingu íbúðarinnar, hafi sólbekkir og yfirstykki í glugga verið áberandi þrútið eftir leka á árunum 1992 eða 1993, sem stefnanda hafi verið skýrt frá. Því séu engin rök til að þess nú að bæta stefnanda sólbekki og glugga. 3. Lið 1.2., málningarvinna, sé of hátt metin. 4. Kostnaður vegna skemmda á parketi sé vanreifaður og hafi stefndu aldrei verið sýnd sú skemmd. Þá byggir stefnda og á því að er íbúðin hafi verið afhent hafi parket verið í lagi og ef það hafi skemmst sé það á ábyrgð stefnanda. 5. Liður 3.0 í matsgerð, sturtuklefi. Telur stefnda að vanti magntölur vegna þessa liðar matsgerðar og ekki sé tekið tillit til þess, að nýtt komi í stað gamals. Niðurstaða matsliðarins sé því of há. Þá byggir stefnda á því, að ekki sé tekið tillit til þess, að stefnda hafi samþykkt að greiða stefnanda bætur en stefnandi hafi samkvæmt því haldið eftir 49.805 krónum af lokagreiðslu sinni samkvæmt kaupsamningi. Bætur vegna þessa liðar séu því þegar greiddar. Stefnda telur lið 1.4 í matsgerð líklega vera í lagi, eins og komist er að orði í greinargerð hennar. Þá kvaðst stefnda, í greinargerð sinni, vera reiðubúin til að greiða fyrir lið 1.0, í matsgerð 120.000 krónur og 15.000 krónur fyrir gardínur, samtals 135.000 krónur, en sturtuklefinn hafi þegar verið bættur, eins og áður greini. Um lagarök vísar stefnda til meginreglna samningaréttar, reglna um fasteignaviðskipti og meginreglna skaðabótaréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ágreiningur aðila lýtur að því, hvort fasteignin Grenimelur 36, Reykjavík, hafi verið haldinn göllum, sem stefndu beri að bæta stefnanda. Stefnandi fékk umdeilda fasteign afhenta sumarið 1999. Stefnandi varð var við leka í íbúðinni í byrjun ársins 2000, eftir mikla umhleypinga í veðri. Var staðfest með matsgerð dómkvadds matsmanns, að lekinn stafaði frá þaki. Samkvæmt framlögðu söluyfirliti, þar sem fasteigninni var lýst, og sem lá frammi við gerð kaupsamnings, var staðhæft, að á þakinu væri nýr tígulsteinn. Hefur verið staðreynt, að svo var ekki, en ekki verður talið, að stefnanda hafi mátt vera það ljóst við venjulega skoðun á fasteigninni, að á þakinu væri gamall tígulsteinn. Þá var og staðfest með fyrrgreindri matsgerð, að þak hússins lak og olli skemmdum á gluggabúnaði. Verður og að líta svo á, að með því að ábyrgst hafði verið af stefnda, að á þakinu væri nýr tígulsteinn, hefði stefnandi mátt ætla, að þakið væri ólekt, þó svo að um gamalt hús væri að ræða. Með því að fasteignina skorti þann áskilda kost bakaði stefnda sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt meginreglu 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup. Svo sem áður greinir, komst dómkvaddur matsmaður að þeirri niðurstöðu í matsgerð, að kostnaður vegna verkliðs 2.0 (þak) yrði samtals 2.369.000 krónur, en undir hann fellur að endurnýja tígulstein þaksins, ásamt því að skipta um þakglugga, gera við þakviði og lagfæra múr og rennur. Í þessum verklið er kostnaður vegna efnis talinn nema 933.000 krónum og vinna 1.436.000 krónum, en í báðum tilvikum var virðisaukaskattur innifalinn. Þá hefur matsmaður metið kostnað vegna óhagræðis 50.000 krónur. Framangreindri niðurstöðu matsmanns hefur ekki verið hnekkt með yfirmati, en af tilgreindum fjárhæðum gerir stefnandi hins vegar ekki kröfu um kostnað vegna þakglugga, samtals að fjárhæð 280.000 krónur, þ.e 250.000 krónur vegna efnis og 30.000 krónur vegna vinnu. Hins vegar er það niðurstaða dómsins, að hluti metins kostnaðar undir þessum verklið falli ekki undir ábyrgð stefndu á því, að nýr tígulsteinn væri á þakinu, þ.m.t. kostnaður vegna múrviðgerða og blikks í rennur. Þá þykir rétt að taka tillit til þess, að gæði þakbyggingarinnar sjálfrar eru meiri eftir að viðgerð, í samræmi við matsgerð, hefur farið fram, en ætla hefði mátt, að svo gamalt þak byggi yfir. Verður þessi liður því tekin til greina með 1.715.000 krónum, sem skiptast í kostnað vegna efnis að fjárhæð 550.000 krónur, vegna vinnu að fjárhæð 1.115.000 krónur og vegna óhagræðis að fjárhæð 50.000 krónur. Einnig er í matsgerð gert ráð fyrir sérstökum kostnaði við hönnun og eftirlit sem og þóknun til byggingarstjóra, samtals að fjárhæð 400.000 krónur. Er það álit dómsins, að fyrrgreind framkvæmd sé ekki endurbygging á þakinu, heldur einungis viðgerð og því sé ekki þörf á sérstakri hönnun vegna framkvæmdanna. Þá sé heldur ekki þörf á sérstökum byggingarstjóra við þessa vinnu, þar sem í vinnulið vegna viðgerðanna sé falinn umsjónarkostnaður meistara að verkinu og þar sem ekki er þörf á sérstökum samskiptum við byggingayfirvöld og þar með hlutverk byggingarstjóra óþarft. Með vísan til þessa, verður ekki fallist á kröfu stefnanda samkvæmt þessum matsliðum. Kostnaður við að lagfæra glugga vegna lekans, þ.m.t. viðgerð á parketi og skemmdir á gardínum, var metinn af hinum dómkvadda matsmanni samtals 176.000 krónur. Þar af var kostnaður vegna efnis talinn nema 40.000 krónum og vinna 136.000 krónum, en í báðum tilvikum var virðisaukaskattur innifalinn. Þar sem fjárhæð matsins hefur ekki verið hnekkt með yfirmati verður það lagt til grundvallar við ákvörðun bóta til handa stefnanda. Við ákvörðun bóta vegna þessa liðar matsgerðar þykir þó rétt að hafa í huga, að sá skammtímaleki, sem hér um ræðir, hafi varla valdið slíkum skemmdum á áfellum og sólbekkjum, að endurnýjunar hafi verið þörf. Með hliðsjón af því verður þessi liður matsins tekin til greina með samtals 84.000 krónum, þ.e. 21.000 krónur vegna efnis og 63.000 krónur vegna vinnu. Þá er og fram komið, að stefndi tók að sér viðgerð á sturtuklefa í kjallara, sem samkvæmt fyrrgreindri matsgerð og skoðun dómara á fasteigninni, hefur ekki verið framkvæmd. Með því að svo var ekki gert ber að fallast á kröfu stefnanda um, að stefndi greiði honum kostnað við að lagfæra sturtuklefann. Samkvæmt framlagðri matsgerð er við þá viðgerð þörf á að fjarlægja gamlar flísar og leggja nýjar og var kostnaður við það metinn samtals 87.000 krónur, sem skiptist í efni að fjárhæð 24.000 krónur og vinnu að fjárhæð 63.000 krónur. Þar sem framangreindri niðurstöðu matsmanns hefur ekki verið hnekkt með yfirmati verða stefnanda dæmdar bætur vegna þessa í samræmi við matsgerð. Eins og áður greinir, er í matsgerð gerð grein fyrir því, að í kostnaðartölum sé innifalinn virðisaukaskattur. Samkvæmt lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, er unnt að fá endurgreiddar 60% af virðisaukaskatti af vinnu á verkstað vegna endurbóta og viðhalds á húsnæði. Lagfæringar á fasteign vegna galla eru eðli máls samkvæmt endurbætur á húsnæði. Eru því lagaskilyrði til þess að taka tillit til þess við ákvörðun bóta til handa stefnanda, eins og dómvenja er til, að hluti virðisaukaskatts geti fengist endurgreiddur. Ber því að lækka bætur til handa stefnanda, sem nemur þeirri fjárhæð, eða um 147.000 krónur. Með vísan til alls framanritaðs verður því krafa stefnanda á hendur stefnda tekin til greina með 1.739.000 krónum. Dráttarvextir reiknast frá 26. október 2001, eða mánuði eftir dagsetningu matsgerðar. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar stefnanda við öflunar matsgerðar og virðisaukaskattsskyldu hans. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum, Birni Björnssyni, húsasmíðameistara, og Ragnari Ingimarssyni, verkfræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Súsanna Rós Westlund, greiði stefnanda, Bjarna Ómari Guðmundssyni, 1.739.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 26. október 2001 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 32/2019
Kærumál Þinglýsing Kvöð Aflýsing
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem tekin var til greina krafa R ehf. um að sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu væri gert skylt að færa í þinglýsingabók kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 eins og henni hafði verið lýst í áður þinglýstu skjali frá 1975 og færa athugasemd um hana inn á þinglýst afsal fyrir fasteignina árið 2018. Lóðin að Hallarmúla 2 var hluti lóðarinnar að Suðurlandsbraut 2 en á þeirri lóð risu þrjú hús sem í þinglýsingabók voru auðkennd sem eignarhlutar I, II og III. Var húsið við Hallarmúla 2 auðkenndur sem eignarhluti III. Kvöð um heimila starfsemi í þeirri fasteign var ásamt kvöðum um kauprétt studd við yfirlýsingu lóðarhafans frá 1974 sem var ekki þinglýst en getið í þinglýstu afsali frá 1975. Í bréfi F hf., þáverandi eiganda eignarhluta I og II, frá árinu 1993 var því lýst yfir að félagið félli frá kauprétti sínum á eignarhluta III og á grundvelli þeirrar yfirlýsingar var kvöðum um kauprétt ásamt kvöð um heimila starfsemi aflýst af þeim eignarhluta. Í málinu deildu aðilar um hvort mistök hefðu orðið við þinglýsingu þegar umrædd kvöð var afmáð úr þinglýsingabók árið 1993 og ef svo væri hvort fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 til að leiðrétta mistökin. Í dómi Hæstaréttar var talið að R ehf. hefði með nægjanlega skýrum hætti freistað þess að neyta úrræðis samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði með erindi sínu til sýslumanns og var því hafnað þeirri málsástæðu H ehf. sem laut að hinu öndverða. H ehf. byggði á því að það hefðu verið mistök að þinglýsa kvöðinni í upphafi og því hafi verið rétt af þinglýsingarstjóra að leiðrétta þau með aflýsingu kvaðarinnar árið 1993 þar sem frumheimild hennar væri yfirlýsing frá árinu 1974 sem vitnað væri til í afsalinu frá 1975 en þeirri yfirlýsingu hefði ekki verið þinglýst. Var talið að þinglýsingarreglur hefðu ekki staðið því í vegi að í afsalinu 1975 hefði, samhliða yfirfærslu eignarréttarins, verið stofnað til kvaðar sem gilda skyldi til frambúðar um heimila starfsemi í fasteigninni. Þá kom fram að R ehf. ætti lögvarða hagsmuni að gæta vegna ákvörðunar í málinu þar sem R ehf. leiddi rétt til sinn til eignarhluta I og II frá þeim sem hefði verið rétthafi kvaðarinnar í upphafi, ótvírætt væri við hvaða eign afsalið frá 1975 ætti við, hvaða aðila skjalið varðaði og hvert efni þess væri að öðru leyti. Þá var talið ljóst að þegar kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 hefði einnig verið aflýst samkvæmt þinglýsingarbók á grundvelli yfirlýsingar F hf., þar sem félagið féll frá kauprétti, hefði verið farið á svig við 1. mgr. 39. gr. þinglýsingalaga. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru29. maí 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 5. júní sama ár. Kæruleyfi varveitt 27. júní 2019 á grundvelli 6. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978,sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kærður er dómurLandsréttar 14. maí 2019 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðsýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu yrði gert skylt að færa í þinglýsingabókkvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 í Reykjavík, eins oghenni væri lýst í áður þinglýstu skjali útgefnu 15. júní 1975, og færa athugasemdum hana inn á þinglýst afsal fyrir fasteignina 18. apríl 2018. Sóknaraðili krefst þess að framgreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var mál þettamunnlega flutt 27. september 2019.IÍ málinu deila aðilar um hvort mistök hafi orðiðvið þinglýsingu, þegar kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2í Reykjavík var afmáð úr þinglýsingabók árið 1993, og ef svo er hvort fullnægtsé skilyrðum 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga til að leiðrétta mistökin. Lóðin að Hallarmúla 2 var frá árinu 1962 til 1978hluti lóðarinnar að Suðurlandsbraut 2. Á henni reisti lóðarhafinn þrjú hús semí þinglýsingabók voru ásamt lóðarréttindum auðkennd sem eignarhlutar I, II ogIII og var húsið við Hallarmúla ásamt lóðarréttindum eignarhluti III. Á árunum1970 og 1975 var eignarhlutum I og II afsalað til Hótels Esju hf. Kvöðin umheimila starfsemi í Hallarmúla 2, eignarhluta III, mun ásamt kvöðum umforkaupsrétt og kauprétt Hótels Esju hf. að þeim eignarhluta, upphaflega hafastuðst við yfirlýsingu lóðarhafans frá 9. apríl 1974 sem ekki var þinglýst ogekki er meðal gagna málsins. Hinn 15. júní 1975 var eignarhluta III afsalað til þriggja systkina, barnalóðarhafans, og tekið fram að eigninni væri afsalað með umræddum kvöðum ogvísað til yfirlýsingar lóðarhafans frá árinu 1974. Afsalinu var þinglýst semeignarheimild og kvaðanna getið í þinglýsingabók sem áhvílandi á eignarhlutaIII. Í bréfi 14. desember 1993 frá Flugleiðum hf., sem þá var orðinn eigandieignarhluta I og II, til eins af eigendum eignarhluta III var því lýst yfir að félagiðfélli frá kauprétti sínum að þeim eignarhluta. Yfirlýsingu þessari var þinglýstog á grundvelli hennar var kvöðum um forkaupsrétt og kauprétt Flugleiða hf. aðeignarhluta III aflýst árið 1993 ásamt umræddri kvöð um heimila starfsemi íþeirri fasteign. Varnaraðili er eigandi eignarhluta I og II ogleiðir rétt sinn til þeirra frá rétti Flugleiða hf. Hann heldur því fram aðmistök hafi orðið við aflýsingu kvaðarinnar um heimila starfsemi í eignarhlutaIII, þar sem með yfirlýsingunni 14. desember 1993 hafi einungis verið falliðfrá kauprétti en ekki öðrum kvöðum sem hvíldu á eignarhlutanum. Því hafi yfirlýsinginekki getað orðið grundvöllur aflýsingar kvaðar um heimila starfsemi íeignarhluta III enda hafi rétthafinn aldrei fallið frá þeirri kvöð. Aflýsingkvaðarinnar hafi því verið mistök í skilningi 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalagasem leiðrétta beri með því að færa hana á nýjan leik í þinglýsingabók og getaathugasemdar um hana á þinglýstu afsali fyrir eigninni 18. apríl 2018 sem sé heimildarskjalsóknaraðila fyrir eignarhlutanum. Sóknaraðili er eigandi eignarhluta III og leiðirrétt sinn til hans frá einkahlutafélaginu HM2 ehf. Það einkahlutafélag fékkeignarhlutanum afsalað frá B. Pálsson ehf./Penninn sf. sem fékk eignarhlutanum afsalaðfrá systkinunum þremur sem fengueigninni afsalað 15. júní 1975. Sóknaraðili hafnar því að mistök hafi orðið viðaflýsingu kvaðarinnar um heimila starfsemi í eignarhlutanum. Af hans hálfu er íaðalatriðum á því byggt að stofnað hafi verið til umræddrar kvaðar meðyfirlýsingu 9. apríl 1974 sem ekki liggi fyrir og ekki hafi verið þinglýst. Þáhafi síðar þinglýst skjöl ekki getað stofnað til kvaðarinnar, afmáning hennarhafi verið leiðrétting þinglýsingarmistaka og í öllu falli sé yfirlýsingFlugleiða hf. frá árinu 1993 fullnægjandi sönnun fyrir brottfalli kvaðarinnar. IISamkvæmt gögnum málsins gerði KristjánKristjánsson forstjóri samning 7. desember 1962 til 40 ára við Reykjavíkurborgum leigu lóðarinnar nr. 2 við Suðurlandsbraut í Reykjavík. Lóðin afmarkaðist afSuðurlandsbraut að norðan, Lágmúla að vestan og Hallarmúla að austan. Leigusamningurinntók í upphafi einnig til þeirrar lóðar, sem nú er auðkennd sem Hallarmúli 2, ená því varð breyting árið 1978 þegar sá hluti upphaflegu lóðarinnar var gerðurað sjálfstæðri lóð, eins og síðar verður rakið. Lóðin sem samningurinn frá árinu1962 tók til var ætluð til byggingar iðnaðar- og verslunarhúsnæðis. Lóðarhafinnmun fljótlega eftir gerð leigusamningsins hafa ráðist í að reisa níu hæða hús ávesturhluta lóðarinnar meðfram Suðurlandsbraut en á austurhlutanum tveggja hæðahús sambyggt húsinu á vesturhlutanum og hafið þar hótelrekstur. Á blaðifasteignarinnar Suðurlandsbraut 2 í þinglýsingabók var þessum mannvirkjum síðarskipt í tvo eignarhluta, vesturhluta sem auðkenndur var sem eignarhluti I, ogausturhluta sem auðkenndur var sem eignarhluti II. Kristján Kristjánsson lést 16. júní 1968 og fékkekkja hans, Málfríður Guðfinna Friðriksdóttir, leyfi til setu í óskiptu búi 20.sama mánaðar. Í skiptayfirlýsingu 21. október 1968 sem bar yfirskriftina„Erfðaafsal“ kom fram að „undirrituð, Málfríður Guðfinna Friðriksdóttir ...Kristján Kristjánsson ... Friðrik Kristjánsson ... Kolbrún Kristjánsdóttir ... ogÞórdís Lára Berg Ágústsdóttir ... lýsum hér með yfir skv. erfðafjárskýrslu ídánar og félagsbúi Kristjáns Kristjánssonar ... og eftirlifandi konu hans ...að við skipti á búinu var fullt samkomulag um að eftirtaldar fasteignir ...félli í hlut eftirfarandi erfingja í sömu eignarhlutföllum, varðandi allarfasteignirnar, er hér greinir: Málfríður Guðfinna Friðriksdóttir, eignarhlutiallra fasteigna er 66,667% ... Kristján Kristjánsson, eignarhluti allrafasteigna er 11,111% ... Friðrik Kristjánsson, eignarhluti allra fasteigna er11,111% ... Kolbrún Kristjánsdóttir, eignarhluti allra fasteigna er 11,111%...“. Fram kom að um væri að ræða fasteignirnar Suðurlandsbraut 2 og neðri hæðRauðalækjar 8 í Reykjavík og Strandgötu 53, 55, 59 og Laufásgötu 1 á Akureyriog óskist þær „fasteignir, ásamt tilheyrandi lóðum ... þinglesnar á ofangreindaaðila ... í þeim eignarhlutföllum er að ofan greinir.“ Skjal þetta var móttekiðtil þinglýsingar 24. október 1968 og fært í veðmálaskrá. Með skjali 15. nóvember 1968, sem fól í sér fyrirframgreiðslu arfs og nefntvar erfðaafsal, kom fram að Málfríður Guðfinna hefði samkvæmt erfðafjárskýrsluþann sama dag „afsalað öllum eignarhluta mínum í fasteignunum Suðurlandsbraut 2og Rauðalæk 8, Reykjavík, til barna minna að jöfnu, en eignarhluti minn er66,667% af Suðurlandsbraut 2, Reykjavík ... Börn mín eru þessi: KristjánKristjánsson ... Friðrik Kristjánsson ... Kolbrún Kristjánsdóttir ... Eftirskiptin eiga þau fyrrnefndar fasteignir að einum þriðja hluta (1/3) hvort.Óskast því ofannefndar fasteignir ásamt tilheyrandi lóðum ... þinglesnar áofannefnda aðila ... Þessu til staðfestu rita ég og börn mín undir afsal þetta...“. Skjal þetta var móttekið til þinglýsingar 28. nóvember 1968 og fært íveðmálaskrá. Eftir þetta voru systkinin Friðrik Kristjánsson, KristjánKristjánsson og Kolbrún Kristjánsdóttir skráð þinglesnir eigendur aðeignarhlutum I og II að Suðurlandsbraut 2 að 1/3 hvert. Hótel Esja hf. var stofnað 22. desember 1970 ogmeðal stofnenda voru systkinin Friðrik Kristjánsson, Kolbrún Kristjánsdóttir ogKristján Kristjánsson og tóku þau sæti í fyrstu stjórn félagsins. Ístofnsamningi kom fram að félagið tæki við eignum og skuldum Hótels Esju íReykjavík. Hinn 30. desember 1970fékk Hótel Esja hf. húsinu á vesturhluta lóðarinnar að Suðurlandsbraut 2 ásamtlóðarréttindum afsalað frá systkinunum þremur og 10. september 1975 fékk Hótel Esja hf. húsinu á austurhlutalóðarinnar afsalað frá þeim. Varð Hótel Esja hf. því við seinni afsalsgerðinaeigandi beggja húsanna sem reist höfðu verið á vestur- og austurhluta leigulóðarinnarmeðfram Suðurlandsbraut. Í þinglýstri yfirlýsingu 30. júlí 1992 kom fram aðHótel Esja hf. og Flugleiðir hf. hefðu á árinu 1982 sameinast undir nafniFlugleiða hf. sem eftir 1992 var í þinglýsingabók skráður eigandi vestur- ogausturhluta byggingarinnar að Suðurlandsbraut 2. Með afsali 24. nóvember 1999afsöluðu Flugleiðir hf. vestur- og austurhluta byggingarinnar að Suðurlandsbraut2 til Þyrpingar hf. Samkvæmt gögnum málsins gengu eignarhlutarnir eftir það kaupumog sölum milli ýmissa aðila á árunum 2002 og 2007 en á árinu 2017 varðvarnaraðili þinglýstur eigandi þeirra.2Á þeim hluta upphaflegu lóðarinnar aðSuðurlandsbraut 2, sem nú er auðkenndur sem Hallarmúli 2, reisti Kr.Kristjánsson hf. í kringum árið 1970 tveggja hæða hús, sem var þá og er ennaðskilið frá húsunum tveimur sem áður höfðu verið reist á lóðinni. Á blaðifasteignarinnar Suðurlandsbraut 2 í þinglýsingabók var nýja húsið auðkennt sem eignarhlutiIII og þess getið í dálki fyrir athugasemdir að um væri að ræða „Ford-skálinn +afmörkuð lóðarréttindi.“ Hinn 15. júní 1975 afsalaði Kr. Kristjánsson hf.„til fullrar eignar fasteign félagsins sem nefnd er Ford-skálinn og sem stendurá lóðinni nr. 2 við Suðurlandsbraut Reykjavík og snýr að götunni Hallarmúla“til Kolbrúnar Kristjánsdóttur, Friðriks Kristjánssonar og KristjánsKristjánssonar. Í afsalinu sagði að leigulóð sú sem fylgdi með í kaupunum „ermerkt með rauðum ramma á meðfylgjandi teikningu af lóðinni nr. 2 við Suðurlandsbraut,en öll lóðin takmarkast af Lágmúla til vesturs, Suðurlandsbraut til norðurs ogHallarmúla til austurs. Er lóðinni skipt milli vestur- og austur hlutafasteignar þeirrar, sem stendur á lóðinni og snýr að Suðurlandsbraut, þannig,að austurhlutinn er 37,37% en vesturhlutinn 62,63%. Lóð sú, sem fylgir húsiþví, sem verið er að afsala, er því hluti úr austurhlutanum og vísast síðar íafsali þessu til kvaðar, sem henni fylgir.“Í afsalinu voru í stafliðum A til D taldar upp þærkvaðir sem hvíldu á eigninni og hún væri seld með. Í staflið A var tilgreindkvöð sem laut að gerð akbrautar, opinna bílastæða, lagningu jarðstrengja og gerðgangstéttar og spennistöðvar. Í staflið B var tilgreind kvöð um forkaupsréttHótels Esju hf. að lóðarréttindum ásamt mannvirkjum á austurhluta lóðarinnar. Ístaflið C var vísað til þess að Kr. Kristjánsson hf. hefði með yfirlýsingu 9.apríl 1974 veitt eigendum Hótels Esju hf. forkaupsrétt að „eign seljanda einsog hún er, eða verður fullbyggð. Þó er Kr. Kristjánsson h/f heimilt að afsalaeigninni til eins eða fleiri hluthafa þess félags, enda samþykki hann eða þeirforkaupsréttarákvæðin. Forkaupsréttarákvæðin skulu gilda í 10 ár frá 1. apríl1974 til 31. marz 1984. Að þeim tíma loknum geta eigendur Hótels Esju h/fkrafist kaupa á eigninni, enda hafi þeir tilkynnt eigendum fasteignarinnarfyrir 1. apríl 1983 um þá ákvörðun sína“. Í staflið D var vísað til fyrrgreindraryfirlýsingar Kr. Kristjánssonar hf. um að Hótel Esja hf. nyti aðkeyrslu- ogumferðarréttar að baklóð hótelsins um lóð Ford-skálans eins og lóðin væri þáeða kynni síðar að verða.Í staflið E í afsalinu var kvöð varðandi þástarfsemi sem mætti fara fram í fasteigninni við Hallarmúla. Þar sagði svo:„Yfirlýsing Kr. Kristjánssonar h/f, dags. 9/4´74 um starfsemi þá, sem fram megifara í framanskráðri húseign við Hallarmúla.A. Almenn verzlun, svo sem verzlun með varahluti í bifreiðar og önnurökutæki, enda brjóti sú starfsemi ekki í bága við rekstur hótelsins, eðaeiganda þess. B. Verzlun með nýjar bifreiðir. C. Verzlun með notaðar bifreiðir.“Þá sagði enn fremur að eigendur „eignarinnar skuldbinda sig til að sjá svo um,að gætt verði ýtrasta hreinlætis, bæði innan húss og utan. Sérstaklega þó á lóðþeirri, er fylgir húseigninni og ennfremur, að hávaði verði sem minnstur vegnastarfsemi þeirrar er fram fer í húsinu og á lóðinni.“ Undir afsalið ritaðiafsalsgjafi og afsalshafar með þeirri áritun að þeir væru samþykkir afsalinu íöllum atriðum.Afsalið 15. júní 1975 var móttekið tilþinglýsingar 24. júlí sama ár og fært á eignarhluta III á blaðiSuðurlandsbrautar 2 í þinglýsingabók. Kom þar fram í dálki fyrir athugasemdirað um væri að ræða „Ford-skálinn + afmörkuð lóðarréttindi.“ Á afsalið ritaðiþinglýsingardómari að „Kr. Kr. h/f hefur ekki þinglýsta eignarheimild, en hanahafa kaupendur sjálfir varðandi lóð, en þeir hafa leyft Kr. Kr. h/f að byggjahús á lóðinni.“ Yfirlýsingin frá 9. apríl 1974 sem vitnað var til í afsalinu15. júní 1975 um heimila starfsemi að Hallarmúla 2 er eins og áður segir ekkimeðal gagna málsins og ljósrit úr þinglýsingabók ber ekki með sér að henni hafiverið þinglýst á eignarhlutana á Suðurlandsbraut 2. Á hinn bóginn var efnikvaðarinnar fært á þann eignarhluta fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 2 íþinglýsingabók sem auðkenndur var sem eignarhluti III, samhliða þinglýsinguafsalsins 15. júní 1975. Var kvaðarinnar þar getið sem kvaðar „um hömlur ástarfsemi í húsnæðinu með nýjar og notaðar bifreiðar og bifreiðavarahluti og umhreinlæti og sem minnstan hávaða.“ Þinglýsingarnúmer afsalsins var B31-181. 3Flugleiðir hf. og eigendur Ford-skálans undirrituðu10. nóvember 1983 samkomulag um tímabundinn forkaupsrétt Flugleiða hf. aðþeirri eign. Í samkomulaginu var jafnframt kveðið á um tímabundinn kaupréttFlugleiða hf. að eigninni ef ákvörðun yrði tekin um að byggja upp austurhlutaSuðurlandsbrautar 2, eignarhluta II. Í samkomulaginu var rakið að kauprétturinnværi til að tryggja að öll eignin eða að minnsta kosti II og III hluti væru íeigu sama aðila ef slíkt skilyrði yrði sett vegna útgáfu byggingarleyfis.Samkomulagi þessu var þinglýst og fékk það þinglýsingarnúmerið 32688/83. Í bréfi Flugleiða hf. 14. desember 1993 sagði aðmeð yfirlýsingu 10. nóvember 1983 „veittu eigendur „Fordskálans“ sem erfasteign sem stendur við Hallarmúla á lóðinni nr. 2, við Suðurlandsbraut í Reykjavík ... Flugleiðum hf. kauprétt aðofangreindum fasteignarhluta að Suðurlandsbraut 2. Yfirlýsing þessi er innfærðnr. 32688, til þinglýsingar, 22. nóvember 1983. Með yfirlýsingu dagsettri ímars 1993 samþykktu eigendur fasteignarinnar, framlengingu á fresti þeim semFlugleiðir hf. höfðu til að beita kauprétti, þ.e. til 31. desember 1993. Meðbréfi þessu tilkynna Flugleiðir hf., að félagið muni ekki neyta kaupréttar ogfellur rétturinn því niður með bréfi þessu.“ Yfirlýsingin 14. desember 1993 varmóttekin til þinglýsingar 22. sama mánaðar og færð í þinglýsingabók meðnúmerinu A24695/93. Ljósrit úr þinglýsingabók af blaði fasteignarinnar aðSuðurlandsbraut 2 ber með sér að á grundvelli yfirlýsingarinnar 14. desember1993 var kvöðum um forkaupsrétt og kauprétt Flugleiða hf. að Ford-skálanumsvokallaða aflýst og jafnframt með tilvísun til sama skjals áðurgreindri kvöðum heimila starfsemi í þeirri fasteign. 4 Með afsali 20. apríl 1994 afsöluðu eigendurFord-skálans þeirri fasteign til Pennans sf. Í afsalinu sagði að um væri aðræða „fasteign seljenda að Suðurlandsbraut 2 v/Hallarmúla í Reykjavík. Íþinglýsingarbókum sýslumannsins í Reykjavík er hin selda eign skráð Suðurlandsbraut2, Fordskálinn + afmörkuð lóðarréttindi (eignarhluti III). Eignin er seld með... tilheyrandi leigulóðarréttindum, en lóðin er afmarkaður hluti afheildarlóðinni Suðurlandsbraut 2 ... Á eigninni hvíla eftirtaldar kvaðir, semkaupanda er kunnugt um, og sem hann skuldbindur sig til að hlíta: 1. Samkvæmtlóðarsamningi dags. 7/12. 1962, þinglnr. 013-412, og yfirlýsingu dags. 3/5.1978, þinglnr. R37-211. 2. Yfirlýsing um aðkeyrslu og umferðarrétt að baklóðhótelsins, dags. 9/4. 1974, þinglnr. B31-181. 3. Yfirlýsing um starfsemi þá,sem fram má fara í hinni seldu húseign, dags. 9/4. 1974, þinglnr. B31-181. Áeigninni hvíldi kvöð um forkaupsrétt og kauprétt Hótels Esju hf. og síðarFlugleiða hf., en þeirri kvöð hefur verið aflétt með yfirlýsingu Flugleiða hf.,dags. 14/12. 1993, þinglnr. A24695/93.“ Auk seljenda Ford-skálans rituðu undirafsalið fyrir hönd kaupandans, Pennans sf., Gunnar Dungal og Þórdís A.Sigurðardóttir. Í þinglýsingabók var afsalið sagt móttekið til þinglýsingar 28.apríl 1994, þinglýsinganúmer þess tilgreint A8929/94 og sagt í dálki fyrirathugasemdir að um væri að ræða Ford-skálann ásamt afmörkuðum lóðarréttindum. Á ljósriti úr þinglýsingabók kemur fram að ágrundvelli skjals frá 5. apríl 1998, sem móttekið var til þinglýsingar degisíðar, hafi eignarhald á Ford-skálanum svonefnda að Hallarmúla 2 meðnafnbreytingu verið fært frá Pennanum sf. yfir á B. Pálsson hf. Á árinu 2016mun einkahlutafélagið HM2 hafa öðlast umráð fasteignarinnar að Hallarmúla 2 og fengiðhenni afsalað 12. apríl 2017. Núverandi eigandi fasteignarinnar er sóknaraðili,HM2 hótel ehf., sem mun hafa fengið eigninni afsalað frá HM2 ehf. 18. apríl2018.5Samkvæmt þinglýsingarvottorði fyrir eigninaHallarmúla 2 frá 9. nóvember 2018 var lóðinni að Hallarmúla 2 skipt út úrlóðinni Suðurlandsbraut 2 á grundvelli stofnskjals sem dagsett er 28. mars2007. Lóðarleigusamningur var á hinn bóginn ekki gerður fyrr en 22. desember2017. Í auglýsingu 3. desember 2018 um breytingu á deiliskipulagi Reykjavíkur komfram að í „samræmi við skipulagslög nr. 123/2010 samþykkti borgarráðReykjavíkur, þann 13. september 2018, breytingu á deiliskipulagiSuðurlandsbrautar 2 vegna lóðarinnar nr. 2 við Hallarmúla. Í breytingunni felstað auka leyfilegt byggingarmagn, auka hæðarfjölda á lóðinni, í byggingunniverður hótel, leyfilegur hæðarfjöldi verður 5 hæðir, efsta hæðin inndregin fráHallarmúla, bílastæði fjarlægð af yfirborði lóðarinnar og gerður bílakjallari.Uppdrættir hafa hlotið meðferð samkvæmt 1. mgr. 43. grein skipulagslaga nr.123/2010. Skipulagið öðlast þegar gildi.“ Varnaraðili andmælti deiliskipulagsbreytingunnivið borgaryfirvöld meðal annars með þeim rökum að hún færi gegn þinglýstumheimildum en því höfnuðu borgaryfirvöld. Með bréfi varnaraðila 30. maí 2018 tilsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu sem þinglýsingarstjóra var þess krafist „aðþær kvaðir sem tilgreindar eru á nefndu afsali, dags. 15. júní 1975, verðifærðar inn á veðbókarvottorð lóðarinnar ... og mannvirkisins ... að Hallarmúla2. Þá [er farið] fram á að við þinglýsingu nýs lóðarleigusamnings um Hallarmúla2 verði athugasemdir um kvaðirnar færðar inn á skjalið, þ.e. dagbókarfærðanlóðarleigusamning sem móttekinn var til þinglýsingar 11. janúar 2018.“ Íniðurlagi bréfsins sagði að einsýnt væri „að mistök hafi orðið við skráningufasteignarinnar að Hallarmúla 2 í þinglýsingabækur, þar sem framangreindrakvaða sé hvorki getið á veðbókarvottorði lóðarinnar, né mannvirkisins. Brýnt erað þau mistök verði leiðrétt.“ Sóknaraðili andmælti því við sýslumann að krafavarnaraðila næði fram að ganga og með rafbréfi sýslumanns 12. október 2018 tillögmanns varnaraðila var kröfu hans hafnað. Með vísan til 3. gr.þinglýsingalaga bar varnaraðili 9. nóvember 2018 úrlausn sýslumanns undirHéraðsdóm Reykjavíkur. Sýslumaður sendi héraðsdómi athugasemdir sínar með bréfi18. desember 2018. Með úrskurði 1. mars 2019 staðfesti héraðsdómur úrlausnsýslumanns og hafnaði þar með kröfu varnaraðila. Með kæru 14. mars 2019 skautvarnaraðili úrskurði héraðsdóms til Landsréttar sem með hinum kærða úrskurði14. maí 2019 tók til greina kröfu varnaraðila.IIIEins og áður greinir deila aðilar um hvort mistökhafi orðið við þinglýsingu, þegar kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni aðHallarmúla 2 í Reykjavík var afmáð úr þinglýsingabók árið 1993, og ef svo er hvortfullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga til að leiðrétta mistökin.Þar kemur fram að verðiþinglýsingarstjóri þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða mistökhafi orðið um þinglýsinguna ella skuli hann bæta úr. Þinglýsingarmistök verða ýmist leiðrétt að eiginfrumkvæði þinglýsingarstjóra eða samkvæmt kröfu aðila og er réttur til að krefjastleiðréttingar ekki háður tímatakmörkunum. Meginmarkmið leiðréttingar er að færaþinglýsingabók í það horf að bókin sýni réttarstöðuna eins og hún var áður en mistök urðu. Úrlausn þinglýsingarstjóra um kröfu um leiðréttinguþinglýsingarmistaka verður borin undir héraðsdómara í lögsagnarumdæmiþinglýsingarstjóra, sbr. 3. gr. þinglýsingalaga. Það telst tilþinglýsingarmistaka ef eignarhaft er ranglega afmáð af eign, sbr. meðal annarsdóm Hæstaréttar 3. mars 2011 í máli nr. 9/2011. Forsenda þess að unnt sé aðbeita ákvæðum 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga er að máli sé beint í farveg þessákvæðis, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 19. febrúar 1999 í máli nr. 49/1999,og augljóst sé að þinglýsingarmistök hafi átt sér stað. Í málatilbúnaði sínumhefur sóknaraðili tínt til eitt og annað sem lýtur að efnisatvikum að bakiskjali. Í því sambandi er þess að gæta að þegar þinglýsingarstjóri tekurafstöðu til þess hvort leiðrétting skuli framkvæmd ber honum einungis að hugaað atriðum sem varða formleg réttindi samkvæmt þinglýstum skjölum en ekki atvikumað baki þeim eða hvort réttarstaðan hafi breyst eins og nánar greinir í hinumkærða úrskurði. Dómkrafasóknaraðila er í fyrsta lagi á því reist að varnaraðili hafi ekki beinterindi til þinglýsingarstjóra um leiðréttingu þinglýsingarmistaka á grundvelli 1.mgr. 27. gr. þinglýsingalaga og beri af þeirri ástæðu að hafna kröfunni. Áðurer gerð grein fyrir erindi því er varnaraðili beindi 30. maí 2018 tilsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu sem þinglýsingarstjóra. Varnaraðili vísaðiekki berum orðum til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga í erindi sínu til sýslumanns. Af erindinu ereigi að síður ljóst að varnaraðili taldi þau mistök hafa orðið við skráningufasteignarinnar að Hallarmúla 2 í þinglýsingabók að ekki væri getið kvaðar umheimila starfsemi í fasteigninni sem fram kæmi í afsali fyrir henni 15. júní1975 og að brýnt væri að þau mistök yrðu leiðrétt. Þótt erindi varnaraðila tilsýslumanns hefði að sönnu mátt vera skýrara verður, eins og gert var í hinumkærða úrskurði, að leggja til grundvallar að varnaraðili leiti í málinuleiðréttingar á þeirri færslu í þinglýsingabók í desember 1993 sem fólst íaflýsingu umræddrar kvaðar er þinglýst hafði verið á framangreinda fasteign. Samkvæmtþví freistaði varnaraðili þess með nægjanlega skýrum hætti að neyta úrræðissamkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Verður samkvæmt því hafnað málsástæðusóknaraðila sem lýtur að hinu öndverða.Í annan stað er á því byggt af hálfu sóknaraðilaað hafi verið stofnað til kvaðar um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla2 hljóti frumheimild hennar að vera yfirlýsingin frá 9. apríl 1974 sem vitnaðsé til í afsalinu 15. júní 1975. Sú yfirlýsing sé á hinn bóginn ekki meðalgagna málsins, henni hafi ekki verið þinglýst og þótt til hennar sé vísað íafsalinu geti sú tilvísun ekki talist stofnskjal kvaðarinnar. Það hafi þvíverið mistök að þinglýsa kvöðinni í upphafi og rétt af þinglýsingarstjóra að leiðréttaþau með því að aflýsa henni eins og gert hafi verið árið 1993. Af ákvæðumþinglýsingalaga leiðir að heimilt er í einu skjali að stofna til fleiriréttinda en einna. Þannig segir í 11. gr. laganna að sé í einu og sama skjali stofnaðtil fleiri réttinda en þeirra sem skjalinu er aðallega ætlað að veita skuliathygli þinglýsingarstjóra sérstaklega vakin á því, annað hvort með áritun áskjalið sjálft eða með undirstrikun í texta þess, til hvaða réttindaþinglýsingin eigi að taka. Hið sama er áréttað í lögskýringargögnum íathugasemdum við 9. gr. laganna en í þeirri grein kemur meðal annars fram aðvið þinglýsingu eigi að færa meginatriði skjals í þinglýsingabók. Yfirlýsingin9. apríl 1974 er ekki meðal gagna málsins og henni var ekki þinglýst. Samkvæmtalmennum reglum eignaréttar, sem 11. gr. þinglýsingalaga á rætur í, stóð það í valdieiganda Ford-skálans að afsala eigninni með takmörkunum á eðli þeirrar starfsemisem þar mætti stunda. Án tillits til þess hver urðu örlög yfirlýsingarinnar 9.apríl 1974 stóðu þinglýsingarreglur samkvæmt þessu því ekki í vegi, að í afsalinu 15. júní 1975 yrði, samhliðayfirfærslu eignarréttarins, stofnað til kvaðar er gilda skyldi til frambúðar umheimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2. Þeirrar heimildar neytti afsalsgjafinnog var kvaðarinnar getið í þinglýsingabók. Málsástæðu sóknaraðila í þá veru aðþinglýsing kvaðarinnar í upphafi hafi verið mistök og aflýsing hennarleiðrétting þeirra mistaka er því hafnað.Í þriðja lagi er dómkrafa sóknaraðila á því reistað jafnvel þótt litið verði svo á, að til kvaðar um heimila starfsemi ífasteigninni að Hallarmúla 2 hafi getað stofnast í afsalinu 15. júní 1975, sémeð öllu óljóst að varnaraðili geti byggt rétt á kvöðinni eins og orðalagihennar sé háttað í afsalinu. Þegar eigandi eignarhluta III í fasteigninni aðSuðurlandsbraut 2 afsalaði honum árið 1975, með takmörkunum á eðli þeirrarstarfsemi sem þar mætti stunda, kom eins og áður er rakið fram í afsalinu aðstarfsemi í eignarhlutanum mætti ekki brjóta „í bága við rekstur hótelsins eðaeiganda þess.“ Af þessu orðalagi afsalsins 15. júní 1975 og áður þinglýstumafsölum sama afsalsgjafa fyrir eignarhlutum I og II að Suðurlandsbraut 2 til HótelsEsju hf. á árunum 1970 og 1975, sem áður er gerð grein fyrir, er ljóst aðrétthafi kvaðar um heimila starfsemi í eignarhluta III er sá sem stundarhótelrekstur í eignarhlutum I og II. Varnaraðili leiðir eins og áður er rakiðrétt sinn til eignarhluta I og II frá þeim sem var rétthafi kvaðarinnar íupphafi. Er því ótvírætt við hvaða eign afsalið 15. júní 1975 á, hvaða aðilaskjalið varðar og hvert efni þess er að öðru leyti, sbr. f. lið 6. gr. þinglýsingalaga.Að þessu gættu á varnaraðili, eins og í úrskurði Landsréttar greinir,lögvarinna hagsmuna að gæta vegna þeirrar ákvörðunar sem um ræðir í málinu. Í fjórða lagi styður sóknaraðili dómkröfu sína viðþað að ómögulegt sé að framfylgja dómkröfu varnaraðila, þar sem óskýrt sé meðhvaða hætti eigi að leiðrétta þau mistök sem haldið sé fram að átt hafi sérstað. Í öllu falli sé ljóst að afsalinu frá árinu 1975, þar sem umrædd kvöð komifram, verði ekki þinglýst aftur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði miðarleiðrétting samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga að því að færaþinglýsingabók í það horf að hún sýni réttarstöðuna eins og hún var áður enmistök áttu sér stað. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. þinglýsingalaga skal aflýsaeignarhafti þegar þinglýst er sönnun fyrir brottfalli þess eða skjal er afhentmeð yfirlýsingu rétthafa um að því megi aflýsa. Áður er rakið efni yfirlýsingarFlugleiða hf. 14. desember 1993. Þar kom einungis fram að félagið hygðist ekkineyta kaupréttar að Ford-skálanum og að sá réttur félli niður með yfirlýsingunni,sem var móttekin til þinglýsingar 22. sama mánaðar og færð í þinglýsingabók.Ljósrit úr þinglýsingabók af blaði fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 2 ber áhinn bóginn með sér að á grundvelli yfirlýsingarinnar var kvöðum umforkaupsrétt og kauprétt Flugleiða hf. að Ford-skálanum aflýst og jafnframt meðtilvísun til sama skjals áðurgreindri kvöð um heimila starfsemi í þeirrifasteign. Er samkvæmt þessu ljóst að við aflýsingu kvaðarinnar um heimilastarfsemi í Ford-skálanum var farið á svig við ákvæði 1. mgr. 39. gr.þinglýsingalaga. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hinn kærðiúrskurður staðfestur.Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðilagert að greiða varnaraðila málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, HM2 hótel ehf., greiði varnaraðila,Reitum-hóteli ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Úrskurður Landsréttar 14. maí 2019.LandsréttardómararnirDavíð Þór Björgvinsson, Jóhannes Sigurðsson og Þorgeir Ingi Njálsson kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila.Sóknaraðiliskaut málinu til Landsréttar með kæru 14. mars 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 1. mars 2019 í málinu nr. T-4/2018þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi sú ákvörðunsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 12. október 2018 að verða ekki við kröfusóknaraðila um að færa í þinglýsingabók kvöð um heimila starfsemi ífasteigninni að Hallarmúla 2 í Reykjavík, geta hennar í veðbókarvottorðum lóðarog mannvirkis og færa athugasemd um hana inn á afsal fyrir fasteigninni dagsett18. apríl 2018, skjal nr. 441-E-004915-2018. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978.2.Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreindarkröfur hans teknar til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.3.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Niðurstaða4.Málavöxtumog málsástæðum aðilanna er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði. Eins ogþar er rakið leitar sóknaraðili í máli þessu leiðréttingar á færslu íþinglýsingabók í desember 1993 sem fólst í aflýsingu kvaðar sem þinglýst hafðiverið á framangreinda fasteign. Krefst sóknaraðili þess að kvöðinni verði aðnýju þinglýst á eignina. Er málið rekið á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga ogkrafa sóknaraðila reist á 27. gr. þeirra. Með fyrrnefnda ákvæðinu er þeim semtelur á sér brotið með ákvörðun sýslumanns um þinglýsingu veitt heimild til aðleita eftir sérstökum reglum úrlausnar dómstóla um þá ákvörðun. Í slíku máliverður ekki litið til efnisatriða að baki skjali sem þinglýst hefur verið,heldur einungis leyst úr því hvort þinglýsing sú sem fram fór eða önnur úrlausnþinglýsingarstjóra hafi eins og málið lá fyrir honum verið rétt eða ekki, sbr.til dæmis dóm Hæstaréttar 22. ágúst 2012 í máli nr. 414/2012. Síðarnefndaákvæðið tekur til heimilda þinglýsingarstjóra til þess að leiðrétta mistök semhafa átt sér stað við þinglýsingu skjals. Tekur ákvæðið samkvæmt orðum sínumtil þess að verði þinglýsingarstjóri þess áskynja að færsla í fasteignabók séröng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella skuli hann bæta úr. Undirþinglýsingarmistök í skilningi ákvæðisins falla þau tilvik þegar skjali erranglega aflýst og skjali er þinglýst án athugasemdar þar sem skrá hefði áttathugasemd. Ákvörðun sem þinglýsingarstjóri tekur á grundvelli ákvæðisins telstúrlausn sem bera má undir dómstóla í máli sem rekið er eftir reglum 3. gr.þinglýsingalaga. Þá telst sóknaraðili hafa lögvarinna hagsmuna að gæta vegnaþeirrar ákvörðunar sem um ræðir í málinu.5.Leiðréttingsamkvæmt 27. gr. þinglýsingalaga skal miða að því að færa þinglýsingabók í þaðhorf að hún sýni réttarstöðuna áður en mistök áttu sér stað. Af framangreinduleiðir jafnframt að þegar þinglýsingarstjóri tekur afstöðu til þess hvortleiðrétting skuli gerð ber honum einungis að huga að atriðum sem varða formlegréttindi samkvæmt skjölum en ekki að efnisatvikum að baki þeim eða hvortréttarstaðan hafi breyst, til dæmis fyrir tómlæti. Við úrlausn þess hvortfallist verður á kröfu sóknaraðila um leiðréttingu þinglýsingar koma sjónarmiðmálsaðila sem að þessum atriðum lúta því ekki til skoðunar í málinu. Hið sama ávið um það hvort síðar þinglýst réttindi gangi fyrir eldri þinglýstum rétti,sbr. 18. gr. þinglýsingalaga. Þá er þess að geta að réttur samkvæmt 27. gr.laganna til þess að krefjast leiðréttingar á mistökum við þinglýsingu er ekkiháður tímatakmörkunum.6. Af gögnummálsins verður ráðið að kvöðin sem ágreiningur aðila tekur til hafi upphaflegastuðst við yfirlýsingu þáverandi eiganda umræddrar fasteignar 9. apríl 1974. Erí öllu falli ljóst að í afsali sem hann undirritaði 15. júní 1975 er vísað tilyfirlýsingar hans 9. apríl 1974 og tekið fram að samkvæmt henni sé eignin seldmeð þeirri kvöð að heimil starfsemi þar skuli bundin við almenna verslun, svosem verslun með varahluti í bifreiðar og önnur ökutæki, og verslun með nýjar ognotaðar bifreiðar. Er sérstaklega áskilið að því er rekstur almennrar verslunarvarðar að sú starfsemi brjóti ekki í bága við „rekstur hótelsins eða eigandaþess“. Í afsalinu er einnig getið um tvær aðrar kvaðir á eigninni sem raktareru til yfirlýsingarinnar og snýr önnur þeirra að forkaupsrétti og kauprétti enhin að umferðarrétti. Af þessu og ljósriti úr fasteignabók sem er meðalmálsgagna verður ekki annað séð en að kvaðir þessar hafi verið færðar íþinglýsingabók 24. júlí 1975 og að heimildarskjalið fyrir þinglýsingu þeirrahafi verið framangreint afsal frá 15. júní sama ár. Þá liggur fyrir að öllumþessum kvöðum var aflýst á grundvelli yfirlýsingar 14. desember 1993 þar semþað eitt kom fram að fallið væri frá kauprétti sem mælt var fyrir um í afsalinusamkvæmt framansögðu. Loks er þess að geta að í afsali fyrir umræddri eign 20.apríl 1994 sem þinglýst var 28. sama mánaðar er að nýju tekið fram að á hennihvíli kvaðir samkvæmt yfirlýsingu 9. apríl 1974 um umferðarrétt og þá starfsemisem fram megi fara í eigninni. Þar er þess einnig getið að á eigninni hafihvílt kvöð um forkaupsrétt og kauprétt sem hafi verið aflétt með yfirlýsingu14. desember 1993.7.Samkvæmt1. mgr. 39. gr. þinglýsingalaga skal aflýsa eignarhafti þegar þinglýst ersönnun fyrir brottfalli þess eða skjal er afhent með yfirlýsingu rétthafa um aðþví megi aflýsa. Af því sem að framan er rakið má ljóst vera að með aflýsingukvaðarinnar sem ágreiningur málsaðila tekur til var farið á svig við þessilagafyrirmæli.8.Með vísantil þess sem að framan er rakið þykja ekki vera efni til annars en að líta svoá að framangreind kvöð hafi ranglega verið máð úr þinglýsingabók og aðþinglýsingarstjóra beri að bæta úr þeim mistökum með þeim hætti sem sóknaraðilikrefst. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og krafa sóknaraðilaum leiðréttingu tekin til greina á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir og aðteknu tilliti til þeirra atriða sem til úrlausnar geta komið í dómsmáli semrekið er eftir ákvæðum 3. gr. þinglýsingalaga.9. Eftirþessum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað íhéraði og kærumálskostnað sem ákveðinn er í einu lagi eins og í úrskurðarorðigreinir.Úrskurðarorð:Hinn kærði úrskurður erfelldur úr gildi. Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu er skylt að færa í þinglýsingabók kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni aðHallarmúla 2 í Reykjavík eins og henni er lýst í áður þinglýstu skjali útgefnu15. júní 1975 merkt litra B 31 nr. 184 og færa athugasemd um hana inn áþinglýst afsal fyrir fasteigninni dagsett 18. apríl 2018, skjal nr.441-E-004915-2018.Varnaraðili, HM2 Hótelehf., greiði sóknaraðila, Reitum - hótel ehf., samtals 800.000 krónur ímálskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 1. mars 2019Mál þetta sem barst dóminum 9. nóvember 2018var þingfest 11. nóvember sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi 18. febrúar 2019. Sóknaraðili er Reitir-hótel ehf, Suðurlandsbraut2, 108 Reykjavík og varnaraðili HM2 Hótel ehf., Skólavörðustíg 12, 101Reykjavík. Sóknaraðili gerir þá kröfu að hnekkt verðiákvörðun Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 12. október 2018 um höfnun á aðkvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 í Reykjavík verði færðinn í þinglýsingabækur embættisins og verði getið á veðbókavottorðum lóðar ogmannvirkis. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að athugasemd um kvöðina verðifærð inn á afsal, dags. 18. apríl 2018 (skjal 411-E-4915-2018). Þá gerirsóknaraðili kröfu um málskostnað. Varnaraðili krefst þess aðallega að ákvörðunSýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 12. október 2018 um að hafna kröfumsóknaraðila verði staðfest. Til vara er gerð sú krafa að úrskurðað verði aðkvöð varðandi starfsemi sem heimilt er að stunda í Hallarmúla 2 skuli víkjafyrir réttindum varnaraðila samkvæmt afsali dagsettu 18. apríl 2018,þinglýsingarnúmer 411-E-4915-2018 Að auki krefst varnaraðili málskostnaðar íbáðum tilvikum.MálsvextirMál þetta varðar ákvörðun Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu dags. 12. október 2018 um að hafna kröfum sóknaraðila um aðkvöð um hvaða starfsemi sé heimil, í fasteigninni að Hallarmúla 2 í Reykjavíkverði færð inn í þinglýsingabækur embættisins og getið á veðbókavottorðum lóðarog mannvirkis. Jafnframt að athugasemdin verði færð inn á afsal dags. 18. apríl2018 (skjal 411-E-4915-2018), en varnaraðili er afsalshafi þess afsals. Afsaliðvar fært athugasemdalaust í þinglýsingarbók þann 12. október 2018 samhliða þvíað sýslumaður tók ákvörðun um að fallast ekki á kröfur sóknaraðila. Af gögnum málsins má ráða að fasteigninSuðurlandsbraut 2, skiptist upphaflega í þrjá eignarhluta. Eignarhluta merktanI sem var skilgreindur sem Suðurlandsbraut 2, vesturhluti, eignarhluta II semvar skilgreindur sem Suðurlandsbraut 2, austurhluti og eignarhluta III sem varskilgreindur sem Suðurlandsbraut 2, Fordskálinn og afmörkuð lóðarréttindi. Með afsali dagsettu 15. júní 1975þinglýsinganúmer B31-181 var Suðurlandsbraut 2, eignarhluta III afsalað til þriggja einstaklinga. Meðafsalinu var stofnað til ýmissa kvaða á eigninni þ.m.t. til forkaupsréttarog kvaðar um heimila starfsemi ífasteigninni og var þar vísað til yfirlýsingar um starfsemi sem má fara fram íhúseigninni dagsettri 9. apríl 1974. Þeirri yfirlýsingu var aldrei þinglýst áeignina og liggur hún ekki fyrir í málinu. Með afsali dagsettu 10. september 1975þinglýsinganúmer K31-88 var austurhluta fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 2,eignarhluta II, afsalað til Hótel Esju hf. Í afsalinu var vísað tilyfirlýsingarinnar frá 9.4.1974 og þinglýsinganúmers B31-181, varðandi þástarfsemi sem mætti fara fram í húseign seljenda við Hallarmúla.Þann 10. nóvember 1983 gerðu þáverandieigendur að Suðurlandsbraut 2, eignarhluta III, og Flugleiðir hf. með sérsamkomulag um forkaupsrétt að eigninni Suðurlandsbraut 2, eignarhluta III.Samkomulagið er með þinglýsinganúmer 32688/83. Í samkomulaginu var jafnframtkveðið á um tímabundinn kauprétt á eignarhlutanum, ef ákvörðun yrði tekin um aðbyggja upp austurhluta Suðurlandsbrautar 2, eignarhluta II. Í samkomulaginu errakið að kauprétturinn sé til að tryggja að öll eignin, eða a.m.k. eignarhlutiII og III, væru í eigu sama aðila, væri slíkt skilyrði sett vegna útgáfubyggingarleyfis. Samkvæmt yfirlýsingunni skyldi ákveða verð með sömu aðferðumog um getur í yfirlýsingunni frá 9. apríl 1974 náist ekki samkomulag umannað. Með þinglýstri yfirlýsingu nr. 15108/1993,dagsettri 30. júlí 1992 var tilkynnt um að Hótel Esja hf. og Flugleiðir hf.hefðu á árinu 1982, sameinast undir nafni Flugleiða hf. og var fasteigninSuðurlandsbraut 2, eignarhluti I og eignarhluti II skráð á nafn Flugleiða hf. íveðmálabókum í stað Hótel Esju hf.Með þinglýstri yfirlýsingu nr. 24695/1993,dagsettri 14. desember 1993, lýstu Flugleiðir hf. því yfir að fallið væri frákauprétti félagsins á Suðurlandsbraut 2, eignarhluta III, samkvæmtyfirlýsingunni frá 10. nóvember 1983. Samkvæmt veðmálabókum er ekki einungisaflýst kvöð um kauprétt og forkaupsrétt á grundvelli yfirlýsingarinnar, heldureinnig kvöð um heimila starfsemi á eigninni. Með afsali dagsettu 20. apríl 1994, sbr.þinglýsinganúmer 8928/94, afsöluðu framangreindir þrír einstaklingarfasteigninni Suðurlandsbraut 2, eignarhluta III til Pennans sf. Í afsalinu ervísað til yfirlýsingarinnar frá 9. apríl 1974 varðandi kvöð um heimilastarfsemi í eigninni, en um efni yfirlýsingarinnar er vísað til afsals, dagsett15. júní 1975, með þinglýsinganúmer B31-181. Í afsalinu kemur fram að áeigninni hafi hvílt kvöð um forkaupsrétt og kauprétt sem hafi verið aflétt meðyfirlýsingu Flugleiða frá 1993. Í afsalinu er tekið fram að á eigninni hvílitilteknar kvaðir og er vísað til yfirlýsingar um starfsemi sem megi fara fram íhinni seldu húseign dagsettri 9. apríl 1974, með þinglýsinganúmeri B31-181. Þann 24. nóvember 1999, sbr.þinglýsinganúmer 27531/2018 afsöluðu Flugleiðir hf. fasteigninniSuðurlandsbraut 2, eignarhluta I og eignarhluta II til Þyrpingar hf. Þyrpingsameinaðist síðan Stoðum hf. undir nafni Stoða hf. og síðar var tekið upp nafnsóknaraðila, Reitir hf. Í afsalinu er vísað til kvaða sem afsalshafi hafi kynntsér. Þessar kvaðir eru tilteknar á yfirlýsingu frá 3. maí 1978 meðþinglýsinganúmeri R37/2011 og varða ákveðnar kvaðir um bílastæði,hitaveitustokk, jarðstrengi og umferð. Afsalið er samið af hæstaréttarlögmanniog vottað af tveimur hæstaréttarlögmönnum. Í afsalinu er ekkert vikið að kvöðum heimila starfsemi í eignarhluta III. Í gögnum málsins liggur fyrir veðbókavottorðfyrir eignina Hallarmúla 2, útgefið 9. nóvember 2018. Samkvæmtveðbókavottorðinu var lóðinni að Hallarmúla 2, skipt út úr lóðinniSuðurlandsbraut 2 samkvæmt stofnskjali, dagsettu 28. mars 2007. Lóðarleigusamningurvar ekki gerður fyrr en 22. desember 2017.Á árinu 2018 voru gerðar breytingar ádeiliskipulagi vegna Hallarmúla 2. Sóknaraðili andmælti breytingunni á þeimforsendum að þær færu gegn þinglýstum heimildum. Skipulagsyfirvöld höfnuðu þeimrökum með vísan til þess að slík kvöð kæmi ekki í veg fyrir að deiliskipulagiyrði breytt, auk þess sem efni hennar væri óljóst. Þann 18. apríl 2018, sbr. þinglýsinganúmer4915/2018, var þinglýst afsali frá HM2 ehf. til varnaraðila. Með bréfi sóknaraðila til Sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu, dagsettu 30. apríl 2018, var þess krafist að kvöð umheimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 yrði færð inn íþinglýsingabækur embættisins og jafnframt að athugasemd um kvöðina yrði færðinn á afsal, dagsett 18. apríl 2018. Varnaraðili mótmælti því að krafasóknaraðila næði fram að ganga. Þann 12. október 2018 barst málsaðilumtölvuskeyti frá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu þar sem kröfu sóknaraðilavar hafnað. Málsástæður sóknaraðilaSóknaraðili vísar til þess að eins og framkemur í úrlausn þinglýsingastjóra eru kvaðir ótímabundnar og ætlað að hafaævarandi gildi nema annað sé sérstaklega tekið fram. Réttilega hafi veriðstofnað til kvaðarinnar í upphafi, en hún virðist fyrir mistök viðþinglýsinguna ekki hafa verið færð inn í þinglýsingabækur í öndverðu. Tilhennar er þó vísað í þinglýstu afsali frá 15. júní 1975 þinglýstu nr. B31-181. Sóknaraðili byggir á því að ákvörðunþinglýsingastjóra um að hafna því að færa kvöðina inn í þinglýsingabækur meðvísan til þess að hún hafi verið felld niður á grundvelli síðari þinglýstraskjala fái ekki staðist. Sóknaraðilar vísa til þess að íyfirlýsingunni frá 14. desember 1993, skjal 411-A-024695/1993, um að falla fráforkaupsrétti sé hvergi vikið að því að afmá eigi af eigninni aðrar kvaðir semgetið er um í afsalinu. Sóknaraðili vísar til þess að þinglýsingastjóri getiekki ráðstafað hagsmunum og réttindum aðila með einhvers konar rýmkandiskýringum á efni þinglýstra skjala. Sóknaraðili bendir á að hvorki afsalshafarsamkvæmt afsali dagsettu 15. júní 1975 né síðari afsalshafar að mannvirkinu aðHallarmúla 2 séu bærir til þess að aflétta umræddri kvöð um heimila starfsemi áeigninni. Eigandi eignarinnar á hverjum tíma getur ekki öðlast meiri rétt en sáaðili átti sem hann leiðir rétt sinn frá. Það er einungis afsalsgjafi samkvæmtafsali dagsettu 15. júní 1975, sem þá var eigandi að Suðurlandsbraut 2 ogHallarmúla 2 og stofnaði til kvaðarinnar eða sá aðili sem nú leiðir rétt sinnfrá þeim afsalsgjafa, sem getur aflétt kvöðinni. Af því leiðir að einungis sóknaraðili, sem eigandiSuðurlandsbrautar 2 er bær til þess að aflétta kvöð um heimila starfsemi aðHallarmúla 2. Sóknaraðili vísar til þess að með afsalidagsettu 28. apríl 1994 er fasteigninni að Hallarmúla 2 afsalað til nýs eigandaþar sem sérstaklega er getið um þinglýsta kvöð um heimila starfsemi í afsalinu.Sú ályktun þinglýsingastjóra að kvöðinni hafi verið aflétt af fasteigninni meðyfirlýsingu vegna forkaupsréttar á árinu 1993, á því ekki við rök að styðjast. Sóknaraðili byggir jafnframt á því að verðilitið svo á að kvöðinni hafi verið aflýst af fasteigninni með niðurfellinguforkaupsréttar á árinu 1993 hafi verið stofnað til hennar að nýju með útgáfuafsalsins þann 28. apríl 1994 þar sem hennar er getið. Sóknaraðili vísar til þess að ákvörðunþinglýsingastjóra eigi enn síður stoð í afsali dagsettu 24. nóvember 1999.(Skjal 411-A-027531/1999), enda ekki verið að afsala fasteignina að Hallarmúla2, heldur hluta fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 2. Skjalið getur því meðengu móti raskað kvöðinni á fasteigninni að Hallarmúla 2, þar sem það ereigninni með öllu óviðkomandi. Sóknaraðili byggir á því að í úrlausnþinglýsingastjóra sé tekin afstaða til efnislegra réttinda að baki því skjalisem krafist var þinglýsingar á. Afstaða embættisins virðist byggð á ályktun umvilja og fyrirætlan útgefanda skjala sem eiga sér hvorki stoð í efni þeirra néöðrum þinglýstum heimildum. Þessi afstaða gengur gegn þeirri meginregluþinglýsingalaga að ekki verði skorið úr ágreiningi um efnisatvik að baki skjalameð stjórnvaldsákvörðun þinglýsingastjóra samkvæmt þinglýsingalögum. Á þettasjónarmið jafnframt við um þann rökstuðning þinglýsingastjóra að kvöðinni hafiverið aflýst vegna tómlætis eiganda Suðurlandsbrautar 2. Þessum fullyrðingum ermótmælt sem röngum og þýðingarlausum, enda hefur sú starfsemi sem rekin hefurverið í fasteigninni ekki verið í andstöðu við kvöðina sem sérstaklega heimilarverslunarrekstur. Þar sem engra þinglýstra heimilda nýtur viðum að fasteignin að Hallarmúla 2 hafi verið leyst undan þeim kvöðum sem stofnaðvar til með afsali 15 .júní 1975, og síðan áréttaðar með afsali dagsettu 28.apríl 1994, bar þinglýsingastjóra að vera við kröfu sóknaraðila um að færaupplýsingar um kvöðina inn á fasteignina að Hallarmúla 2 í þinglýsingabókembættisins. Sóknaraðili vísar til ákvæðaþinglýsingalaga, einkum 3. gr., 8. gr., 27. gr., og 39. gr. laganna. Málsástæður varnaraðilaVarnaraðili byggir á því að hafna eigikröfum sóknaraðila þar sem kröfur hans séu óljósar um það hvaða skjal eigi aðfæra inn í þinglýsingabækur og tilgreina í þinglýsingavottorði. Yfirlýsinginfrá 9. apríl 1974 hafi aldrei verið þinglýst og hún liggi ekki fyrir í málinu.Efni hennar liggur ekki fyrir með fullri vissu og ekki sé ljóst að hverjum húnbeindist. Það sé rangt að hún sé skjal B31-181. Jafnframt er ómögulegt aðþinglýsa kvöðinni samkvæmt hinni meintu yfirlýsingu með þeim hætti sem vísað ertil í 4. og 5. gr. laga nr. 39/1978 um þinglýsingu. Varnaraðili vísar jafnframt til þess aðómögulegt sé að þinglýsa afsölum dagsettum 15. júní 1974 og 20. apríl 1994 semkvöð á eignina, enda stofnuðu þau skjöl ekki til meintrar kvaðar og eru að öðruleyti í ósamræmi við gildandi eignarheimildir. Afsalið frá 1975 er gefið út tilþriggja tilgreindra einstaklinga og afsalið frá 1994 til Pennans sf. Þótt vísaðsé til framangreindrar yfirlýsingar í einhverjum þinglýstum heimildum þástofnast ekki réttur á þeim grundvelli. Sama gildir um það þó að tilgreint hafiverið í þinglýsingabók á einhverjum tíma að takmarkanir hafi verið á starfsemií fasteigninni. Þar hafi verið um þinglýsingarmistök að ræða þar sem kvöðinnier ekki lýst í því skjali sem tilgreining þinglýsingastjórans byggir á. Á henniverður því enginn réttur byggður. Varnaraðili byggir á því að aflýsingkvaðarinnar sem fór fram á árinu 1993 sé bindandi fyrir sóknaraðila og þá semkunna að hafa getað byggt rétt á yfirlýsingunni frá 1974 eða öðrum heimildum,um takmörkun á starfsemi í Hallarmúla 2. Aflýsingin sé sönnun fyrir brottfallikvaðar um starfsemi í fasteigninni. Jafnframt er byggt á því að sýslumaður hafibeitt heimildum sínum samkvæmt 18 gr. eða 38. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978.Varnaraðili byggir á því að hann hafi veriðgrandlaus í skilningi 19. gr. þinglýsingarlaga um yfirlýsinguna frá 9. apríl1974 eða um að kvöð kunni að hafa hvílt á fasteigninni að Hallarmúla 2, erlýtur að starfsemi á eigninni. Hvorki var getið um slíka kvöð áþinglýsingavottorði eða í þinglýsingabók þegar varnaraðil keypti eignina. Varnaraðili vísar til þess að sóknaraðiliberi allan halla af framangreindum óskýrleika og vafa, sbr. einnig 2. mgr. 18.gr. þinglýsingalaga um að eldri réttur þoki fyrir rétti grandlauss rétthafaverði honum bakað óverðskuldað tjón. Jafnframt ber sóknaraðili sönnunarbyrðifyrir tilvist kvaðar og efni hennar. Í ljósi þess að umrædd kvöð var ekkitilgreind í þinglýsingabókum og þinglýsingarvottorði í rúm 20 ár er byggt á þvíað varnaraðili hafi mátt treysta því að engin slík kvöð væri til staðar. Varnaraðili byggir á því að hafi hin meintakvöð verið felld niður vegna mistaka þriðja aðila, beri sóknaraðila að sækjarétt sinn gagnvart þeim en ekki með því að endurvekja kvöðina sem leiði tilþess að varnaraðili verði fyrir óverðskulduðu tjóni. Varnaraðili byggir á því að kvöðin gengiekki framar heimildum Reykjavíkurborgar til þess að setja deiliskipulag umnýtingu fasteignarinnar, sbr. einnig Hrd. 134/1958. Kvöð sóknaraðila getur ekkiátt neinn lögmætan grundvöll í ljósi deiliskipulagsbreytinga Reykjavíkurborgará Hallarmúla 2 og ber því að hafna kröfu sóknaraðila um þinglýsingu meintrarkvaðar. Loks er byggt á því að hver sá sem kunni aðhafa átt rétt á grundvelli yfirlýsingarinnar um takmörkun á starfsemifasteignarinnar, hafi glatað þeim rétti fyrir tómlæti. Jafnframt er byggt á þvíað eigandi Suðurlandsbrautar 2 geti ekki talist grandlaus um aflýsinguna ogbrottfall meintra réttinda, þar sem þeim var aflýst á grundvelli yfirlýsingarfrá honum. Þá sé skuldbinding um takmörkun á starfseminni fallin niður þar semréttindum til hennar hafi ekki verið viðhaldið gagnvart grandlausum aðila. Varakrafa varnaraðila byggir á 18. gr.þinglýsingalaga og þeim rökum sem rakin hafa verið hér að framanverðu. Öllskilyrði séu fyrir því að réttindi sóknaraðila verði látin víkja fyrirréttindum varnaraðila á grundvelli afsalsins frá 18. apríl 2018. Mun bagalegrasé fyrir varnaraðila að glata rétti sínum en fyrir sóknaraðila að glata meintumóljósum rétti sínum. Jafnframt eru engar líkur á því að réttindamissir verði sóknaraðilatil tjóns. NiðurstaðaSamkvæmt 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978getur sá sem telur færslu í fasteignabók ranga eða mistök hafa ella orðið viðþinglýsingu, beint til þinglýsingastjóra tilmælum um úrbætur. Verðiþinglýsingastjóri ekki við slíkum tilmælum er þeim sem telur á sér brotið meðþeirri ákvörðun þinglýsingastjóra veitt það réttarfarshagræði með 3. gr.þinglýsingalaga að geta leitað, eftir sérstökum reglum, úrlausnar dómstóla umhana og fengið eftir atvikum þinglýsingastjóra þannig knúinn til úrbóta. Íslíku máli verður ekki með bindandi hætti kveðið á um efnisleg réttindi að bakiþinglýstri heimild, heldur aðeins hvort þinglýsingastjóri hafi farið að lögum íákvörðun sinni og þá með kröfu um að hann leiðrétti færslu í fasteignabók eða afmáihana. Kjósi aðilinn að neyta ekki þessa hagræðis, eða fari hann á mis við þaðvegna frests samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga, á hann þess kost að höfðaeinkamál eftir almennum reglum til að fá leyst úr ágreiningi um þau efnisleguréttindi sem búa að baki skráningu í fasteignabókKrafa sóknaraðila byggir á 1. mgr. 27. gr.þinglýsingarlaga nr. 38/1978 um að bæta skuli úr mistökum sem orðið hafa viðþinglýsinguna. Til þess að unnt sé að beita ákvæðinu þarf að vera augljóst aðmistök hafi átti sér stað. Umrædd kvöð er upphaflega þinglýst á heildareigninaSuðurlandsbraut 2, eignarhluta merktum með rómverskum I, II og III, ágrundvelli afsals, dagsett 15. júní 1975, með þinglýsinga-númeri B 31/181.Sóknaraðili byggir kröfu sína á þessu afsali svo og afsali dagsettu 20. apríl1994 með þinglýsinganúmeri 8929/1994. Þessi afsöl lýsa kvöð sem er til staðarog vísa sérstaklega til yfirlýsingar, dagsettrar 9.4.1994. Sú yfirlýsing liggurekki fyrir í málinu, enda var henni ekki þinglýst á eignina. Með því er ekkiunnt að ákvarða hvert hafi nákvæmlega verið inntak kvaðarinnar, svo sem hvorthún hafi verið ótímabundin og ætlað að hafa ævarandi gildi. Umrædd kvöð um heimila starfsemi íHallarmúla 2, sem allt til ársins 2007 var skráð í veðmálabókum sem Suðurlandsbraut2, eignarhluti III, var sett til hagsbóta fyrir eigendur Suðurlandsbrautar 2,eignarhluta I og II. Þessari kvöð var því réttilega þinglýst á alla þessa þrjáeignarhluta.Fyrir liggur að umrædd kvöð sem upphaflegavar þinglýst á heildareignina Suðurlandsbraut 2, var afmáð af öllumeignarhlutum á grundvelli yfirlýsingar þinglýsts eiganda dagsettrar 14.desember 1993, þrátt fyrir að orðalag hennar tæki einungis til kaupréttar.Þessi sami þinglýsti eigandi seldi síðan eignarhluta Suðurlandsbrautar 2,eignarhluta I og II til sóknaraðila á árinu 1999. Hér er um að ræða sölu áóvanalega stórri fasteign til sóknaraðila sem er fasteignafélag. Óhjákvæmilegter að vandlega hafi verið farið yfir ástand eignarinnar við kaupin og þærkvaðir sem höfðu áhrif á nýtingu hennar og starfsemi. Í þinglýstu afsali semsamið er af hæstaréttarlögmanni og vottað af tveimur hæstaréttarlögmönnum errækilega fjallað um þær kvaðir sem hvíla á eigninni. Umrædd kvöð um heimilastarfsemi á eigninni Hallarmúla 2, sem þá var hluti af heildareigninniSuðurlandsbraut 2, var ekki þar á meðal, enda hafði hún verið afmáð af eigninnitæpum sex árum áður. Verður ekki séð að skilningur afsalsgjafa við sölueignarinnar hafi verið í andstöðu við aflýsingu kvaðarinnar. Hvorki afsalsgjafiné sóknaraðili gerðu því ráð fyrir því að þessi kvöð væri til staðar á þeimtíma sem afsalið var gefið út.Með vísan til þess sem hér hefur verið rakiðeru atvik ekki nægjanlega skýr um það hvort umrædd kvöð hafi verið ótímabundinog ætlað að hafa ævarandi gildi, til að þinglýsingastjóri hafi getað færtumrædda kvöð að nýju inn í þinglýsingabækur á grundvelli 1. mgr. 27. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978 vegna mistaka við þinglýsingu. Auk þess vareigninni afsalað til sóknaraðila á árinu 1999 án þess að umrædd kvöð væritilgreind í afsalinu. Er því slíkur vafi um réttindi sóknaraðila, að ekki voruskilyrði til þess að þinglýsingastjóri færði umrædda kvöð að nýju inn íþinglýsingabækur og inn á afsal, dagsett 18. apríl 2018, samkvæmt fyrrgreindulagaákvæði.Í ljósi niðurstöðumálsins, og 1. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verðursóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila máls­kostnað sem telst hæfilegaákveðinn 500.000 krónur.Fyrir sóknaraðila flutti málið Hulda Katrín Stefánsdóttir lögmaður og fyrirvarnaraðila Bernhard Bogason lögmaður.Helgi Sigurðsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók viðmeðferð málsins 25. janúar sl. Úrskurðarorð:Kröfu sóknaraðila, Reita hótel ehf. um aðhnekkt verði ákvörðun Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 12. október 2018 umhöfnun á að kvöð um heimila starfsemi í fasteigninni að Hallarmúla 2 íReykjavík verði færð inn í þinglýsingabækur embættisins og verði getið áveðbókavottorðum lóðar og mannvirkis svo og að athugasemd um kvöðina verði færðinn á afsal, dags. 18. apríl 2018 (skjal 411-E-4915-2018), er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila 500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 108/2002
Sjómaður Ráðningarsamningur Brottrekstur úr starfi
Skipverjinn J hafði leynt tollskyldum varningi um borð og var því talið ótvírætt að skipstjóri hefði haft heimild samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til að víkja J úr skipsrúmi vegna brota hans. Þar sem það var ekki gert innan þess 7 daga frests sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 24. gr. sömu laga, og S hf. hafði ekki sýnt fram á að í þessu tilviki væru sérstakar ástæður sem réttlættu lengri frest, var uppsögn J talin ólögmæt. Á þeim grundvelli átti J rétt til bóta samkvæmt 1. mgr. 25. 25. gr. sjómannalaga, sbr. 9. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að honum verði einungis gert að greiða stefnda 134.556 krónur og til þrautavara 258.261 krónu, en í báðum tilvikum falli málskostnaður niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Samskip hf., greiði stefnda, Jóni Ingþórssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2001. I Mál þetta sem dómtekið var þann 31. ágúst sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað með stefnu birtri 7. febrúar 2001 af Jóni Ingþórssyni kt. 050769-5429, Stuðlaseli 3, Reykjavík, á hendur Samskipum hf. kt. 440986-1539, Holtavegi, Holtabakka, Reykjavík. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara gerir hann þær kröfur að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda krónur 134.556 og til þrautavara að hann greiði stefnanda krónur 258.261. Stefndi gerir kröfu um að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu í aðalkröfu, en að málskostnaður verði felldur niður í varakröfu og þrautavarakröfu. II Málavextir eru þeir að stefnandi hóf störf hjá stefnda sem háseti 24. desember 1998 á ms. Arnarfelli. Gegndi hann þeim starfa sínum þar til honum var vikið úr starfi með bréfi 2. október 2000. Um ástæður brottvikningarinnar er í bréfinu vísað til 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þótt það hafi ekki verið tekið fram í uppsagnarbréfinu er óumdeilt að þau atvik sem leiddu til umræddrar brottvikningar tengjast atburðum sem áttu sér stað í Rotterdam í Hollandi þann 19. september 2000 er ms. Arnarfell lá við höfn er verið var að losa og lesta skipið. Í Rotterdam festu stefnandi og bátsmaður skipsins, Gunnar Hilmarsson, kaup á 250 lítrum af sterku áfengi, 96% spíra og 10 lengjum af sígarettum og fluttu það í skipið. Stuttu síðar komu hollenskir tollgæslumenn um borð í skipið til að spyrjast fyrir um varning þennan, en þeir höfðu undir höndum gögn um hann. Skipstjóri skipsins, Karl Arason hafði þá ekki vitneskju um að umræddur varningur væri um borð. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að stefnandi og Gunnar Hilmarsson höfðu keypt umrætt áfengi og sígarettur og komið því fyrir í málningageymslu sem bátsmaður hafði lyklavöld að og yfirumsjón með. Viðurkenndu þeir strax að hafa keypt umræddan varning og sýndu hann tollvörðunum. Við svo búið fóru tollverðirnir á brott, enda var tilgangur veru þeirra í skipinu eingöngu sá að fá það staðfest að umræddur varningur hefði verið fluttur um borð í skipið. Í framhaldi af þessum atburðum fór skipstjórinn á ms. Arnarfelli fram á að áfengið yrði fjarlægt úr skiprúmi. Hafa stefnandi og Gunnar Hilmarsson borið að þeir hafi gert árangurslausar tilraunir til að skila varningnum til seljanda hans. Þegar skipið lét úr höfn um kvöldið þann 19. september 2000 var varningurinn enn um borð og fyrirskipaði skipstjóri að áfenginu yrði hent í sjóinn. Var svo gert þegar skipið var komið á haf út. Ms. Arnarfell kom til Reykjavíkurhafnar 26. september 2000 og stóð stefnandi hafnarvakt til miðnættis, en að vakt lokinni fór hann í umsamið frí. Skipstjórinn fór strax morguninn eftir á fund fyrirsvarsmanna stefnda og tilkynnti um framangreinda atburði. Hefur komið fram hjá stefnda að skipstjóri hafi ætlað að tilkynna Kristjáni Ólafssyni deildarstjóra skiprekstrardeildar um málið en þar sem hann hafi verið erlendis hafi hann látið Pálmar Ó. Magnússon framkvæmdastjóra rekstrarsviðs stefnda vita um málið. Stefnanda var síðan vikið úr starfi með bréfi þann 2. október 2000 eins og að ofan greinir. Með bréfi 30. október 2000 krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda vegna ólögmætrar brottvikningar. Með bréfi lögmanns stefnda 23. desember 2000 var þeirri kröfu hafnað. Í máli þessu er deilt um lögmæti brottvikningar stefnanda úr skiprúmi og eftir atvikum hvað felist í hugtakinu kaup samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Fyrir dóminum gáfu skýrslur auk stefnanda, Gunnar Hilmarsson, Karl Arason og Kristján Ólafsson. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi fyrirvaralaust rift ráðningu hans sem háseta á ms. Arnarfelli þann 2. október 2000 og eigi hann því rétt á eins mánaðar uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Samkvæmt 1. ml. 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga eigi skipverji, sem vikið sé úr skiprúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. laganna, rétt á kaupi þann tíma sem mælt sé fyrir um í 9. gr. laganna, einn mánuð samkvæmt 1. mgr. 9. gr., en samkvæmt því ákvæði skuli uppsagnarfrestur vera einn mánuður á skiprúms-samningum nema á íslenskum fiskiskipum sjö dagar, sé eigi á annan veg samið. Þá sé uppsagnarfrestur gagnkvæmur. Þar sem ms. Arnarfell sé kaupskip eigi stefnandi, sem hafi starfað sem háseti, eins mánaðar uppsagnarfrest. Samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga geti skipstjóri vikið skipverja úr skiprúmi ef hann leyni tollskyldum varningi eða þeim varningi sem útflutningsbann gildi um á fráfararstað skipsins eða innflutningsbann á ákvörðunarstað þess. Stefnandi viðurkenni að hafa flutt um borð í ms. Arnarfell, ásamt Gunnari Hilmarssyni bátsmanni, 250 lítra af 96% spíra. Hann neiti því hins vegar að hafa gert tilraun til að leyna áfenginu um borð í ms. Arnarfelli. Varningurinn hafi verið nýkominn á skipsfjöl þegar hollenskir tollgæslumenn hafi komið um borð til að kynna sér innihald hans. Strax hafi verið orðið við þeirri beiðni og þar sem seljandinn hafi neitað að taka við honum hafi áfenginu verið kastað í sjóinn að kröfu skipstjórans. Kveðst stefnandi mótmæla því að hafa haft í hyggju að smygla umræddum varningi til Íslands. Engin ákvörðun hafi verið tekin um slíkt. Það sé ljóst að útflutningsbann á 96% spíra sé ekki í gildi í Hollandi, því annars hefðu hollensku tollgæslumennirnir gert varninginn upptækan í framhaldi af skoðun þeirra á honum. Samkvæmt 6. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga, sem hafi að geyma tæmandi brottvikningarheimildir til handa skipstjóra,, sé gert að skilyrði að skipverji leyni tollskyldum varningi, þ.e. að brot sé fullframið. Veiti ákvæðið skipstjóra ekki rétt til að víkja skipverja úr skiprúmi, fyrir að hafa hugsanlega ætlað að leyna tollskyldum varningi um borð. Vafasamt sé að ætla að um hafi verið að ræða tilraun til refsiverðrar háttsemi, en verði talið að svo hafi verið, veiti slík tilraun skipstjóra ekki rétt til að víkja skipverja úr skiprúmi samkvæmt nefndu ákvæði sjómannalaga. Þá séu skipstjóra sett tímamörk til brottvikningar skipverja samkvæmt 3. - 7. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga, sbr. 2. mgr. 24. gr. en vilji hann nýta sér heimild þessa skuli hann skýra skipverja frá því hið fyrsta og eigi síðar en 7 dögum eftir að hann fái vitneskju um þau atvik sem brottvikning byggist á nema sérstakar ástæður réttlæti lengri frest. Kveður stefnandi að skipstjóranum á ms. Arnarfelli hafi verið kunnugt um meintan smyglvarning stefnanda þann 19. september 2000. Hafi hann talið að háttsemi stefnanda varðaði brottvikningu skv. 6. tl. l. mgr. 24. gr. sjómannalaga, hafi honum borið að skýra stefnanda frá brottvikningunni hið fyrsta samkvæmt skýlausu ákvæði 2. mgr. 24. gr. sjómannalaga. Hafi skipstjórinn ekki getað dregið ákvörðun sína lengur en í 7 daga og verði ekki séð að neinar sérstakar ástæður hafi réttlætt lengri frest. Telji stefndi að skipstjórinn hafi haft réttmæta ástæðu til að draga ákvörðun sína fram yfir 7 daga verði að gera þá kröfu að stefnanda sé skýrt frá þeirri ástæðu þegar brottvikningu er beitt. Af skjölum málsins verði ekki séð að stefndi hafi reynt að réttlæta þennan drátt fyrir stefnanda. Kveður stefnandi að skipstjórinn hafi samstundis verið meðvitaður um þann varning sem fluttur var um borð. Ákvörðun um brottvikningu, teljist hún tæk, hafi alfarið verið í höndum skipstjórans. Í þeim efnum þurfi ekki að beita öðrum lögskýringaraðferðum en þeim að skýra ákvæði 24. gr. sjómannalaga samkvæmt orðanna hljóðan. Í bréfi lögmanns stefnda 23. desember 2000 sé dráttur á brottvikningu stefnanda úr skiprúmi réttlættur með því að forráðamönnum útgerðarinnar hafi ekki verið kunnugt um málið fyrr en nokkrum dögum eftir að skipið kom til Reykjavíkur þann 26. september 2000. Hafi stefnanda verið sent uppsagnarbréf í ábyrgðarpósti þann 2. október 2000. Kveður stefnandi að samkvæmt sjómannalögum hafi skipstjóri klárlega vald til að reka skipverja úr skiprúmi. Hafi skipstjórinn á ms. Arnarfelli talið lögbundnu stöðuumboði sínu frá stefnda til brottvikningar stefnanda úr skiprúmi í einhverju áfátt, hafi honum borið að afla um það upplýsinga hjá stefnda, áður en hann tók þá ákvörðun að láta málið afskiptalaust og leggja það í hendur stefnda þegar honum þóknaðist, nokkrum dögum eftir að ms. Arnarfell kom til Reykjavíkur. Sé ms. Arnarfell væntanlega búið öllum nútíma fjarskiptabúnaði og hafi því ekkert verið því til fyrirstöðu af skipstjórans hálfu að hafa samband við fyrirsvarsmenn stefnda um leið og hann stóð stefnanda að hinum meinta ólögmæta verknaði. Umræddur varningur hafi komið um borð í skipið 19. september 2000. Sama dag hafi skipstjórinn fyrirskipað að honum yrði kastað í hafið. Þann 2. október 2000 sé stefnanda fyrirvaralaust vikið úr starfi með bréfi frá skiparekstrardeild stefnda, eða 13 dögum eftir að meintum smyglvarningi var kastað í hafið. Af þessari ástæðu einni saman hafi aðferð stefnda við brottvikningu stefnanda úr skiprúmi verið andstæð 2. mgr. 24. gr. sjómannalaga. Brottvikningin hafi verið ólögmæt og varði stefnda bótaskyldu samkvæmt 25. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Hvað snertir útreikning skaðabóta (meðalbóta) samkvæmt 25. gr. sjómannalaga, kveðst stefnandi miða kaup miðað við hvað staða viðkomandi skipverja hafi tekjulega gefið af sér fyrir ráðningarslitin sbr. Hrd. 1988:518. Hér sé ekki miðað við þau laun sem skipverjinn hefði haft eftir riftunina enda feli ákvæði 25. gr. sjómannalaga í sér hlutlæga bótaábyrgðarreglu; bæturnar séu fastákveðnar hvort sem sýnt sé fram á að tjón skipverjans sé meira eða minna vegna riftunarinnar. Hefði skipverjinn til að mynda átt að taka sér frí eftir riftunina, komi slíkt frí ekki til frádráttar bótunum, sbr. Hrd. 1990:1246. Kröfu sína reiknar stefnandi þannig: 1. Desemberuppbót samkvæmt grein 1.11. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins og Sjómannafélags Reykjavikur hafi numið kr. 28.200,00 fyrir árið 2000. Ráðningu stefnanda hafi verið rift 2. október 2000 og hefði ráðningu hans því átt að ljúka 2. nóvember 2000. Uppsagnarfrestur stefnanda sé einn mánuður sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Því sé um að ræða tímabilið 01.01.00 - 31.10.00, 10 mánuði, eða samtals kr. 23.500,00 (28.200,00/12 * 10 = 23.500,00) 2. Orlofsuppbót samkvæmt grein 1.12. í kjarasamningnum nemi kr. 9.400,00 fyrir orlofsárið O l .05.00 - 31.10.01, eða kr. 4.700,00 í hálft ár, (9.400,00/12 * 6 = 4.700,00). 3. Fæðispeningar samkvæmt grein 1.14. í kjarasamningnum nemi kr. 548,00 pr. skráningardag eða samtals kr. 16.440.00 í 30 daga. (548,00 * 30 = 16.440,00). Að öllu jöfnu séu fæðispeningarnir greiddir meðan skipverjar séu lögskráðir um borð, burt séð frá því hvort fæði sé um borð eða ekki; skipverjar endurgreiði síðan útgerðinni þá fjárhæð vegna útlagðs fæðiskostnaðar útgerðar. Um sé að ræða skattskyld laun og falli því fæðispeningarnir undir bótaákvæði 25. gr. sjómannalaga. 4. Í 1. mgr. f liðs greinar 3.3. í kjarasamningnum segi um svokallaða verslunarfrídaga: "Skipverjar skulu fá hálfan virkan dag frí tvisvar í mánuði eða einn heilan dag virkan í mánuði í erlendri höfn að viðhöfðu samráði við stýrimann eða vélstjóra." Í 4. mgr. f liðs greinar 3.3. segi: "Þeir af framangreindum dögum, sem ekki hafa verið veittir um áramót, eða þegar skipverji hættir störfum, greiðast með 1/30 af mánaðarkaupi með 80% álagi." Samkvæmt launatöflu sem tekið hafi gildi 06.05.00 skuli háseti á hagræðingartaxta, eftir 5 ára starf, hafa mánaðarlaun að fjárhæð kr. 96.538. Verslunarfrídagur nemi því kr. 5.791 (96.538,00/30 = 3.218,00 * 1.8 = 5.791,00). Stefnandi hafi tekið laun hjá stefnda miðað við hagræðingartaxta eftir 5 ára starf. 5. Mánaðarlaun háseta á hagræðingartaxta nemi kr. 96.538,00 eftir 5 ára starf. Það séu þau mánaðarlaun sem stefnandi hafi haft hjá stefnda. 6. Á skipum stefnda gefi staða háseta samtals 185 yfirvinnuklst. á mánuði að jafnaði (miðað við 30 daga). Í grein 1.3. í kjarasamningnum segi: "Öll yfirvinna háseta og starfsmanna í vél greiðist með 1.0385% af grunnlaunum fyrir hverja klst. Dagvinnukaup finnist með því að deila í grunnlaun með 173.33." Samkvæmt launatöflu nemi yfirvinna A kr. 1.002,55 (96.538,00/100 * 1.0385 =1.002,55). Yfirvinna í 185 klst nemi kr. 185.471.00 ( 185 * 1.002,55 = 185.471,00). 7. Um ákvæðisvinnu fari samkvæmt grein 1.4. í kjarasamningnum: "Með tilliti til ákvæðis ­og premíulaunakerfa verkamanna í hafnarvinnu skuli greiða þeim skipverjum sem vinna lestunar- og losunarstörf á farmi í höfnum kaupauka fyrir þann tíma sem unnið er við þessi störf. - Kaupauki þessi verði kr. 377 frá 6. maí 2000, ... á mann pr. unna klukkustund ... " Samkvæmt bókun frá Rikissáttasemjara skuli kaupauki þessi vera tvöfaldur frá 06.05.00 eða kr. 754,00 pr klst. Tímar þessir þyki hæfilega ákveðnir 50 en samkvæmt launaseðli vegna júlí 2000 hafi verið um að ræða 37 klst. í ákvæðisvinnu hjá stefnanda á 17 daga tímabili. Samtals nemi þessi kröfuliður því fjárhæð kr. 37.700,00 (50 * 754,00 = 37.700,00). 8. Bætur samkvæmt 25. gr. sjómannalaga miðist einnig við svokallaða frídaga sbr. Hrd. 1988:75. Í a-lið greinar 3.3. í kjarasamningnum segi: "Fyrir hvern laugar-, sunnu-, helgi- og/eða tyllidag utan heimahafnar eða unninn í heimahöfn vinna skipverjar sér inn einn frídag. Séu skipverjar skyldaðir til að vera um borð að næturlagi í heimahöfn skulu þeir fá heilan frídag fyrir hverja nótt." Í 1. mgr. c-liðs greinar 3.3. segir: "Þeir innunnir frídagar samkvæmt ofanskráðu, sem ekki hafi verið veittir við afskráningu eða áramót skuli greiddir með 1/21,67 af mánaðarkaupi." Frídagar þessir hafi verið 8 í október 2000. Mánaðarkaupið nemi kr. 96.538,00 og greiðsla fyrir hvern frídag nemi því kr. 4.455,00 ( 96.538,00/21.67 = 4.455,00) eða kr. 35.639,00 fyrir átta daga (8 * 4.455,00 = 35.639,00). 9. Stefnandi eigi rétt á orlofi samkvæmt 1. mgr. greinar 6.1. í kjarasamningnum: "Orlof háseta og starfsmanna í vél skal vera 10,17% af kaupi samkvæmt lögum um orlof. Fæðispeningar skulu einnig greiddir í orlofi." Samtals nemi framangreindar kröfur stefnanda kr. 405.779,00. Orlof reiknist ekki af orlofs- og desemberuppbót en þessir liðir nemi samtals kr. 28.200,00. Orlof reiknist því af kr. 377.579,00, 10,17%, og nemi kr. 38.399,00 (377.579,00 * 0,1017 = 38.399,00). Samkvæmt ofanreifuðu nemi kröfur stefnanda á hendur stefnda kr. 444.178,00. Ekki sé beitt frádrætti vegna launa annars staðar frá en stefnandi þurfi ekki að sæta frádrætti frá framangreindum bótum (kaupi) vegna tekna hans annars staðar frá eftir riftun ráðningarinnar. Í þeim efnum vísist meðal annars til Hrd. 1993:946 og Hrd, sem kveðinn var upp þ. 01.02.2001 í málinu Fiskiðjusamlag Húsavíkur hf. gegn Þorgrími Jóel Þórðarsyni. Samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 beri skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með bréfi lögmanns stefnanda, 30. október 2000 hafi kröfur stefnanda verið kunngerðar stefnda og þykir stefnanda því rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við 1. desember 2000. Um málskostnað kveðst stefnandi vísa til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísar til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 IV Stefndi kveðst rökstyðja sýknukröfu sína með því, að stefnandi hafi með því að kaupa og flytja um borð í m.s. Arnarfell 250 lítra af 96% spíra og 10 lengjum af vindlingum brotið svo alvarlega gegn starfsreglum stefnda og fyrirmælum skipstjóra að brostnar forsendur hafi verið fyrir áframhaldandi starfi hans hjá stefnda. Mótmælir stefndi fullyrðingum stefnanda, um að hann hafi ekki gert tilraun til að leyna spíranum um borð í skipinu eða ætlað að smygla honum til Íslands sem röngum og ósönnuðum. Það komi skýrt fram á tollskýrslu að varningurinn hafi farið um borð í Arnarfell, Noregi. Hafi það augsýnilega verið gert til þess að villa um fyrir tollgæslu og tryggja það að ekki bærust upplýsingar til tollgæslu á Íslandi um að varningur þessi hafi farið um borð í m.s. Arnarfell, þar sem talið væri samkvæmt pappírunum að um norskt skip væri að ræða. Þá hafi stefnandi og bátsmaður viðurkennt fyrir skipstjóranum að sá sem seldi þeim spírann hafi fullyrt að hann yrði afgreiddur án allra pappíra þannig að tollgæslan fengi engar upplýsingar um kaupin. Það hafi svo verið fyrir hreina tilviljun að upp hafi komist að framangreindur varningur væri kominn um borð í skipið. Hollenskir tollverðir sem komið hafi um borð hafi í raun verið að kanna hvort söluaðili spírans hefði skilað honum af sér um borð í skip og varningurinn ekki fluttur á land út af hafnarsvæðinu sem væri tollfrjálst svæði. Þá komi fram í skýrslu skipstjóra að hann hafði fyrst haft grunsemdir um að varningurinn hefði komið um borð í skipið þegar hollensku tollverðirnir komu til hans til að fá staðfest að umræddur varningur hafi verið móttekinn um borð í m.s. Arnarfelli. Þegar skipstjórinn hafi neitað því að um borð hafi komið framangreindur varningur hafi tollverðirnir óskað eftir því að fá að fara í tollvörugeymslu skipsins. Hafi tollverðirnir talið upp áfengi, bjór og tóbak í geymslunni og hafi magnið stemmt við skýrslu skipstjóra til tollyfirvalda. Skipstjóri hafi þá beðið yfirstýrimann skipsins að láta skipverja vita um erindi tollvarðanna og ganga úr skugga um hvort einhverjir þeirra hefðu vitneskju um það hvort umræddur varningur hefði komið um borð. Þegar gengið hafi verið á þá hafi stefnandi og Gunnar Hilmarsson bátsmaður viðurkennt að eiga varninginn, sem þeir höfðu falið í málningageymslu skipsins, sem sé yfirráðasvæði bátsmanns. Bátsmaður fari með lyklavöld og hafi yfirumsjón með málningageymslu skipsins. Því hafi verið vitað að enginn yfirmanna ætti erindi í geymsluna og litlar líkur á því að varningurinn fyndist þar. Kveður stefndi stefnanda reyna að gera lítið úr broti sínu og haldi fram að hann hafi gert ítrekaðar og árangurslausar tilraunir til þess að skila varningnum til seljanda. Þegar það hafi ekki tekist hafi stefnandi umyrðalaust hent vörunni í sjóinn. Þessi lýsing sé röng þar sem skipstjóri skipsins hafi gefið stefnanda kost á því að koma varningnum aftur í land. Þegar skipstjórinn hafi komist að því við brottför skipsins að spírinn væri enn um borð hafi hann fyrirskipað að spíranum væri hent fyrir borð undan strönd Hollands. Hafi svo verið gert undir eftirliti stýrimanna, en stefnandi og bátsmaðurinn hafi haldið sígarettunum. Stefndi kveður að 250 lítrar af 96% spíra sé gífurlegt magn af áfengi en það samsvari um 500 lítrum af whisky eða 55 kössum af þriggja pela flöskum af whisky eða um 660 flöskum. Starfsreglur stefnda séu þær að skipverjum sé óheimilt að kaupa áfengi, bjór og sígarettur í höfnum erlendis nema eftir fyrirfram gerðri pöntun til skipstjóra. Annist skipstjóri innkaup á áfengi, bjór og sígarettum fyrir skipshöfnina til eigin nota og svokallaðan skammt, þ.e. það sem heimilt sé að flytja tollfrjálst til landsins. Samkvæmt reglugerð nr. 526/2000 sé skipverja á skipi, sem sé innan við 15 daga í ferð, heimilt að hafa með sér við komu til landsins 0,75 lítra af áfengi yfir 22% að styrkleika, ásamt 1,5 lítrum af áfengi undir 22% eða 12 lítra af bjór. Auk þess megi hann hafa með sér eina lengju af sígarettum. Stefnanda sem starfað hafi árum saman á skipum stefnda hafi verið þetta fyllilega ljóst. Hafi hann vitað að hann væri að taka áhættu á því að fórna starfi sínu ef upp kæmist um varning þann sem hann hafi flutt um borð í heimildarleysi. Á liðnu ári hafi ekki farið fram hjá starfsmönnum stefnda fréttir af ólöglegum innflutningi með skipum stefnda með þátttöku starfsmanna til sjós og lands. Í kjölfar þess hafi stefndi hert á reglum um heimildir skipverja til að flytja um borð tollvarning. Vegna framangreinds brots telji stefndi að stefnandi hafi brotið það alvarlega af sér að brostnar hafi verið forsendur fyrir áframhaldandi starfi hans hjá stefnda. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda gerir hann varakröfu um að honum verði einungis gert að greiða stefnanda krónur 134.556, sem sundurliðist svo: Mánaðarlaun kr. 96.538 Orlof .kr. 9.818 Desemberuppbót ..kr. 23.500 Orlofsuppbót ... kr. 4.700 Stefnukrafa sé sögð grundvölluð á hugtakinu kaup samkvæmt sjómannalögum. Mótmælt sé að útreikningar stefnanda séu í samræmi við það sem felist í hugtakinu kaup í sjómannalögum og kjarasamningi. Þá mótmælir stefndi því að dómar í málum fiskimanna hafi fordæmisgildi í þessu máli. Með kaupi sé ekki átt við mögulegar heildartekjur eins og stefnandi geri ráð fyrir heldur föst laun fyrir viðkomandi starf og sé varakrafa grundvölluð á útreikningi slíks kaups. Þá sé gerð krafa til þess að vextir reiknist ekki fyrr en frá þingfestingardegi. Verði ekki fallist á varakröfu krefst stefndi því að honum verði aðeins gert að greiða stefnanda samtals kr. 258.261, sem sundurliðast svo: Mánaðarlaun kr. 96.538 Yfirvinna 112x1.002,55 kr.112.286 Orlof .kr. 21.237 Desemberuppbót ..kr. 23.500 Orlofsuppbót ... kr. 4.700 Byggi þessi krafa á því að til viðbótar greiðslum sem reiknaðar séu samkvæmt varakröfu verði einungis reiknuð meðalyfirvinna fyrir mánuðina janúar til október 2000. Þá gerir stefndi kröfu um að vextir reiknist ekki fyrr en frá þingfestingardegi. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefndi til 3. mgr. 6., 10.,24.,25.,27.,28.,58.,og 67. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá vísar hann til tollalaga nr. 55/2987 einkum III. og VIII. kafla, reglugerð nr. 526/2000 sbr. og reglugerð nr. 791/2000. Um vexti vísar hann til 9. og 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Hvað snertir málskostnað þá styður hann kröfu sína við 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. V Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga á skipverji rétt á kaupi þann tíma sem mælt er fyrir um í 9. gr. laganna ef honum er vikið úr skiprúmi áður en ráðningatími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. er uppsagnarfrestur undirmanna einn mánuður nema um annað sé samið og er ekki um það deilt í málinu að uppsagnarfrestur gagnvart stefnanda var einn mánuður. Að því gefnu að stefnandi eigi rétt á kaupi samkvæmt 25. gr. sjómannalaga hefur stefndi gert þá varakröfu að stefnandi fái einungis greidd mánaðarlaun, orlofslaun, desemberuppbót og orlof. Þá hefur hann gert þá þrautavarakröfu verði ekki fallist á varakröfu að við varakröfu bætist meðaltal yfirvinnu vegna janúar til október 2000. Aðilum ber því ekki allskostar saman um hvað felist í rétti stefnanda á kaupi en tölulegum útreikningum í kröfuliðum stefnanda hefur ekki verið mótmælt sem slíkum. Með því að slegið hefur verið föstu að stefnandi eigi rétt á skaðabótum vegna ólögmætrar uppsagnar á hann rétt á óskertum launum í uppsagnarfresti sem er einn mánuður. 1. Mánaðarlaun stefnanda samkvæmt launatöflu frá 6. maí 2000 í kjarasamningi milli samtaka atvinnulífsins og Sjómannafélags Reykjavíkur sem gildir frá 6. maí 2000 eru krónur 96.538 og er ekki ágreiningur með aðilum um að sú fjárhæð falli innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 2. Þá ber aðilum saman um að innan þess hugtaks falli einnig svokölluð desemberuppbót samkvæmt grein 1.11. í framangreindum kjarasamningi og að sú fjárhæð sé í tilviki stefnanda krónur 23.500. 3. Ennfremur eru aðilar sammála að í kaupi felist orlofsuppbót samkvæmt grein 1.12. í kjarasamningnum að fjárhæð krónur 4.700. 4. Stefnandi gerir kröfu um fæðispeninga samkvæmt grein 1.14 í kjarasamningi. Þar segir að fæðispeningar skuli vera krónur 548 pr. skráningardag og hækki eða lækki í samræmi við hráefniskostnað útgerðar. Eins og fram kemur hjá stefnanda eru fæðispeningar greiddir meðan skipverjar eru um borð án tillits til þess hvort fæði er um borð eða ekki en skipverjar endurgreiða síðan útgerðinni útlagðan kostnað vegna fæðis. Fæðispeningar eru skattskyld hlunnindi sem eru hluti af ráðningarkjörum sjómanna eins og greinir í tilvitnaðri grein kjarasamningsins. Verður því fallist á það með stefnanda að hér sé um að ræða fastar greiðslur sem eru hluti af launakjörum stefnanda og því innifalið í hugtakinu kaup samkvæmt 25. gr. sjómannalaganna. Samkvæmt því er viðurkennd krafa stefnanda að fjárhæð krónur 16.440. 5. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu verslunarfrídaga samtals að fjárhæð krónur 5.791 og vísar til f liðs greinar 3.3. í kjarasamningnum. Þar kemur fram að skipverjar skuli fá hálfan virkan dag frí tvisvar í mánuði eða einn heilan dag virkan í mánuði í erlendri höfn að viðhöfðu samráði við stýrimann eða vélstjóra. Þeir af framangreindum dögum sem ekki hafi verið veittir um áramót eða þegar skipverji hætti störum skuli greiðast með 1/30 af mánaðarkaupi með 80% álagi. Með vísan til þessa ákvæðis kjarasamningsins verður að telja þessa kröfu stefnanda að fjárhæð krónur 5.791 falla innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 6. Þá gerir stefnandi kröfu um frídaga í samræmi við grein 3.3. í kjarasamningnum. Þar segir í a lið að fyrir hvern laugar- sunnu-helgi- og eða tyllidag utan heimahafnar eða unninn í heimahöfn vinni skipverjar sér inn einn frídag. Þá segir í c lið ákvæðisins að þeir innunnir frídagar sem ekki hafi verið veittir við afskráningu eða áramót skuli greiddir með 1/21,67 af mánaðarkaupi. Samkvæmt þessu eru frídagar þessir hluti af launakjörum stefnanda sem fellur undir bótaákvæði 25. gr. sjómannalaganna. Er óumdeilt að frídagar þessir voru 8 í október 2000. Með vísan til þessa ákvæðis kjarasamningsins verður að telja þessa kröfu stefnanda að fjárhæð krónur 35.639 falla innan kauphugtaksins í 25. gr. sjómannalaganna. 7. Ekki er ágreiningur um að laun fyrir hvern unnin yfirvinnutíma sé krónur 1.002,55 og er óumdeilt að greiða skuli fyrir unna yfirvinnu í samræmi við grein 1.3 í títtnefndum kjarasamningi. Af fyrirliggjandi launaseðlum er ljóst að stefnandi hefur á tímabilinu janúar til október 2000 unnið töluverða yfirvinnu, samtals 1118,5 tíma. Hefur stefndi í þrautavarakröfu sinni gert ráð fyrir yfirvinnu sem nemur meðaltali þessara yfirvinnustunda eða 112 tímar á mánuði. Verður að telja það sanngjarna niðurstöðu að reikna með því meðaltali við útreikning á bótum stefnanda, en krafa stefnanda um 185 yfirvinnustundir er ekki studd neinum haldbærum gögnum. Verður því þannig slegið föstu að stefnandi eigi rétt á greiðslu yfirvinnu í uppsagnarfresti sem nemur krónum 112.286 og að slík krafa falli innan kauphugtaks 25. gr. sjómannalaganna. 8. Stefnandi gerir kröfu um 50 tíma ákvæðisvinnu í samræmi við grein 1.4 í kjarasamningnum og samkvæmt honum skal kaupauki vera krónur 377 frá 6. maí 2000. Kemur fram hjá stefnanda að samkvæmt bókun frá Ríkissáttasemjara skuli kaupauki þessi vera tvöfaldur frá 6. maí 2000 eða krónur 754. Samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlum eru greiðslur vegna ákvæðisvinnu mismunandi eftir mánuðum. Ekki eru fyrirliggjandi gögn um fullyrðingar stefnanda um tvöföldun kaupauka þessa og bera launaseðlar ekki með sér að svo hafi verið og því ekki við annað að styðjast en framangreinda grein í kjarasamningi. Meðaltal ákvæðisvinnustunda samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlum er hærra en stefnandi gerir kröfu um og þykir því sanngjarnt að taka kröfu hans að þessu leyti til greina og er þessi kröfuliður því viðurkenndur að fjárhæð krónur 18.850. 9. Ekki er ágreiningur um að stefnandi á rétt á orlofi samtals 10,17% af kaupi samkvæmt lögum um orlof sbr. 1. mgr. greinar 6.1 í kjarasamningi. Þar sem orlof reiknast ekki af orlofs- og desemberuppbót er grundvöllur orlofskröfu krónur 285.544 eða krónur 29.040. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda krónur 342.784 með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá þingfestingardegi 15. apríl 2001 til 1. júlí 2001 er ný lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 tóku gildi en frá þeim degi til greiðsludags greiðast dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra laga sbr. 9. gr. sömu laga. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegur krónur 100.000 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Friðrik Á. Hermannsson hdl. flutti málið af hálfu stefnanda en Jón H. Magnússon hdl. af hálfu stefnda. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi Samskip hf. greiði stefnanda Jóni Ingþórssyni krónur 342.784 auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá 15. apríl 2001 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda krónur 100.000 í málskostnað þar með talinn virðisaukaskatt.
Mál nr. 42/2011
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Kærð var frávísun í dómi héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu H o.fl. á hendur Í. H o.fl. áttu allir hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóðnum PL sem rekinn var af L hf. en vörsluaðili hans var LÍ hf. Stjórn L hf. ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóðnum. Sama dag samþykkti Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði en með þeim var m.a. bætt nýrri málsgrein við 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þar sem kveðið var á um að við skipti á búi fjármálafyrirtækja nytu kröfur vegna innstæðna rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Á grundvelli heimildar í 5. gr. laga nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í LÍ hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af þessu lét L hf. frá sér fara tilkynningu til sjóðfélaga í PL hf. þar sem fram kom að stjórn L hf. hefði tekið þá ákvörðun að selja allar eignir sjóðanna í ljósi tilmæla Fjármálaeftirlitsins að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins og yrði útgreiðsluhlutfall PL yrði 68,8%. Í málinu kröfðust H o.fl. þess til þrautavara að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð íslenska ríkisins en til þrautaþrautavara fébótaábyrgð þess á tjóni þeirra vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í PL sem hlotist hefði af setningu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að erfitt sé að henda reiður á málatilbúnaði H o.fl. í einstökum atriðum. Munur á þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sé óskýr og í raun væri um að ræða einu og sömu kröfuna sem studd væri að hluta mismunandi málsástæðum. Það tjón sem H o. fl. töldu sig hafa orðið fyrir af völdum lagasetningar Í teldist í merkingu skaðabótaréttar almennt fjártjón afleitt af frumtjóni fjárfestingartjónsins. Taldi Hæstiréttur að í málatilbúnaði þeirri skorti mjög á að gerð væri grein fyrir þeim lagasjónarmiðum sem lúta af því hvaða skilyrðum þurfi að vera fullnægt svo unnt sé að krefjast viðurkenningar á skaðabótarétti vegna lagasetningar Alþingis um breytingu á kröfuröð við skipti á búi fjármálafyrirtækja. Var málatilbúnaður þeirra talinn svo vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra frá héraðsdómi sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var ákvæði héraðsdóms um frávísun þessara krafna því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 4. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærð er frávísun í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2010, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila annars vegar „þrautavarakröfu“ þeirra um að viðurkennd yrði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila á tjóni sóknaraðila „vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK ... sem hlaust af setningu 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008“ og hins vegar „þrautaþrautavarakröfu“ þeirra um að viðurkennd yrði „fébótaábyrgð“ varnaraðila á tjóni sóknaraðila vegna hins sama. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að héraðsdómi verði gert að taka þessar kröfur til efnislegrar meðferðar. Þá gera sóknaraðilar aðallega kröfu um að þeim verði óskipt tildæmdur kærumálskostnaður en til vara að hann falli niður. Varnaraðili krefst þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um frávísun framangreindra krafna. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I Sóknaraðilar áttu 6. október 2008 samkvæmt staðfestingu Landsvaka hf. 20. október 2009 allir hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK, en engra upplýsinga nýtur í málinu um hver eignarhluti hvers og eins hafi verið, hvenær hver þeirra hafi eignast sinn hlut eða fyrir hvaða verð. Fjárfestingarsjóðurinn var rekinn af Landsvaka hf. en svokallaður vörsluaðili sjóðsins var Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn sem stjórn Landsvaka hf. samþykkti 17. apríl 2008 sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði...“ Sjóðnum var ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf.“ Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigandi slíks skírteinis átti að njóta „réttarstöðu lánardrottins gagnvart sjóðnum“ og skyldu þeir allir njóta sama réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Landsvaka hf. bar skylda til að leysa hlutdeildarskírteini til sín á svonefndu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum hans „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“ Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Sama dag samþykkti Alþingi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. þeirra var bætt við nýrri grein, gr. 100 a, í lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þar sem Fjármálaeftirlitinu var heimilað að grípa til ýmissa ráðstafana vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði og samkvæmt 6. gr. laganna var nýrri 1. mgr. bætt við 103. gr. laga nr. 161/2002 þar sem kveðið var á um að við skipti á búi fjármálafyrirtækja nytu kröfur vegna innstæðna, samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Á grundvelli heimildar í 5. gr. laga nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með sama hætti var Glitni banka hf. skipuð skilanefnd 7. október 2008 og Kaupþingi banka hf. degi síðar. Landsvaki hf. lét í framhaldi af þessu frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“ þar sem meðal annars var greint frá því að Fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Í ljósi þessara tilmæla hafi stjórn Landsvaka hf. tekið þá ákvörðun að selja allar eignir sjóðanna. Útgreiðsluhlutfall Peningabréfa Landsbankans ISK yrði 68,8% og myndi greiðsla sem því svaraði verða lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta 13. október 2009. Kröfðust þeir þess aðallega að viðurkennd yrði sjálfskuldarábyrgð varnaraðila, en til vara einföld ábyrgð hans, á tjóni sóknaraðila vegna þess mismunar sem verið hafi á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK við lokun markaða 3. október 2008 annars vegar og við uppgjör til sóknaraðila 29. sama mánaðar hins vegar. Til þrautavara kröfðust sóknaraðilar að viðurkennd yrði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila, en til þrautaþrautavara „fébótaábyrgð“ hans, á tjóni sóknaraðila vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, sem hlotist hafi af setningu 1. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Varnaraðili var sýknaður af aðal- og varakröfu sóknaraðila með héraðsdómi. Þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila var hins vegar vísað frá dómi og leita þeir endurskoðunar á þeirri niðurstöðu með málskoti þessu. II Erfitt er að henda reiður á málatilbúnaði sóknaraðila í einstökum atriðum. Þannig er munur á þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra óskýr. Eini munur á orðalagi þeirra er að annars vegar er krafist að viðurkennd verði „skaðabótaábyrgð“ varnaraðila en hins vegar að viðurkennd verði „fébótaábyrgð“ hans. Í raun er þetta ein og sama krafan en að hluta studd mismunandi málsástæðum. Þær fjölmörgu málsástæður sem teflt er fram til stuðnings þessari kröfu eru ruglingslega fram settar og fléttast með ýmsu móti hver inn í aðra. Kjarninn í málatilbúnaði sóknaraðila að baki þessari kröfu sýnist vera að Landsvaki hf. hafi varið fjármunum fjárfestingarsjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK að hluta til kaupa á skuldabréfum banka og fjármálstofnana. Sum þessara félaga hafi farið í þrot. Verðmæti krafna í bú þeirra, þar á meðal krafna fjárfestingarsjóðsins, ráðist meðal annarra þátta af innbyrðis stöðu krafna í réttindaröð. Með 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi innstæðum samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta verið veittur forgangur í réttindaröð umfram það sem áður var. Við það hafi möguleiki á fullnustu skuldabréfakrafna af eignum búsins rýrnað og sóknaraðilar orðið fyrir tjóni. Sóknaraðilar voru eigendur hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóði sem fylgdi tilteknum reglum í starfsemi sinni og skyldi fjárfesta í skammtímaverðbréfum af nánar tilgreindu tagi að mati stjórnar sjóðsins innan marka starfsreglna hans. Fjárfestingarstarfsemi af þessu tagi er í eðli sínu áhættusöm, en mistakist fjárfestingar hljóta hugsanlegar bótakröfur eigenda hlutdeildarskírteina fyrst og fremst að beinast að stjórnendum eða vörsluaðilum sjóðsins. Liggur ekki í augum uppi að einstakir eigendur hlutdeildarskírteina gætu beint bótakröfum að viðskiptamönnum sjóðsins, til dæmis stjórnendum banka sem fjárfestingarsjóðurinn hefði keypt skuldabréf af, enda þótt mistökum stjórnenda þess banka yrði kennt um versnandi hag hans og þar með verðrýrnun skuldabréfa útgefnum af honum. Hið sama má segja um hugsanlega bótaábyrgð þeirra sem áhrif hafa haft á innbyrðis stöðu krafna í þrotabúi slíks viðskiptamanns. Það tjón sem sóknaraðilar telja sig hafa orðið fyrir af völdum lagasetningar Alþingis teldist því í merkingu skaðabótaréttar almennt fjártjón afleitt af frumtjóni fjárfestingarsjóðsins. Í málatilbúnaði sóknaraðila skortir mjög á að gerð sé grein fyrir á hvaða grunni þeir séu, þrátt fyrir það sem að framan segir, bærir til að sækja beint rétt á hendur varnaraðila vegna breytingar á ákvæðum laga um forgang innstæðna við skipti á fjármálafyrirtækjum og hvernig tjón þeirra geti talist sennileg afleiðing bótaskyldrar háttsemi fyrirsvarsmanna varnaraðila. Þá skortir á að fullnægjandi grein sé gerð fyrir þeim lagasjónarmiðum sem lúta að því hvaða skilyrðum þurfi að vera fullnægt til þess að unnt sé að krefjast viðurkenningar á skaðabótarétti vegna lagasetningar Alþingis um breytingu á kröfuröð við skipti á búi fjármálafyrirtækja. Er málatilbúnaður sóknaraðila svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirra frá héraðsdómi, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður ákvæði héraðsdóms um frávísun þessara krafna því staðfest. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Frávísunarákvæði héraðsdóms er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2010. Mál þetta var höfðað 13. október 2009 og tekið til dóms 1. nóvember sl. Stefnendur eru Hörður Hilmarsson, Andahvarfi 11a, Kópavogi, ÍT-ferðir ehf., Engjavegi 6, Reykjavík, A.G. Eignarhald hf., Holtastíg 15, Bolungarvík, Aðalgeir Jónsson, Lækjasmára 92, Kópavogi, Aðalsteinn Gottskálksson, Norðurtúni 19, Álftanesi, Ágúst Sigurður Sigurðsson, Lækjasmára 78, Kópavogi, Áki Guðmundsson, Bæjarási 1, Bakkafirði, Anna Helgadóttir, Garðarsvegi 28, Seyðisfirði, Anna Jóna Jóhannsdóttir, Baughóli 33, Húsavík, Anna Jónsdóttir, Hellulandi 14, Reykjavík, Anna Lilja Gunnarsdóttir, Grenilundi 6, Garðabæ, Anna M. Thoroddsen, Móaflöt 2, Garðabæ, Anna S. Guðmundsdóttir, Grundarhvarfi 9, Kópavogi, Anton Ingvason, Engblommevej 29, Horsens, Danmörku, Ari Eydal Egilsson, Garðastræti 25, Reykjavík, Árni B. Ingvarsson, Fannafold 28, Reykjavík, Ásdís Gunnlaugsdóttir, Háalundi 9, Akureyri, Ásdís Hannesdóttir, Sóltúni 7, Reykjavík, Ásgeir Guðmundsson, Mánatúni 4, Reykjavík, Áslaug Ragnhildur Holm Johnson, Grenimel 16, Reykjavík, Ásmundur Karlsson, Grasarima 9, Reykjavík, Ástríður Ólafsdóttir, Ítalíu, Ástríður K. Jónsdóttir, Gerðhömrum 14, Reykjavík, Baldur Gunnlaugsson, Borgargarði 3, Djúpavogi, Baldur Hjörleifsson, Hrísmóum 1, Garðabæ, Bára Guðmundsdóttir, kt. 041044-7219, Barði Ólafsson, Háaleitisbraut 20, Reykjavík, Bergdís Kristjánsdóttir, Garðsstöðum 35, Reykjavík, Bergljót Rist, Skriðustekk 4, Reykjavík, Bergþóra Skúladóttir, Funafold 75, Reykjavík, Bessi Eydal Egilsson, Garðastræti 25, Reykjavík, Birgir Jóh. Jóhannsson, Mánatúni 2, Reykjavík, Birgir M. Bárðarson, Álftahólum 2, Reykjavík, Birgir Sigurpálsson, Borgargerði 4, Stöðvarfirði, Bjarnfinnur Hjaltason, Rjúpufelli 24, Reykjavík, Björg Þórhallsdóttir, Prestastíg 8, Reykjavík, Björn Hrafnkelsson, Skúlabraut 33, Blönduósi, Björn Ómar Jónsson, Suðurhlíð 38d, Reykjavík, Björn S. Stefánsson, Sólvallagötu 80, Reykjavík, Bryngeir Kristinsson, Háalundi 9, Akureyri, Brynja Böðvarsdóttir, Ársölum 1, Kópavogi, Brynja Stephanie Swan, Klukkubergi 35, Hafnarfirði, D7 ehf., Laufásvegi 27, Reykjavík, Dagbjört Aðalsteinsdóttir, Hjálmholti 9, Reykjavík, Dagbjört Óskarsdóttir, Ásabraut 7, Grindavík, Daníel Björnsson, Múlavegi 7, Seyðisfirði, Dóra Lydía Haraldsdóttir, Geitlandi 3, Reykjavík, Edda Björnsdóttir, Brekkuseli 36, Reykjavík, Edda Erlendsdóttir, Frakklandi, EGI ehf., Fellahvarfi 27b, Kópavogi, Eiríkur Stephensen, Skeiðarvogi 95, Reykjavík, Elín Dís Marinósdóttir, Tjarnarbóli 2, Seltjarnarnesi, Elín Eik Stefánsdóttir, Borgarlandi 1b, Djúpavogi, Elín Þóra Dagbjartsdóttir, Skipastíg 9, Grindavík Elísabet Helga Harðardóttir, Lambhaga 36, Selfossi, Ella Björt Teague, kt. 071280-5869, Emil H. Ólafsson, Lónabraut 30, Vopnafirði, Finnur V. Gunnarsson, Hraungerði 3, Akureyri, Fisk Gallerí ehf., Nethyl 2, Reykjavík, Friðrik S. Oddsson, Ásabraut 7, Grindavík, G & K Seafood ehf., Bæjarlind 12, Kópavogi, Gauti Arnþórsson, Fjallalind 15, Kópavogi, Gerður Helgadóttir, Fellsmúla 11, Reykjavík, Gestamóttakan ehf., Þingholtsstræti 6, Reykjavík, Gísli Grétar Magnússon, Stekkholti 18, Selfossi, Gísli Guðmundsson, Garðsstöðum 19, Reykjavík, Gísli H. Baldursson, Borgargarði 3, Djúpavogi, Gísli Jón Kristinsson, Löngumýri 36, Akureyri, Gísli Sævarr Guðmundsson, Glósölum 7, Kópavogi, Gísli Sigurbergsson, Svínafelli, Hornafirði, Gísli Snæbjörnsson, Forsölum 1, Kópavogi, Gíslína Garðarsdóttir, Melseli 6, Reykjavík, Gréta Mjöll Bjarnadóttir, Móvaði 7, Reykjavík, Guðbjörg Magnúsdóttir, Dragavegi 9a, Reykjavík, Guðbjörn Sigurpálsson, Borgargerði 4, Stöðvarfirði, Guðfinna Eydal, Garðastræti 25, Reykjavík, Guðmundur B. Guðmundsson, Borgartúni 30a, Reykjavík, Guðmundur Bjarnason, Garðsstöðum 35, Reykjavík, Guðmundur Einarsson, Skipastíg 7, Grindavík, Guðmundur Einarsson, Kópavogsbraut 41, Kópavogi, Guðmundur Erlendsson, Dverghömrum 16, Reykjavík, Guðmundur Óli Helgason, Sunnuvegi 7, Reykjavík, Guðmundur R. Guðmundsson, Holtagötu 2, Drangsnesi, Guðmundur Sveinsson, Lundi 1, Kópavogi, Guðmundur Þ. Albertsson, Álfheimum 46, Reykjavík, Guðni Þórir Jóhannsson, Vörðu 18, Djúpavogi, Guðný Ósk Agnarsdóttir, Huldugili 6, Akureyri, Guðrún Alda Gísladóttir, Sörlaskjóli 70, Reykjavík, Guðrún Bríet Gunnarsdóttir, Klapparholti 6, Hafnarfirði, Guðrún Edda Matthíasdóttir, Austurtúni 6, Álftanesi, Guðrún Elva Hjörleifsdóttir, Álftröð 3, Kópavogi, Guðrún Guðlaugsdóttir, Grandavegi 47, Reykjavík, Guðrún Hansdóttir, Brekkuseli 30, Reykjavík, Guðrún M. Vigfúsdóttir, Breiðuvík 61, Reykjavík, Gunnar Á. Kristjánsson, Stakkhömrum 15, Reykjavík, Gunnar Guðjónsson, Laugarásvegi 15, Reykjavík, Gunnar Guðmundsson, Hraunvangi 3, Hafnarfirði, Gunnar Gunnþórsson, Njálsgötu 6, Reykjavík, Gunnar Ingi Þórðarson, Laugarnesvegi 89, Reykjavík, Gunnar Kristófersson, Bæjarlind 12, Kópavogi, Gunnar Rúnar Gunnarsson, Hnaukum, 765 Djúpavogi, Gunnar Sigurðsson, Lækjasmára 78, Kópavogi, Gunnar Snorrason, Aftanhæð 3, Garðabæ, Gunnar Steinn Aðalsteinsson, Norðurtúni 19, Álftanesi, Gunnhildur Valgarðsdóttir, Laugavegi 64, Reykjavík, Gunnþór Halldórsson, Goðheimum 3, Reykjavík, Gústa Þórlaug Svavarsdóttir, Borgarlandi 1b, Djúpavogi, Gústaf Arnar, Dalalandi 6, Reykjavík, Gústav Björgvin Helgason, Grettisgötu 78, Reykjavík, Gylfi Gylfason, Bjargartanga 10, Mosfellsbæ, Hafsteinn Svavarsson, Kársnesbraut 103, Kópavogi, Halldór fiskvinnsla ehf., Bæjarási 1, Bakkafirði, Halldór Jón Sigurðsson, Brekkuseli 36, Reykjavík, Halldór Þorsteinsson, Bakkabakka 4b, Fjarðabyggð, Halldóra B. Jónsdóttir, Hrísbraut 13, Höfn. Halldóra Ólafsdóttir, Kambavaði 1, Reykjavík, Haraldur J. Hamar, Miðleiti 6, Reykjavík, Haraldur Magnússon, Þrastarhöfða 7, Mosfellsbæ, Haukur Einarsson, Hálsaseli 54, Reykjavík, Heimsfriðarsamtök fjölskyldna, Víkurbakka 4, Reykjavík, Helga Jósefsdóttir, Borgarhrauni 8, Hveragerði, Helga Þórhallsdóttir, Dunhaga 11, Reykjavík, Henry Þór Henrysson, Melseli 6, Reykjavík, Hildur B. Eydal Egilsdóttir, Garðastræti 25, Reykjavík, Hildur Jörundsdóttir, Arnartanga 39, Mosfellsbæ, Hildur Óttarsdóttir, kt. 160477-4319, Hjálmar Guðmundsson, Borgarlandi 5, Djúpavogi, Hjalti Guðmundsson, Huldugili 6, Akureyri, Hjalti P. Þorvarðarson, Breiðuvík 61, Reykjavík, Hjalti Sigurðarson, Lækjasmára 78, Kópavogi, Höfðabrekka ehf., Höfðabrekku, Vík, Hörður Pálsson, Kirkjubraut 12, Akranesi, Hrafnhildur Magnúsdóttir, Hrísbraut 3, Höfn, Hrafnkell Björnsson, Hjálmholti 9, Reykjavík, Hrefna Gísladóttir, Grænumörk 2, Selfossi, Hreinn Guðmundsson, Borgarlandi 5, Djúpavogi, Hreinn Ómar Arason, Stuðlaseli 36, Reykjavík, Hrönn Ólína Jörundsdóttir, Hjallahlíð 19d, Mosfellsbæ, Hulda Elma Guðmundsdóttir, Nesbakka 17, Fjarðabyggð, Inga Dóra Jónsdóttir, Jakaseli 21, Reykjavík, Inga G. Guðmannsdóttir, Vesturbergi 21, Reykjavík, Inga Jónsdóttir, Sóltúni 5, Reykjavík, Inga Sólnes, Þingholtsstræti 6, Reykjavík, Ingibjörg Baldursdóttir, Hlynsölum 1, Kópavogi, Ingibjörg Þorvaldsdóttir, Keldulandi 1, Reykjavík, Ingrid M. Paulsen, Bollagötu 7, Reykjavík, Ingunn Vígmundsdóttir, Núpalind 2, Kópavogi, Ísleifur Ottesen, 12 Clelo Vista, Anthony, 88021 NM USA, Jakob Kristinsson, Sautjándajúnítorgi 5, Garðabær, Jakobína Edda Sigurðardóttir, Lækjasmára 78, Kópavogi, Johan Rolfsson, Háalundi 9, Akureyri, Jóhann B. Arnarsson, kt. 130692-2309, Jóhann Sigurjónsson, Eyrarlandsvegi 16, Akureyri, Jóhann Þorgeirsson, Álfheimum 25, Reykjavík, Jóhanna D. Magnúsdóttir, Víkurbraut 32d, Höfn, Jóhanna Gunnlaugsdóttir, Grundarlandi 6, Reykjavík, Jóhanna Magnúsdóttir, Múlavegi 7, Seyðisfirði, Jóhannes Jóhannsson, Silfrastöðum, Varmahlíð, Jón Erlingsson, Kleppsvegi 16, Reykjavík, Jón Garðar Hafsteinsson, Þrastarási 26, Hafnarfirði, Jón J. Ragnarsson, Suðurhópi 1, Grindavík, Jón Óli Jónsson, Fannafold 155, Reykjavík, Jóna Valdimarsdóttir, Aftanhæð 3, Garðabæ, Júlía P. Andersen, Laugateigi 16, Reykjavík, Júlíus Kristjánsson, Langholti 19, Akureyri, Karl Jóhannsson, Lækjarsmára 2, Kópavogi, Katla Jörundsdóttir, Bramles, Newchester Cross, Merriot, Somerset, TA16 5QJ, UK, Katrín Rolfsdóttir, Háalundi 9, Akureyri, Kjartan Jónsson, Tröllateigi 41, Mosfellsbæ, Kjartan Skaftason, Njálsgötu 112, Reykjavík, Kjör ehf., Kópavogsbarði 10, Kópavogi, Kolbeinn Ingi Kolbeinsson, 10, Rue JeanEngcing, 1466 Luxembourg, Kristín Finnbogadóttir, Hörðukór 5, Kópavogi, Kristín Katla Swan, Snægili 30, Akureyri, Kristinn Kristmundsson, Safamýri 73, Reykjavík, Kristinn Magnússon, Reykjamel 10, Mosfellsbæ, Kristinn Magnússon Michelsen, Austurströnd 6, Seltjarnarnesi, Kristján Kristjánsson, Furugerði 5, Reykjavík, Kristján Þ. Stephensen, Beykihlíð 9, Reykjavík, Kristófer Bjarnason, Þjóðbraut 1, Akranesi, Kvikmyndafélag Íslands, Bankastræti 11, Reykjavík, Lára Ágústa Gunnarsdóttir, Goðheimum 3, Reykjavík, Lárus Bjarnason, Miðtúni 13, Seyðisfirði, Laufey Steingrímsdóttir, Ásvallagötu 60, Reykjavík, Leifur Sveinsson, Tjarnargötu 36, Reykjavík, Lilja Dóra Gunnarsdóttir, Akurgerði 33, Reykjavík, Lovísa Jónsdóttir, Bjargartanga 10, Mosfellsbæ, Lýðræðissetrið ehf., Hringbraut 121, Reykjavík, Magnús Ægir Karlsson, Bæjargili 64, Garðabæ, Magnús Bjarnason, Urðarholti 1, Mosfellsbæ, Magnús E. Svavarsson, Víðihlíð 17, Sauðárkróki, Magnús Finnsson, Hraungerði 3, Akureyri, Magnús R. Jónsson, Eskiholti 15, Garðabæ, Magnús R. Magnússon, Tjarnarflöt 5, Garðabæ, Magnús Sigurðsson, Melabraut 23, Seltjarnarnesi, Magnús Tryggvason, Bleikjukvísl 4, Reykjavík, Margrét Árnadóttir, Geitlandi 3, Reykjavík, Margrét Guðmundsdóttir, Grasarima 9, Reykjavík, Margrét Gunnarsdóttir, Þinghólsbraut 62, Kópavogi, Margrét Helgadóttir, Kirkjusandi 3, Reykjavík, Margrét Loftsdóttir, Lautasmára 1, Kópavogi, Margrét Tryggvadóttir, Hvolsvegi 9, Hvolsvelli, Marinó H. Sveinsson, Tjarnarstíg 12, Seltjarnarnesi, Marteinn Þór Arnar, Fiskakvísl 26, Reykjavík, Oddur Sæmundsson, Stuðlaseli 12, Reykjavík, Ólafur Jón Einarsson, Sunnubraut 33, Kópavogi, Ólafur Kjartansson, Hólavallagötu 11, Reykjavík, Ólafur Sigurðsson, Kambavaði 1, Reykjavík, Ómar Þórðarson, Fellahvarfi 12, Kópavogi, Örn Ingólfsson, Bogahlíð 8, Reykjavík, Örn Johnson, Fellsási 9, Mosfellsbæ, Óskar J. Sandholt, Langholtsvegi 62, Reykjavík, Óttar Eggertsson, Súlugranda 16, Reykjavík, Pálína Árnadóttir, Geitlandi 3, Reykjavík, Páll Skúli Leifsson, Blytsvej 9, 2000 FRB, Danmörk, Páll Þór Elísson, Melgerði 13, Fjarðabyggð, Passamyndir ehf., Sundaborg 7, Reykjavík, Pétur Eggerz Pétursson, Keilufelli 47, Reykjavík, Pétur Pétursson, Baughóli 33, Húsavík, Ragnar Ólafsson, Hellulandi 14, Reykjavík, Ragnar Pétursson, Hraunvangi 3, Hafnarfirði, Ragnheiður Heiðreksdóttir, Beykihlíð 9, Reykjavík, Ragnheiður Hermannsdóttir, Tinnubergi 8, Hafnarfirði, Ragnheiður Torfadóttir, Ingólfsstræti 14, Reykjavík, Randver Ármannsson, Strandvegi 24, Garðabæ, Rannveig Guðmundsdóttir, Hálsaseli 50, Reykjavík, Ríkharður Jónsson, Heiðarbraut 53, Akranesi, Rohan Stefan Nandkisore, Víkurbakka 4, Reykjavík, Rúnar G. Sigmarsson, Brekkuseli 30, Reykjavík, Sæmundur Örn Sveinsson, Espigerði 14, Reykjavík, Sævar Brynjólfsson, Klapparstíg 5, Reykjavík, Sævar Óskarsson, Ásabraut 7, Grindavík, Sigríður Árnadóttir, Rafstöðvarvegi 23, Reykjavík, Sigríður Friðþjófsdóttir, Sóleyjarima 5, Reykjavík, Sigríður Jónsdóttir, Mánatúni 4, Reykjavík, Sigríður Stefánsdóttir, Brekkuvegi 5, Seyðisfirði, Sigrún J. Sveinbjörnsdóttir, Kringlubraut 8, Höfn, Sigrún L. Baldvinsdóttir, Brekkustíg 6a, Reykjavík, Sigrún Sigurbjörnsdóttir, Baughóli 33, Húsavík, Sigrún Steingrímsdóttir, Hagamel 38, Reykjavík, Sigtryggur Aðalbjarnarson, Skipholti 60, Reykjavík, Sigurbjörn Viðarsson, Laufásvegi 44, Reykjavík, Sigurður E. Marinósson, Lækjasmára 78, Kópavogi, Sigurður Kr. Jóhannesson, Laugarásvegi 2a, Reykjavík, Sigurður Oddsson, Selbrekku 5, Kópavogi, Sigurður Oddsson, Túngötu 8, Stöðvarfirði, Sigurður Þ. Sigurðsson, Túngötu 8, Stöðvarfirði, Sigurður Vilhelm Benediktsson, Dalskógum 11, Egilsstöðum, Sigurgeir Þorkelsson, Ásakór 7, Kópavogi, Skarphéðinn Lýðsson, Burknavöllum 17b, Hafnarfirði, Snæbjörn Gíslason, Hörðukór 5, Kópavogi, Snjólaug Sigurðardóttir, Klapparhlíð 51, Mosfellsbæ, Sólrún Sveinsdóttir, Fjallalind 15, Kópavogi, Sonja Jóhanna Kristjánsdóttir, Hrauntungu 99, Kópavogi, Stefán Guðmundsson, Borgarlandi 1b, Djúpavogi, Steinar Jónsson, Melseli 20, Reykjavík, Steingrímur Karl Teague, kt. 260983-5129, Steinunn Magnúsdóttir, Álfheimum 35, Reykjavík, Stuðlasel ehf., Blásölum 15, Kópavogi, Sturla Ómarsson, Blásölum 15, Kópavogi, Svandís Kristinsdóttir, Borgargörðum 3, Djúpavogi, Svavar B. Bjarnason, Grænlandsleið 40, Reykjavík, Svavar Benediktsson, Hrauntungu 99, Kópavogi, Sveinn Ívarsson ehf., Grundarhvarfi 9, Kópavogi, Sveinn Jónsson, Fjarðarbraut 25, Stöðvarfirði, Þóra Óskarsdóttir, Sæbraut 8, Seltjarnarnesi, Þorbergur Jóhannsson, Foldarsmára 13, Kópavogi, Þórdís Jónsdóttir, Stigahlíð 60, Reykjavík, Þórður Jónsson, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi, Þorgeir Pétursson, Sæviðarsundi 9, Reykjavík, Þorgerður Nielsen, Sjávargötu 23, Álftanesi, Þórhallur Vilmundarson, Ingólfsstræti 14, Reykjavík, Þorsteinn Jónasson, Orrahólum 7, Reykjavík, Þorsteinn Sigurbjörnsson, Múlasíðu 18a, Akureyri, Þorsteinn Skaftason, Ásvegi 14, Dalvík, Þorvarður Björn Jónsson, Austurgerði 2, Reykjavík, Þröstur Leó Stefánsson, Borgarlandi 1b, Djúpavogi, Þuríður Hermannsdóttir, Hátúni 8, Reykjavík, Þyri Jensdóttir, Furugrund 68, Kópavogi, Unnur Óskarsdóttir, Lækjasmára 2, Kópavogi, Valdimar Sigurjónsson, Dverghólum 22, Selfossi, Vilhjálmur H. Vilhjálmsson, Þinghólsbraut 62, Kópavogi, Violeta Calian, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi og Willard Fiske Ólason, Skipastíg 5, Grindavík. Stefnda er íslenska ríkið, Sölvhólsgötu, Reykjavík. Kröfur stefnenda í málinu eru eftirfarandi: Aðallega að viðurkennd verði sjálfskuldarábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnenda vegna þess mismunar sem var á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, kt. 600390-9969, við lokun markaða 3. október 2008 annars vegar og við uppgjör til hlutdeildarskírteinishafa þann 29. október 2008 hins vegar. Til vara að viðurkennd verði einföld ábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnenda vegna þess mismunar sem var á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, kt. 600390-9969, við lokun markaða 3. október 2008 annars vegar og við uppgjör til hlutdeildarskírteinishafa þann 29. október 2008 hins vegar. Til þrautavara að viðurkennd verði með dómi skaðabótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnenda vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, kt. 600390-9969, sem hlaust af setningu 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Til þrautaþrautavara að viðurkennd verði með dómi fébótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnenda vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, kt. 600390-9969, sem hlaust af setningu 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Í öllum tilvikum krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefnda þess jafnframt að stefnendum verði gert að greiða því málskostnað in solidum. I. A. Af hálfu stefnenda er til þess vísað að þeir hafi allir verið eigendur hlutdeildar­skírteina í peningamarkaðssjóði sem nefndur hafi verið Peningabréf Landsbankans ISK. Af hálfu starfsmanna Landsbankans hafi viðskiptavinir bankans verið hvattir til að fjárfesta í hlutdeildarskírteinum sem áhættulausum eða -litlum fjárfestingarkosti, jafnvel tryggari en innstæður þegar um stærri fjárhæðir væri að ræða, en með betri ávöxtun en hefðbundnir innstæðureikningar. Hafi flestir stefnenda staðið í þeirri trú að Peningabréf Landsbankans væru hefðbundnir innstæðureikningar, hávaxtareikningur. Er stefnendur hafi tekið ákvörðun um kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK hafi legið fyrir að innstæðureikningar nytu ábyrgðar sérstaks tryggingarsjóðs upp að jafnvirði 20.887 evra. Réttarstaða krafna í bú fjármálastofnana hafi hins vegar verið sú að kröfur vegna innstæðna og skuldabréfa, útgefnum af fjármálastofnunum, voru jafnréttháar, en sú réttarstaða hafi leitt af áratuga réttarframkvæmd á grundvelli almennra laga sem um málið giltu. Þrátt fyrir erfiða tíma á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og mikið umrót í kringum íslenskar fjármálastofnanir hafi verið jákvæð ávöxtun á Peningabréfum Landsbankans ISK upp á hvern dag. Út á það hafi bankinn gert og kynnt sjóðinn sem öruggan kost allt fram að hruni bankanna. B. Stefnendur segja íslenska ráðamenn hafa gengið langt við að fegra stöðu íslensku bankanna allt árið fyrir hrun þeirra. Yfirlýsingar þeirra rétt fyrir og við bankahrunið verði að skoða í því ljósi. Þannig hafi Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, sagt meðal annars á Viðskiptaþingi 13. febrúar 2008: Þrátt fyrir þessar jákvæðu niðurstöður og greinargerðir Fjármálaeftirlitsins, Moody‘s, Credit Sights og fleiri aðila gætir enn neikvæðrar umfjöllunar hjá einstaka greiningaraðilum og fjölmiðlum. Þar er iðulega farið með hreinar staðreyndavillur og lýsingar á stöðu íslenska hagkerfisins eru mjög ýktar. Það er áhyggjuefni að þessir aðilar skuli ekki taka tillit til þeirra ítarlegu upplýsinga sem öllum eru aðgengilegar og lýsa sterkri stöðu bankanna og ríkissjóðs. Hér virðast önnur öfl ráða ferðinni en leitin að sannleikanum. Til að mæta þessu er nauðsynlegt að allir snúi bökum saman og bregðist við. Ríkisstjórnin er reiðubúin til samstarfs við hin ýmsu samtök atvinnulífsins, hvort sem það er á vettvangi Viðskiptaráðsins, Samtaka fjármálafyrirtækja eða annarra samtaka, með það að meginmarkmiði að miðla upplýsingum og greiningum um íslenskt efnahags- og atvinnulíf til erlendra greiningaraðila, fjárfesta og fjölmiðla. Jafnframt munu ráðherrar áfram verða reiðubúnir að mæta ásamt fulltrúum atvinnulífsins á fundi erlendis til að gera grein fyrir stöðu íslensks efnahags- og atvinnulífs og leiðrétta þær rangfærslur sem kunna að vera á ferðinni. Í viðtali við sama ráðherra 9. apríl 2008 kveða stefnendur hafa verið eftir honum haft að sögusagnir um að ríkissjóður gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar væru „út í hött“. Í sama viðtali hefði ráðherrann fyrrverandi sagt íslensku bankana standa stöðuga. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, þá menntamálaráðherra, hafi 25. júlí 2008 sagt eftirfarandi, vegna gagnrýni Richard Thomas hjá bandaríska fjárfestingarbankanum Merryl Lynch á aðgerðarleysi íslenskra stjórnvalda: Ég er eiginlega alveg undrandi. Mér finnst þetta makalaus ummæli hjá svona virtum fjárfestingarbanka og ég velti því fyrir mér hvaða annarlegu sjónarmið búa þarna að baki því að þetta á ekki við nein rök að styðjast og ég spyr líka sem menntamálaráðherra, þarf þessi maður ekki á endurmenntun að halda?“ Þá hafi Björgvin G. Sigurðsson, þáverandi viðskiptaráðherra, og þar með ráðherra bankamála, oft farið mikinn í umfjöllun sinni um stöðu íslensku bankanna og útrásarmanna. Hinn 25. júlí 2007 hafi hann ritað á heimasíðu sína, undir fyrirsögninni Actavis-Qingdao og útrásin: Umbreyting íslensks atvinnulífs á undanförnum árum hefur meðal annars leitt til ævintýralegrar framrásar ýmiss konar alþjóðlegrar þjónustustarfsemi, þar á meðal fjármálaþjónustunnar sem enn æðir áfram nú síðast með kaupum Novators á Actavis. ... Kaup Novators á Actavis renna enn frekari stoðum undir útrásina. Stærstu viðskipti Íslandssögunnar og verða vonandi til þess að auka enn á styrk útrásarmanna til frekari landvinninga erlendis. Sami ráðherra hafi í Viðskiptablaðinu í desember 2007, sem borið hafi yfirskriftina „Sterk staða íslenskra banka“, meðal annars sagt: Þegar KB banki opnaði útibúið í Lúxemburg fyrir nokkrum árum óraði líklega engan fyrir því hve vel íslensku fjármálafyrirtækjunum ætti eftir að ganga við að hasla sér völl á erlendri grundu. Ævintýralega vel er kannski rétta orðið yfir það. Kraftur, kjarkur og góð þekking íslensku útrásarmannanna skilaði meiri árangri hraðar við fjárfestingar erlendis en hægt var að sjá fyrir og víkingurinn hefur vakið athygli á alþjóðavísu. ... – Auðvitað skortir ekki úrtölur eða þá sem telja sig knúna til að tala útrás og fjárfestingarævintýri Íslendinga erlendis niður. Þannig eru nú hlutirnir einu sinni og því er mikilvægt nú þegar hægir tímabundið á útrásinni vegna þrenginga á erlendum mörkuðum að halda frábærum árangri þessara flaggskipa atvinnulífs okkar ríkulega til haga. Þetta eru okkar voldugustu fyrirtæki og nokkrar af helstu undirstöðum efnahagskerfis okkar til lengri tíma litið. Þá hafi ráðherrann fyrrverandi ritað aðra grein í Viðskiptablaðið í mars 2008 sem borið hafi yfirskriftina „Peningamál og pólitískir vindar“. Þar hafi hann lagt sig fram um að færa rök fyrir sterkri stöðu bankanna. C. Stefnendur vísa til þess að mánudaginn 29. september 2008 hafi verið tilkynnt um kaup íslenska ríkisins á 75% hlut í Glitni. Vikuna 29. september til 3. október hafi innstæðueigendur og eigendur hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðum ókyrrst. Ráðamenn, líkt og starfsmenn fjármálastofnana, hafi lagt á það mikla áherslu að eignir nefndra aðila væru tryggar og að ríkið myndi sjá til þess að bæta tjón á sparnaði fólks ef svo ólíklega vildi til að einhver bankanna færi í þrot. Engu að síður hafi margir sparifjáreigendur tekið út innstæður sínar og innleyst hlutdeildarskírteini. Viðskiptum með peningamarkaðssjóði Glitnis hafi verið lokað mánudaginn 29. september en að kvöldi dags 30. september hafi stjórn Glitnis ákveðið að opna fyrir viðskipti í sjóðunum morguninn eftir, sem og að kaupa þau skuldabréf Stoða sem verið hafi í tveimur sjóðanna. Þessi viðskipti hafi verið tilkynnt forsætis- og fjármálaráðherra og notið blessunar þeirra. Glitnir hafi þannig tekið á sig tapið af bréfunum. Alla þessa viku hafi ráðamenn keppst við að róa reiðufjáreigendur og lýst því yfir að eignir þeirra í bönkunum væru öruggar. Hafi þáverandi forsætisráðherra og seðlabankastjóri báðir lýst því yfir í hádegisfréttum ríkisútvarpsins 3. október að sparnaður væri öruggur. Engin viðskipti hafi átt sér stað með hlutdeildarskírteini eftir föstudaginn 3. október 2008, þar sem lokað hafi verið fyrir slík viðskipti, en vikuna áður hafi um 80 milljarðar streymt úr Peningabréfum Landsbankans ISK vegna innlausna hlutdeildarskírteinishafa. Eftir hafi setið um 100 milljarðar. Að morgni mánudagsins 6. október 2008 hafi stjórn Landsvaka tekið þá ákvörðun að fresta tímabundið innlausnum hlutdeildarskírteina í ýmsa sjóði, þar á meðal Peningabréf Landsbankans ISK. Fyrir hádegi þann dag hafi birst formleg yfirlýsing ríkisstjórnar Íslands þar sem áréttaðar hafi verið fyrri yfirlýsingar ráðherra og fleiri ráðamanna um að innstæður í innlendum viðskiptabönkum og sparisjóðum og útibúum þeirra hér á landi yrðu tryggðar að fullu. Við lokun banka mánudaginn 6. október 2008 hafi forsætisráðherra ávarpað íslensku þjóðina í beinni sjónvarpsútsendingu. Þar hafi hann meðal annars sagt: Ég vil taka af öll tvímæli um að innstæður Íslendinga og séreignarsparnaður í íslensku bönkunum öllum er tryggur og ríkissjóður mun sjá til þess að slíkar inneignir skili sér til sparifjáreigenda að fullu. Um þetta þarf enginn að efast. Síðar þennan sama dag, eftir að bönkum hafði verið lokað, hafi ríkisstjórnin lagt fram frumvarp það er orðið hafi að lögum nr. 125/2008 aðfaranótt 7. október 2008 með staðfestingu forseta Íslands. Samhliða setningu laga nr. 125/2008 segja stefnendur ráðherra hafa lýst því yfir að innstæður í fjármálafyrirtækjum yrðu tryggðar að fullu. Þannig hafi forsætisráðherra meðal annars sagt við fyrstu umræðu frumvarps til laganna: Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um innstæðutryggingar og tryggingarkerfi. Þær felast m.a. í því að lagt er til að innstæður séu forgangskröfur við gjaldþrotaskipti. Það er mikilvægt atriði sem ekki hefur verið lögfest áður en er til að ítreka yfirlýsingar mínar og ríkisstjórnarinnar um að innstæður í íslenskum bönkum og sparisjóðum eru tryggðar og ef tryggingasjóður er ekki nægjanlega öflugur til að sinna þeim skyldum mun ríkissjóður gera það. Þetta vil ég ítreka hér. Þá hafi verið staðhæft á Alþingi að séreignarsparnaður, sem sparnaður í peningamarkaðssjóðum falli undir, yrði tryggður að fullu. Þannig hafi viðskiptaráðherra sagt við fyrstu umræðu frumvarps til ofangreindra laga: Ýmsu er ósvarað fyrir almenningi eins og hvað varðar innstæðutryggingarnar-margir spurðu sig í dag eftir flugufréttir um að innstæður barna undir 18 ára aldri, sem væru undir lögaldri, væru ekki tryggðar. Svarið við því er afdráttarlaust: Þær innstæður eru tryggðar. Allar innstæður á kennitölu eru tryggðar. Séreignarsparnaðurinn er tryggður og svo mætti lengi telja. Stefnendur kveða ekki verða séð að lagaheimild hafi staðið að baki tilvitnuðum ábyrgðaryfirlýsingum ráðherra. Lögum um tryggingavernd innstæðna hafi ekki verið breytt. Engin lög hafi verið sett sem heimili ríkisábyrgð á greiðslum Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, utan við sérlög um ábyrgð á láni sjóðsins frá breska og hollenska ríkinu, sbr. lög nr. 93/2009. Þau gildi ekki um innstæður á Íslandi. Stefnendur benda á að strax eftir gildistöku laga nr. 125/2008 og fyrir opnun banka þriðjudaginn 7. október 2008 hafi skilanefnd verið skipuð yfir Landsbanka Íslands og Nýi Landsbanki Íslands hf. tekið til starfa, sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008. Viðskipti með hlutdeildarskírteini hafi ekki verið opnuð að nýu og 17. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið beint þeim tilmælum til rekstrarfélags verðbréfasjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK að sjóðnum yrði slitið og gert upp við eigendur hlutdeildarskírteinishafa. Við uppgjör í lok október 2008 hafi einungis komið 68,6% af verðmætum við lokun markaða 3. október 2008 til greiðslu. Um ástæður lækkunar á verðmæti eigna stefnenda segi í bréfi NBI hf., dagsettu 10. desember 2008: Varðandi þá 31,2% lækkun sem varð á gengi sjóðsins við slit stöfuðu um ⅔ hlutar lækkunarinnar af lækkun á skuldabréfum íslensku viðskiptabankanna. Svo sem fram hefur komið áður vógu skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf. þungt í eignasafni sjóðsins eða um 30% af heildareignum, sem skýrir stærstan hluta þessarar lækkunar. Önnur lækkun stafaði af verðlækkun á skuldabréfum annarra fyrirtækja og fjárfestingafélaga. ... Neyðarlög voru boðuð af forsætisráðherra 6. október s.l. þar sem meðal markmiða var að verja innlendan hluta fjármálastarfseminnar í landinu og tryggja innlán á Íslandi umfram aðrar kröfur á bankana með því að gera innlán að forgangskröfum. Peningamarkaðssjóðurinn hafði að mjög miklu leyti fjárfest í skuldabréfum íslensku bankanna, sem voru fyrir lagasetninguna metin jafntrygg innlánum hjá þeim ef ekki er tekið tillit til þeirrar fjárhæðar sem tryggð var af Tryggingasjóði innstæðueigenda. Afgerandi hluti af tapi Peningamarkaðssjóða Landsbankans kemur til af þessum sökum. Stefnendur halda því fram að gagnvart þeim hafi setning laga nr. 125/2008 í reynd verið afturvirk. Eftir setningu laganna hafi ráðherrar farið að draga í land um það hversu tryggur sparnaður í peningamarkaðssjóðum væri. Þannig hafi þáverandi viðskiptaráðherra sagt á blaðamannafundi 8. október 2008 að verið væri að leita leiða til að koma að minnsta kosti hluta af peningamarkaðssjóðum bankanna í það form að fólk tapaði ekki á að eiga þar fé. Ekkert væri gefið um það fyrirfram að fólk væri að tapa aleigu sinni, svo sem margir hafi óttast. II. A. Stefnda kveðst mótmæla lýsingu stefnenda á málsatvikum í heild, en tekur þó fram að með ýmislegt sé þar rétt farið. Hins vegar sé annað þar sem sé rangt, byggt á misskilningi, eða hafi ekki bein tengsl við sakarefnið. Stefnda segir stefnendur halda því fram að íslensk stjórnvöld hafi látið sér ýmis hættumerki í léttu rúmi liggja og þau leitt áhyggjur af íslensku fjármálakerfi hjá sér. Þetta kveður stefnda rangt. Af hálfu stefnda er til þess vísað að íslenska bankakerfið hafi hrunið til grunna í október 2008. Beinan aðdraganda þess megi rekja til upphafs alþjóðlegrar fjármálakreppu á árinu 2007 vegna undirmálslána sem upprunnin hafi verið á bandaríska húsnæðislánamarkaðnum. Stefnda segir þrjá stærstu viðskiptabanka Íslands ekki hafa staðist hina alþjóðlegu lausafjárkreppu. Fall fjárfestingabankans Lehman-brothers um miðjan september 2008 hafi haft veruleg áhrif á lausa- og eiginfjárstöðu íslensku bankanna. Þeir hafi átt erfitt með að lagfæra lausafjárstöðu sína með sölu eigna vegna erfiðra markaðsaðstæðna og eftir að fjármögnunarvandræði Glitnis banka hf. hafi komist í hámæli í lok september hafi lánshæfismat íslensku bankanna og íslenska ríkisins lækkað. Bankarnir hafi verið mjög skuldsettir og háðir aðgangi að alþjóðlegum lánamörkuðum til endurfjármögnunar en á þessum tímapunkti hafi þeir markaðir nánast verið orðnir lokaðir. Segja megi að íslenskum bönkum og stjórnvöldum hafi verið nánast allar bjargir bannaðar á alþjóðlegum lánsfjármörkuðum. Um leið hafi gengi íslensku krónunnar hrunið. Íslenska hagkerfið hafi því samtímis glímt við lausafjárkreppu, ört lækkandi eignaverð, gjaldeyriskreppu og þá staðreynd að íslensku bankarnir stunduðu starfsemi sína víða um heim með tilheyrandi erfiðleikum við að sporna við hruni þeirra. Í lok september 2008 hafi úttektir hafist í stórum stíl af innstæðureikningum Landsbanka Íslands og Kaupþings í erlendum útibúum þeirra, svokölluðum Icesave og Kaupthing Edge reikningum. Nærri láti að á tímabilinu frá 29. september til 5. október 2008 hafi úttektir numið á milli 20-30% af heildarfjárhæð þessara innstæðna. Á Íslandi hafi einnig hafist stórfelldar úttektir úr viðskiptabönkunum. Til marks um það hafi peningamagn í umferð aukist úr 15 milljörðum í 35 milljarða á sama tímabili. Í uppsiglingu hafi því verið nokkurs konar áhlaup á íslensku bankana og ljóst að þeir myndu ekki geta staðið við skuldbindingar sínar gengi það eftir. Stærð bankanna hafi gert íslenska ríkinu algjörlega ókleift að veita nothæfan stuðning í formi eigin fjár eða lána. Ofan á þetta hafi gjaldeyriskreppan komið. Stefnda segir fyrstu dagana í október 2008 hafa verið gríðarlega hættu á því að greiðslukerfi landsins höktuðu eða stöðvuðust, en af því hefði hlotist gríðarlegt og óbætanlegt tjón fyrir íslenskt samfélag. Óvissa um aðgengi að innstæðum og um það að hve miklu leyti innstæður séu tryggðar myndi verulega hættu á því að einstaklingar og fyrirtæki taki alla sína peninga út úr öllum bönkum, en þess háttar „bankaáhlaup“ geti ekkert bankakerfi staðist. Allir íslenskir bankar hefðu líklega lent í greiðsluþroti ef einhverjar hindranir hefðu staðið í vegi fyrir úttekt peninga, millifærslum, greiðslu reikninga o.s.frv. Tjón allra kröfuhafa íslensku bankanna hefði orðið enn meira en það varð ef ekki hefði verið gripið til raunhæfra aðgerða. Þó svo ýmislegt hefði bent til þess að umskipti yrðu til hins verra hefði fáa órað fyrir því að atburðarásin yrði eins hröð og raun varð á, sbr. fundargerð stjórnar Landsbanka Íslands hf. frá fundi að kvöldi 6. október 2008: „... á morgun getur komið upp sú staða að ekki verði staðið við venjulegar greiðslur vegna takmarkaðra gjaldeyrisviðskipta“. Öllum sem að málum komu hafi verið ljóst að þetta mætti ekki gerast því ef svo færi blasti við algjört og skyndilegt hrun á Íslandi. Meginmarkmið stjórnvalda kveður stefnda hafa verið að koma í veg fyrir bankaáhlaup, hrun greiðslukerfa landsins og þá allsherjar upplausn sem af því hefði leitt. Við aðstæður sem hér hafi verið uppi sé grundvallaratriði að tryggja með öllum ráðum óhindraðan aðgang að innstæðum í bönkum svo áfram sé til dæmis hægt að kaupa nauðsynjavörur og greiða út laun. Forgangsatriði hafi því verið að halda uppi bankastarfsemi og tryggja með öllum ráðum aðgang fólks og fyrirtækja að innstæðum í bönkum. Ekki af þeirri ástæðu að það sparnaðarform væri betra en önnur heldur vegna þess allt hið raunverulega hagkerfi fari í gengum slíka reikninga. Ríkisstjórnin hafi því gefið út pólitíska yfirlýsingu 6. október 2008 um að allar innstæður í íslenskum bankaútibúum væru tryggðar. Eftir á að hyggja hafi hún verið mjög mikilvæg til að koma í veg fyrir frekara tjón en orðið var. B. Stefnda segir fjármálafyrirtækið Landsvaka hf. hafa stofnað fjárfestingarsjóð í janúar 1995 sem borið hafi heitið Peningabréf Landsbankans ISK. Sjóðurinn hafi verið svokallaður peningamarkaðssjóður. Landsvaki muni vera með starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða, en skv. lögum nr. 30/2003 sé rekstrarfélögum einum heimilt að starfrækja fjárfestingarsjóði. Rekstur slíkra sjóða sé undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Gildi afmarkaðar heimildir um útvistun tiltekinna verkefna rekstrarfélaga til þriðja aðila og hafi Landsvaki hf. nýtt sér heimild til útvistunar á markaðssetningu Peningabréfa Landsbankans ISK á grundvelli 18. gr. áðurnefndra laga til Landsbanka Íslands hf. Enn fremur hafi Landsbankinn haft með höndum vörslu fjármálagerninga sjóðsins á grundvelli samnings við Landsvaka, sbr. 20. gr. sömu laga. Rekstur sjóðsins, fjárfestingarákvarðanir og framkvæmd þeirra hafi alfarið verið í höndum Landsvaka hf. í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003, reglur sjóðsins, útboðslýsingu og eftirlit Fjármálaeftirlitsins. Í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003 kveður stefnda fyrrgreindan fjárfestingarsjóð hafa veitt viðtöku fjármunum frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar í samræmi við fjárfestingarstefnu sjóðsins. Eignum Peningamarkaðssjóðsins hafi verið haldið aðskildum frá eignum Landsbankans og rekstrarfélagsins og virði hans verið reiknað út frá metnu innlausnarvirði eigna sjóðsins á hverjum degi. Grundvallarreglan muni hafa verið sú að innlausn sjóðfélaga hafi verið heimil daglega, þó víkja hafi mátt frá henni undir sérstökum kringumstæðum. Fjárfestingarviðmið sjóðsins segir stefnda samkvæmt reglum hans hafa verið þriggja mánaða millibanka ávöxtun. Sjóðurinn hafi þannig stefnt að því að ná betri ávöxtun en sem næmi ávöxtun bankareikninga, með fjárfestingum í ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum veltryggðum verðbréfum, að mati stjórnar á hverjum tíma. Markmið sjóðsins hafi verið að skila jafnri og stöðugri ávöxtun sem væri betri en ávöxtun af innlánsreikningum banka og sparisjóða. Því markmiði hafi verið framfylgt í samræmi við markaðsaðstæður á hverjum tíma. Hafi sjóðnum gengið vel að ná þessu markmiði sínu og hafi meðalnafnávöxtun á ári verið 9,288% fram til október 2008. C. Samkvæmt framansögðu kveður stefnda neyðarlögin svokölluðu, nr. 125/2008, hafa verið svar við yfirvofandi neyð. Þó svo lokagerð þeirra hafi verið unnin á nokkrum sólarhringum hafi verið búið að undirbúa efni þeirra talsvert löngu áður. Ástæða þess að frumvarpið var ekki kynnt hefði verið sú að stjórnvöld óttuðust að það eitt að kynna tilvist þess myndi skapa ringulreið í því umhverfi tortryggni og glundroða sem haustið 2008 ríkti á bankamarkaði. Með neyðarlögunum hafi Fjármálaeftirlitinu verið heimilað að grípa til aðgerða lentu fjármálastofnanir í alvarlegum rekstrarerfiðleikum, ráðstafa skuldbindingum og eignum til annarra aðila gegn eðlilegu endurgjaldi og auk þess hafi fjármálaráðherra verið veitt heimild til að stofna nýja banka. Heimildir þessar hafi verið nauðsynlegar í því skyni að forða þeirri allsherjarhættu sem verið hafi á því að greiðslukerfi hryndu til grunna á Íslandi. Heimildirnar hafi þurft að vera mjög yfirgripsmiklar og skjótvirkar svo ná mætti tilgangi laganna. Hafi þess ekki verið langt að bíða að beita þurfti umræddum heimildum, en dagana 6.-8. október 2008 hafi stjórnir Glitnis, Kaupþings og Landsbanka Íslands leitað eftir því að stjórn Fjármálaeftirlitsins beitti heimildum skv. lögum nr. 125/2008 og tæki við stjórn bankanna. Þá þegar hafi verið ljóst að enginn banki hefði bolmagn til að taka við skuldbindingum gömlu bankanna og að stofna þyrfti nýja banka á þeirra grunni. Stefnda segir við mat á aðgerðum stjórnvalda verða að horfast í augu við þann efnahagslega veruleika sem við hafi blasað. Innstæðuskuldbindingar stóru viðskiptabankanna þriggja hafi numið ríflega 2.700 milljörðum króna, miðað við gengi íslensku krónunnar 6. október 2008. Til samanburðar hafi landsframleiðsla Íslands verið um 1.300 milljarðar árið 2007. Erlendar innstæðuskuldbindingar hafi numið jafngildi 1.550 milljarða króna, en allur gjaldeyrisvaraforði Seðlabanka Íslands hafi jafngilt 410 milljörðum. Allar skuldbindingar stóru bankanna þriggja hafi numið á milli 14.000-15.000 milljörðum króna, eða meira en tífaldri landsframleiðslu. Af þessu megi sjá að til að koma í veg fyrir efnahagslega upplausn á Íslandi hafi einungis verið takmörkuð úrræði í boði. Einnig verði að hafa í huga að íslenska bankahrunið hafi verið af áður óþekktri stærðargráðu. Um hafi verið að ræða þrjú langstærstu fyrirtæki landsins, hvort sem litið hafi verið til veltu, stærðar á hlutabréfamarkaði eða markaðshlutdeildar. Þeir hafi jafnframt verið nánast allt bankakerfið. Kerfishrun sem þetta hafi ekki orðið í sambærilegum hagkerfum. Hafi allar aðgerðir stjórnvalda miðað að því að grípa til raunhæfra úrræða sem ná myndu nauðsynlegum markmiðum, en samtímis að tryggja fjárhagslegt uppgjör til handa kröfuhöfum gömlu bankanna. D. Í lok september 2008 kveður stefnda Fjármálaeftirlitinu hafa verið ljóst að alvarleg hætta væri á að Glitnir kæmist í lausafjárþrot. Mánudaginn 6. október 2008 hafi borist upplýsingar frá Landsbankanum um að hann kynni að vanefna skyldur sínar daginn eftir. Heimildum neyðarlaganna hafi því verið beitt gagnvart Landsbankanum aðfaranótt 7. október 2008 og skilanefnd skipuð fyrir bankann. Morguninn eftir hafi breska þingið samþykkt tillögu breska fjármálaráðuneytisins um að beita svokölluðum hryðjuverkalögum og kyrrsetja allar eignir sem tengst hafi starfsemi Landsbankans, hvort sem þær eignir væru í eigu bankans eða annarra. Í millitíðinni hefðu stjórnendur Glitnis banka hf. sett fram ósk þess efnis að Fjármálaeftirlitið gripi til aðgerða samkvæmt neyðarlögunum sökum þess að önnur úrræði væru bankanum ekki tæk. Glitni hafi því verið skipuð skilanefnd 7. október. Síðla dags 8. október hafi Fjármálaeftirlitinu síðan borist bréf frá stjórnendum Kaupþings banka hf. þar sem óskað hefði verið eftir því að heimildum laga nr. 125/2008 yrði beitt gagnvart bankanum. Hafi það verið gert samdægurs og skilanefnd skipuð. Er hér var komið sögu segir stefnda hafa verið orðið ljóst að allir íslensku bankarnir væru komnir í rekstrarþrot og að yfir vofði algjört bankahrun. Jafnframt hafi verið alveg skýrt að starfsemi bankanna erlendis væri í uppnámi og kyrrsettu yfirvöld í hverju landinu á fætur öðru eignir eða mæltu fyrir um fullnustuaðgerðir. Hafi íslensk stjórnvöld engin tök haft á þeirri ógnvænlegu framvindu mála sem orðið hafi. Við hafi blasað neyðarástand, hugsanleg lokun banka um ófyrirsjáanlegan tíma með tilheyrandi afleiðingum fyrir atvinnulífið og heimilin í landinu. Aðgerðir Fjármálaeftirlitsins hafi tekið mið af þessari stöðu. Ákveðið hafi verið að vel athuguðu máli að ráðstafa innstæðuskuldbindingum bankanna í útibúum þeirra á Íslandi til nýrra lögaðila og þannig verið tryggt að viðskiptamenn gætu áfram haft aðgang að fjármunum sínum og bankarnir gegnt grundvallarhlutverki sínu við greiðslumiðlun. Jafnframt hafi verið ákveðið að flytja innlendar eignir bankanna, einkum útlán sömu útibúa og höfuðstöðva bankanna á Íslandi til hinna nýju banka. Með því hefði verið tryggð áframhaldandi þjónusta við lántakendur og einnig skyldu nýju bankarnir greiða þeim gömlu sannvirði fyrir þær eignir sem umrædd útlán séu, svo sem nánar greini í ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins. Ákvarðanir um flutning útlána og innlána hafi verið teknar 9. október 2008 í tilviki Landsbankans, 14. október hjá Glitni banka hf. og 22. október hjá Kaupþingi banka hf. Með aðgerðum Fjármálaeftirlitsins hafi tekist að flytja innstæður og yfirdráttarskuldir án hnökra yfir í nýju bankana sem íslenska ríkið hafi tekið að sér að fjármagna. Meginhluti eigna og skuldbindinga hinna gömlu banka hafi hins vegar orðið eftir í þeim, en bankarnir séu nú í slitaferli í samræmi við lög nr. 44/2009. E. Stefnda vísar til þess að þar sem fjármálamarkaðir hafi verið í miklu uppnámi haustið 2008 hafi sú ákvörðun verið tekin að morgni mánudagsins 6. október, með hagsmuni sjóðfélaga í huga, að loka fyrir innlausnir í öllum sjóðum Landsvaka hf. Samhliða hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun að lokað yrði fyrir viðskipti í Kauphöll Íslands með öll verðbréf útgefin af Landsbanka, Glitni, Kaupþingi, SPRON, Exista og Straumi. Síðar sama dag hafi forsætisráðherra ávarpað íslensku þjóðina í beinni útsendingu og gert grein fyrir því að staða íslensks efnahagslífs væri grafalvarleg og mikil hætta á ferðum. Boðaði ráðherrann setningu neyðarlaga sem hefðu það að markmiði að verja innlendan hluta fjármálastarfsemi í landinu og tryggja innlán á Íslandi umfram aðrar kröfur á bankana. Til að ná því markmiði hefðu innlán verið gerð að forgangskröfum við gjaldþrot fjármálafyrirtækja. Lagasetning þessi hefði verið mikið áfall fyrir Peningamarkaðssjóð Landsbankans ISK sem mikið hafði fjárfest í skuldabréfum íslensku bankanna, sem fyrir lagasetninguna hafi verið jafntrygg innlánum hjá bönkunum, að því undanskildu að tiltekin fjárhæð innlána hafi verið tryggð af Tryggingarsjóði innstæðueigenda. Lagasetningin hafi haft í för með sér að innlán voru sett fram fyrir kröfur Peningamarkaðssjóðsins á bankana og hún þannig veruleg rýrt verðmæti eigna sjóðsins. Atburðarás næstu daga segir stefnda hafa verið hraða. Íslensku bankarnir hafi fallið einn af öðrum og Fjármálaeftirlitið tekið yfir stjórn þeirra með skipun skilanefnda. Atburðir þessir hafi bæði verið óvæntir og ófyrirséðir. Bresk stjórnvöld hafi gripið til áður óþekktra aðferða gagnvart Landsbankanum, íslenskum stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands og lýst yfir beitingu hryðjuverkalaga gegn þessum aðilum. Ennfremur hafi bresk stjórnvöld tekið yfir starfsemi Kaupþings, Singer&Friedlander í Bretlandi. Aðgerðin hafi leitt til þess að Landsbankinn og Kaupþing banki misstu allt lánstraust erlendis og lán voru gjaldfelld gagnvart þeim sem aftur hafi leitt til þess að bankarnir gátu ekki haldið starfsemi sinni áfram. Strax og ofangreint lá fyrir kveður stefnda á vegum Landsvaka hf. hafa verið farið í mikla vinnu við að reyna að tryggja hlutskipti hlutdeildarskírteinishafa með því að reyna að tryggja peningamarkaðssjóðum fullt virði bankaskuldabréfanna. Viðræður hafi átt sér stað við ráðherra, Fjármálaeftirlitið og aðra hagsmunaaðila um tillögu til lausnar. Á endanum hafi niðurstaðan orðið sú að Fjármálaeftirlitið beindi þeim tilmælum til rekstrarfélaga peningamarkaðssjóða 17. október 2008 að sjóðunum yrði slitið og hlutdeildarskírteinishöfum greitt út laust fé í formi innlána. Landsvaki hafi orðið við þessum tilmælum og tekið ákvörðun um að selja eignir sjóðsins og leggja inn á innlánsreikninga í nafni hlutdeildarskírteinishafa. Niðurstaðan hafi orðið sú að verðmæti sjóðsins við slit hafi numið 68,8% af verðmæti hans miðað við síðasta skráða gengi. III. A. Um tjón sitt vísa stefnendur til þess að þeir hafi átt hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbanka Íslands ISK. Sá sjóður hafi átt umtalsverðar skuldabréfakröfur á fjármálafyrirtæki, kröfur sem fyrir setningu laga nr. 125/2008 hafi verið jafnréttháar og innstæður við skipti á þrotabúi fjármálafyrirtækja, en orðið réttlægri með lagasetningunni og fengjust þá aðeins greiddar að innstæður hefðu að fullu verið greiddar. Áhrif lagasetningarinnar hafi því falið í sér að hlutdeildarskírteini í eigu stefnenda misstu umtalsverðan hluta af verðgildi sínu. Stefnendur segja tjón sitt liggja fyrir. Tjónið felist í því að hlutdeildarskírteini þeirra hafi verið metin 68,8% af skráðu verðgildi þeirra síðasta opna markaðsdag hjá Kauphöll Íslands. Í aðalkröfu stefnenda sé á því byggt að krafa stefnenda á stefnda nemi þessum mismun, eða 31,2% af skráðu verðgildi hlutdeildarskírteina 3. október 2008. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnenda segja þeir á þessu stigi ekki unnt að fullyrða að allt tjón stefnenda sé á ábyrgð stefnda. Þannig leiði einföld ábyrgð til þess að fyrst þurfi að fullreyna innheimtu á hendur aðalskuldurum, sbr. varakröfu stefnenda. Þá megi vera að allt tjón stefnenda sé ekki tilkomið vegna setningar 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008, sbr. þrautavara- og þrautaþrautavarakröfur stefnenda. Aðrar ástæður geti skýrt hluta af tjóni stefnenda. Af þessum sökum sé stefnendum nauðsyn að tryggja viðurkenningu fyrir bótaskyldu ríkisins, jafnvel þótt enn eigi eftir að leiða í ljós nákvæmlega hve mikinn hluta tjóns stefnenda megi rekja til lagasetningarinnar. Þá byggja stefnendur á því að lagasetningin hafi þegar valdið þeim tjóni þó svo að fjármálafyrirtæki hafi ekki enn verið úrskurðuð gjaldþrota þar sem lagasetningin hafi þegar haft áhrif á mat á fjármálagerningum sem stofnað hafi verið til fyrir lagasetninguna, en misstu verðgildi sitt við hana. Stefnendur hafi orðið að sæta slitum á Peningabréfum Landsbankans ISK og sitji þannig uppi með óafturkræft tjón á verðmæti hlutdeildarskírteina sinna. Endanleg fjárhæð kröfu stefnenda á hendur íslenska ríkinu vegna vara-, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu komi í ljós þegar bú fjármálafyrirtækjanna hafi verið gerð upp. B. Stefnendur reisa kröfur sínar á því að þáverandi forsætis- og viðskiptaráðherra hafi með yfirlýsingum þess efnis að íslenska ríkið myndi tryggja að séreignar­sparnaður skilaði sér til eigenda skuldbundið stefnda til að tryggja að fullu skil innstæðna og séreignarsparnaðar. Umræddar yfirlýsingar ráðherranna verði ekki skildar öðruvísi en sem loforð um greiðslur úr ríkissjóði, fengju þegnar landsins séreignarsparnað sinn ekki bættan frá viðkomandi fjármálastofnun eða tryggingarsjóði. Skv. 14. gr. stjórnarskrárinnar beri ráðherrar ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Yfirlýsingar ráðherra séu því skuldbindandi fyrir ríkissjóð. Þá sé ljóst af ákvæðum laga nr. 4/1963 um ráðherraábyrgð að ráðherra geti bakað ríkissjóði tjón með yfirlýsingum, jafnvel þó svo talið verði að skipa hafi átt viðkomandi málefni með lögum. Stefnendur kveða forsætis- og viðskiptaráðherra hvorn um sig hafa skuldbundið stefnda með yfirlýsingum sínum og að ráðherrarnir hafi haft til þess umboð, sbr. til dæmis 10. gr. laga nr. 7/1936. Engin lagaheimild hafi verið til staðar fyrir ábyrgðar­yfirlýsingum ráðherranna, en með breytingu á reglum um forgangsröð krafna í þrotabú fjármálafyrirtækja, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008, hafi ríkisvaldið nýtt löggjafarheimild sína til að haga málum þannig að ábyrgðarskuldbindingar á grundvelli yfirlýsinga ráðherra féllu ekki á ríkissjóð, heldur aðra kröfuhafa fjármálastofnana. Í málinu segjast stefnendur aðallega byggja á því að ábyrgðaryfirlýsingar ráðherra hafi falið í sér sjálfskuldarábyrgð stefnda. Stefnendum hafi verið lofað að tryggt yrði að innstæður og séreignarsparnaður yrði til ráðstöfunar þrátt fyrir greiðsluþrot bankanna og að eigendur þyrftu ekki að bíða eftir uppgjöri á þrotabúum fjármálastofnana til að geta nýtt sér fjármuni sína. Að sögn stefnenda er málatilbúnaður þeirra á því reistur að eign þeirra í hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK falli undir hugtakið séreignarsparnaður. Ráðherrarnir hafi sjálfir talið svo vera og jafnframt hafi þeim mátt vera ljóst að stefnendur álitu að með hugtakinu séreignarsparnaður væri verið að vísa til sparnaðar eins og Peningabréfa Landsbankans ISK. Umrætt hugtak sé einungis að finna í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. til dæmis 5., 9. og 10. gr. Þar sé hugtakið notað jöfnum höndum með hugtakinu viðbótartryggingarvernd og vísi til þess hluta lífeyrissparnaðar sem einstaklingar geti sjálfir stýrt fjárfestingarstefnu sinni, þó þannig að samrýmist grein 36 a. í lögunum. Stefnendur segja það leiða af samhenginu að augljóst sé að hvorki forsætis- né viðskiptaráðherra hafi verið að tala um innstæður þegar þeir nefndu séreignarsparnað. Þeir hafi verið að ræða um eitthvað annað. Jafnljóst sé að ráðherrarnir hafi ekki verið að vísa til séreignarsparnaðar þar sem fjárfest var í hlutabréfum. Þá leiði af framansögðu og efni 36. gr. a. laga nr. 129/1997 að notkun ráðherra á hugtakinu séreignarsparnaður hafi ekki náð til viðbótar­tryggingar­verndar skv. lögum nr. 129/1997, en í 36. gr. a. sé ráð fyrir því gert að viðbótartryggingarvernd fjárfesti fyrir allt að 70% í hlutabréfum fyrirtækja og 10% í afleiðusamningum. Nærtækast sé því að ætla að með séreignarsparnaði hafi ráðherrarnir verið að vísa til þeirra sem fjárfest hafi í áhættuminnstu peningamarkaðsskjölum sem völ var á. Þannig hafi áhætta þeirra sem settu sparnað sinn í Peningabréf Landsbankans ISK verið metin 1 á skalanum 1-7 þar sem 1 hafi táknað áhættuminnstu leiðina. Skýringarkostur þessi verði enn nærtækari þegar litið sé til eðlis séreignarsparnaðar sem stefnendur hafi fest í Peningabréfum Landsbankans ISK. Skv. 6. gr. reglna sjóðsins skyldi einungis fjárfest í verðbréfum og öðrum kröfum með ríkisábyrgð, verðbréfum og öðrum kröfum með ábyrgð sveitarfélaga, bankavíxlum, peningamarkaðsskjölum, innlánum, skuldabréfum fjármálafyrirtækja og öðrum skuldabréfum. Óheimilt hafi verið að fjárfesta í hlutabréfum og gerð afleiðusamninga einungis verið heimil til að minnka áhættu, til dæmis vegna gengisþróunar. C. Í varakröfu sinni segja stefnendur felast, að verði ekki fallist á að ábyrgðaryfirlýsingar ráðherra hafi falið í sér sjálfskuldarábyrgð, þá hafi falist í þeim einföld ábyrgð. Einkenni slíkrar ábyrgðar sé að greiðsluskylda verði ekki virk fyrr en sýnt hafi verið fram á að aðalskuldari sé ófær um að efna skyldu sína. Að öðru leyti vísa stefnendur til stuðnings varakröfu sinni til sömu málsástæðna og að framan eru raktar til stuðnings aðalkröfu. D. Þrautavarakröfu sína reisa stefnendur á því að stefnda beri skaðabótaábyrgð á tjóni þeirra. Stefnendur byggi á ólögfestum meginreglum skaðabótaréttarins, svo sem sakarreglunni og reglum um vinnuveitandaábyrgð stefnda. Segja stefnendur sakarregluna ná yfir háttsemi einstaklinga sem stefnda beri ábyrgð á samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Stefnendur leggi til grundvallar umræddri kröfu sinni að með sakarreglunni sé átt við þau tilvik er maður beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann valdi með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans og raski hagsmunum sem verndaðir séu með skaðabótareglum. Stefnendur byggja á því að legið hafi fyrir, eða að liggja hafi átt fyrir, við setningu 6. gr. laga nr. 125/2008, sú augljósa afleiðing að löggjöfin myndi valda eigendum skuldabréfa á fjármálastofnanir umtalsverðu tjóni. Lögin hafi breytt réttarstöðu og þar með verðmæti eigna Peningabréfa Landsbankans ISK eftir að lokað hafði verið fyrir á viðskipti með hlutdeildarskírteini í þeim sjóði. Um meðvitaða ákvörðun hafi verið að ræða þar sem ætlunin hafi verið að vernda hagsmuni innstæðueigenda á kostnað skuldabréfaeigenda og annarra almennra kröfuhafa. Ekki hafi verið sýnt fram á að slík mismunun hafi verið nauðsynleg eða yfir höfuð réttlætanleg. Verði talið að ábyrgðaryfirlýsingar forsætis- og viðskiptaráðherra hafi ekki skuldbundið stefnda sem slíkar byggja stefnendur á því að með þeim hafi ráðherrarnir skapað sér skaðabótaábyrgð sem stefnda beri ábyrgð á sem vinnuveitandi þeirra. Yfirlýsingar ráðherra og fleiri þess efnis að eigendur innstæðna og séreignarsparnaðar þyrftu ekki að óttast um eigur sínar hafi skapað væntingar af hálfu stefnenda sem síðan hafi ekki staðist. Það hafi beinlínis verið tilgangur yfirlýsinganna að skapa þessar væntingar um öryggi í því skyni að koma í veg fyrir úttektir peninga og innlausnir hlutdeildarskírteina. Væntingar þessar hafi verið um sama öryggi og innstæðueigendur og með setningu 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi verið brotið á rétti stefnenda með því að gengið hafi verið gegn réttmætum væntingum þeirra. Þá byggja stefnendur og á því að stefnda hafi með saknæmum hætti gengið gegn meginreglu réttarríkisins um fyrirsjáanleika laga. Stefnendum hafi ekki gefist tóm til að selja hlutdeildarskírteini eftir að tillaga kom fram um að breyta réttarstöðu helstu eigna Peningabréfa Landsbankans ISK þar sem viðskiptum með hlutdeildarskírteini hafi verið lokað áður en tillagan kom fram og aldrei verið opnað fyrir þau aftur. Sjóðsstjóra Peningabréfa Landsbankans ISK hafi þannig ekkert tóm gefist til að breyta eignasamsetningu sjóðsins eftir setningu laga nr. 125/2008, þar sem ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um að skipa Landsbanka Íslands skilanefnd hafi verið tekin fyrir opnun næsta bankadags eftir setningu laganna, eða að morgni 7. október 2008. Setning laganna hafi því verst komið við starfsemi Landsbanka Íslands og þar með viðskiptavini hans. Peningamarkaðssjóðir hafi setið eftir með eignir sem valdar hafi verið saman í þágildandi lagaumhverfi og ekkert svigrúm hefði myndast til að breyta eignasamsetningunni. Segja stefnendur umrædda lagasetningu og áhrif hennar á eignir hlutdeildarskírteinishafa Peningabréfa Landsbankans ISK hafa brotið gegn einni af grunnreglum réttarríkisins um fyrirsjáanleika laga, en sú regla birtist meðal annars í 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar og hana megi einnig leiða af ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnendur reisa kröfur sínar einnig á því að löggjafarvald stefnda hafi verið misnotað í þeim tilgangi að fella skuldbindingar, sem fólust í ábyrgðaryfirlýsingum forsætis- og viðskiptaráðherra á almenna kröfuhafa fjármálastofnana í stað stefnda sjálfs. Yfirlýsingarnar hafi miðað að því að koma í veg fyrir úttektir innstæðna og innlausn hlutdeildarskírteina. Þær hafi leitt til þess að stefnda tók á sig ábyrgð umfram þá lagaskyldu sem leitt hafi af ákvæðum laga nr. 98/19999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Yfirlýsingarnar hefðu að óbreyttu átt að leiða til þess að á stefnda myndi falla allt sem sjóðir samkvæmt lögum nr. 98/1999 stæðu ekki undir og sem ekki fengist til almennra kröfuhafa við skipti á búum fjármálafyrirtækja. Af hálfu stefnda hafi hins vegar verið leitast við að komast undan þeim eðlilegu áhrifum ábyrgðarloforða ráðamanna með því að lögfesta ákvæði um breytta réttarstöðu innstæðukrafna í þrotabú fjármálafyrirtækja. Með þeirri lagasetningu hafi verið leitast við að tryggja að innstæðueigendur fengju allt sitt greitt frá viðkomandi fjármálastofnun, áður en til skoðunar kæmi hvað greiða ætti almennum kröfuhöfum. Lagasetningin hafi haft þann tilgang að takmarka ábyrgð stefnda á kostnað almennra kröfuhafa í bú fjármálastofnana. Telji stefnendur það grófa misnotkun valdhafa á löggjafarvaldi að nota það gagngert til að færa skuldbindingar að einkarétti, sem að óbreyttu hefðu hvílt á honum vegna eigin loforða, yfir á hóp almennra kröfuhafa fjármálastofnana. Halda stefnendur því fram að stefnda hefði í langan tíma verið ljóst að íslensk löggjöf væri ekki í stakk búin fyrir stóráföll á þessu sviði og ríkinu því lengi verið ljóst til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa, þróuðust mál á versta veg. Þannig hefði legið fyrir að auka þyrfti valdheimildir Fjármálaeftirlitsins og breyta reglum um tryggingarsjóð þegar árið 2001. Þá hafi fyrr á árinu 2008, og jafnvel á árinu 2007, verið gerðar viðbragðsáætlanir af hálfu stjórnvalda sem leitt hafi í ljós að auka þyrfti öryggi og tryggingu innstæðueigenda til að koma í veg fyrir áhlaup á banka á viðkvæmum tímum. Það hversu seint þetta var gert hafi komið í veg fyrir að jafnræði ríkti og gerði stefnendum þannig ómögulegt að endurskoða samsetningu sparnaðar síns. Í málinu byggja stefnendur jafnframt á því að löggjafarvald stefnda hafi verið misnotað svo að gegn jafnræðissjónarmiðum gangi sem meðal annars séu vernduð í 65. gr. stjórnarskrárinnar. Lög nr. 125/2008 hafi verið staðfest aðfaranótt 7. október 2008 og fyrir opnun banka þann dag hafi Fjármálaeftirlitið yfirtekið starfsemi Landsbanka Íslands. Sá banki hafi þannig verið eina fjármálastofnunin sem ekkert starfaði með hefðbundnum hætti eftir gildistöku laganna fyrir yfirtöku af hálfu Fjármálaeftirlitsins. Glitnir hafi verið yfirtekinn degi síðar, eða 8. október 2008, og Kaupþing banki 9. október 2008. Sjóðsstjórum hjá síðastnefndum tveimur fjármálastofnunum hafi þannig gefist tóm til að breyta eignasamsetningu peningamarkaðssjóða sinna eftir setningu laganna. Setning þeirra og framkvæmd hafi þannig í reynd mismunað eigendum hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðum stóru bankanna þriggja. Telja stefnendur ójafnræði þetta skýra þann mun sem reynst hefði vera á tjóni eigenda hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðum. Þannig hafi útgreiðsluhlutfall Peningabréfa Landsbankans ISK verið 68,8%, en 85,12 % í Sjóði 9 hjá Glitni. Hjá Kaupþingi hafi Skammtímasjóður verið gerður upp á 75,1% og Peningamarkaðssjóður á 85,3%. Verði talið að neyðarréttarsjónarmið hafi réttlætt setningu 6. gr. laga nr. 125/2008 byggja stefnendur á því að eftir sem áður verði að bæta þeim tjón þeirra. Segja stefnendur neyðarréttarbótareglur leiða til þeirrar niðurstöðu að bæta eigi eigendum þeirra hagsmuna, sem fórnað sé, tjón sitt. Stefnda hafi metið það svo að mikilvægara væri fyrir íslenska þjóð að innstæðueigendur héldu eigum sínum við þrot bankanna en að farið væri að gildandi lögum. Jafnframt að hagsmunir innstæðueigenda og traust á lágmarksöryggi fjármálakerfisins væri mikilvægara en hagsmunir annarra almennra kröfuhafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Enn fremur að það hefði reynst dýrkeyptara fyrir íslenska þjóð ef almennar gjaldþrotareglur hefðu gilt með tilheyrandi áhlaupi á bankana. Verði fallist á lögmæti framangreinds hagsmunamats, og þar af leiðandi lögmæti hinnar umdeildu lagasetningar, segja stefnendur eftir standa þá almennu reglu að bæta verði eiganda hinna minni hagsmuna tjón hans, að ákveðnum skilyrðum fullnægðum. Í því tilviki sem hér um ræði teljist stefnda bæði sá aðili sem neyðarrétti beitti og sá sem beri bótaábyrgðina. Samkvæmt áðursögðu hafi neyðarréttinum verið beitt með yfirlýsingum ráðamanna og setningu laga nr. 125/2008. Þær athafnir hafi verið á ábyrgð stefnda. Halda megi því fram að eigendur innstæðna hafi hagnast til samans jafn mikið og tjón annarra almennra kröfuhafa hafi orðið við að neyðarrétti var beitt. Hinir miklu hagsmunir þjóðarbúsins af virkni greiðslukerfisins og áframhaldandi innlendri starfsemi séu hins vegar almenns eðlis. Ómögulegt sé fyrir stefnendur að sýna fram á hversu mikið hver innstæðueigandi hafi fengið í sinn hlut á kostnað almennra kröfuhafa. Líkt og ábyrgð stefnda á innstæðum hefði átt að lenda á stefnda sé á því byggt að stefnda skuli teljast sá aðili sem ávinninginn hlaut af beitingu neyðarréttarins. Eðlilegt sé því, þegar af þessari ástæðu, að stefnda beri bótaábyrgðina. Enn fremur sé eðlilegt að stefnda bæti stefnendum tjón sitt með sömu rökum og stefnda bæti til dæmis tjón landeiganda við eignarnám vegna vegalagningar í almannaþágu. Verndarandlagið hafi einnig verið ríkir almannahagsmunir sem stefnda beri ábyrgð á gagnvart eigendum hinna minni hagsmuna. Ef ekki verði fallist á framangreind sjónarmið kveðast stefnendur byggja á því að í lögfestingu 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi falist ólögmæt bótalaus eignaupptaka. Færsla innstæðna framar í kröfuröð fjármálafyrirtækja, eftir að starfsemi viðkomandi fjármálafyrirtækis hafði verið hætt, sé ekkert annað en upptaka eigna frá öðrum almennum kröfuhöfum. Eignaupptaka hafi verið talin heimil í tengslum við refsiverða háttsemi og sé sú krafa gerð að slík upptaka eigi sér skýra lagastoð. Svo hafi ekki verið þegar ákvörðun hafi verið tekin um umrædda eignaskerðingu af ráðamönnum stefnda. Vísa stefnendur til þess að þegar eignaskerðing eigi sér stað með lagasetningu sé lagt á það mat hvort um almenna eignaskerðingu sé að ræða, sem þeir er fyrir henni verði þurfi að þola bótalaust, eða skerðingu sem feli í sér bótaskylda töku eigna, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað það varði vísist til umfjöllunar um þrautaþrauta­varakröfu hér á eftir. E. Þrautaþrauta­varakröfu sína segja stefnendur byggja á því að stefnda beri fébótaábyrgð á tjóni stefnenda, jafnvel þótt ábyrgð samkvæmt fyrri kröfum og málsástæðum verði hafnað. Halda stefnendur því fram að 6. gr. laga nr. 125/2008 sé ekki gild réttarheimild. Setning laga sem gangi gegn kröfunni um fyrirsjáanleika laga fullnægi ekki meginreglum íslenskrar stjórnskipunar og teljist því, þegar af þeirri ástæðu, ekki gild réttarheimild. Þar sem uppgjör og slit hafi farið fram á sjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK miðað við umrædda löggjöf sé tjónið orðið óafturkræft af hálfu stefnenda og á því beri stefnda fébótaábyrgð, óháð saknæmissjónarmiðum. Skv. 1. málslið 26. gr. stjórnarskrárinnar öðlist lög gildi við staðfestingu forseta lýðveldisins. Á því sé byggt af hálfu stefnenda að slík staðfesting hafi fyrst fengist kl. 01:30 aðfaranótt þriðjudagsins 7. október 2008. Skv. 1. málslið 27. gr. stjórnarskrár­innar skuli birta lög og öðlist lög ekki gildi fyrr en þau hafi verið birt, sbr. og 8. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Lagaákvæði sem gegn þessu stjórnarskrárákvæði gangi verði að virða að vettugi. Lög nr. 125/2008 hafi því ekki öðlast gildi fyrr en næsta virka dag eftir birtingu, enda sé enginn tími tilgreindur á birtingu laganna, einungis dagsetningin 7. október 2008. Útgáfudagur laganna hafi verið 7. október 2008 og þau því ekki öðlast gildi fyrr en 8. október 2008. Þá þegar hafi stjórnvöld verið búin að taka yfir rekstur Landsbanka Íslands hf. og dótturfyrirtækja, þar á meðal Landsvaka hf., sem meðal annars hafi annast rekstur Peningabréfa Landsbankans ISK. Þannig hafi verið komið í veg fyrir að bankanum tækist að bregðast við umræddri 6. gr. og því hafi tjón stefnenda og annarra hlutdeildarskírteinishafa í Peningabréfum Landsbankans ISK orðið meira en tjón þeirra sem í sambærilegri stöðu voru gagnvart Glitni og Kaupþingi. Þegar lögin loks öðluðust gildi hafi tjónið því verið orðið staðreynd og eftirfarandi gildistaka laganna geti ekki orðið til þess að girða fyrir fébótaábyrgð stefnda. Stefnendur byggja enn fremur á því að í raun hafi verið um eignarnám að ræða gagnvart stefnendum og öðrum almennum kröfuhöfum fjármálafyrirtækjanna. Ekki verði séð að almannaþörf hafi krafist þessarar sértæku og afturvirku lagasetningar og því hafi hún sem slík ekki staðist ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sem búið sé að slíta Peningabréfum Landsbankans ISK dugi ekki fyrir stefnendur að fá viðurkenningu á því að lögin gangi gegn stjórnarskrá, heldur verði að fá viðurkenningu á ábyrgð stefnda á þeim hluta tjónsins sem verði rakinn til lækkunar á útgreiðslu vegna breytinga á verðmæti krafna sem breyst hafi úr hliðstæðum kröfum við peningainnstæður í eftirstæðar. Verði það niðurstaða dómsins að skilyrði eignarnáms hafi verið til staðar krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði að stefnda skuli tryggja þeim fullar bætur, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með setningu 6. gr. laga nr. 125/20080 hafi stefnendum, sem hlutdeildarskírteinishöfum Peningabréfa Landsbankans ISK, í raun verið gert að þola umtalsverða eignaskerðingu. Verði talið að almenningsþörf hafi verið til staðar sé á því byggt af hálfu stefnenda að stefnda skuli tryggja fullt verð fyrir þau verðmæti sem af hafi verið tekin með setningu 6. gr. laga nr. 125/2008. Þótt hér hátti svo til að raunveruleg ákvörðun um beitingu eignarnáms hafi verið tekin með setningu laga nr. 125/2008 vísi stefnendur til laga um framkvæmd eignarnáms, nr. 11/1973. Stefnendur halda því fram að 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi falið í sér eignarnám, enda hafi í ákvæðinu falist sértæk aðgerð en ekki lögheimil almenn skerðing eignarréttinda. Lögin hafi sérstaklega haft áhrif á verðgildi skuldabréfa fjármálastofnana sem heimild hafi haft til að geyma innstæður. Lögin hafi verið sértæk þar sem þau hafi gilt um ákveðnar og þekktar aðstæður er kallað hafi á aðgerðir þegar í stað, sbr. þá stöðu að Landsbankinn hafi í raun verið yfirtekinn áður en lögin tóku gildi. Í málinu sé krafist viðurkenningar á skyldu stefnda til greiðslu fulls verðs, en fyrir liggi að fullt verð skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki fundið út fyrr en ljóst sé hvað fengist hefði við skipti á búi fjármálafyrirtækja hefðu innstæður fallið í flokk almennra krafna, líkt og fyrir lagasetninguna. Þær upplýsingar muni liggja fyrir við lok skipta á búum umræddra fjármálafyrirtækja. Að endingu er á því byggt af hálfu stefnenda að reglur EES-samningsins leiði til bótaskyldu stefnda jafnvel þótt ekki verði talið að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða. Yfirlýsingar ráðamanna og lögfesting 6. gr. laga nr. 125/2008 hafi þannig falið í sér brot gegn því markmiði EES-samningsins að tryggja einsleitni og sama rétt allra á samningssvæðinu á sviði fjórfrelsisins, í þessu tilviki fjármagnsfrelsis, og falið í sér mismunun sem andsnúin sé grunnreglum Evrópuréttar og þar með þeim skuldbindingum sem stefnda hafi gengist undir við gildistöku EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Taka verði til skoðunar hvort lagasetning og lagaframkvæmd íslenskra stjórnvalda standist bann EES-samningsins við mismunun, sbr. 4. gr. samningsins, sbr. og lög nr. 2/1993. Þótt ákvæðinu sé hér einkum ætlað að tryggja aðra ríkisborgara en íslenska gagnvart íslenskum valdhöfum leiði það af eðli máls að ef erlendir ríkisborgarar, sem séu almennir kröfuhafar fjármálastofnana, geti fengið ákvæðum 6. gr. laga nr. 125/2008 hnekkt með vísan í bann við mismunun, þá feli það í sér að íslenskir ríkisborgarar skuli njóta sömu réttarstöðu. Sameiginlega aðild sína að málinu styðja stefnendur við ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfur allra stefnenda eigi rætur að rekja til sömu atvika, aðstöðu eða löggernings. Stefnendur allir byggi á sömu málavaxtalýsingu, sömu málsástæðum og sömu lagarökum. Um heimild sína til að hafa uppi viðurkenningarkröfu í málinu vísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. A. Við aðalmeðferð málsins áréttaði stefnda að stefna málsins væri ófullkomin að því leyti að hún uppfyllti ekki, hvað nokkra stefnendur varðaði, skilyrði b-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Frá því að dómurinn hafnaði frávísunarkröfu stefnda hefði verið úr bætt hvað nokkra stefnendur varðaði, en ekki alla. B. Stefnda hafnar kröfugerð stefnenda sem ósannaðri og órökstuddri. Kröfu sína um sýknu byggir stefnda á því að dómkröfur stefnenda séu háðar síðar tilkomnum atvikum í þeim skilningi að enn hafi hvorki reynt á gjaldþrotaskil Landsvaka hf. né Landsbanka Íslands hf. Fyrir endanlega slitameðferð félaganna sé ekki hægt að fullyrða að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskipta þeirra við félögin. Bendir stefnda á að á þessu stigi liggi ekki fyrir hve mikið muni fást upp í greiddar kröfur. Því sé ekki hægt að fullyrða að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna umræddra viðskipta. Uppfylli málatilbúnaður stefnenda að þessu virtu hvorki kröfur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála né meginreglur einkamála­réttarfars um nauðsyn skýrrar afmörkunar á sakarefni. Þá verði að gera ráð fyrir að stefnendur muni lýsa kröfum sínum á hendur Landsvaka hf. og eða Landsbanka Íslands hf. við slitameðferð þeirra. Einnig megi ráðgera að stefnendur geri skaðabótakröfur á hendur sömu fjármálafyrirtækjum vegna hugsanlegs tjóns sem ráðstafanir þeirra hafi valdið stefnendum. Því sé ljóst að málatilbúnaður í þessu máli á hendur stefnda hljóti að teljast ótímabær þar sem óvíst sé hvernig kröfum stefnenda á hendur fjármálafyrirtækjunum muni reiða af. Stefnda bendir einnig á í tengslum við ofangreint að yrði endurheimtuhlutfall krafna úr fjármálafyrirtækjunum hærra en samkvæmt gefnum forsendum stefnenda feli viðurkenning á kröfum stefnenda í sér óréttmæta auðgun þeirra. Slík niðurstaða fái ekki staðist. Af hálfu stefnda er í þessu sambandi einnig vísað til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 sem feli meðal annars í sér að ekki megi höfða mál um hagsmuni sem byrjað hafi að myndast að einhverju leyti, en endanleg tilvist þeirra ráðist þó af forsendu sem geti fyrst ræst í framtíðinni. Þessari reglu sé ætlað að koma í veg fyrir að dómstólar þurfi að fjalla um afstæð réttindi, þ.e.a.s. tilvik þar sem tilurð réttinda sé háð ókomnum atvikum. Enn fremur er á því byggt af hálfu stefnda að rökræn tengsl milli dómkrafna og málsástæðna skorti algerlega. Þar sem þetta samhengi skorti sé málatilbúnaður stefnenda í reynd beiðni um lögfræðilega álitsgerð í ýmsum atriðum, andstætt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda segir stefnendur krefjast viðurkenningar ábyrgðar og skaðabóta úr hendi stefnda vegna tjóns sem enn hafi ekki orðið í þeim skilningi að hægt sé að staðreyna fjárhæðir. Dómkröfur stefnenda séu því algjörlega ósannaðar, sem og vanreifaðar, líkt og stefnda hafi bent á er frávísunarkrafa þess var til meðferðar fyrir dóminum. Á skorti einnig að skilmerkilega sé gerð grein fyrir viðskiptum stefnenda við gagnaðila sína í þeim viðskiptum sem dómsmál þetta fjalli um. Óvissa sé til dæmis um einstaka stefnendur, því fjöldi þeirra virðist á reiki, og engin fullnægjandi staðfesting liggi fyrir í málinu um viðskipti einstakra stefnenda við viðkomandi fjármálafyrirtæki. Í þeirri umfjöllun stefnenda sé ekki gerð grein fyrir því hvernig hver og einn af stefnendum málsins hafi orðið fyrir tjóni og hvernig tengsl þess séu við atvik málsins. Stefnendur hafi því í stefnu málsins hvorki leitt nægar líkur að því að þeir hafi orðið fyrir tjóni né lýst nægilega í hverju tjónið felist. Í þessu sambandi bendir stefnda einnig á að ekkert samningssamband sé á milli stefnenda og stefnda. Óbeinar útskýringar stefnenda sjálfra á lögvörðum hagsmunum þeirra séu mjög takmarkaðar og vægast sagt langsóttar. Krafist sé viðurkenningar á sjálfskuldarábyrgð og einfaldri ábyrgð stefnda þegar slíkt sé augljóslega ekki fyrir hendi og/eða skaðabóta- og fébótaábyrgðar þegar engin skilyrði séu að svo komnu máli til þess að leggja dóm á slíkt. Að lokum segir stefnda ljóst að það hafi aldrei komið fram gagnvart stefnendum í viðskiptum þeirra með peningamarkaðsbréf og stefnendur hafi ekki útskýrt á eðlilegan hátt hvers vegna stefnda ætti að bera ábyrgð á viðskiptum stefnenda við fjármálafyrirtækin áður en endanlegt uppgjör liggi fyrir um viðskiptin. Kröfugerð stefnenda sé því ekki í samræmi við e-lið 80. gr. laga nr. 91/1991. Frávísunarkrafa stefnda var reist á málsástæðum þeim sem að framan eru raktar. Að þeirri niðurstöðu dómsins fenginni, að hafna frávísunarkröfu stefnda, sbr. úrskurð dómsins frá 10. mars 2010, byggir stefnda á því að málsástæðurnar eigi að leiða til sýknu. Vísar stefnda til þess að stefnendur hafi ekki reifað eða sýnt fram á orsakatengsl, það er lögmæt skilyrði sjálfskuldarábyrgðar eða einfaldrar ábyrgðar, sbr. aðal- og varakröfu stefnenda, eða að ætlað tjón stefnenda geti verið afleiðing af athöfnum eða athafnaleysi stefnda, sbr. þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu þeirra. Mótmælir stefnda ætluðu tjóni stefnenda og því að skilyrði bótareglna, meðal annars um orsakatengsl, séu uppfyllt. Engin orsakatengsl séu fyrir hendi þannig að málsástæður stefnenda geti leitt til þess að unnt sé að taka kröfur þeirra til greina. Þá byggir stefnda á því að það hafi ekki átt aðild að réttarsambandi við stefnendur málsins eða hafi ekki haft ákvörðunarvald um viðskipti þau sem stefnendur áttu við Landsvaka hf./Landsbanka Íslands hf. Almennt sé því byggt á aðildarskorti stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um sýknu af aðalkröfu stefnenda byggir stefnda nánar á því að af þess hálfu sé alfarið mótmælt að ráðherrar íslensku ríkisstjórnarinnar hafi á einhverjum tímapunkti lýst því yfir að íslenska ríkið myndi á einhvern hátt tryggja hlutdeildar­skírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK. Sú fullyrðing stefnenda sé hrein staðleysa. Stefnendur geti því ekki byggt rétt á þeim yfirlýsingum sem þeir vísi til enda hafi umræddum yfirlýsingum ekki verið að þeim beint. Hitt sé annað mál að ríkisstjórnin hafi 6. október 2008 gefið út þá pólitísku yfirlýsingu að allar innstæður, þ.e. bankainnstæður, í íslenskum bönkum væru tryggðar. Yfirlýsingin hafi verið gefin í mjög þröngri stöðu vegna yfirvofandi neyðar þar sem raunveruleg hætta hafi verið á allsherjar kerfishruni hér á landi með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Í kjölfar yfirlýsingarinnar hafi verið samþykkt lög á Alþingi, lög nr. 125/2008, hinn 7. október 2008, þar sem í 6. gr. hafi verið kveðið á um forgangsrétt innstæðukrafna við slit fjármálafyrirtækja. Af gefnu tilefni verði að undirstrika að lagaákvæðið eigi einungis við um „... innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingarkerfi fyrir fjárfesta...“ Ákvæðið taki því ekki til hinna ýmsu ávöxtunarsjóða, svo sem peningamarkaðsbréfa, sem starfræktir hafi verið og séu af hálfu fjármálafyrirtækja. Í þessu tiltekna samhengi verði að skilja yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og sé afmörkun hennar mjög skýr. Tilvísun stefnenda til 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og fleira í þessu samhengi sé því hreinn útúrsnúningur og fjarri raunveruleikanum. Stefnendur byggi á því að orðið „séreignarsparnaður“, sem forsætisráðherra hafi tekið sér í munn þegar hann gaf yfirlýsinguna 6. október 2008, merki að ráðherra hafi verið að vísa til Peningabréfa Landsbankans ISK. Þessi skoðun stefnenda sé fráleit. Í fyrsta lagi sé samhengi yfirlýsingarinnar skýrt og túlka verði orðanotkun ráðherra á þann hátt að einungis sé átt við hefðbundinn sparnað innstæðueigenda á bankareikningum. Skýringin fái aukið vægi sé 6. gr. laga nr. 125/2008 skoðuð og lögskýringargögn með greininni. Þar sé fullljóst að einungis sé átt við hefðbundnar innstæður í bönkum. Í öðru lagi hafi hið umdeilda hugtak ákveðna og afmarkaða merkingu í íslensku fjármálakerfi, en með því sé átt við kerfisbundinn lífeyrissparnað einstaklinga með tilteknu skattahagræði, sem vinnuveitendur geti tekið þátt í, er komi til endurgreiðslu eftir ákveðin aldursmörk og á ákveðnu tímabili. Það kerfi hafi ekkert með Peningabréf Landsbankans ISK að gera. Samanburður stefnenda við þetta kerfi sé því langsóttur og eigi hér ekki við. Enn fremur sé löngu orðið ljóst að ríkisstjórnin átti heldur ekki við þetta fyrirkomulag, þrátt fyrir orðanotkun ráðherrans. Hið umdeilda orð hafi einungis verið notað til áherslu með lykilorðunum „innstæður í íslensku bönkunum“ og þær innstæður átti að vernda til að koma í veg fyrir kerfishrun. Í þriðja lagi sé útilokað að stefnendur geti lesið annað og meira út úr orðum ráðherra en það sem hann þó sagði. Ógerningur sé að lesa út úr orðum ráðherrans að átt hafi að bæta eigendum Peningabréfa Landsbankans ISK að fullu tjón þeirra. Það hafi ráðherra aldrei sagt og hafi ekki meint það heldur. C. Um varakröfu stefnenda vísar stefnda til málsástæðna sinna með aðalkröfu. Sömu sýknumálsástæður eigi við um varakröfuna að breyttu breytanda. Þær yfirlýsingar ráðherra sem stefnendur vísi til sé ekki hægt að líta á sem einfalda ábyrgð. Þar að auki virðist sem stefnendur hafi ekki heldur látið reyna á frumábyrgð viðkomandi fjármálafyrirtækis. D. Þrautavarakröfu stefnenda kveður stefnda byggja á sakarreglunni og reglum um ábyrgð vinnuveitenda. Almennt segist stefnda byggja sýknukröfu sína á því að forsendur nefndra bótareglna eigi hér ekki við. Umrædd krafa byggi á því að stefnda sé skaðabótaskylt vegna rekstrar fyrirtækis sem stefnda hafi sjálft ekki borið ábyrgð á. Þrátt fyrir þá staðreynd geri stefnendur takmarkaðar tilraunir til að sýna fram á aðalskilyrði skaðabótakrafna um tiltekna athöfn eða athafnaleysi, sem teljist saknæm, og orsakatengsl á milli þeirra og þess tjóns sem þeir telji sig hafa orðið fyrir. Stefnendur telji sig munu tapa fé vegna greiðsluþrots Landsbankans hf. og slitameðferðar sem bankinn sé í. Engin leið sé að dæma um kröfur stefnenda fyrr en ljóst sé hvað þeir fái greitt af skuld viðsemjanda síns við slitin á Landsbankanum. Því sé óskiljanlegt hvers vegna mál þetta sé höfðað nú. Stefnda segir stefnendur gera athugasemdir við framgang stjórnvalda og löggjöf Alþingis án þess þó að skilgreina á viðhlítandi hátt hvernig framganga stjórnvalda hafi valdið þeim skaðabótaskyldu tjóni. Ekki sé rökstutt hvernig staðan hefði verið ef stjórnvöld hefðu ekkert aðhafst eða gert eitthvað allt annað. Þannig sé ekki borin saman atburðarásin eins og hún hefði líklegast orðið ef ákvæði neyðarlaganna og ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins á grundvelli þeirra hefðu aldrei komið til sögunnar og sú staða sem uppi sé nú. Því fari ekki fram nein umfjöllun af hálfu stefnenda um orsakatengsl í skilningi skaðabótaréttar. Svo virðist sem ekki sé tekið neitt mið af því í málatilbúnaði stefnenda hvaða þýðingu það hefði haft ef ekki hefði verið gripið til neinna aðgerða af hálfu íslenska ríkisins, það er ef ekki hefði komið til skiptingar bankanna og breytinga í formi forgangs innstæðna. Jafnframt verði að telja að stefnendur hafi sönnunarbyrði fyrir því að heildareignir Landsbankans hefðu orðið meiri ef ekki hefði komið til umræddra ráðstafana. Stefnda mótmælir því harðlega að eignarréttindum stefnenda hafi verið settar skorður með lögum nr. 125/2008, sem varði bótaskyldu stefnda, eða að eignarnám hafi átt sér stað. Þau lagafyrirmæli sem sé að finna í 6. og 9. gr. laga nr. 125/2008 feli ekki í sér skorður á eignarréttindum eða eignarnám. Lögin beinist ekki að tilgreindum eignum heldur ótilgreindu safni krafna. Þau geri ekki ráð fyrir sviptingu tiltekinna verðmæta eða yfirfærslu þeirra þannig að samsvarandi eignarréttur skapist hjá opinberum aðilum. Ekki sé heldur hægt að slá því föstu hvort einhver skerðing hafi orðið á eignarréttindum. Staða krafna í kröfuröð samkvæmt gjaldþrotaskiptalögum er að sögn stefnda ein af þeim almennu takmörkunum sem heimilt sé og nauðsynlegt að setja kröfuréttindum. Innbyrðis mismunun kröfuréttinda í almennum lögum sé löngu viðurkennd í framkvæmd og jafnframt að löggjafinn eigi um það mat á hverjum tíma hvernig þeim málum skuli skipað. Sú heimild löggjafans byggi á 2. gr. stjórnar­skrárinnar sem mæli fyrir um verksvið löggjafans, en snerti ekki efni 72. gr. stjórnarskrárinnar. Viðurkennt sé í íslenskri dómaframkvæmd að þó svo reglur séu settar um eignarréttindi, eftir að til þeirra er stofnað, þýði það ekki að um afturvirka og ólögmæta skerðingu á eignarrétti sé að ræða. Um það megi t.d. vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 182/2007. Umrædd lagafyrirmæli segir stefnda vera almenns eðlis og gæti áhrifa þeirra gagnvart stórum hópi. Takmarkanirnar séu almennar og nái til allra eigna af tilteknu tagi. Enginn munur sé gerður á þjóðerni. Markmið skerðingarinnar hafi verið verndun ríkra almannahagsmuna og að fyrirbyggja algeran glundroða í samfélaginu, sem meðal annars hefði haft þau áhrif að stefnendur hefðu borið minna úr býtum við skipti á búi Landsbanka hf. eða Landsvaka hf. Markmiðið hafi verið málefnalegt og nauðsynlegt. Stefnda fullyrðir að brýna nauðsyn hafi borið til þess að breyta lögum með þeim hætti sem gert hafi verið. Skapast hafði skyndilegt neyðarástand, við hafi blasað hrun bankanna og þar með greiðslukerfa sem allur almenningur og atvinnurekstur noti og reiði sig á. Hefði óvissa ríkt áfram um afdrif bankainnstæðna borgara og fyrirtækja hefðu hjól íslensks efnahagslífs og hagkerfis stöðvast. Lagasetningin, ásamt með yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar 6. október 2008, hefði verið til þess fallin að viðhalda grundvallarverðmætum í þjóðfélaginu og koma í veg fyrir óbætanlegt tjón. Áhlaup á bankana hefði þýtt það að einungis þeir sem fyrstir hefðu komist í bankana hefðu fengið sína peninga, en þegar lausafé þryti hefði öðrum innstæðueigendum verið allar bjargir bannaðar. Neyðarástandið hafi því lotið að mikilvægum almannahagsmunum. Grundvöllur 6. og 9. gr. ákvæða laga nr. 125/2008 sé því fyllilega í samræmi við viðurkennd viðhorf um heimildir til að setja eignarréttindum mörk. Af hálfu stefnda er einnig á því byggt að tíðkað sé í löggjöf að við gjaldþrotaskipti eða sambærileg úrræði vegna rekstrarhruns eða ógjaldfærni sé kröfum skipað í röð. Þetta sé alþekkt einkenni krafna og löggjöf þar að lútandi geti tekið breytingum á líftíma viðkomandi kröfu. Lagasetningin beinist ekki að tilteknum hópi manna eða lögaðila og geri engan greinarmun á innlendum eða útlendum kröfueigendum. Þannig sé um að ræða meðferð krafna eftir mismunandi eðli þeirra. Slík skipan sé hlutlaus, byggi á lögum og á málefnalegum rökum. Í þessu sambandi sé einnig rétt að taka fram að meginreglur við skuldaskil séu að kröfur sæti mismunandi meðferð og einnig að kröfuhafar skuli njóta jafnræðis. Ótímabær málsókn stefnenda gangi þvert á þessar meginreglur. Miði hún að því að stefnendur fái kröfur sínar vegna viðskipta við hlutafélag greiddar þvert á hagsmuni annarra kröfuhafa. Stefnda bendir jafnframt á að almennt sé viðurkennt að löggjafinn geti breytt tilteknu gildandi fyrirkomulagi á grundvelli almennra og hlutlægra sjónarmiða og í þágu réttmæts markmiðs. Þessi skilyrði séu uppfyllt hér, enda breytingar þær sem af lögum nr. 125/2008 hafi leitt verið almennar í þeim skilningi að þær hafi tekið til allra almennra kröfuhafa, annarra en innstæðueigenda, ásamt því að vera í þágu réttmæts markmiðs. Enn fremur bendir stefnda á að játa verði hinu opinbera ákveðið svigrúm í umræddu tilliti, það er við mat á því hvort tilteknar ráðstafanir, sem í för með sér hafi skerðingu eignarréttinda, geti samrýmst almannahagsmunum og séu þar með í þágu réttmæts markmiðs. Þá telur stefnda að meðalhófs hafi verið gætt, enda ráðstöfunum eingöngu ætlað að tryggja viðhlítandi fjármálastöðugleika og vernd innstæðueigenda. Af hálfu stefnda er áréttað að tilgangur framangreindra ráðstafana hafi verið að tryggja viðhlítandi fjármálastöðugleika. Tilgangurinn hafi ekki verið sá að veita öðrum „kröfuhöfum“ en innstæðueigendum betri stöðu eða hygla sparifjáreigendum sérstaklega. Allt hið raunverulega hagkerfi fari í gegnum innlánsreikninga, tékkareikninga og sparireikninga. Hömlur á aðgangi að slíkum reikningum, í stóru sem smáu, valdi gríðarlegum kerfislegum vandkvæðum og allar kenningar um björgun fjármálakerfa séu á einu máli um að innstæður verði að vernda. Hvað varði umfjöllun stefnenda um réttmætar væntingar bendir stefnda á að slík sjónarmið hafi almennt verið talin heldur langsótt í dómaframkvæmd., sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands frá 1997, á blaðsíðu 2563 í dómasafni réttarins. Í því sambandi ítrekar stefnda að yfirlýsing ríkisstjórnar Íslands hafi á engan hátt beinst að stefnendum. Yfirlýsingin hafi verið gefin til að forða kerfishruni og þar með efnahagslegu neyðarástandi. Stefnda kveðst ekki átta sig á því hvað stefnendur eigi við í umfjöllun sinni um „meginreglu réttarríkisins um fyrirsjáanleika laga“ í tilefni af setningu laga nr. 125/2008. Að framan hafi verið reynt að útskýra tilefni laganna vegna yfirvofandi neyðarástands. Sem fyrr sagði hefðu lögin ekki beinst að stefnendum. Með lögunum hefði þess verið freistað að viðhalda grundvallarverðmætum í þjóðfélaginu og koma í veg fyrir óbætanlegt tjón. Ef hægt sé að tala um fyrirsjáanleika laga þá hafi einmitt þetta verið sá fyrirsjáanleiki sem löggjafinn hafi séð fyrir eða vonast til. Ekki síðari hugmyndir stefnenda um ætlað tjón sitt vegna bankahrunsins. Stefnda kveðst vísa á bug og mótmæla harðlega sem ómálefnalegum öllum hugmyndum stefnenda um að „... löggjafarvald stefnda hafi verið misnotað í þeim tilgangi að fella skuldbindingar sem fólust í ábyrgðaryfirlýsingum forsætis- og viðskiptaráðherra á almenna kröfuhafa fjármálastofnana í stað stefnda sjálfs.“ Vísar stefnda til fyrri umfjöllunar um forsendur og tilurð laga nr. 125/2008 og þröngrar stöðu íslensku ríkisstjórnarinnar. Einnig mótmælir stefnda því að það hafi átt að geta séð fyrir þau áföll sem leiddu til bankahrunsins í október 2008, sem aftur hafi leitt til meints tjóns stefnenda. Enginn fótur sé fyrir þessari fullyrðingu og málsástæðu. Vísar stefnda í þessu sambandi til þess sem áður er rakið um afstöðu ríkisins til atburða þeirra sem leiddu til bankakreppunnar í október 2008. Stefnda segir af hálfu stefnenda á því byggt að stefnda sé ábyrgt fyrir því á hvaða dögum bankarnir Glitnir og Kaupþing hafi verið yfirteknir af Fjármálaeftirlitinu. Landsbankinn hafi verið yfirtekinn einum degi á undan Glitni en tveimur dögum á undan Kaupþingi og hafi það leitt til tjóns fyrir stefnendur. Kveðst stefnda mótmæla þessari málsástæðu stefnenda. Nefndar tímasetningar hafi ráðist af ákvörðunum viðkomandi banka en ekki ákvörðunum stefnda. Það hafi verið stjórnir bankanna sem óskuðu eftir inngripi Fjármálaeftirlitsins vegna aðstæðna hvers banka fyrir sig. Bankarnir hafi verið komnir í þrot og þeir hafi ekki verið á forræði stefnda. Í öðru lagi liggi ekkert fyrir um að Glitnir og Kaupþing hafi breytt eignasamsetningu peningamarkaðssjóða sinna frá því að Landsbankinn fór í þrot og þar til hinir bankarnir fóru það einnig. Hafi það hins vegar verið gert hafi það verið á ábyrgð og samkvæmt ákvörðun viðkomandi banka sem ekkert hafði með stefnda að gera. Fullyrðing um annað sé vægast sagt langsótt. Þá vísi stefnendur til bótaskyldu stefnda á grundvelli svokallaðrar neyðarréttar­bótareglu. Stefnda kveðst ekki þekkja þessa reglu og átti sig ekki á hvernig henni verði beitt. Yfirlýstur bótagrundvöllur stefnenda sé sakarreglan og vinnuveitenda­ábyrgð og hljóti neyðarréttarbótareglan því að vera afsprengi þeirrar bótareglu. Stefnda hafi ekki séð lögfræðilegan rökstuðning af hálfu stefnenda um þessa bótareglu þar sem sakarreglan sé brotin til mergjar með tilliti til viðfangsefnisins og afstaða tekin til einstakra efnisþátta reglunnar. Þess í stað sé einungis fullyrt og þar við látið sitja. Stefnda mótmæli þessum málatilbúnaði og þessari málsástæðu sem eigi sér engan sýnilegan rökrænan lagagrundvöll. Af hálfu stefnda er því harðlega mótmælt að einhvers konar eignarnám hafi átt sér stað, eða að eignarréttindum stefnenda hafi verið settar skorður á þann hátt að varði bótaskyldu stefnda. Vísar stefnda til fyrri umfjöllunar um sömu atriði og sjónarmið. E. Fyrsta hluta þrautaþrautavarakröfu stefnenda kveður stefnda byggja á því „... að 6. gr. laga nr. 125/2008 sé ekki gild réttarheimild (standist ekki stjórnarskrá).“ Stefnda segist mótmæla þessari fullyrðingu og halda því fram í málinu að lögin, og þar með 6. gr. þeirra, hafi verið stjórnskipulega sett að öllu leyti. Þegar af þeirri ástæðu geti ákvæði 6. gr. ekki orðið grundvöllur einhvers konar bótaábyrgðar gagnvart stefnendum. Lagatextinn sjálfur standi óhaggaður sem sett lög. Undir umræddum kröfulið kveður stefnda virðast sem stefnendur vísi til hlutlægrar bótaábyrgðar stefnda vegna þess að setning laga nr. 125/2008 „fullnægi ekki meginreglum íslenskrar stjórnskipunar og teljist því ekki gild réttarheimild ...“ Mótmælir stefnda þessum hugmyndum stefnanda sem það segir vera fjarlægar. Stefnda ítrekar að stefnendur hafi átt í viðskiptum við hlutafélög sem ekki hafi lotið forræði opinberra aðila. Fyrirtækin hafi farið í þrot og á því hafi þau sjálf borið ábyrgð. Orsök gjaldþrots fyrirtækja sé alla jafna óábyrg stjórnun eða óhagstæðar aðstæður í viðskiptaumhverfi. Stefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir því að orsakir hafi verið aðrar og þá sönnunarbyrði hafi þeir ekki axlað. Af framangreindu leiði jafnframt að telja verði það standa stefnendum nær að beina bótakröfum að öðrum en stefnda. Þá bendir stefnda á að enda þótt það sé almennt talið fullnægja skilyrðum skaðabótaréttar um orsakatengsl að um svokallaða meðorsök sé að ræða, þá séu þess hins vegar skýr dæmi í dómaframkvæmd að tjónþoli þurfi að sýna fram á að tiltekin orsök sé veigamikil orsök tjóns. Önnur niðurstaða fæli í reynd í sér að öll áhætta af falli banka hvíldi á hinu opinbera, þ.e. ef staðan væri sú að kröfuhafar gætu skákað í skjóli bótaábyrgðar ríkisins við fall banka. Slík niðurstaða fái vart staðist. Enn fremur bendir stefnda á að færa megi sterk rök fyrir því að eftirlitsskyld starfsemi sé fyrst og síðast í þágu almannahagsmuna, fremur en almennra kröfuhafa. Eftirlitsskyldir aðilar hafi þannig engar skyldur gagnvart almennum kröfuhöfum, en það hljóti að vera forsenda hvers konar skaðabótaskyldu þeirra. Engin heimild, hvað þá skylda að lögum, hafi gert stefnda kleift að koma í veg fyrir eða banna umrædd viðskipti stefnenda við Landsbanka/Landsvaka, sem hvorki hafi verið opinberar stofnanir né á forræði stefnda heldur hlutafélög. Um samspil afturvirkni laga og ákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar kveðst stefnda vísa til fyrri umfjöllunar vegna þrautavarakröfu stefnenda. Jafnframt vísar stefnda til fyrri umfjöllunar vegna þeirra málsástæðna stefnenda sem varði eignarnám og skerðingu eignarréttar, enda virðist stefnda sem þrautaþrautavarakrafa stefnenda sé að þessu leyti efnislega sú hin sama og þrautavarakrafa stefnenda um sömu atriði. Að endingu byggi stefnendur bótakröfu sína á EES-samningnum. Svo virðist sem sú krafa byggist á hlutlægri bótaábyrgð. Sú meinta ábyrgð sé ekki rökstudd á neinn hátt af stefnendum. Mótmæli stefnda þessum hugleiðingum stefnenda sem órökstuddum. Þá séu aðrar fullyrðingar stefnenda um brot á EES-samningnum heldur ekki rökstuddar í stefnu. Annars vegar sé einfaldlega fullyrt að lögfesting 6. gr. laga nr. 125/2008 sé brot gegn því markmiði að tryggja einsleitni, mismunun o.fl. og hins vegar að taka verði til skoðunar hvort lagasetning og lagaframkvæmd íslenskra stjórnvalda standist bann EES-samningsins við mismunun, sbr. 4. gr. hans, sbr. lög nr. 2/1993. Mótmæli stefnda því að ákvæði EES-samningsins hafi verið brotin og sjái það enga ástæðu til þess að dómstóllinn taki til skoðunar framangreinda lagasetningu og lagaframkvæmd. Engar forsendur séu til þess, enda sé ekki gerð um það dómkrafa í málinu. Stefnda segir bann við mismunun á grundvelli þjóðernis vera eina af grundvallarreglum EES-réttar og komi sú regla fram í 4. og 40. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Í því felist að óheimilt sé að afgreiða sambærileg mál á mismunandi hátt á grundvelli ríkisfangs. Þannig sé óheimilt að mismuna aðilum sem séu í sambærilegri stöðu, á grundvelli þjóðernis þeirra. Í framangreindri reglu segir stefnda felast að bannað sé að mismuna eða meðhöndla aðila í sömu stöðu á mismunandi hátt, án gildra efnisraka, og þá sé jafnframt bannað að afgreiða ósambærileg mál með sama hætti, án gildra efnisraka. Við uppskiptingu Landsbankans í gamla og nýja Landsbankann hafi tilteknar eignir og skuldir gamla bankans verið færðar yfir í nýja bankann, en aðra eignir og skuldir verið skildar eftir í gamla bankanum. Við þá uppskiptingu hafi verið farið með sambærilegum hætti með sambærilegar kröfur, óháð þjóðerni kröfuhafa eða skuldara. Í þeirri fullyrðingu stefnenda, að um ólögmæta mismunun hafi verið að ræða, kveður stefnda væntanlega felast að stefnendur telji að farið hafi verið með kröfur þeirra á hendur Landsbankanum með öðrum hætti en sambærilegar kröfur innlendra aðila, þannig að bótaskylt tjón hafi hlotist af. Því mótmæli stefnda, enda hafi engar kröfur innlendra aðila, sem telja megi sambærilegar við kröfur stefnenda, verið færðar yfir í Nýja Landsbankann. Þar hafi eingöngu verið um að ræða eftirtaldar skuldbindingar: Skuldbindingar í útibúum Landsbanka hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum, það er innstæður. Skuldbindingar samkvæmt inn- og útflutningsábyrgðum og ábyrgðir vegna efnda fyrirtækja og einstaklinga er reglubundinni starfsemi tengist, það er ábyrgðir. Og að lokum skuldbindingar bankans gagnvart kröfuhöfum sem veð hafi átt í eignum er færðar hafi verið yfir til Nýja Landsbankans. Engar aðrar skuldir hafi verið færðar til Nýja Landsbankans. Tekur stefnda fram í þessu sambandi að markmiðið með því að skipta bönkunum upp hafa verið að halda greiðslukerfum landsins gangandi. Til viðbótar lætur stefnda þess getið að það hafi gripið til ýmissa ráðstafana til að tryggja jafnræði kröfuhafa, meðal annars með setningu laga nr. 44/2009, en með þeim lögum hefði verið tryggt að uppgjör Landsbankans færi fram í skipulögðu slitaferli í samræmi við tilskipun nr. 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana. Þá hafi verið gerðir samningar milli Landsbankans og Nýja Landsbankans um greiðslu fyrir þær skuldbindingar sem færðar hafi verið yfir til Nýja Landsbankans við uppskiptingu gamla bankans og hafi óháðir aðilar verið fengnir til að meta og endurmeta eignirnar. Fyllsta jafnræðis hafi því verið gætt og ekki á nokkurn hátt verið um mismunun á grundvelli þjóðernis að ræða. Að endingu ítrekar stefnda um allt framangreint að ekki hafi verið sýnt fram á orsakasamband eða rökræn tengsl milli málsástæðna og kröfugerðar stefnenda. Ógjörningur sé að segja til um hvort tjón hafi orðið og þá hve mikið í tilviki hvers stefnanda fyrir sig. Athafnir eða háttsemi stefnda hafi ekki valdið stefnendum tjóni og engri saknæmri eða ólögmætri háttsemi sé til að dreifa af stefnda hálfu. Telji stefnendur sig hafa orðið fyrir tjóni sé það vegna eigin ákvarðana um viðskipti sem getað hafi haft í för með sér áhættu. V. A. Við aðalmeðferð málsins áréttaði stefnda sjónarmið sem haldið var uppi vegna frávísunarkröfu ríkisins, en kröfunni hafnaði dómurinn með úrskurði 10. mars sl., þess efnis að stefna málsins væri ófullkomin að því leyti að hún uppfyllti ekki, hvað nokkra stefnendur varðaði, skilyrði b-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnenda var undir rekstri málsins úr þessum annmörkum bætt hvað nokkra stefnendur varðaði. Hins vegar verður ekki séð að úr hafi verið bætt í tilviki stefnendanna Ástríðar Ólafsdóttur, Báru Guðmundsdóttur, Ellu Bjartar Teague, Eddu Erlendsdóttur, Hildar Óttarsdóttur, Jóhanns B. Arnarsonar og Steingríms Karls Teague. Á dómurinn þess því ekki annan kost en vísa kröfum þeirra frá dómi með vísan til fyrrnefnds stafliðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. B. Svo sem áður er rakið krefjast stefnendur þess aðallega í málinu að viðurkennd verði sjálfskuldarábyrgð stefnda á tjóni stefnenda vegna þess mismunar sem var á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK við lokun markaða 3. október 2008 annars vegar og við uppgjör til hlutdeildarskírteinishafa 29. október 2008 hins vegar. Varakrafa stefnenda er sú að viðurkennd verði einföld ábyrgð stefnda á lýstu tjóni stefnenda. Hugtakið ábyrgð hefur í kröfurétti verið skilgreint sem viljayfirlýsing aðila um að standa skil á skuldbindingu þriðja aðila. Með sjálfskuldarábyrgð er átt við ábyrgð þar sem kröfuhafa er heimilt að ganga að ábyrgðarmanni skuldar þegar skuldari hennar efnir ekki samningsskyldur sínar á réttum tíma. Þá er með einfaldri ábyrgð átt við ábyrgð þar sem greiðsluskylda ábyrgðarmanns verður ekki virk fyrr en eftir að sýnt er að aðalskuldari geti ekki efnt skyldu sína. Með öðrum orðum þarf kröfuhafi fyrst að ganga að aðalskuldaranum, og eftir atvikum láta gera hjá honum árangurslaust fjárnám, áður en honum er heimilt að ganga að ábyrgðarmanninum. Málatilbúnaður stefnenda, hvað aðal- og varakröfur varðar, er á því reistur að með yfirlýsingum þáverandi forsætis- og viðskiptaráðherra, sbr. kafla I C hér að framan, hafi stofnast ábyrgð stefnda, eftir atvikum sjálfskuldarábyrgð eða einföld ábyrgð, á meintu tjóni stefnenda. Verður að skilja þennan málatilbúnað svo að yfirlýsingar ráðherranna hafi að áliti stefnenda falið í sér loforð í skilningi kröfuréttar sem beint hafi verið til stefnenda og ætlað að stofna rétt þeim til handa. Þær yfirlýsingar sem stefnendur vísa til voru í fyrsta lagi settar fram af forsætisráðherra í viðtali sem leikið var í hádegisfréttum ríkisútvarpsins 3. október 2008, í öðru lagi í ávarpi þess sama ráðherra til íslensku þjóðarinnar 6. október 2008 og í þriðja lagi af forsætis- og viðskiptaráðherrum í ræðustól Alþingis við afgreiðslu frumvarps þess sem varð að lögum nr. 125/2008. Svo sem fram kemur í málatilbúnaði stefnenda sjálfra, sbr. fyrrnefndan kafla I C, höfðu ráðherrarnir ekki heimild í lögum til að takast á hendur, fyrir hönd stefnda, ábyrgð á innstæðuskuldbindingum Landsbanka Íslands hf., eða eftir atvikum annarra hérlendra banka. Hið sama gilti um ábyrgð á skuldbindingum vegna fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK gagnvart stefnendum. Þá felst í 14. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög 33/1944, svo sem hún hefur verið skýrð í stjórnskipunarrétti, ekki heimild til handa ráðherrum til að takast á hendur, fyrir hönd stefnda, slíkar ábyrgðir sem hér um ræðir. Stóðu lög þannig ekki til þess að ráðherrarnir gæfu út yfirlýsingar þess efnis sem aðal- og varakröfur stefnenda byggja á. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram á að ráðherrunum hafi verið það heimilt á grundvelli venju, sbr. þvert á móti grunnreglu 40. og 41. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944. Verður að þessu virtu að telja tilvísun stefnenda til 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga haldlausa. Þá er það mat dómsins í ljósi alls framangreinds að umræddar yfirlýsingar og ummæli ráðherranna tveggja verði ekki taldar loforð í skilningi kröfuréttar. Með þeim gat því ekki stofnast ábyrgð þeirrar gerðar sem stefnendur krefjast viðurkenningar á í aðal- og varakröfum sínum. Þegar að þessu virtu verður stefnda sýknað af þeim kröfum annarra stefnenda en nafngreindir eru í kafla V A. C. Til þrautavara krefjast stefnendur þess í málinu að viðurkennd verði með dómi skaðabótaábyrgð stefnda á tjóni er stefnendur halda fram að þeir hafi orðið fyrir vegna skerðingar á verðmæti hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK er hlotist hafi af setningu 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Þrautaþrautavarakrafa stefnenda er samhljóða þrautavara­kröfunni að því undanskildu að krafist er viðurkenningar á fébótaábyrgð stefnda í stað viðurkenningar á skaðabótaábyrgð þess. Stefnendur byggja á því að tjón þeirra liggi nú þegar fyrir en tjónið felist í því að hlutdeildarskírteini þeirra í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK hafi við slit sjóðsins verið metin á einungis 68,8% af skráðu verðgildi þeirra síðasta opna markaðsdag hjá Kauphöll Íslands. Tjón stefnenda nemi mismuninum, eða 31,2% af skráðu verðgildi hlutdeildarskírteinanna 3. október 2008. Byggja stefnendur þannig á því að lagasetningin hafi þegar valdið þeim tjóni þó svo uppgjöri fjármálafyrirtækja sé enn ekki lokið þar sem lagasetningin hafi þegar haft áhrif á mat á fjármálagerningum sem stofnað hafi verið til fyrir lagasetninguna. Stefnendur taka þó fram hvað þrauta- og þrautaþrautavarakröfur þeirra varðar að vera megi að allt tjón þeirra sé ekki tilkomið vegna setningar 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Aðrar ástæður geti skýrt hluta af tjóni þeirra. Í málatilbúnaði sínum hefur stefnda fallist á að setning 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008, hafi verið mikið áfall fyrir Peningamarkaðssjóð Landsbankans ISK sem mikið hafi fjárfest í skuldabréfum íslensku bankanna, sem fyrir lagasetninguna hefðu verið jafntrygg innlánum hjá bönkunum, að því undanskildu að tiltekin fjárhæð innlána hafi verið tryggð af Tryggingasjóði innstæðueigenda. Segir í greinargerð stefnda að lagasetningin hafi haft í för með sér að innlán voru sett fram fyrir kröfur Peningamarkaðssjóðsins á bankana og hún þannig verulega rýrt verðmæti eigna sjóðsins. Þrátt fyrir þessi ummæli í greinargerð mótmælir stefnda því harðlega í málinu að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna athafna eða athafnaleysis stefnda og kveður það stefnendur hvorki hafa leitt að því nægar líkur að þeir hafi orðið fyrir tjóni, né nægilega lýst í hverju tjónið felist. Eftir að dómurinn kvað upp úrskurð 10. mars 2010, og hratt frávísunarkröfu stefnda, hafa bæst við miklar upplýsingar um málsatvik í formi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna og tengda atburði, en skýrsluna alla lögðu stefnendur fram í þinghaldi 15. júní sl. Hvorki stefnendur né stefnda sáu hins vegar ástæðu til þess að reifa efni skýrslunnar svo nokkru næmi við aðalmeðferð málsins eða víkja að þeim fjölmörgu atriðum í skýrslunni sem telja verður varða sakarefni máls þessa. Allt að einu verður ekki fram hjá efni skýrslunnar litið þegar leyst er úr málinu á grundvelli málatilbúnaðar aðila. Í kafla 14.12.4 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur meðal annars fram að á stjórnarfundi Nýja Landsbanka Íslands hf. (síðar NBI hf.) 22. október 2008 hafi bankaráð samþykkt að ganga frá kaupum á eignasafni peningamarkaðssjóða Landsvaka, en endanlegri afgreiðslu hafi þó verið vísað til næsta fundar 27. sama mánaðar. Á fundinum 22. október 2008 mun framkvæmdastjóri eignastýringarsviðs Landsbankans og stjórnarformaður Landsvaka hafa gert grein fyrir verðmati á eignum peningamarkaðssjóða Landsvaka. Í máli hans mun meðal annars hafa komið fram „... að talsverð hætta væri þó á að heildarniðurstaðan yrði tap fyrir NBI hf.“ Áður hafði komið fram hjá honum að skuldabréf sem bankar hefðu gefið út hefðu „... nánast orðið verðlaus við lagabreytingu sem setti kröfur vegna innlána skör hærra við gjaldþrot banka.“ Í tilvitnuðum kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er einnig vitnað í bréf forstöðumanns og deildarstjóra útlánaeftirlits til bankaráðs, dags. 21. október 2008. Um efni bréfsins segir meðal annars svo í skýrslu rannsóknarnefndarinnar: ... kom fram að mat eftirlitsins á endurheimtuhlutfalli við þessar aðstæður byggðist meira á tilfinningu vegna þess hve upplýsingar væru af skornum skammti og óvissuþættir margir. Gerði eftirlitið einkum fyrirvara um þetta hlutfall hjá Baugi og Eimskipum. Í flestum tilvikum væri um að ræða markaðsskuldabréf sem hefðu ekki sérgreindar tryggingar. Félögin ættu bæði í miklum erfiðleikum. Lentu þau í þroti mætti allt eins búast við því að ekki fengjust allar kröfur greiddar og þættu hlutföllin á þau há. ... Þá sagði að Stoðir væru í greiðslustöðvun en að gert væri ráð fyrir að veð í Landic sem væru á móti til tryggingar skuldinni héldu. Um endurheimtuhlutfall skuldabréfa í Kaupþingi ríkti enn óvissa. Ljóst þætti að innlán kæmu framar í röðinni þegar kæmi að uppgjöri skulda Kaupþings. Því þætti 45% hlutfall hátt og sama mætti segja um hina íslensku bankana. Þá sagði að ekkert mat væri lagt á erlendar lánastofnanir og eins hefði eftirlitið ekki upplýsingar um Mosaic. Hinn 27. október 2008 var haldinn stjórnarfundur í Nýja Landsbanka Íslands hf. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir meðal annars að á fundinum hafi nokkuð verið rætt; ... um áhættu af kaupum NBI á lánasafninu og kom fram að mesta áhættan væri talin fólgin í lánum til Kaupþings sem metin væru á 45% af höfuðstól. Ljóst væri að mikil óvissa væri um það verðmæti. Skuldir Eimskipafélags Íslands hf. væru metnar á 70% en talsverð umræða hefði verið um stöðu þess félags. ... Skuldir Stoða væru tryggðar með veði í Landic sem ætti mikið safn fasteigna víðs vegar um heim. Nokkur umræða varð um mat á einstökum eignum en bankaráð taldi ekki forsendur til að breyta verðmati eignasafns frá síðasta fundi þrátt fyrir að unnt væri að benda á veikleika einstakra eigna. ... Bankaráð samþykkti að kaupa allt eignasafn peningamarkaðssjóða Landsvaka hf. Stefnt skyldi að því að greiða allt kaupverðið í einu lagi þannig að unnt væri að slíta sjóðunum á sem skemmstum tíma. Þeir sem kröfu gera um bætur, sbr. þrauta- og þrautaþrautavarakröfur stefnenda, bera sönnunarbyrðina fyrir því að þeir hafi orðið fyrir tjóni og einnig að tjónið hafi orsakast af háttsemi þess sem þeir beina kröfum sínum að. Af framansögðu og ýmsu öðru því sem rakið er í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er ljóst að mikil óvissa var uppi um verðmæti eignasafns peningamarkaðs­sjóða Landsvaka er Nýi Landsbanki Íslands hf. festi á því kaup, en bankinn var þá að fullu í eigu stefnda. Hafa stefnendur engin gögn lagt fram í málinu sem eru til þess fallin að leysa úr þeirri óvissu. Þá hafa þeir heldur ekki borið saman atburðarásina eins og hún hefði líklegast orðið ef ákvæði laga nr. 125/2008 og ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins á grundvelli þeirra hefðu aldrei komið til sögunnar og þá stöðu sem uppi var er peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK var slitið, en telja verður slíka reifun hafa verið nauðsynlega í ljósi þeirra upplýsinga sem nú liggja fyrir með framlagningu títtnefndrar skýrslu rannsóknar­nefndar Alþingis. Þegar allt þetta er virt heildstætt er það mat dómsins að stefnendur hafi ekki fært fyrir því sönnur að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna setningar 1. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 125/2008. Að þeirri niðurstöðu fenginni þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þrauta- og þrautaþrautavarakröfur sínar í málinu. Skv. 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómari, sem hrindir frávísunarkröfu, ekki bundinn af þeim úrskurði ef nýjar upplýsingar koma fram síðar undir rekstri máls um þau atriði sem úrskurðað var um. Með vísan til þess, alls framangreinds og þeirrar niðurstöðu dómsins, að stefnendur þyki ekki hafa sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þrauta- og þrautaþrautavarakröfur sínar í málinu, verður þeim kröfum vísað frá dómi. Að ágreiningi málsaðila og atvikum öllum virtum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að málsaðilar beri hver um sig sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Aðal- og varakröfum stefnendanna Ástríðar Ólafsdóttur, Báru Guðmundsdóttur, Ellu Bjartar Teague, Eddu Erlendsdóttur, Hildar Óttarsdóttur, Jóhanns B. Arnarsonar og Steingríms Karls Teague, á hendur stefnda, íslenska ríkinu, er vísað frá dómi. Stefnda skal sýkn af aðal- og varakröfum annarra stefnenda. Þrautavara- og þrautaþrautavarakröfum stefnenda er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 745/2017
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kæra Á til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 27. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2017, þar semfallist var á kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í o.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefstþess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Þá krefsthann þess að varnaraðila verði gert að greiða allan kostnað við rekstur málsinsí héraði og fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Í 2. mgr.193. gr. laga nr. 88/2008 er svo fyrir mælt að í skriflegri kæru tilhéraðsdómara skuli greint frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytinguá honum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæru sóknaraðila er í engu vikið aðþeim ástæðum, sem kæran er reist á, en ekki stoðar að þær komi fram ígreinargerð sóknaðila, sem ranglega er nefnd kæra og barst Hæstarétti 30.nóvember 2017. Samkvæmt þessu eru slíkir annmarkar á kærunni að vísa verðurmálinu frá Hæstarétti.Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Máli þessuer vísað frá Hæstarétti. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 24. nóvember 2017.Með matsbeiðni, sem barst héraðsdómi 18.október 2017, hefur sóknaraðili, X, óskað þess, með vísan til XIX. kafla laganr. 88/2008 um meðferð sakamála, að dómkvaddur verði matsmaður til þess að metameta hvar líkama A hafi verið komið fyrir í sjó, vegna áfrýjunar dómsHéraðsdóms Reykjaness 29. september 2017 til Hæstaréttar Íslands. Varnaraðili, Ríkissaksóknari,krefst þess að beiðni um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Málið var tekið til úrskurðar 20. nóvember sl. aðloknum munnlegum málflutningi. I Meðákæru, útgefinni 30. mars 2017, voru sóknaraðila gefin að sök eftirfarandibrot, framin í janúar 2017: . ,,Manndráp, með því að hafa að morgni laugardagsins 14. janúar svipt A, kennitala[...], lífi. Ákærði veittist með ofbeldi að A í bifreiðinni [...], af gerðinni [...],sem lagt var nálægt flotkví við enda hafnarkantsins í [...], og/eða á öðrumóþekktum stað, og sló hana ítrekað í andlit og höfuð, tók hana kverkataki ogherti kröftuglega að hálsi hennar og í framhaldinu, á óþekktum stað, varpaðiákærði A í sjó eða vatn, allt með þeim afleiðingum að A hlaut punktblæðingar íaugnlokum, táru og glæru augnlokanna og innanvert á höfuðleður, þrýstingsáverkaá hálsi, þar á meðal brot í vinstra efra horn skjaldkirtilsbrjósks, nefbrot ogmarga höggáverka í andlit og á höfuð og drukknaði, en lík Birnu fannstsunnudaginn 22. janúar í fjörunni rétt vestan við [...].“ Var þetta talið varðavið 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.2. ,,Stórfelltfíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 19. janúar í káetu sem hannhafði til umráða í fiskveiðiskipinu [...] sem kom til hafnar í [...], haft ívörslum sínum 23.424 g af kannabisefnum, sem ákærði hugðist flytja til [...] íágóðaskyni.“ Var þetta talið varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga, sbr.1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001.Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 29.september 2017 var sóknaraðili sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefinað sök og hann dæmdur til 19 ára fangelsisvistar, að frádreginnigæsluvarðhaldsvist. Þessum dómi hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands oger málið nr. [...] í málaskrá réttarins.II Í matsbeiðni kemur fram að afgögnum málsins sé ljóst að sóknaraðili hafi ekki getað ekið nema um 130 km ámilli klukkan sex og ellefu um morguninn 14. janúar. Við munnlegan flutningmálsins sagði lögmaður sóknaraðila þessa vegalengd vera um 130 til 150 km. Hafilíkama A, hér eftir brotaþola, verið komið fyrir í sjó utan þeirrar vegalengdarmegi útiloka sekt sóknaraðila. Sóknaraðili sé ókunnugur Íslandi og hafi aldreikomið á það svæði þar sem brotaþoli hafi fundist. Hafi brotaþola verið komið ísjó af landi megi ráða af landslagi við [...] að staðir og aðstæður þar semslíkt sé mögulegt séu fáir, ef nokkrir. Þannig þurfi ekki eingöngu að vera tilstaðar landfræðilegar aðstæður til slíks, heldur einnig sog eða straumur til aðsjósetja líkama fullorðins einstaklings. Hvað varði þetta atriði hafi í dómiHéraðsdóms Reykjaness verið komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hefði,miðað við ofangreindan kílómetrafjölda, getað ekið á þann stað þar sembrotaþoli hafi fundist. Í þessu felist mikil rökvilla, enda skipti það ekkimáli hvort hann hafi getað komist á þann stað þar sem brotaþoli fannst. Efnimálsins sé hvort hann hafi getað komist á þann stað þar sem brotaþola var,samkvæmt ákæru, komið fyrir í sjó sjö dögum áður, en það sé augljóslega ekkisami staðurinn og þar sem brotaþoli fannst. Íljósi þessa sé þess óskað að dómkvaddur matsmaður leggi mat á og svarieftirfarandi spurningum: . ,,Hvarer líklegast að líkama brotaþola hafi verið komið fyrir í sjó?2. Hvort var líkama brotaþola komið fyrir í sjó austan eða vestan við þann staðsem hún fannst?3. Séekki hægt að gefa afdráttarlaus svör við þessum spurningum er farið fram á aðmatsmaður svari því hvað sé líklegasta svarið við þeim“.Þess er óskað að við matið sé tekið ,,miðaf hafstraumum, veðurfari, landslagi og öðrum þeim þáttum sem kunna að hafaáhrif á það hvar sé almennt hægt að sjósetja líkama einstaklings og hvar það[kunni] að hafa verið gert“.Það sé viðurkennt í íslenskum rétti aðjáta verði sökuðum einstaklingi ríkt svigrúm til að afla sönnunargagna ísakamáli. Matsbeiðandi neiti sök. Hann hafi ekki og geti ekki hafa farið meðbrotaþola um Suðurstrandarveg umræddan morgun. Hann rati ekki um svæðið auk þesssem gögn málsins og heilbrigð skynsemi bendi til þess að brotaþola hafi veriðkomið fyrir í sjó á stað eða með aðferðum sem ómögulegt sé að hann hafi áttaðkomu að. Tilgangur matsins sé að freista þess að afla sönnunar til að sýnafram á sakleysi sóknaraðila.Við munnlegan málflutning innti dómarilögmann sóknaraðila eftir því hvort svar við spurningu 1 fæli ekki jafnframt ísér svar við spurningum 2 og 3, yrði fallist á dómkvaðningu matsmanns. Kvaðhann þá spurningar 2 og 3 vera settar fram til vara, ef matsmanni reyndist ekkiunnt að gefa svar við 1. spurningunni. III Varnaraðili byggir á því að þau atriði semmatinu sé ætlað að leiða í ljós hafi enga þýðingu við sönnunarmat í sakamálinuá hendur sóknaraðila, ekki síst þar sem ekki sé hægt að svara matsspurningunum,sbr. 1. mgr. 128. gr. og 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ífyrsta lagi liggi fyrir með óhrekjanlegum hætti að sóknaraðili hafi banaðbrotaþola, eins og fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. S-[...].Auk þess sé ljóst að matsmaður geti ekki svarað matsspurningunum á þann hátt aðþað breyti nokkru um sönnunarstöðu málsins þar sem margir óvissuþættir séu tilstaðar. Í því sambandi nægi að nefna að ekki liggi fyrir hversu lengi líkbrotaþola hafi legið í fjörunni við [...] þegar það fannst. Atriði íkrufningarskýrslu dr. B og matsgerð C gefi sterka vísbendingu um að líkið hafilegið allnokkurn tíma í fjörunni/grunnsævi áður en það fannst. Varnaraðilivísar til ummæla í krufningarskýrslu um leðurkennda hörðnun á hörundi ádæmigerðum snertiflötum liggjandi eða hallandi líkama, frumstig rotnunar ímestöllu yfirborði líkamans og ummerki á líkama vegna afráns dýra, sem ogummæla í matsgerð þar sem meðal annars segi að ekki sé hægt að áætla dvalartímalíksins í vatni út frá eyðingu af völdum dýra, enda liggi ekki fyrir hvortlíkið hafi legið í djúpu eða grunnu vatni eða frá hvaða tíma það hafi legið áströndinni. Þarsem ekki sé hægt að segja til um í hversu langan tíma lík brotaþola hafi veriðí sjónum vanti meginbreytuna til þess að unnt sé að svara matsspurningunum. Þásé ekki mögulegt að reikna út eða fá fullnægjandi upplýsingar um hver hafiverið ölduhæð, styrkur sjávarstrauma eða vindstyrkur á hverjum tíma í sjónum viðsunnanvert [...] þá rúmlega átta daga sem um ræðir. Matsmaður geti aldreireiknað sig til baka í tíma, þannig að hann geti sagt hvar sé líklegast aðlíkama brotaþola hafi verið komið fyrir í sjó eða gefið svar um líkindi. Hægtsé að fullyrða að líkami brotaþola hafi verið settur í sjó á sunnanverðu [...]en nær verði ekki komist hvað það varði. Í ákæru sé ekki sagt hvar líkamibrotaþola hafi verið settur í vatn, enda sé það ómögulegt. Samkvæmtskýrslu 8. nóvember 2017, sem lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi unniðfyrir varnaraðila í tilefni af áfrýjun sóknaraðila, komi fram að sóknaraðilihafi sannanlega ekið 129,8 km á bifreiðinni [...] frá því hann hafi tekið hanaá leigu 13. janúar 2017 til klukkan sjö að morgni 14. janúar og svo frá klukkanellefu þann morgun þar til hann skilaði bifreiðinni sama dag. Heildaraksturbifreiðarinnar á leigutímanum hafi verið 319 km. Af því leiði að bifreiðinnihafi verið ekið 189,2 km á tímabilinu frá klukkan sjö til ellefu, sem séuheldur fleiri kílómetrar en D lögreglumaður hafi áætlað í skýrslu sinni fyrirdómi. Í dómi héraðsdóms sé tekið fram að miðað við skýringar sóknaraðila á þeimakstursleiðum sem hann hafi ekið sé að lágmarki óútskýrður 140 km akstur. Núliggi hins vegar fyrir að óútskýrður akstur sé um 190 km. Sóknaraðili hafineitað að upplýsa hvert hann hafi ekið bifreiðinni á umræddu tímabili. Miðaðvið þann fjölda kílómetra sem bifreiðinni hafi verið ekið á tímabilinu sé ljóstað sóknaraðili hafi getað ekið frá [...] á sunnanvert [...], þar með talið að [...]og nágrenni, brúnni yfir [...] og [...].Ekkert sé því til fyrirstöðu að fella dóm á málið ááfrýjunarstigi þótt matsbeiðni verði hafna. IV Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laganr. 88/2008 leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingarog menntunar eða lagaþekkingar og samkvæmt 3. mgr. sömu greinar getur aðilisnúið sér beint til opinbers starfsmanns ef hann er skipaður í eitt skiptifyrir öll til að meta tiltekin atriði, ef honum er skylt að framkvæma matið eðahann er fús til þess án dómkvaðningar, enda sé það í verkahring hans. Verðiekki farið að svo sem segi í 2. eða 3. mgr. 127. gr. laga nr. 88/2008 kveðurdómari til einn eða tvo matsmenn, ef honum þykir þörf á, til að framkvæma mateftir skriflegri beiðni aðila, sbr. 1. mgr. 128. gr. laganna. Í beiðni skalkoma skýrlega fram hvað eigi að meta, hvar það er sem meta á og hvað aðilihyggst sanna með mati. Ákærandi eða ákærði geta hvor um sig beðist mats eftirað mál hefur verið höfðað. Samkvæmt 3. mgr. 110. gr. laganna getur dómarimeinað aðila um sönnunarfærslu ef hann telur bersýnilegt að atriði, sem aðilivill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar. Einsog áður greinir var sóknaraðili sakfelldur fyrir manndráp með dómi HéraðsdómsReykjaness 29. september sl. Við mat á því hvort umbeðin dómkvaðning matsmannssé þarflaus til sönnunar verður að líta til þess ríka svigrúms sem sökuðummanni er veitt til að afla sönnunargagna í sakamáli, sbr. meðal annars dómHæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 225/2014. Sóknaraðili neitar sök í málinuog hyggst með matsgerð freista þess að færa sönnur á hvar líkama brotaþola varkomið í sjó eða vatn í því augnamiði að sýna fram á að það hafi ekki verið áhans færi. Eins og málið liggur fyrir dóminum þykirhvorki verða fullyrt að umbeðin matsgerð sé þarflaus til sönnunar um atvik semskipt geta máli, né að ómögulegt sé að svara þeim matsspurningum semsóknaraðili setur fram. Það er æðri dóms að taka afstöðu til þýðingar umbeðinnarmatsgerðar. Einnig er til þess að líta að sóknaraðili ber hallann af því efumbeðin matsgerð reynist haldlaus við úrlausn málsins. Þá mun kostnaður afmatsgerðinni falla á sóknaraðila, verði dómur héraðsdóms staðfestur umsakfellingu hans, sbr. c. lið 1. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt framangreindu verður fallist á beiðnisóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns í samræmi við matsbeiðni. IngveldurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Fallist er á beiðni sóknaraðila, X, um dómkvaðningumatsmanns samkvæmt framlagðri matsbeiðni.
Mál nr. 388/2016
Ríkisstarfsmenn Slysatrygging
Í málinu krafðist B bóta úr hendi Í vegna áverka sem hún varð fyrir er hún lenti í árekstri á bensínstöð á heimleið frá vinnustað sínum. Talið var að viðkoma B á umræddri bensínstöð hefði verið nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í akstri bifreiðarinnar frá vinnustað að heimili hennar þannig að reglur nr. 30/1990, um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna samkvæmt kjarasamningum vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi, ættu við um slys hennar. Var því fallist á kröfu B.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar23. maí 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Atvikum málsins, sem eru óumdeild, erlýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram var stefnda á heimleið frávinnustað sínum 3. október 2012. Ók hún bifreið sinni þá leið sem hún var vön aðaka og inn á bensínstöð í nágrenni heimilis síns til þess að kaupa eldsneyti ábifreiðina sem hún kvað hafa verið að verða eldsneytislausa. Í þeimerindagjörðum lenti hún í árekstri og slasaðist. Samkvæmt 1. málsgrein 4. greinarreglna nr. 30/1990, um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna samkvæmtkjarasamningum vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi, taka þær til slysasem sá sem tryggður er, sbr. 3. grein, verður fyrir í starfi sínu eða áeðlilegri leið frá heimili til vinnustaðar síns og frá vinnustað til heimilis. Snýstágreiningur aðila um hvort slíkt rof hafi orðið á leið stefndu umrætt sinn, erhún kom við á bensínstöðinni, að hún teljist ekki hafa verið á eðlilegri leiðfrá vinnustað til heimilis síns þannig að reglur þessar eigi ekki við um slysstefndu.Stefnda heldur því fram sem fyrr segirað hún hafi ákveðið að kaupa eldsneyti á heimleiðinni þar sem bifreið hennarhafi verið eldsneytislítil og verður þeirri fullyrðingu hennar ekki hafnað.Eins og hér háttar til var það nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í akstribifreiðarinnar frá vinnustað að heimili stefndu að kaupa eldsneyti ábifreiðina. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.Áfrýjandi greiði stefndu málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiðistefndu, Brynju Jónu Gísladóttur, 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2016.Mál þetta erhöfðað með stefnu birtri 28. maí 2015 og dómtekið 22. febrúar 2016 að lokinniaðalmeðferð. Stefnandi er Brynja Jóna Gísladóttir, Flétturima 9, Reykjavík.Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli,Reykjavík. Endanleg krafa stefnanda er aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.580.614 krónur, aðallega meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 30. júní 2014 til greiðsludags, en til vara með vöxtumsamkvæmt 4. gr. laganna frá 30. júní 2014 til 21. júní 2015, en frá þeim degimeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð 1.357.164 krónur 30. júní 2014. Hann krefsteinnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda, en til vara lækkunar, auk málskostnaðar.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika Atvik málsins eru óumdeild. Erágreiningur aðila takmarkaður við það hvort stefnandi eigi rétt á bótumsamkvæmt 1. mgr. 3. gr. reglna nr. 30/1990 um skilmála slysatryggingarríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir ístarfi með vísan til þess að hún hafi verið á eðlilegri leið milli vinnustaðarsíns og heimilis skv. 1. mgr. 4. gr. reglnanna þegar hún varð fyrir slysi 3.október 2012. Ekki er deilt um afleiðingar umrædds slyss, en stefnandi varmetin til 18% varanlegs miska og 15% varanlegrar örorku vegna þess með matsgerð14. maí 2014. Eftir að stefnandi lækkaði kröfugerð sína við aðalmeðferð málsinser ekki lengur tölulegur ágreiningur með aðilum. Nánari atvik málsins eru þau aðstefnandi, sem starfaði í fullu starfi hjá Landspítala Háskólasjúkrahúsi, varökumaður bifreiðarinnar EB-511 á leið heim úr vinnu 3. október 2012. Stefnandiók sem leið lá frá starfstöð sinni á Landspítalanum austur Miklubraut og beygðiupp á Höfðabakkabrú og þar til norðurs yfir Gullinbrú. Við gatnamót Gullinbrúarog Fjallkonuvegar beygði stefnandi til hægri og því næst inn á þjónustustöðOlís. Samkvæmt stefnu var ástæða þess sú að bifreiðin var að verða bensínlaus.Þegar stefnandi var nýbúin að keyra inn á stæði við þjónustumiðstöðina varbifreiðinni YD-574 skyndilega bakkað á bifreið stefnanda svo árekstur varð umkl. 16. Við áreksturinn kastaðist stefnandi til og varð fyrir áverkum á hálsiog baki. Er ekki deilt um afleiðingar slyssins, svo sem áður greinir. Eftir að fyrrgreint örorkumat láfyrir 14. maí 2014 gerði lögmaður stefnanda kröfu 16. maí 2014 um að stefndigreiddi stefnanda slysabætur samkvæmt reglum nr. 30/1990 um skilmálaslysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum vegna slysa sem starfsmennverða fyrir í starfi. Stefndi greiddi stefnanda slysabætur 30. júní 2014 ísamræmi við niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar en samkvæmt reglum nr. 31/1990um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum vegna slysasem starfsmenn verða fyrir utan starfs. Eftir ítrekanir lögmanns stefnanda fékkhann þau svör frá stefnda í símtali í byrjun febrúar 2015 að litið væri svo áað með því að taka bensín hefði stefnandi gert rof á beinni leið til og frávinnu svo slysið ætti undir reglur nr. 31/1990 en ekki reglur nr. 30/1990. Varkröfu stefnanda því hafnað. Ekki var um að ræða munnlegarskýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök aðila. Stefnandi byggir á því að húnhafi verið ríkisstarfsmaður á slysdegi og tryggð samkvæmt 1. mgr. 3. gr. reglnanr. 30/1990 um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningumvegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi. Stefnandi telur því að húnhafi verið á eðlilegri leið milli vinnustaðar síns og heimilis skv. 1. mgr. 4.gr. reglnanna. Stefnandi byggir á því að hún hafi orðið fyrir varanlegri örorkuí skilningi 10. gr. reglnanna og eigi rétt til bóta samkvæmt 10. og 11. gr.reglnanna. Stefnandi leggur á það áherslu að það rúmist innan eðlilegrar ferðarmilli vinnustaðar og heimilis að taka bensín, ef svo ber undir, og það teljistekki slíkt rof á eðlilegri leið að hinn tryggði teljist þá falla utangildissviðs reglna nr. 30/1990 og falli eingöngu undir gildissvið reglna nr.31/1990. Játa verði tryggðum ákveðið svigrúm í skilningi ákvæðisins til aðvelja sér leið og komast heim til sín. Stefnandigerir kröfu um dráttarvexti frá uppgjörsdegi en þá hafi stefndi þegar gert sérgrein fyrir greiðsludegi og tilvist kröfunnar og ákveðið gjalddaga hennarsamkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Sé ekki fallist á aðalkröfu er gerð krafa um dráttarvexti frá21. janúar 2015, þegar lögmaður stefnanda ítrekaði kröfuna í þriðja skipti ogtilkynnti um fyrirhugaða málshöfðun. Stefndi mótmælir sjónarmiðumstefnanda. Hann vísar til þess að fyrrgreindar slysatryggingar snúist um aðstarfsmaður hafi verið í starfi á starfsstað, í nauðsynlegum erindum og ferðumsem farnar séu í þágu vinnuveitanda, eða nauðsynlegum ferðum milli heimilis ogvinnustaðar. Það sé ekki tilgangur þessara trygginga að veita starfsmanni verndþegar hann sinni einkaerindum, svo sem að taka eldsneyti, fara í banka,verslun, o.s.frv. Eðlileg leið samkvæmt 1. mgr. 4. gr. fyrrgreindra reglna vísiþví til óslitinnar farar í þeim tilgangi að komast í þágu og vegna vinnu milliheimilis og vinnustaðar. Ekki sé krafist farar um stystu loftlínu eðagötukorti, enda nýti starfsmenn sér ýmsa kosti við samgöngur og taka þurfitillit til færðar og annarra aðstæðna. Stefnandi hafi gert rof á för sinni tilað sinna einkaerindum þegar hún tók krók á leið sinni. Hafi hún því ekki áttrétt á bótum eins og hún hafi verið í starfi. Hafi hún því fengið réttilegauppgerðar bætur og eigi ekki því ekki frekari kröfu í málinu. Stefndi mótmælirkröfu stefnanda um almenna vexti og upphafstíma dráttarvaxta.NiðurstaðaÓumdeilter að venjuleg leið stefnanda, frá vinnu til heimilis hennar að Flétturima 9,lá um Gullinbrú, fram hjá gatnamótum við Fjallkonuveg, í áttina að gatnamótumGullinbrúar og Hallsvegs. Þá liggur fyrir að í stað þess að halda beint áframnorður Gullinbrú á leið sinni 3. október 2012 ákvað stefnandi að beygja inn áþjónustustöð Olís sem liggur á horni götunnar og Fjallkonubrautar. Afgögnum málsins verður ráðið að frá umræddri þjónustustöð, sem ekið er að fráFjallkonubraut, er hægt að aka beint aftur inn á Gullinbrú. Þótt stefnandi hafisamkvæmt þessu þurft að beygja inn á Fjallkonubraut og aka eftir henni spölkorntil þess að geta beygt til vinstri inn á þjónustustöðina, gat hún að því búnuhaldið áfram venjulegri leið sem fyrr greinir. Verður háttsemi stefnanda íumræddu tilviki þannig fyllilega jafnað til þess þegar ökutæki er ekið inn áþjónustu- eða bensínstöð sem liggur samsíða götu eða vegi, svo sem algengt erbæði í þéttbýli og dreifbýli.Alkunnaer að bílstjórum getur verið nauðsynlegt að koma við á þjónustustöðvumolíufélaga, svonefndum bensínstöðvum, svo sem til að taka eldsneyti eða sinnabifreiðum sínum, en einnig getur verið um að ræða ýmsar náttúrulega þarfirökumannsins sjálfs. Verður að líta á stöðvanir við slíkar stöðvar semórjúfanlegan þátt í notkun bifreiða. Þótt ökumaður rjúfi för sín í stuttan tímaog víki nokkra tugi metra frá því sem annars myndi vera venjulegur ferill hansá leið milli vinnustaðar og heimilis verður af þessum ástæðum að telja hanneftir sem áður á eðlilegri leið milli umræddra staða. Er af þessum ástæðumþýðingarlaust þótt einungis liggi fyrir einhliða frásögn stefnanda um það íhvaða erindagjörðum nákvæmlega hún stöðvaði för sína í umrætt sinn. Er þar af leiðandieinnig fullnægt skilyrði 1. mgr. 4. gr. reglna nr. 30/1990 um skilmálaslysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum vegna slysa sem starfsmennverða fyrir í starfi, til þess að stefnandi teljist hafa verið tryggðursamkvæmt 1. mgr. 3. gr. reglnanna. Viðendanlega kröfugerð sína hefur stefnandi tekið mið af athugasemdum stefnda umrétta viðmiðunarfjárhæð slysatryggingabóta, en aðilar deila ekki um mat áafleiðingum fyrrgreinds slyss. Er því ekki lengur ágreiningur um höfustól kröfustefnanda eða innborgun og því engin efni til þess að lækka kröfu stefnanda,svo sem stefndi gerir enn kröfu um.Afmálatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hann miði við fjárhæðslysatryggingabóta eins og þær voru í júní 2014. Varakrafa stefnanda um vextisamkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 er órökstudd, en ekki er krafist vaxtasamkvæmt 8. gr. laganna. Í ljósi atvika málsins verða dráttarvextir dæmdir frámálshöfðun eða 28. maí 2015 með vísan til lokaorða 9. gr. laga nr. 38/2001 semhér þykir eiga við.Viðákvörðun málskostnaðar verður að taka nokkurt tillit til þess að stefndi hefurlækkað kröfu sína umtalsvert til samræmis við málatilbúnað stefnda. Eftirúrslitum málsins og þessu athuguðu verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur og hefur þáverið tekið tillit til málskostnaðar.Afhálfu stefnanda flutti málið Ingólfur Kristinn Magnússon hdl.Afhálfu stefnda flutti málið Eiríkur Áki Eggertsson hdl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda, Brynju Jónu Gísladóttur, 3.580.614 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 28. maí 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum 1.357.164krónum 30. júní 2014.Stefndigreiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 235/2006
Kærumál Nauðungarsala Forkaupsréttur
Jörðin B var seld á nauðungarsölu samkvæmt 8. gr. laga nr. 90/1991 hinn 12. apríl 2005. H tilkynnti að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn til jarðarinnar 23. janúar 2006. Talið var að hafi H, sem ábúandi, átt forkaupsrétt að jörðinni hafi honum borið að lýsa því yfir að hann ætlaði að nýta sér þann rétt áður en lokið var að leita boða í jörðina, sbr. 28. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Var kröfu H því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 11. apríl 2006, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi þess efnis að meina sóknaraðila að beita forkaupsrétti við nauðungarsölu á jörðinni Bálkastöðum ytri í Húnaþingi vestra. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að framangreind ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hafsteinn Jóhannsson, greiði varnaraðilum, Sigurði Ingva Björnssyni og dánarbúi Jóhanns Matthíasar Jóhannssonar, hvorum um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 26/2018
Börn Forsjársvipting Meðdómsmaður Lögskýring Ómerking héraðsdóms Gjafsókn
Í málinu höfðu bæði héraðsdómur og Landsréttur fallist á kröfu BR um að A og B yrðu svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir Hæstarétti var einungis deilt um hvort ómerkja bæri dóma héraðsdóms og Landsréttar. Byggðu áfrýjendur á því að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, eins og henni hefði verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016, hefði verið óheimilt að kveðja til tvo sérfræðinga á sama sviði sem sérfróða meðdómendur í málinu, en í héraði höfðu tveir sálfræðingar tekið sæti í dómi ásamt einum embættisdómara. Yrði hins vegar talið að héraðsdómur hefði verið réttilega skipaður, hlyti það að valda því að í Landsrétti hefðu tveir sérfróðir meðdómsmenn einnig orðið að taka sæti, en þar hafði einn sálfræðingur setið í dómi með tveimur embættisdómurum. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur tilgreind ákvæði laga nr. 91/1991 og 49/2016, svo og hlutaðeigandi ákvæði barnaverndarlaga og þær breytingar sem á þeim höfðu verið gerðar með lögum nr. 80/2011. Taldi rétturinn að 27. gr. síðastgreindra laga, um breytingu á 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga, hefði leitt af sér skyldu héraðsdómara til þess að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn í málum sem vörðuðu sviptingu forsjár barns. Eftir að aðalreglu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 hefði verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016, í það horf að einn sérfróður meðdómsmaður skyldi sitja í dómi ásamt tveimur embættisdómurum í héraði þegar sérþekkingar væri þörf, samrýmdist orðalag 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga á hinn bóginn ekki lengur almennum reglum um meðferð einkamála fyrir dómi. Yrði því að líta svo á að regla 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga, um að héraðsdómara bæri ávallt að kveðja sérfróðan meðdómsmann til setu í dómi við rekstur máls um sviptingu forsjár barns, stæði óhögguð, en að með 1. gr. laga nr. 49/2016 hefði í raun fallið brott sá almenni þáttur fyrrnefndu lagagreinarinnar að sérfróðu meðdómsmennirnir skyldu vera tveir. Samkvæmt því hefði sú ákvörðun héraðsdómara að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm í málinu verið í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 og væri því óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson ogMarkús Sigurbjörnsson.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þau krefjastþess aðallega að héraðsdómur og dómur Landsréttar verði ómerktir og málinuvísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hinn áfrýjaði dómurverði ómerktur og málinu vísað að nýju til Landsréttar. Þá krefjast þaumálskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar semþeim hefur verið veitt. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms. Fyrir Hæstaréttiliggja gögn um að héraðsdómi í máli þessu hafi verið áfrýjað til Landsréttar23. maí 2018, en ekki 30. sama mánaðar eins og ranglega greinir í hinumáfrýjaða dómi. Málinu var því skotið til Landsréttar innan tveggja vikna fráuppkvaðningu héraðsdóms í samræmi við 5. mgr. 124. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.IMál þetta lýturað kröfu stefnda um að áfrýjendur verði svipt forsjá dóttur sinnar, sem fædd er[...], á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Samkvæmt þeim ákvæðum er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómiað foreldrar, annar eða báðir, verði sviptir forsjá ef hún telur að daglegriumönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant meðhliðsjón af aldri þess og þroska og fullvíst sé að líkamlegri eða andlegriheilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séuaugljóslega óhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu,geðrænna truflana eða greindarskorts, eða breytni foreldra sé líkleg til aðvalda barni alvarlegum skaða.Samkvæmt gögnummálsins hafa málefni dóttur áfrýjenda verið til meðferðar hjá stefnda frá árinu2012 vegna ætlaðrar vanrækslu og vímuefnavanda áfrýjenda. Við meðferð málsinshjá stefnda var aflað mats sálfræðings á forsjárhæfni áfrýjenda. Í álitsgerð31. mars 2016 taldi hann forsjárhæfni þeirra skerta og að velferð og þroskabarnsins væri best borgið með vistun utan heimilis í að minnsta kosti ár á meðanforeldrar reyndu að bæta stöðu sína. Einnig kom fram að hann teldi ólíklegt íljósi sögunnar að áfrýjendur myndu nýta sér frekari stuðningsúrræði ef þau leituðusér ekki fíknimeðferðar. Þá mun hafa staðið til að sálfræðingurinn gerði nýttmat á forsjárhæfni áfrýjenda en af því hafi ekki orðið þar sem illa hafi gengiðað fá móður til samvinnu um það. Við meðferð málsins í héraði lögðu áfrýjendurfram beiðni um dómkvaðningu manns til að meta forsjárhæfni þeirra. Þeirri kröfuhafnaði héraðsdómur með úrskurði 2. mars 2018 og staðfesti Landsréttur hann 22.sama mánaðar.Í héraðsdómi varkomist að þeirri niðurstöðu að skilyrði a. og d. liða 29. gr. barnaverndarlagaværu uppfyllt og var krafa stefnda um að svipta áfrýjendur forsjá stúlkunnartekin til greina. Með hinum áfrýjaða dómi var sú niðurstaða staðfest. Hefurdóttir áfrýjenda verið vistuð utan heimilis þeirra frá febrúar 2016, fyrst á vistheimilibarna en frá apríl sama ár hjá [...]. IIVið meðferðmálsins í héraði voru tveir sálfræðingar kvaddir til setu í dómi sem sérfróðirmeðdómsmenn en í Landsrétti sat einn sálfræðingur í dóminum með tveimurlandsréttardómurum. Reisa áfrýjendur aðalkröfu sína um ómerkingu héraðsdóms áþví að ákvörðun héraðsdómara um að kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn á samasviði til að skipa dóm í málinu hafi verið í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laganr. 91/1991, eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016. Teljaáfrýjendur þá niðurstöðu Landsréttar ranga að tveir sérfróðir meðdómsmenn skulisitja í málum af þeim toga sem hér um ræðir þrátt fyrir nefnt ákvæði laga nr.91/1991. Verði á hinn bóginn talið að héraðsdómur hafi réttilega verið skipaðurtveimur sérfróðum meðdómsmönnum vegna ákvæða 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlagahljóti það að valda því að í Landsrétti hefðu tveir sérfróðir meðdómsmenneinnig orðið að taka sæti í dómi. Því beri að taka til greina varakröfu áfrýjendaum ómerkingu dóms Landsréttar.IIIFyrir gildistökulaga nr. 49/2016 sagði í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 að ef deilt væri umstaðreyndir sem bornar væru fram sem málsástæður og dómari teldi þurfa sérkunnáttuí dómi til að leysa úr gæti hann kvatt til tvo meðdómsmenn sem hefðu slíkasérkunnáttu. Eftir breytinguna með 1. gr. laga nr. 49/2016 segir í ákvæðinu aðdómari geti, ef deilt er um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður oghann telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til einn meðdómsmannsem hafi slíka kunnáttu. Þó sé dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn efhann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Í athugasemdum sem fylgdufrumvarpi sem varð að lögum nr. 49/2016 sagði í skýringum við 1. gr. að rökinfyrir þessari breytingu væru einkum þau að hún myndi vega upp á móti auknumkostnaði af sérfróðum meðdómsmönnum á millidómstigi. Þá væru meðdómsmenn oftvaldir úr tiltölulega þröngum hópi og með breytingunni væri dregið úr hættu áað hæfir sérfræðingar á viðkomandi sviði yrðu ekki lengur tiltækir þegar kæmiað kvaðningu meðdómsmanna á millidómstigi. Með breytingunni væri jafnframt dregiðúr líkum á því að sérfróðir meðdómsmenn gætu myndað meirihluta gegnembættisdómara í atkvæðagreiðslu um lögfræðileg atriði en almennt yrði að teljaþað óæskilegt.Samkvæmt 78. gr.laga nr. 49/2016 tóku þau gildi 1. janúar 2018 og náðu til allra mála annarraen þeirra sem ekki var þá lokið en höfðu þegar verið munnlega flutt fyrirHæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins voru sérfróðir meðdómsmenn kvaddir til setuí héraðsdómi 20. apríl 2018 og gilti því breytt ákvæði laganna um þá skipan. Með 2. gr. laganr. 49/2016 var nýrri grein, 2. gr. a., bætt í lög nr. 91/1991. Þar segir í 1.málslið 1. mgr. að ef sérfróður meðdómsmaður hefur tekið þátt í meðferð málsfyrir héraðsdómi sem fengið hefur efnislega úrlausn þar, enn er deilt umstaðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður fyrir Landsrétti og forsetitelur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, geti forseti að eigin frumkvæðieða samkvæmt ábendingu dómsformanns í málinu kvatt til einn meðdómsmann sem hefurslíka sérkunnáttu og skipar hann þá dóm í máli með tveimur dómurum við Landsrétt.Í X. kaflabarnaverndarlaga er í 53. gr. til 60. gr. fjallað um meðferð mála samkvæmt 29.gr. og 2. mgr. 34. gr. laganna fyrir dómi en í 29. gr. er fjallað um forsjársviptingu.Í 53. gr. laganna segir að um meðferð mála fyrir dómi samkvæmt ákvæðum þessakafla gildi ákvæði laga um meðferð einkamála með þeim frávikum sem í lögunumgreini. Í 1. mgr. 54. gr. laganna segir: „Í málum samkvæmt ákvæðum þessa kaflaskal kveðja til sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi nema útivist verði afhálfu aðila eða máli vísað frá vegna augljósra annmarka.“ Ákvæði þessu varbreytt í þetta horf með 27. gr. laga nr. 80/2011 en fyrir breytinguna sagði aðí málum samkvæmt ákvæðum þessa kafla skyldi að jafnaði kveðja til sérfróðameðdómsmenn til setu í dómi. Í athugasemdum sem fylgdufrumvarpi því sem varð að lögum nr. 80/2011 sagði í skýringum við framangreintákvæði að rétt þætti „að kveða skýrara að orði um skyldu til að kveðja til setusérfróða meðdómsmenn í barnaverndarmálum. Við setningu núgildandi laga vargengið út frá því að barnaverndarmál væru þannig vaxin efnislega að almennt bæriað gera ráð fyrir að sérþekkingar væri þörf.Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til laganna var gengið út frá því aðsérfróðir meðdómsmenn yrðu kallaðir til nema í undantekningartilvikum sem vorunefnd sérstaklega. Í dómi Hæstaréttar frá 7. febrúar 2008 í máli nr. 382/2007kemur fram að það sé háð mati héraðsdómara hvort kveðja skuli til sérfróðameðdómendur skv. 54. gr. laganna en í málinu hafði héraðsdómari einn lagtefnisdóm á mál og sýknað stefndu af kröfu um sviptingu forsjár. Ekki þykir réttað kvika frá því að þörf sé sérþekkingar til að kveða upp efnisdóm íbarnaverndarmáli. Því þykir rétt að taka af öll tvímæli og gera það skylt aðkveðja til sérfróða meðdómsmenn nema við þær sérstöku aðstæður sem lýst er íákvæðinu.“ Samkvæmtframansögðu leiddi 27. gr. laga nr. 80/2011 af sér skyldu héraðsdómara til þessað kveðja til tvo sérfróða meðdómsmenn í málum sem varða sviptingu forsjárbarns og var það ekki háð mati hans. Að þessu síðastgreinda leyti hafði ákvæðiðað geyma sérreglu. Til þess verður að líta að við setningu laga nr. 80/2011 varaðalregla laga nr. 91/1991 sem áður segir sú að þegar þörf væri á sérkunnáttu íhéraðsdómi yrðu kvaddir til tveir menn sem hana hefðu til að taka sæti í dómi.Af þessum sökum var á þeim tíma sjálfgefið að orðalagi 1. mgr. 54. gr.barnaverndarlaga yrði hagað á þann hátt að rætt væri í fleirtölu um að kvaddiryrðu til sérfróðir meðdómsmenn. Eftir að áðurnefndri aðalreglu laga nr. 91/1991var breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016 í það horf að einn sérfróðurmeðdómsmaður sitji í dómi í héraði þegar sérþekkingar er þörf ásamt tveimurembættisdómurum samrýmist orðalag 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga á hinnbóginn ekki lengur almennum reglum um meðferð einkamála fyrir dómi. Ekki verðaséð haldbær rök fyrir því að mál af þessum toga eigi að njóta að þessu leytisérstöðu í samanburði við önnur mál. Verður að þessu gættu að líta svo á aðóhögguð standi sú sérregla í 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga að héraðsdómaraberi ávallt að kveðja sérfróðan meðdómsmann til setu í dómi við rekstur máls umsviptingu forsjár barns, en með 1. gr. laga nr. 49/2016 hafi í raun falliðbrott sá almenni þáttur fyrrnefndu lagagreinarinnar að sérfróðumeðdómsmennirnir skyldu vera tveir. Samkvæmt þessu var sú ákvörðun héraðsdómara,að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm í málinu með sér, í andstöðu við2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm ímálinu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.Rétt er aðmálskostnaður falli niður í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Umgjafsóknarkostnað áfrýjenda á öllum dómstigum fer samkvæmt því sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur ímáli þessu er ómerktur og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.Gjafsóknarkostnaðuráfrýjenda, A og B, á öllum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns þeirra, samtals 2.400.000 krónur.Dómur Landsréttar 21.september 2018.Mál þettadæma landsréttardómararnir Jón Finnbjörnsson og Ragnheiður Bragadóttir, ogRagna Ólafsdóttir sálfræðingur. Málsmeðferðog dómkröfur aðila. Máliþessu var skotið til Landsréttar 30. maí 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 9. maí 2018 í málinu nr. [...] þar sem áfrýjendur voru svipt forsjádóttur sinnar, C. Áfrýjendur krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómurverði ómerktur og að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Til vara krefjast þau þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og þau sýknuðaf kröfu um forsjársviptingu. Loks krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. 2. Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. 3.Áfrýjendur reisa kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms annars vegar á því aðtveir sérfróðir meðdómendur hafi setið í dómi ásamt embættisdómara. Það séóheimilt en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulieinungis kveðja til einn sérfróðan meðdómanda sem sitji í dómi með tveimurembættisdómurum. 4. Meðdómum Landsréttar í málum nr. 274/2018 og 302/2018 hefur því verið slegið föstuað við meðferð mála um forsjársviptingu fyrir héraðsdómi skuli, þrátt fyrirákvæði 2. mgr. 2. gr. laga um meðferð einkamála, tveir sérfróðir meðdómendursitja í dómi í samræmi við reglu 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. 5. Þátelja áfrýjendur að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm vegna þess að réttinda barnsþeirra hafi ekki verið gætt við meðferð málsins. Ekkert liggi fyrir um aðtalsmanni barnsins hafi samkvæmt 2. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga verið gefinnkostur á að vera viðstaddur þinghöld í málinu, sbr. 46. gr. sömu laga. 6. Þegarmál þetta var höfðað með stefnu útgefinni 13. desember 2017 var C nýorðin [...]ára. Engin ástæða er til að efast um réttmæti þeirrar ákvörðunar héraðsdómaraað leiða hana ekki til skýrslugjafar fyrir dómi í ljósi ungs aldurs hennar.Henni hafði verið skipaður talsmaður í samræmi við fyrirmæli 3. mgr. 46. gr.barnaverndarlaga og hafa nokkrar skýrslur talsmannsins verið lagðar fram ímálinu. Þá gaf hann skýrslu fyrir Landsrétti. Talsmanninum var ekki gefið færiá að vera viðstaddur þinghöld í máli þessu í héraði, sem þó var skylt samkvæmt2. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga. Í skýrslum talsmannsins sem voru lagðar framfyrir héraðsdómi kom fram að stúlkan væri ánægð hjá [...] en að hana langaðilíka til að vera hjá mömmu sinni og pabba. Ekki er ástæða til að ómerkja hinnáfrýjaða dóm þrátt fyrir að talsmanninum hafi ekki gefist færi á að fylgjastmeð þinghöldum í málinu þar sem viðhorfum stúlkunnar voru gerð fullnægjandiskil í skriflegum gögnum. 7. Eftiruppkvaðningu hins áfrýjaða dóms fæddist áfrýjendum sonur. Fyrir Landsréttihefur verið lögð fram greinargerð meðgöngu- og sængurlegudeildar Landspítalansþar sem lýst er áhyggjum af því hvort áfrýjendur geti tryggt velferð barnsins.Þá voru lögð fram gögn um að barnaverndarnefnd hefði í september 2018 leitaðeftir því við SÁÁ að áfrýjendur kæmust til meðferðar á sjúkrahúsinu að Vogi.Segir í bréfi nefndarinnar að þau séu samþykk því að fara í meðferð. 8. Meðþessum athugasemdum en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaðadóms ber að staðfesta hann. 9.Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Áfrýjendur hafa gjafsókn hér fyrirdómi og er þóknun lögmanns þeirra ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti 744.000krónur. Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur er staðfestur. Málskostnaðurfyrir Landsrétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaðuráfrýjenda fyrir Landsrétti, 744.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur, miðvikudaginn 9. maí 2018I. Málþetta var höfðað 13. desember 2017 og dómtekið 20. apríl 2018. Það sætirflýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b í barnaverndarlögum nr. 80/2002, sbr. 123. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi er BarnaverndarnefndReykjavíkur, Ráðhúsi Reykjavíkur. Stefnt er B, [...], og A, [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndu verði svipt forsjá dóttur sinnar, C, kt. [...], sem nú er vistuð áheimili á vegum stefnanda. Stefndu krefjast sýknu af kröfumstefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað aukvirðisaukaskatts, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. II. Málþetta varðar dóttur stefndu, sem er [...] ára gömul, og hefur lotið forsjábeggja foreldra sinna. Með úrskurði 12. október 2017var ákveðið af hálfu stefnanda að dóttir stefndu yrði vistuð á heimili á vegumstefnanda í tvo mánuði frá þeim degi að telja á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í framhaldi af því var þess krafist fyrirdómi að stefndu yrðu svipt forsjá dóttur sinnar. Samkvæmt gögnum málsins hefurstefnandi haft málefni barna stefndu til meðferðar allt frá árinu [...]. Á þvítímabili hafa borist um 20 tilkynningar til barnaverndaryfirvalda frá almennumborgurum, ættingja, lögreglu, þjónustumiðstöð, leikskóla og síðar skóla, þarsem greint hefur verið frá vanrækslu telpunnar, ofbeldi milli foreldra ogvímuefnaneyslu þeirra. Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur á bakvakt hafaeinnig verið kallaðir til í fjögur skipti vegna gruns um, og staðfestrar,vímuefnaneyslu varnaraðila og ofbeldis milli þeirra. Í málinu liggur fyrirforsjárhæfnimat D sálfræðings 31. mars 2016, sem aflað var af BarnaverndReykjavíkur. Niðurstaða þess var sú að forsjárhæfni móður væri verulega skertog forsjárhæfni föður skert. Mælti matsmaður með því að telpan yrði vistuð utanheimilis stefndu í það minnsta í eitt ár á meðan stefndu reyndu til þrautar aðbæta stöðu sína. Jafnframt kom fram hjá matsmanninum að hann teldi ólíklegt íljósi sögunnar að stefndu myndu nýta sér frekari stuðningsúrræði leituðu þausér ekki fíknimeðferðar.Á fundi stefnanda 12. apríl 2016 var rætt um að aðstæðurtelpunnar væru óviðunandi hjá stefndu og talið nauðsynlegt að hún yrði vistuðutan heimilis stefndu til að tryggja öryggi hennar og velferð. Stefndu voruekki reiðubúin til að samþykkja langa vistun telpunnar utan heimilis og 20.apríl 2016 úrskurðaði stefnandi að hún skyldi vistuð utan heimilis í tvo mánuðifrá og með 20. apríl 2016 með heimild í b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002. Málið var lagt fyrir fund stefnanda 11. október 2016 með tillöguum áframhaldandi vistun utan heimilis í sex mánuði. Stefndu samþykktuáframhaldandi vistun og gerð var meðferðaráætlun með stefndu um vímuefnameðferðog eftirfylgd. Á tímabili vistunar frá október 2016 til apríl 2017 mældustvímuefnapróf stefndu, móður, ítrekað jákvæð fyrir amfetamíni. Þá mældiststefndi, faðir, tvisvar jákvæður fyrir amfetamíni. Ágreiningslaust er þó aðstefndu hafi á þessu tímabili sótt vel sálfræðiviðtöl sem þeim stóðu til boða. Í kjölfar fundar stefnanda 28. mars 2017 undirrituðustefndu yfirlýsingu, sem dagsett er 31. mars 2017, um vistun telpunnar til 12.október 2017. Jafnframt undirrituðu þau meðferðaráætlun 30. mars 2017, skv. 23.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Á tímabili meðferðaráætlunar virðast stefnduhafa vanrækt að skila vímuefnaprófi á [...]. Stefndu var boðið að takavímuefnapróf og samþykkti stefndi, faðir, það og mældist hreinn á öllum kvörðumí bæði skiptin. Þá samþykkti stefnda, móðir, einu sinni að taka vímuefnapróf ogmældist þá jákvæð fyrir amfetamíni, sem hún neitaði að hafa notað. Telpan mun hafa verið í viðtölum hjá sálfræðingiBarnaverndar Reykjavíkur og hefur hún greint frá því að henni líði vel hjá[...] og [...], þar sem hún býr nú, en sagðist líða betur þegar hún fengi aðhitta foreldra sína. Þetta kemur einnig fram í talsmannsskýrslu 20. september2017. Með matsbeiðni sem lögð var fram hér fyrir dómi 8. janúar2018 fóru stefndu þess á leit að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta atriðitengd forsjárhæfni þeirra. Beiðni þessari var hafnað með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 2. mars 2018 og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með úrskurði22. mars 2018. III. Stefnandibyggir kröfu sína um forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d-liðar 1. mgr. 29.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Það er matstefnanda, með hliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé aðlíkamlegri og andlegri heilsu telpunnar sé hætta búin fari stefndu með forsjáhennar. Stefnandi telur að stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki tilað tryggja öryggi telpunnar og fullnægjandi uppeldisskilyrði til frambúðar áheimili stefndu. Þá telur stefnandi að gögn málsins sýni, svo ekki verði umvillst, að daglegri umönnun telpunnar verði stefnt í verulega hættu, faristefndu með forsjá hennar. Heilsu og þroska telpunnar sé sömuleiðis hætta búinfari stefndu með forsjána eins og málum er háttað. Með hagsmuni telpunnar að leiðarljósi telur stefnandi aðmikilvægt sé að finna henni framtíðarheimili og umönnunaraðila þar sem öryggihennar og þroskavænlegar uppeldisaðstæður séu tryggðar. Telpan dvelji nú áheimili fósturforeldra þar sem vel sé hlúð að henni og réttur hennar tilviðunandi uppeldis og umönnunar sé tryggður, auk þess sem öryggi hennar verðitryggt. Með vísan til alls þessa er það mat stefnanda að það þjóni hagsmunumtelpunnar best að þeim stöðugleika sem kominn er á verði ekki raskað, enda séþað í fullu samræmi við meginreglu barnaverndarlaga, sbr. 3. mgr. 4. gr.laganna, um að barnaverndarstarf skuli stuðla að því að stöðugleiki ríki íuppvexti barna. Krafa stefnanda byggir á því að of mikil og óforsvaranlegáhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá dóttur sinnar. Að mati stefnanda hefur verið leitast við að eiga einsgóða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður hafa leyft. Þá hefur veriðleitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hefur veriðhverju sinni. Stefnandi telur stuðningsaðgerðir fullreyndar í því skyni að bætaforsjárhæfni stefndu. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekkitæk nú, en brýna nauðsyn beri til að skapa telpunni til frambúðar það öryggi ogumönnun sem hún eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þau stuðningsúrræðisem stefnandi hafi yfir að ráða ekki megnað að skapa telpunni þauuppeldisskilyrði sem hún eigi skýlausan rétt til hjá stefndu. Að mati stefnandahafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeim markmiðum sem að erstefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4.gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt íhvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða ennauðsyn hafi verið.Stefnandi vísar til þess að það séu frumréttindi barna aðbúa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skyldaforeldra, sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að sýnabörnum virðingu og umhyggju, auk þess sem óheimilt sé með öllu að beita börnofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist afþeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegarhagsmunir foreldris og barns vegast á, séu hagsmunir barnsins, hvað því erfyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla ííslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Íslander aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd, svo sem fyrir ermælt um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr.80/2002 og ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sbr. lög nr.19/2013. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og í Alþjóðasamningi um borgaraleg ogstjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna íbarnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga, og gagna málsins, gerirstefnandi þá kröfu að B og A verði svipt forræði dóttur sinnar, C, sbr. a- ogd-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur og vægariúrræði ekki skila tilætluðum árangri. IV.Varnirsínar byggja stefndu á því að skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séuekki uppfyllt í máli þessu. Umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu við dóttur sína séekki alvarlega ábótavant, sbr. a-lið 29. gr. laganna. Barnið hafi verið ífóstri nú í nokkurn tíma og stefndu hafi því ekki séð um daglega umönnun hennará meðan. Stefndu telji í fyrsta lagi að þótt hugsanlega hafi verið einhverjirvankantar á forsjárhæfni þeirra og uppeldisskilyrðum stúlkunnar áður en hún varvistuð utan heimilis, þá hafi þeir vankantar aldrei verið nægilega miklir tilþess að réttlæta að að svipta þau forsjá barnsins. Í öðru lagi telja stefndu aðþau hafi nú þegar bætt forsjárhæfni sína og uppeldisskilyrði telpunnarumtalsvert. Vísa þau í því sambandi til matsgerðar D sálfræðings frá 31. mars2016 en lýsa sig þó ósammála mati D að því er varðar þá þætti sem þar er taliðað betur mættu fara í uppeldi stefndu. Stefndu telja að við mat á því hvort umönnun, uppeldi ogsamskiptum þeirra við dóttur sína sé ábótavant verði að líta til breyttraaðstæðna hjá þeim nú. Í því skyni beri að líta til þess að aðstæður stefnduhafi batnað verulega og stefndu hafa bæði sinnt sálfræðimeðferð til þess aðtakast á við þau persónulegu vandamál sem þau, hvort fyrir, sig hafi glímt viðundanfarin ár. Þá hafi stefnda B einnig mætt í viðtal hjá VIRK til þess að fástuðning og hvatningu til að bæta stöðu sína enn frekar. Í formati VIRK dags.4. maí 2017 komi fram að B uppfylli skilyrði til þess að fá þjónustu VIRK aukþess sem hún hafi mikinn áhuga á stuðningi og hvatningu. Stefndu telji sig hafastyrkt forsjárhæfni sína umtalsvert frá því að forsjárhæfnimatið var unnið.Stefndu séu öll af vilja gerð til þess að bæta forsjárhæfni sína enn frekar ogtelja sig hafa sýnt þann vilja í verki. Í greinargerð félagsráðgjafa vegnafjölskyldumeðferðar 8. júní 2017 sem unnin var eftir að umrætt forsjárhæfnismatvar gert komi fram að stefndu hafi bætt ráð sitt að nokkru leyti, en þar segirað:Þau hafi bætt samskipti sín á milli þegar C er í heimsóknog orðin meðvitaðri um mikilvægi og tilgang þess að setja mörk og reglufesti ílífi fjölskyldunnar Telja stefndu framangreint vera til marks um vilja sinnog getu til þess að styrkja sig í uppeldishlutverki sínu. Einnig telja þau aðnauðsynlegt sé að taka tillit til vilja þeirra til þess að bæta ráð sitt, semþau hafi meðal annars sýnt með því að mæta í viðtöl í fjölskyldumeðferð, en íumræddri greinagerð komi fram að þau hafi bæði mætt vel í öll viðtöl, að þauóski eftir áframhaldandi viðtölum og að viðtölin hafi nýst þeim vel og skilaðárangri. Jafnframt komi fram að stefndu séu tilbúin til þess að ræða málefni ervarða aðdraganda vistunar stúlkunnar utan heimilis og að þau vilji styrkjasambandið við fósturforeldra hennar. Auk þess að hafa lagt á sig mikla vinnu til þess að bætaforsjárhæfni sína, þá hafi stefndu reynt að sinna umgengni við barnið eins velog mögulegt sé. Hafi þeim í flestum tilvikum verið treyst til þess að vera meðdóttur sína yfir nótt á heimili sínu, án eftirlits, en þau telji það vera tilmarks um að umönnun þeirra, uppeldi og samskipti við dóttur sína séu, eins ogmál standa í dag, góð, og muni verða enn betri þegar á líður þar sem þau séubæði í virkri vinnu til þess að bæta færni sína að þessu leyti. Stefndu teljaað ef grunur væri um að uppeldisskilyrði á heimili þeirra og forsjárhæfniþeirra væri svo verulega skert sem stefnandi haldi fram væri óskiljanlegt aðheimil væri eftirlitslaus umgengni við barnið yfir nótt. Stefndu telja að skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laganr. 80/2002 séu ekki uppfyllt í máli þessu. Stefndu hafna því að vera hrjáð afgeðrænum truflunum og einnig hafna stefndu því að eiga við vímuefnavanda aðstríða. Líkt og komi fram í forsjárhæfnismati 31. mars 2016 hafi stefndu bæði gengist við því að hafa áttvið vímuefnavanda að etja á yngri árum en þau séu bæði hætt allri neyslu. Bhafi farið í meðferð árið 2013 en A hætt neyslu árið 2005. Íframangreindu forsjárhæfnismati komi einnig fram að greind stefndu B sé undirmeðallagi eða við neðri mörk meðallags en fram komi að stefndi A búi yfir góðrigreind. Stefnda B sé því ósammála að hún sé með svo skerta greind sem þargreinir. Stefnda telji samt sem áður að jafnvel þótt niðurstaða prófsins sérétt eigi það eitt ekki að leiða til þess að hún verði svipt forsjá barnsins,enda alþekkt að fólk með greindarskerðingu hafi eignast börn og alið þau upp ánnokkurra vandamála. Jafnframt verði að líta til þess að stefndi A sé með góðagreind og ætti því að geta vegið upp á móti hugsanlegri greindarskerðingu B.Telja því stefndu að umrætt ákvæði standi ekki til þess að svipta eigi þauforsjá yfir dóttur sinni. Stefndu gera athugasemdir við meðferð málsins hjáBarnavernd Reykjavíkur. Það sé grundvallarregla í barnarétti að hafa beri hagbarns í fyrirrúmi við úrlausn hvers máls. Til þess að hægt sé að komast að þvíhvað sé best hverju sinni sé mikilvægt að barnaverndaryfirvöld sinnirannsóknarskyldu sinni. Á Barnavernd Reykjavíkur og þar með stefnanda hvíliskylda samkvæmt 1. mgr. 41. gr. og 1. mgr. 56. gr. laga nr. 80/2002 og 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 til þess að sjá til þess að mál sé nægjanlegaupplýst áður en tekin er ákvörðun í því. Stefndu telja að stjórnvaldið hafiekki sinnt þessari skyldu sinni áður en starfsmenn barnaverndar ákváðu aðleggja til forsjársviptingu skv. 29. gr. laga nr. 80/2002. Stefndu teljafjölmörg atriði ekki hafa verið könnuð til hlítar. Í fyrsta lagi hefði átt aðkanna forsjárhæfni stefndu og heimilisaðstæður á ný áður en lagt yrði til aðsvipta stefndu forsjá, enda sé eldra forsjárhæfnismat orðið svo gamalt að ekkisé unnt að leggja það til grundvallar í máli þessu. Þá telja stefndu einnig aðkanna hefði átt heimilisaðstæður þeirra betur, þar sem þau séu komin í húsnæðií [...]. Stefndu telja að stefnanda hafi borið skylda til að vinna nýttforsjárhæfnismat og vísa þeim staðhæfingum stefnanda á bug að ekki hafi veriðhægt að ná í þau til þess að gera nýtt mat. Telja stefndu að stefnendur hafiekki lagt fram nein gögn til sönnunar þeirri staðhæfingu. Þá telja stefndu aðstefnandi hafi ekki rannsakað nægilega hvort vægari úrræði gætu dugað til þessað ná markmiði þeirra og einnig hafi hann látið hjá líða að kanna hvaða áhrifforsjársvipting kunni að hafa á líf stúlkunnar. Í máli þessu verði einnig að líta til meðalhófsreglu, enstefnandi sé bundinn af meðalhófsreglu 7. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 og 12.gr. laga nr. 37/1993, sbr. 38. gr. laga nr. 80/2002. Í því felist aðbarnaverndaryfirvöld skuli aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætumarkmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Ekki skuliheldur beita íþyngjandi úrræðum lengur en nauðsynlegt sé. Stefndu telja aðforsjársvipting geti ekki með nokkru móti samræmst meðalhófsreglunni, þar semekki sé nauðsynlegt að beita svo íþyngjandi úrræði. Þá telja stefndu að krafastefnanda um forsjársviptingu gangi gegn markmiði barnaverndarlaga í 2. gr.þeirra laga, en þar komi fram að markmið þeirra sé m.a. að styrkja fjölskyldurí uppeldishlutverki sínu og verði með engu móti fallist á að forsjársviptingstuðli að því markmiði. Stefndu telja að meðalhófsreglan leggi þær skyldur ábarnaverndaryfirvöld að reyna að finna aðrar leiðir til þess að tryggjauppeldisaðstæður dóttur þeirra. Þau telja rétta málsmeðferð í þessu máli veraþá að veita þeim aðstoð við að bæta tengsl þeirra og barnsins og hjálp til þessað geta verið meira með barnið á heimilinu. Stefndu telja að það hefði samræmstmun betur meðalhófsreglunni ef leitast hefði verið við að styðja þau betur íuppeldishlutverkinu í stað þess að svipta þau forsjá yfir dóttur sinni. Stefnduvekja í því skyni sérstaka athygli á því að þau vilji eftir fremsta megni vinnameð barnaverndaryfirvöldum og þiggja frá þeim stuðningsúrræði til að bæta stöðusína. Telja stefndu það því samræmast mun betur hag fjölskyldunnar ef dóttirþeirra yrði vistuð utan heimilis á meðan barnavernd styddu þau í þeirri endurhæfingusem þau hafi nú þegar hafið með sálfræðiviðtölum og, þegar endurhæfing þeirrayrði lengra komin, að barnaverndaryfirvöld veittu fjölskyldunni í heildstuðning til þess að auka umgengni og koma fjölskyldulífinu í fastar skorður.Stefndu telja það samræmast mun betur meðalhófssjónarmiðum að kanna hvort þaðfyrirkomulag sem þau leggja til komi sér betur fyrir stúlkuna. Það sébarnaverndaryfirvöldum í lófa lagið að aðstoða þau við að koma fjölskyldulífinuí rétt horf áður en svo íþyngjandi ákvörðun verði tekin, enda hafibarnaverndarnefnd alla möguleika á að fylgjast náið með framvindu mála og, efþörf er á, að krefjast forsjársviptingar síðar. Að öðru leyti byggja stefndu á því að hér sem endranærberi að hafa að leiðarljósi það sem sé stúlkunni fyrir bestu, en samkvæmt 1.mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr.19/2013, skuli það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang þegarfélagsmálastofnanir og dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Einnig skulihagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi skv. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002. Við blasi að um mjög íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sé aðræða fyrir stefndu og dóttur þeirra. Umrædd ákvörðun feli í sér verulegtinngrip í réttindi þeirra, auk þess að hafa mjög afgerandi áhrif á lífstúlkunnar. Stefndu telja að krafa stefnanda gangi gegn hagsmunum dóttur þeirraog að það sé henni fyrir bestu að stefndu hafi áfram forsjá, ásamt því að hafareglulega umgengi við móður sína og föður, án eftirlits barnaverndaryfirvalda. Stefndu skírskota til þess að það sé grundvallaratriði íbarnaverndarmálum að taka beri tillit til vilja barns, eftir því sem unnt er,sbr. 2. mgr. 4. gr., 2. mgr. 46., gr. og 2. mgr. 64. gr. a í lögum nr. 80/2002og 12. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barsins nr. 19/2013.Einnig hafi tengsl barns við foreldra almennt umtalsvert vægi við úrlausnbarnaverndarmála.Í máli þessu hafi barnaverndaryfirvöld uppfyllt þá skyldusína að kanna vilja barnsins. Hins vegar telja stefndu að barnaverndaryfirvöldhafi vanrækt að taka réttmætt tillit til skoðana stúlkunnar, þó að hún sé nú á[...] ári. Það sé skýr og eindreginn vilji barnsins er um ræðir að búa hjástefndu, foreldrum sínum. Í talsmannsskýrslu C 14. mars 2017 komi vilji stúlkunnarskýrt fram. Talsmaður hafi metið það svo að stúlkan sé jákvæð gagnvart því aðvera hjá [...] og [...] en að hana langi þó að búa hjá stefndu. Viljistúlkunnar til þess að vera hjá foreldrum sínum hafi eingöngu styrkst frá þvíað hann var kannaður þann 8. október 2016, þrátt fyrir vistun utan heimilis. Stefndu telja að tengsl þeirra við dóttur sína séu sterkog að það beri að hafa að leiðarljósi við úrlausn málsins. Vísa þau í þvísamhengi bæði til matsgerðar D og til greinargerðar félagsráðgjafa vegnafjölskyldumeðferðar frá 8. júní 2017. Ljóst sé að dóttir stefndu sé verulegatengd foreldrum sínum og svipting forsjár muni slíta í sundur böndin milliþeirra. Stefndu telja að slík tengslarof kunni að verða stúlkunni skaðleg tillengri tíma. Telja stefndu að nú þegar megi greina merki um vanlíðan hjá dótturþeirra vegna núverandi ástands. Í dagáli 16. mars 2017 komi fram að telpan sýnivanlíðan og einnig telja stefndu lakan námsárangur dóttur sinnar vera til marksum vanlíðan hennar yfir því að fá ekki að hafa meiri samskipti við foreldrasína. V.Afgögnum málsins má ráða að málefni barnsins sem hér um ræðir hafa nær stöðugtverið til meðferðar hjá stefnanda frá árinu [...]. Fjölmargartilkynningar sem borist hafa barnaverndaryfirvöldum á þessu tímabili bera vottum það að aðstæður barnsins í umsjá stefndu hafi verið áhyggjuefni bæði skyldumog óskyldum aðilum. Efni tilkynninga þessara spannar vítt svið, allt frávímuefnaneyslu foreldra til ofbeldis þeirra á milli, en hinn gegnumgangandiþráður hefur þó verið grunur um vanrækslu barnsins. Stefndu hafa samtalssamþykkt átta meðferðaráætlanir en skjöl málsins bera með sér að þeim hafireynst örðugt að standa við sinn hluta þessara áætlana. Þetta staðfesti Efélagsráðgjafi í skýrslu sem hún gaf við aðalmeðferð málsins. Fram kom í máli Eað hún hefði unnið í málinu um þriggja ára skeið, frá októbermánuði 2014 tiloktóber 2017, og komið að gerð allra meðferðaráætlana stefndu, nema þeirrifyrstu. Að sögn E hafa stefndu notið margháttaðs stuðnings en þeim hafi þó ekkitekist að nýta sér þau úrræði í framkvæmd á heimili sínu. Stefndu hafi veriðmjög ósamstíga í uppeldinu. Vímuefnaneysla hafi einnig haft áhrif og stefnduséu óvirk og aðgerðalaus heima fyrir. Erfitt hafi reynst að koma á stöðugleikaí lífi telpunnar því stöðugleika hafi skort heima fyrir. E sagði einnig aðstefndu virtist vanta innsæi og að skort hafi á samvinnu af hálfu stefndu. Ekvaðst telja að stúlkan upplifði hollustuklemmu milli foreldra sinna ogfósturforeldra. Hin síðarnefndu, sem eru [...], hafi lýst því yfir að þau séutilbúin að hafa telpuna áfram hjá sér. Í álitsgerð D 31. mars 2016kemur fram í niðurstöðukafla að forsjárhæfni móður sé verulega skert og aðforsjárhæfni föður sé skert. Um móður segir þar nánar að forsaga hennarendurspegli langvarandi óstöðugleika í félags- og tilfinningalífi og almennafélagslega aðlögunarerfiðleika þar sem vinnu- og skólasaga sé takmörkuð. Innsæihennar sé slakt gagnvart eigin vanda og virðist viðhorf hennar yfirleittstýrast af ytri stjórnrót þar sem hún leiti iðulega skýringa á því sem miðurfari með því að benda á aðra. Niðurstöður geðgreiningarviðtals og útfylltramatslista bendi til þess að fyrrgreindur óstöðugleiki sé „langvarandi ogverulega hamlandi“. Þol hennar gagnvart mótlæti sé takmarkað og að áliti matsmannsvirðist B eiga erfitt með að setja mörk öðruvísi en að sveiflast milli þess aðvera eftirlátssöm og yfir í það að vera árásargjörn með reiði og pirringi.Hvatvísi og takmarkað þol gagnvart mótlæti verði til þess að B verðiauðveldlega reið og pirruð í samskipum við sína nánustu. Matsmaður bereinkennamynd B saman við persónuleikaröskun af samsettum toga, bæði jaðar- ogandfélagsleg persónuleikaeinkenni, þar sem hún tjái viðhorf sem stangist á viðalmennar félagslegar reglur og gildi. Einnig er í álitsgerðinni vikið að því aðkomið hafi fram veikleikar tengdir vitsmunastarfi hjá stefndu B og að þeirveiki forsjárhæfni hennar þar sem greind hennar mælist við neðri mörkmeðallags. Um stefnda A segir nánar í niðurstöðum matsgerðar að hann hafi, líktog barnsmóðir, glímt við langvarandi erfiðleika tengda félagslegri aðlögun,hegðun og líðan. Hann virðist samt búa yfir betra innsæi en hún varðandi þarfirbarnsins, þótt hann hafi ekki megnað að skapa því viðunandi aðstæður. A er íálitsgerðinni talinn uppfylla viðmið um félagskvíða; aðlögunarerfiðleikar ogóstöðugleiki í félags- og tilfinningalífi hafi lengi verið til staðar ogsvörunarmynstur á persónuleikaprófi er talið benda til einkennajaðarpersónuleika og andfélagslegs persónuleika. Í álitsgerðinni eru einkenniaf þessu tagi sögð rýra foreldrahæfni og tengslagetu, auk þess sem líklegt séað skapgerðarþættir hafi áhrif á meðferðarheldni. Í niðurlagi álitsgerðarinnarkemur fram að bæði stefndu glími við veikleika í skapgerð og persónuleika semrýri innsæi þeirra í eigin vanda og ábyrgð. Eiginleikar af þessu tagi séulíklegir til að torvelda alla meðferðarvinnu, enda hafi sýnt sig aðmeðferðarheldni sé slök. Innsæi stefndu og geta til að taka á vanda sínumvirðist takmörkuð og ólíklegt að þau muni nýta sér frekari stuðningsúrræði íljósi sögunnar, nema þau sæki meðferð. Í niðurstöðum greindrar álitsgerðar erlagt til að barnið verði vistað utan heimilis til lengri tíma, eða þar tilforeldrar geti sýnt fram á stöðugleika og bættar aðstæður. D kom fyrir dóminn viðaðalmeðferð málsins og staðfesti álitsgerð sína og niðurstöður hennar. Spurðurum styrkleika móður sagði hann að styrkleikar hennar væru yfirskyggðir afveikleikum. Vísaði hann í því sambandi meðal annars til neyslusögu hennar ogpersónuleikabresta sem rýri forsjárhæfni. Þegar D var spurður hvaða veikleikarforeldra hefðu legið til grundvallar mati hans svaraði hann því til að ýmisúrræði hefðu verið reynd varðandi umhirðu. Neysla hafi verið staðfest. Mikilsóstöðugleika hafi gætt hjá foreldrum, sem einkennt hafi allt þeirrafjölskyldulíf. Aðbúnaður á heimili þeirra hafi verið slæmur. Við skýrslutökunastaðfesti D að hann hefði síðar verið beðinn um að gera endurmat, en illa hafigengið að fá móður til samvinnu um það. Hann hafi náð tali af móður í upphafi árs2017 en hún ekki mætt í bókaðan tíma og ekki svarað þegar matsmaður hringdi. Ívætti D kom fram það álit hans að meðan ekkert hefði breyst hjá foreldrum værihagsmunum barnsins best borgið með því að vera áfram hjá móðurforeldrum.Matsmaður var spurður hvort hann teldi persónuleikaraskanir móðurmeðferðarhæfar. Því svaraði hann á þá lund að grunnþættir í skapgerð hennargerðu meðferð erfiða. F, félagsráðgjafi hjá stefnanda,gaf einnig skýrslu við aðalmeðferð málsins, en meðal gagna málsins eru dagálar,undirritaðir af henni, þar sem lýst er samskiptum við stefndu og tilraunum tilsamskipta, en dagálar þessir ná fram í aprílmánuð 2018. Þar kemur meðal annarsfram að stefndu hafi ýmist afboðað sig í viðtöl hjá F eða ekki mætt, ekkisvarað símtölum og ekki mætt til að hitta dóttur sína, eins og telpunni hefðiþó verið lofað. F staðfesti að hún hefði fyrst komið að máli við stefndu íoktóbermánuði 2017. Kvaðst F hafa talað við telpuna tvisvar sinnum, en í fjögurskipti hefði hún boðað foreldra hennar í umgengni við hana en þau aldrei mætt.Aðeins einu sinni hefði móðirin hringt og boðað forföll vegna veikinda. Að sögnF mátti merkja vanlíðan hjá telpunni þegar foreldrar hennar mættu ekki áboðuðum tíma til umgengni, sem þá féll niður. F kvaðst telja að sterk tengslværu milli stúlkunnar og móður hennar, en hún vissi ekki hvort þau tengsl værugóð. F kvaðst telja að telpan hefði áhyggjur af móður sinni. Hún telur aðtelpan sé ánægð hjá [...] og [...]. Fyrir liggur að stefnda er langtgengin með sitt þriðja barn og á von á sér um miðjan júní næstkomandi. Að sögnF hefur stefnda mætt stopult í mæðraskoðun og ekki skilað þvagprufum. Hún hafimælst neikvæð 19. febrúar sl. en síðan þá hafi hún ýmist ekki getað pissað,ekki viljað það eða látið sig hverfa án þess að skila sýni. F sagðist engarupplýsingar hafa um hugsanlega neyslu stefnda A. Að sögn F bauð hún báðumstefndu á fund til sín 30. janúar sl. en þau hefðu ekki mætt. F hafi þá hringten þau ekki svarað. Þau hafi svo fengið nýjan tíma í febrúarmánuði en ekkimætt. Meðhliðsjón af framangreindum vitnaskýrslum og framlögðum gögnum þykir sýnt aðstefndu hafi ekki nýtt sér þann stuðning sem þeim hefur staðið til boða, ekkisýnt viðleitni til samvinnu við barnaverndaryfirvöld og ekki sinnt samskiptumvið starfsmenn stefnanda, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir starfsmanna. Dóttir stefndu hefur frá 20.apríl 2016 verið vistuð hjá [...], sem stýrt hafa umgengni hennar við stefndu.Af framburðum vitna og fyrirliggjandi gögnum má ráða að telpunni líði vel hjáfósturforeldrum og betur ef hún nýtur umgengni við foreldra sína. Vísbendingareru þó um að barnið upplifi hollustuklemmu gagnvart foreldrum sínum og lítijafnvel svo á að hún beri ábyrgð á þeim. Frá því að meðferðaráætlun vargerð í októbermánuði 2016 hefur móðir ítrekað mælst jákvæð fyrir amfetamíni ogfaðir hefur tvisvar mælst jákvæður fyrir sama efni. Ekkert í gögnum málsins eðaskýrslum sem gefnar voru við aðalmeðferð sýnir að stefndu hafi farið í meðferðeða sinnt endurhæfingu. Þegar starfsmenn stefnanda hafa farið í óboðað eftirlitheim til stefndu hafa þau ekki verið heima. Ráða má af skýrslu frá [...] 25.september 2017 að telpunni hafi farið mikið fram eftir að vistun hófst og sé ímun betra jafnvægi en fyrr. Samkvæmt upplýsingum frá sama skóla 21. nóvember2017 er umhirða barnsins góð og aðbúnaður góður. Meðal gagna málsins er bréf fráGöngudeild fíknigeðmeðferðar við Landspítala háskólasjúkrahús til stefnandadagsett 2. febrúar sl. Í bréfinu kemur fram að stefnda B hafi veriðnauðungarvistuð á móttökugeðdeild fíknimeðferða í 72 klukkustundir 17. janúarsl., þá gengin 19 vikur „og grunur til staðar um virkan fíknivanda“. Í bréfinukemur fram að gerð hafi verið „vímuefnaleit í þvagi þar sem mældist amfetamín“. Við upphaf aðalmeðferðar vorulögð fram ný gögn sem gefa nánari vísbendingar um stöðu stefndu nú. Þar á meðaler tölvuskeyti 8. mars sl. frá G, sérfræðiljósmóður á kvennadeild Landspítala,þar sem fram kemur að stefnda B hafi mætt í skoðun tvo miðvikudaga í röð enekki skilað þvagi í vímuefnaleit. Í dagnótum H, starfsmanns stefnanda, kemurm.a. fram að 19. mars sl. hafi H rætt við I, félagsráðgjafa á fíknigeðdeild, umstöðu stefndu B. Þar segir: „[...] hún hefur ekki skilað testum, engin samvinnaog næst ekki í hana“. Aðrar færslur í dagnótum þessum eru í sama dúr. Í öðrumdagnótum H, sem bera yfirskriftina „Dagnótur 2018“, kemur fram að stefndu hafi17. janúar sl. verið borin út úr íbúð sem þau höfðu haft til umráða. Fram kom íaðilaskýrslu stefnda A við aðalmeðferð málsins að stefndu byggju nú hjá [...]meðan þau væru að leita sér að nýju húsnæði. Sú leit hafi þó enn ekki skilaðneinum árangri. Undir rekstri málsins hefursamkvæmt framanskráðu ekkert komið fram sem bendir til þess að stefndu hafiráðið bót á þeim vandamálum sem kölluðu á afskipti barnaverndaryfirvalda árið2012. Ný gögn og skýrslur félagsráðgjafa hér fyrir dómi eru til marks um aðsamskipti við stefndu séu höktandi af ástæðum sem varða stefndu. Þegar horft erheildstætt á þá samskiptasögu telur dómurinn óhjákvæmilegt annað en að líta svoá að hún beri vott um skort á samstarfsvilja stefndu. Þá hefur heldur ekkertkomið fram sem haggar niðurstöðum álitsgerðar D frá 2016. Svo sem fyrr greinirkom fram í skýrslu D það álit hans að meðan ekkert breytist til hins betra hjástefndu sé hagsmunum barnsins best borgið með því að vera áfram hjá [...]. Meðþví að ekkert bendir til þess að breytingar hafi orðið til batnaðar hjá stefnduog félagslegar aðstæður þeirra raunar versnað þar sem þau hafa nú ekki lengurfast húsnæði til umráða telur dómurinn sýnt að uppfyllt séu skilyrðiforsjársviptingar samkvæmt ákvæðum a- og d-liða 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með því að sömuleiðis þykir sýnt, sbr. 2. mgr.29. gr. laga nr. 80/2002, að öðrum og vægari úrræðum verði ekki beitt til að bætastöðu barnsins samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 80/2002 verða kröfur stefnandateknar til greina. Stefndu hafa lagt framgjafsóknarleyfi vegna reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi, útgefið 4. janúarsl., sbr. 1. mgr. 60. gr. laga nr. 80/2002. Af hálfu stefnanda var ekki gerðkrafa um málskostnað og er því rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns þeirra, sem telst, miðað við atvik málsins, umfang þess og rekstur hæfilegaákveðin 900.000 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnar Þór Jónsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingiog Guðfinnu Eydal sálfræðingi. ÚRSKURÐARORÐ:Stefndu, B og A, eru svipt forsjá dóttur sinnar, C, semfædd er [...].Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talinþóknun lögmanns þeirra, 900.000 krónur.
Mál nr. 684/2009
Aðild Eignarréttur Skaðabætur Matsgerð
Haustið 2006 hóf K framkvæmdir við gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk, sem fólust meðal annars í lagningu vatnsleiðslu um svonefndan Þjóðhátíðarlund. Landið var í eigu Reykjavíkurborgar, en S hafi þar haft umsjón með skógrækt og annaðist framkvæmdir í þeim efnum samkvæmt samningum við Reykjavíkurborg. Í byrjun febrúar 2007 fjarlægði verktaki í þjónustu K 559 tré í Þjóðhátíðarlundi vegna framkvæmda við vatnsveituna, en þau höfðu verið gróðursett á vegum S á landinu. S höfðaði mál og krafðist greiðslu skaðabóta meðal annars úr hendi K vegna spjalla sem hlutust af því að trjágróðurinn var fjarlægður. K krafðist sýknu aðallega á þeirri forsendu að Reykjavíkurborg hafi verið eigandi trjánna, en ekki S, og gæti S því ekki átt aðild að málinu. Þessari málsástæðu K var hafnað og talið að samkvæmt yfirlýsingu Reykjavíkurborgar hafi S haft fulla heimild til að leita samninga við K um skaðabætur vegna skemmda á trjágróðrinum enda hefði félagið víðtæk forræði á svæðinu til afnota og hagnýtingar. Var í þessu sambandi jafnframt vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 210/2009, þar sem felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að vísa málinu frá dómi, þar sem því hafi verið slegið föstu að S hafi eitt haft þau eignarréttindi, sem fólust í heimild til fjárhagslegrar hagnýtingar trjágróðursins sem fór forgörðum við framkvæmdir K. Fallist var á skaðabótaskyldu K í málinu og matsgerð dómkvaddra manna um tjón S lögð til grundvallar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. september 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 4. nóvember 2009 og var áfrýjað öðru sinni 2. desember sama ár. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Haustið 2006 hóf áfrýjandi framkvæmdir við gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk, sem fólust meðal annars í lagningu vatnsleiðslu um svonefndan Þjóðhátíðarlund. Eftir gögnum málsins er hann í landi í eigu Reykjavíkurborgar, sem stefndi hefur haft umsjón með samkvæmt samningum við borgina frá 3. mars 1950 og 18. apríl 2000, en samkvæmt þeim hefur hann þar á hendi skógrækt og annast framkvæmdir í þeim efnum í Heiðmörk. Í byrjun febrúar 2007 fjarlægði verktaki í þjónustu áfrýjanda 559 tré í Þjóðhátíðarlundi vegna framkvæmda við vatnsveituna, en þau höfðu verið gróðursett á vegum stefnda á 0,36 hekturum lands. Í málinu krefst stefndi skaðabóta úr hendi áfrýjanda vegna spjalla sem hlutust af því að trjágróðurinn var fjarlægður. Áfrýjandi andmælir þeirri kröfu aðallega á þeirri forsendu að Reykjavíkurborg hafi verið eigandi trjánna, en ekki stefndi, og geti hann því ekki átt aðild að málinu. Um þetta er þess að gæta að í bréfi borgarlögmanns til áfrýjanda 18. mars 2008 var lýst þeirri afstöðu Reykjavíkurborgar að stefndi hafi haft fulla heimild til að leita samninga við áfrýjanda um skaðabætur vegna skemmda á trjágróðrinum, enda hafi stefndi haft „víðtækt forræði“ á svæðinu til afnota og hagnýtingar. Í dómi Hæstaréttar 27. maí 2009 í máli nr. 210/2009, þar sem felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að vísa þessu máli frá dómi, var því jafnframt slegið föstu að stefndi hafi einn haft þau eignarréttindi, sem fólust í heimild til fjárhagslegrar hagnýtingar trjágróðursins sem fór forgörðum við framkvæmdir áfrýjanda. Þegar af þessum sökum verður framangreindri málsástæðu áfrýjanda hafnað og er þá ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvernig réttindum stefnda sé nánar háttað gagnvart Reykjavíkurborg. Áfrýjandi byggir kröfu sína til vara á því að stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni. Í málinu liggur fyrir matsgerð tveggja dómkvaddra manna 10. september 2008, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að tjón stefnda hafi numið 19.419.624 krónum þegar tekið væri mið af áætluðu smásöluverði vorið 2007 á þeim trjám, sem um ræðir í málinu. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna er vel rökstudd og ítarleg og hefur áfrýjandi ekki leitast við að fá henni hnekkt með yfirmati. Til þess verður og að líta að eftir uppkvaðningu héraðsdóms fékk áfrýjandi dómkvadda tvo menn til að meta meðal annars hvert væri „beint fjárhagslegt tjón“ stefnda af framkvæmdum áfrýjanda. Í matsgerð 3. mars 2010 var komist að þeirri niðurstöðu að þetta tjón næmi 22.555.677 krónum. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um skaðabætur og vexti af þeim. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kópavogsbær, greiði stefnda, Skógræktarfélagi Reykjavíkur, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. júní 2009. Mál þetta, sem var dómtekið 9. þ.m., er höfðað 23. nóvember 2007 af Skógræktarfélagi Reykjavíkur, Elliðahvammi í Reykjavík, á hendur Kópavogsbæ, Fannborg 2 í Kópavogi, og Klæðningu ehf., Bæjarlind 4 í Kópavogi. Stefnandi gerir þá dómkröfu að stefndu verði óskipt gert að greiða honum 21.006.194 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2007 til 27. mars sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi Kópavogsbær krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefndi Klæðning ehf. krefst aðallega sýknu, en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Með úrskurði 8. apríl 2009 var málinu vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi kærði þann úrskurð til Hæstaréttar, sem með dómi sínum 27. f.m. felldi úrskurðinn úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka kröfu stefnanda til efnislegrar meðferðar. I. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til heimtu skaðabóta vegna trjágróðurs sem fór forgörðum í landi Heiðmerkur við framkvæmdir á vegum stefnda Kópavogsbæjar í febrúar 2007. Fólust framkvæmdirnar í jarðvinnu og lagningu neysluvatnsaðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við hesthúsahverfi Heimsenda í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum í Heiðmörk og hafði stefndi Klæðning ehf. þær með höndum sem verktaki. Styðst krafa stefnanda að meginstefnu til við matsgerð tveggja dómkvaddra manna, þeirra Bjarna Finnssonar garðyrkjufræðings og Þorbergs Hjalta Jónssonar skógfræðings, sem að beiðni stefnanda voru kvaddir til þess af héraðsdómi 27. maí 2008 að leggja „mat á verðmæti þeirra trjáplantna sem teljast hafa verið fjarlægðar og/eða hafa spillst á lagnaleið vatnsveitu Kópavogsbæjar í og við Þjóðhátíðarlund í Heiðmörk [...] miðað við verðlag 9. febrúar 2007“. Lá á þeim tíma fyrir úttekt tveggja sérfræðinga, sem stefnandi leitaði til, um fjölda, tegund og stærð þeirra trjáplanta sem farið hefðu forgörðum við þessa framkvæmd. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að leggja mætti þá úttekt til grundvallar við mat þeirra. Í matsgerð sinni leggja matsmennirnir síðan mat á verðmæti trjáplantna samkvæmt úttektinni, en þær eru 559 talsins, miðað við smásöluverð þeirra á almennum markaði annars vegar, en hins vegar miðað við heildsöluverð þeirra. Sé tekið mið af smásöluverði hljóðar niðurstaða þeirra upp á 19.419.624 krónur. Gerir stefnandi kröfu á hendur stefndu óskipt um greiðslu þeirrar fjárhæðar, en að auki krefur hann þá um greiðslu kostnaðar „vegna hagsmunagæslu í tengslum við þær ólögmætu framkvæmdir“ sem málið snýst um og nemur sú krafa 1.586.570 krónum. Stefndu hafna því alfarið að á þeim hvíli bótaskylda gagnvart stefnanda vegna umræddra framkvæmda. II. Stefnandi er héraðsskógræktarfélag innan vébanda Skógræktarfélags Íslands. Megintilgangur félagsins er að vinna að skógrækt, trjárækt og landbótum fyrir almenning í Reykjavík og stuðla að bættu samspili og lífsskilyrðum manna, dýra og gróðurs. Að frumkvæði stefnanda var Heiðmörk gerð að útivistarsvæði Reykjavíkur fyrir rúmlega hálfri öld en þá var náttúrulegt skóglendi nánast horfið innan borgarmarkanna. Hefur félagið frá því um 1950 annast ræktun Heiðmerkursvæðisins og staðið fyrir umfangsmikilli skógrækt og uppgræðslu og byggt upp sjálfbæra útivistarskóga fyrir höfuðborgarsvæðið. Er flatarmál skóglendna Heiðmerkur nú um 1.300 hektarar, þar af helmingur birkiskógur eða birkikjarr. Í stefnu segir að starfsemi stefnanda í Heiðmörk hafi að stórum hluta farið fram með sjálfboðavinnu félagsmanna og framlögum frá svokölluðum landnemafélögum einstaklinga, félögum og fyrirtækjum. Reykjavíkurborg sé eigandi Heiðmerkurlandsins, en umsjón og umráð þess hafi verið í höndum stefnanda. Í maí 2003 hafi stefndi Kópavogsbær lagt fram fyrirspurn til Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda við „gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk“. Með ákvörðun Skipulagsstofnunar 25. júní 2003 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að umrædd framkvæmd væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Í forsendum ákvörðunar Skipulagsstofnunar segi svo meðal annars: „Sýnt hefur verið fram á að framkvæmdin sé ekki líkleg til að hafa veruleg áhrif á gróður sem ekki sé hægt að bæta með fyrirhuguðum vinnubrögðum við frágang og í ljósi samráðs sem haft hefur verið við Skógræktarfélög Kópavogs og Reykjavíkur um legu vatnslagnar.“ Stefnandi kveðst ekki kannast við að það samráð sem þarna er lýst hafi verið haft við hann. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar sé meðal annars getið umsagnar Umhverfisstofnunar um framkvæmdina þar sem bent hafi verið á að leita skyldi umsagnar stofnunarinnar áður en framkvæmdaleyfi yrði veitt, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd, vegna hraunmyndunar og Húsfellsbruna, og jafnframt að afla þyrfti leyfis stofnunarinnar ef ný afmörkun á brunnsvæði kallaði á framkvæmdir innan Bláfjallafólkvangs og hætta væri á að friðlýstu svæði yrði spillt. Sérstaklega hafi verið tiltekið í ákvörðuninni að áður en framkvæmdaleyfi yrði gefið út þyrfti að ganga frá breytingu á aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024, auk þess sem breyta þyrfti svæðisskipulaginu „Vatnsvernd á höfuðborgarsvæðinu“. Eftir að framangreind niðurstaða lá fyrir hafi ekki verið haft samráð við stefnanda við undirbúning framkvæmda á umráðasvæði félagsins í Heiðmörk, en hluti lagnaleiðar liggi um það svæði. Þá liggi fyrir að ekki hafi verið leitað samninga við stefnanda um eignir og réttindi hans á framkvæmdasvæðinu. Stefndu, Kópavogsbær sem framkvæmdaraðili og Klæðning ehf. sem verktaki hans, hófu 9. febrúar 2007 framkvæmdir í Heiðmörk við framangreint verk með skurðgreftri og tilheyrandi raski og skemmdum á trjágróðri. Eftir að framkvæmdastjóra stefnanda varð þessa áskynja þennan dag hafi hann haft samband við Reykjavíkurborg og fengið þær upplýsingar að Kópavogsbær hefði ekki framkvæmdaleyfi fyrir þessari framkvæmda innan Reykjavíkur, sbr. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og hefðu framkvæmdir verið stöðvaðar. Hefðu þá þegar verið unnin stórfelld spjöll og tré í hundraðatali eyðilögð og keyrð í burtu af svæðinu. Allt hafi þetta verið gert án samþykkis og heimildar stefnanda, sem sé umráðaaðili landsins og eigandi og umráðaaðila þeirra trjáplatna sem spillt var. Annars vegar hafi verið um að ræða trjáplöntur í svokölluðum „Þjóðhátíðarlundi“, en stefnandi hafi plantað trjáplöntum í hann árið 1974, og hins vegar trjáplöntur í Sinawiklundi, en í þann lund hafi stefnandi plantað trjám í samvinnu við félagið Sinawik sem er hluti af Kiwanishreyfingunni. Af hálfu stefnda Kópavogsbæjar hafi því verið haldið fram að sveitarfélagið hefði þegar fengið heimild til framkvæmdanna með samningi sem það hefði gert við Reykjavíkurborg 15. september 2006. Samkvæmt því samkomulagi skyldi Reykjavíkurborg gefa út framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því beiðni þar að lútandi yrði lögð fram. Fyrir liggi að þegar framkvæmdir í Heiðmörk hófust 9. febrúar 2007 hafi ekki verið búið að gefa slíkt leyfi út og þá hafi skipulagi ekki verið breytt svo sem nauðsyn hafi borið til samkvæmt ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 25. júní 2003. Hafi stefnandi ritað Reykjavíkurborg bréf vegna þessa 13. febrúar 2007, þar sem lýst var afstöðu og sjónarmiðum félagsins. Í svarbréfi borgarstjóra 16. febrúar 2007 hafi verið staðfest að framkvæmdir þær sem ráðist var í 9. febrúar 2007 hefðu verið án heimildar. Í kjölfarið og á grundvelli lauslegs mats starfsmanns Skógræktarfélags Íslands á tjóni á trjám og trjágróðri á umráðasvæði stefnanda hafi félagið ritað stefnda Kópavogsbæ bréf og krafið hann um skaðabætur að fjárhæð 37.880.566 krónur. Þá hafi stefnandi 28. febrúar 2007 lagt fram kæru til lögreglu vegna eigna- og umhverfisspjalla í Heiðmörk. Hafi sú kæra verið byggð á 27. gr. sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga, 17. gr. og 37.-39. gr., sbr. 76. gr. náttúruverndarlaga og 6. gr., sbr. 37. gr. skógræktarlaga nr. 3/1955. Þá hafi verið kærð spjöll á eignum stefnanda, sbr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hinn 7. mars 2007 hafi Reykjavíkurborg gefið út framkvæmdaleyfi til Kópavogsbæjar vegna vatnsveitu-framkvæmdanna í Heiðmörk með nánar tilteknum skilyrðum, þar á meðal um samráð við stefnanda. Í framhaldi af því hafi að nýju verið hafist handa við framkvæmdir þar sem frá var horfið 9. febrúar 2007. Samhliða því hefðu átt sér stað samskipti milli stefnanda og Kópavogsbæjar í þeim tilgangi að ná samkomulagi um skaðabætur vegna þess tjóns sem framangreindar framkvæmdir hefðu haft í för með sér fyrir stefnanda. Í þeim viðræðum hafi komið fram að ágreiningur var með aðilum um fjölda þeirra trjáa sem hefðu eyðilagst eða spillst. Vegna þess ágreinings hafi orðið sammæli um að fá til úttektar um þetta tvo sérfræðinga, þá Bjarni Diðrik Sigurðsson og Ólafur G. E. Sæmundsen. Hefðu úttektarmenn haldið fund 9. maí 2007 þar sem aðilar máls þessa mættu og lögðu fram gögn. Verkefni þeirra hafi þar verið skilgreint þannig „að meta skyldi fjölda trjáa sem fjarlægð voru eða spilltust vegna framkvæmda við stofnlögn Vatnsveitu Kópavogs í Heiðmörk við Þjóðhátíðarlund og skyldi gera grein fyrir tegund og stærð“. Úttektarmenn hefðu skilað niðurstöðu sinni í lok júní 2007. Sé það mat þeirra að samtals sé um 559 tré að ræða, sem síðan er skipt eftir tegund og stærð. Ekki hafi komið fram athugasemdir um niðurstöðu þessa og því litið svo á af hálfu stefnanda að aðilar séu sammála um að leggja hana til grundvallar um fjölda, stærð og tegund þeirra trjáa sem eyðilögðust eða spilltust af völdum stefndu. Af hálfu stefnanda er staðhæft að hann sé og hafi verið eigandi þeirra trjáplantna sem félagið gróðursetti árið 1974 í Þjóðhátíðarlundi, enda hafi það aldrei framselt eða afsalað sér eignarrétti að þeim. Hið sama eigi við um trjáplöntur í Sinawiklundi, en gróðursetning í hann hafi farið fram í samvinnu við Sinawikfélagið. Fyrir liggi staðfesting frá því félagi um að það telji stefnanda eiganda umræddra trjáplantna og réttan aðila til að sækja bætur vegna tjóns á þeim. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið honum tjóni með því fjarlægja og ónýta trjáplöntur í eigu og umráðum hans án samningsbundinnar heimildar og án þess að aflað hafi verið heimildar til eignarnáms og/eða umráðatöku í tengslum við eignarnám. Þá hefur undir rekstri málsins verið vísað til þess af hálfu stefnanda að engu breyti um kröfugerð hans þótt við það yrði að miða að félagið geti einungis talið til óbeins eignarréttar að þeim. Stefndi Kópavogsbær hafi sem framkvæmdaraðili borið ábyrgð á tilgreindum framkvæmdum og þar með að framkvæmdir hæfust ekki fyrr en aflað hefði verið opinberra leyfa og heimilda frá stefnanda sem eiganda og umráðaaðila þeirra trjáplantna sem voru á lagnaleið eða eignarnáms. Skaðabótaábyrgð stefnda Klæðningar ehf. byggir stefnandi á því að sá aðili hafi með verkum sínum spillt og eyðilagt eignir stefnanda án heimildar stefnanda og án eignarnáms. Forsvarsmönnum stefnda Klæðningar ehf. hljóti að hafa verið ljóst eða mátt vera ljóst að áður en framkvæmdir hæfust yrði að liggi fyrir staðfesting á því að framkvæmdaraðili og verkkaupi eða hann sjálfur hefði aflað allra nauðsynlegra heimilda til framkvæmda, þar á meðal hjá þeim aðilum sem ættu eignir sem myndu fara forgörðum eða spillast. Stefnandi byggir á því að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart sér á öllu tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna framangreindra atvika, enda hljóti að vera ljóst að heimild þeirra til að nýta, fjarlægja eða ónýta eignir annars aðila hafi ekki getað byggst á öðru en samningi eða eignarnámi og í undantekningartilvikum á óbeðnum erindrekstri. Í því tilviki sem hér um ræðir sé engu slíku til að dreifa og háttsemi beggja stefndu því saknæm og ólögmæt. Um sameiginlega ábyrgð framkvæmdaaðila og verktaka vegna heimildarlausra framkvæmda er jafnframt vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 458/2006. Um bótafjárhæð vísar stefnandi nú aðallega til framlagðrar matsgerðar, en krafa sem gerð er á grundvelli hennar nemur svo sem fram er komið 19.419.624 krónum. Að auki er þess krafist að stefndu bæti stefnanda þann kostnað sem fallið hafi á stefnanda vegna hagsmunagæslu í tengslum við þær ólögmætu framkvæmdir sem átt hefðu sér stað í Heiðmörk þann 9. febrúar 2007. Sá kostnaður, 1.586.570 krónur, sundurliðist þannig að í fyrsta lagi sé um að ræða vinnu starfsmanna stefnanda, en krafa vegna þess nemur 500.000 krónum, í öðru lagi sé gerð krafa um greiðslu sem stefnandi hafi innt af hendi til Skógræktarfélags Íslands að fjárhæð 481.920 krónur og í þriðja lagi hafi fallið á félagið lögmannskostnaður að fjárhæð 604.650 krónur. Vegna fyrsta kröfuliðarins bendir stefnandi á að framkvæmdastjóri félagsins hafi þurft að ráðstafa meginhluta vinnutíma síns frá 9. febrúar 2007 og fram yfir miðjan mars í verk sem lutu að umræddum framkvæmdum, en auk þess hafi fleiri starfsmenn komið þar að verki. Aðrir kröfuliðir taki til beins útlagðs kostnaðar, en að mati stefnanda hafi verið nauðsynlegt fyrir hann að leita á fyrstu stigum málsins eftir sérfræðiaðstoð, annars vegar til að meta og staðreyna umfang tjóns og hins vegar hafi hann þurft á lögfræðilegri aðstoð að halda til að geta metið réttarstöðu sína og lagaleg úrræði. Sá lögmannskostnaður og kostnaður við staðreyna umfang tjóns sem krafist er geti ekki talist hluti málskostnaðar við rekstur þessa máls. Verði ekki á það fallist byggir stefnandi á því að kostnaður þessi skuli metinn sem hluti málskostnaðar í þessu máli. Af hálfu stefnanda er krafist almennra vaxta frá þeim degi sem hið bótaskylda tjón átti sér stað og þar til liðinn var einn mánuður frá því krafa var sett fram, en það hafi verið gert var með bréfi 27. febrúar 2007. Í samræmi við þetta sé krafist almennra vaxta frá 9. febrúar til 27. mars 2007, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni utan samninga. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 27. gr. þeirra laga. III. Í greinargerð stefnda Kópavogsbæjar er um málavexti vísað til þess að vorið 2003 hafi bærinn hafið undirbúning að gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk, landi Kópavogsbæjar. Fyrirhugaðar framkvæmdir fólust í dælingu vatns í Vatnsendakrikum, byggingu stöðvarhúss og vatnsgeymis og lagningu vatnsleiðslu frá borholustað til dreifikerfis. Þessar framkvæmdir, það er borun eftir neysluvatni og vinnsla grunnvatns á verndarsvæðum ásamt vegarlagningu, falli undir liði 2.c.iv., 10.b., 10.g. og 10.i. í viðauka 2 í lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og hefðu því verið tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar. Fyrirspurnarskýrslu hafi verið skilað til Skipulagsstofnunar og þann 25. júní 2005 hafi legið fyrir sú niðurstaða stofnunarinnar að fyrirhuguð framkvæmd væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér og væri því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Engar kærur hefðu borist vegna þessarar niðurstöðu. Varðandi fyrirhugaða lagnaleið hafi verið ráðgert að nýta slóðir, vegi og reiðstíga á svæðinu eins og kostur var til að lágmarka röskun á svæðinu. Gerð hafi verið gróðurúttekt og í fyrirspurnarskýrslunni hafi lagnaleiðinni verið deilt upp í svæði A-H. Samráð hafi verið haft við Skógræktarfélag Kópavogs varðandi lagnaleiðina sem liggja átti um umráðasvæði félagsins í landi Kópavogs, en það svæði sé merkt H. Um svæði C hafi í fyrri tillögum að lagnaleið verið lagt til að fara í sneiðingu í hlíð ofan við skógarlund sem þar er, en sneiðingin hafi hins vegar valdið áberandi röskun á svæðinu sem yrði lengi sýnileg. Til að lágmarka sýnileg áhrif framkvæmdar hafi því einnig verið gerð tillaga um að fara í gegnum skógarlund í umsjón stefnanda. Af því tilefni hafi verið haft samband við þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda, Vigni Sigurðsson, og hann fenginn í vettvangsferð um svæðið. Til vettvangsferðarinnar hefðu mætt tveir starfsmenn VGK hönnunar ehf. Tilgangur farinnar hafi verið að leita að hentugustu lagnaleiðinni um svæði C í samráði við fulltrúa frá stefnanda. Niðurstaðan hafi orðið sú að heppilegast þótti að fara þvert í gegnum lundinn og hafi sú tillaga verið sýnd á loftmynd í skýrslu til Skipulagsstofnunar. Í skýrslunni sé fjallað um svæði C í kafla 2.3.2. en þar segi svo: „Á svæði C liggur fyrirhuguð slóð um grenitrjálund í umsjón Skógræktarfélags Reykjavíkur. Samráð var haft við fulltrúa þeirra sem fór á staðinn ásamt skýrsluhöfundum og valdi heppilegustu leiðina um svæðið.“ Þannig hafi verið haft fullt samráð við fulltrúa stefnanda um framkvæmdina. Skýrslan hafi síðan verið send Skipulagsstofnun til ákvarðanatöku sem síðan hafi sent hana til umsagnar stefnda, fornleifaverndar ríkisins, Heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis, Orkuveitu Reykjavíkur, Umhverfistofnunar og Umhverfis- og heilbrigðisstofu Reykjavíkur og Garðabæ og Hafnarfjarðarbæ til kynningar. Í framkomnum umsögnum hafi engin athugasemd verið gerð við fyrirhugaða lagningu vatnsleiðslunnar. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 25. júní 2003 segi síðan: „Sýnt hefur verið fram á að framkvæmdin sé ekki líkleg til að hafa veruleg áhrif á gróður sem ekki sé hægt að bæta með fyrirhuguðum vinnubrögðum við frágang og í ljósi samráðs sem haft hefur verið við Skógræktarfélög Kópavogs og Reykjavíkur um legu vatnslagnar.“ Á minnisblaði starfsmanna VGK hönnunar ehf. komi fram að í áðurnefndri skoðunarferð, þar sem þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi verið kallaður til samráðs, hafi verið komist að niðurstöðu um lagnaleið, lega lagnarinnar sett inn á loftmynd, vísað í framangreinda ferð og skýrslan send opinberum aðilum til umsagnar og ákvörðunartöku. Af hálfu Reykjavíkurborgar, eiganda landsins, og stefnanda hafi engar athugasemdir verið gerðar við fyrirhugaðar framkvæmdir fyrr en þær hófust í byrjun árs 2007. Stefndi hafi gert samkomulag við eiganda umrædds lands í Heiðmörk, Reykjavíkurborg, og sé það dagsett 15. september 2006. Samkomulagið fól í sér breytingu á staðarmörkum milli stefnda og Reykjavíkur í Vatnsendakrika í Heiðmörk. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins skuli Reykjavíkurborg ávallt heimila Kópavogsbæ og/eða verktaka á vegum bæjarins óhindraðan aðgang um land Reykjavíkurborgar í Heiðmörk til að komast að fyrirhugðu vatnstökusvæði bæjarins í Vatnsendakrikum í lögsögu Kópavogsbæjar. Fylgja skuli reglum Orkuveitu Reykjavíkur um umferð um vatnsverndarsvæði. Þá segir í 4. gr. samkomulagsins að Reykjavíkurborg skuli gera og samþykkja nauðsynlegar breytingar á svæðisskipulagi og aðalskipulagi sveitarfélaganna sem og afmörkun brunnsvæða og vatnsverndarsvæða við Vatnsendakrika og í Heiðmörk svo Kópavogsbær geti óhindrað hafið framkvæmdir við vatnsöflun og lagt nauðsynlegar lagnir, mannvirki og vegi við og frá vatnstökusvæði. Í 5. gr. segir að Reykjavíkurborg skuli heimila stefnda að leggja óhindrað og án endurgjalds vatnslögn og nauðsynlega vegaslóða frá vatnstökusvæði bæjarins í Vatnsendakrikum í lögsögu Kópavogs um Heiðmerkurland Reykjavíkurborgar og að mörkum þess lands og Vatnsenda í Kópavogi við Vatnsendaheiði, sbr. meðfylgjandi uppdrátt dags. 23. ágúst 2006. Skuli Reykjavíkurborg veita framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því að beiðni þar að lútandi er lögð fram. Framkvæmdin skuli unnin í samráði við Orkuveitu Reykjavíkur og fylgt reglum fyrirtækisins um umferð um vatnsverndarsvæðið. Með bréfi bæjarstjóra stefnda 27. nóvember 2006 hafi verið farið fram á framkvæmdaleyfi fyrir stofnlögn vatnsveitu um land Reykjavíkurborgar í Heiðmörk frá Heiðmerkurgirðingu við Vatnsendakrika að Heiðmerkurgirðingu á Vatnsendaheiði, en samkvæmt 5 gr. framangreinds samkomulags hafi Reykjavíkurborg innan mánaðar frá því beiðnin var lögð fram borið að gefa út framkvæmdaleyfi. Framkvæmdir hefðu síðan hafist í byrjun febrúar 2007 og Klæðning ehf. annast þær sem verktaki. Áður en vinna við verkið hófst hafi verið haft samráð við Orkuveitu Reykjavíkur, eins og mælt var fyrir um í 5 gr. samkomulagsins, og öll vinnutæki skoðuð af viðurkenndu verkstæði að kröfu heilbrigðisfulltrúa og Orkuveitu Reykjavíkur. Orkuveitan hafi þannig haft fulla vitneskju um það hvenær framkvæmdir hófust og aðgangur að svæðinu verið heimilaður um hlið hennar. Stefndi hafi, þegar framkvæmdir hófust, verið í góðri trú um að Reykjavíkurborg hefði staðið við ákvæði í 5. gr. samkomulagsins um að gefa út framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því að beiðni þar um barst. Einnig hafi stefndi Kópavogsbær verið í góðri trú um að Reykjavíkurborg hefði gert nauðsynlegar breytingar á skipulagi eins og mælt var fyrir um í samkomulaginu. Framkvæmdir hefðu á hinn bóginn verið stöðvaðar eftir að fyrir lá að Reykjavíkurborg hafði ekki gefið út framkvæmdaleyfið innan tilsetts tíma. Það hafi síðan ekki verið fyrr en með bréfi skrifstofu skipulags- og byggingarsviðs borgarinnar 7. mars 2007 að stefnda var tilkynnt að skipulagsráð borgarinnar hefði samþykkt framkvæmdaleyfið, sem öðlaðist gildi 8. mars 2007. Áður en framkvæmdir hófust hefðu verið settar sérstakar reglur um verklag og öryggismáls. Á því er byggt af hálfu stefnda Kópavogsbæjar að umræddar framkvæmdir hafi verið samkvæmt samkomulagi við eiganda landsins, Reykjavíkurborg, en þess utan hafi fullt samráð verið haft við framkvæmdastjóra stefnanda og Orkuveitu Reykjavík. Vísist í þessu sambandi til minnisblaðs tveggja starfsmanna VGK hönnunar ehf., sem áður er getið, og annarra gagna sem stefndi tilgreinir varðandi þetta í greinargerð sinni. Frá upphafi hafi verið ljóst að taka þyrfti upp talsvert af trjám vegna framkvæmdanna og hafi framkvæmdaleyfið verið bundið því skilyrði að tryggður yrði ásættanlegur frágangur við framkvæmd lagnarinnar að mati Garðyrkjustjóra Reykjavíkur og framkvæmdastjórnar vatnsverndarsvæðis höfuðborgarsvæðisins, en einnig skyldi haft samráð við Orkuveitu Reykjavík. Hins vegar hafi að öðru leyti verið við það miðað í samkomulaginu að lagning vatnslagnar og gerð nauðsynlegra vegarslóða væri án endurgjalds til landeiganda Reykjavíkurborgar, sbr. 5. gr., enda hafi samkomulagið verið liður í breytingu á staðarmörkum milli sveitarfélaganna. Sýknukrafa er einnig á því byggð að stefnandi hafi ekki verið eigandi þeirra trjáplantna sem haldið er fram að farið hafi forgörðum við framkvæmdirnar, heldur Reykjavíkurborg sem jafnframt er eigandi landsins. Er í þessu sambandi vísað til þjónustusamnings milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur frá 18. apríl 2000 og eldri samnings milli aðila um friðun og ræktun Heiðmerkur frá 3. mars 1950 og reglna um landnám og skógrækt á Heiðmörk sem settar hafi verið á grundvelli þess samnings. Því verði þannig ekki haldið fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndi Kópavogsbær beri ábyrgð á, enda sé Reykjavíkurborg eigandi Heiðmerkur og allra framkvæmda og mannvirkja á svæðinu samkvæmt þessum gerningum. Samkvæmt þessu sé ljóst að stefnandi geti ekki átt aðild að máli þessu, sbr. III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og leiði sá aðildarskortur til sýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganna, enda sé Reykjavíkurborg ekki aðili að þessari málshöfðun stefnanda. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður fyrir sýknukröfu stefnda er á því byggt að skaðabótakrafa stefnanda sé órökstudd. Talning hafi farið fram á trjám samkvæmt samkomulagi, en þar hafi enginn greinarmunur verið gerður á því hvort um var að ræða tré sem hægt var að setja niður aftur og eins hvort þau væru á því svæði sem fyrirfram hafi verið gert ráð fyrir að færi forgörðum. Þá hafi stefnandi ráðist í frágang á svæðinu, en ekkert tillit er tekið til þess við kröfugerðina. Er í þessu sambandi vísað til framlagðra verkfundargerða, en þar komi fram að fulltrúi stefnanda hafi setið þessa fundi og samráð verið haft við hann um framkvæmdir. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna lögmannsþjónustu þar sem hann eigi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta. Þá er mótmælt sem órökstuddum og ósundurliðuðum reikningum vegna áætlaðrar vinnu starfsmanna stefnanda, svo og reikningi Skógræktarfélags Íslands, en það mat sem sá kostnaður er sagður hafa hlotist af hafi farið fram án nokkurs samráðs við stefndu. Er það mat stefnda að þessir liðir í kröfugerð stefnanda séu ekki reifaðir með viðhlítandi hætti og að til álita hljóti að koma að þeim verði vísað frá dómi af sjálfsdáðum, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála. Í niðurlagi greinargerðar sinnar vísar stefndi til þess að það sé mat hans að í framhaldi af gerð samkomulags við Reykjavíkurborg, sem áður er vísað til, hafi það verið í verkahring leyfisveitanda, Reykjavíkurborgar, að hafa samband við sína hagsmunaaðila og umbjóðendur hvers tiltekins svæðis og að Reykjavíkurborg hafi með samkomulaginu skuldbundið sig til þess að gera viðeigandi ráðstafanir til þess að framkvæmdir stefnda Kópavogsbæjar gætu hafist í samræmi við samkomulagið. Hafi stefndi talið sig vera í fullum rétti til að hefja framkvæmdir í samræmi við samkomulagið og haft hafi verið samráð við Orkuveitu Reykjavíkur áður en farið var með vinnuvélar inn á svæðið. IV. Helst málavextir eins og þeir horfa við stefnda Klæðningu ehf. eru þeir að haustið 2006 auglýsti Kópavogsbær eftir tilboðum í gerð aðveitulagnar fyrir Vatnsveitu Kópavogs frá Vatnsendakrika að Heimsenda. Í útboðs- og verklýsingu um verkið sagði svo: „Verkið felst í jarðvinnu og lagningu á 4,0 km PEHø630-ø560 neysluvatns-aðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við hesthúsahverfi Heimsenda í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum. Verktaki skal hafa í huga varðandi allar framkvæmdir á svæðinu að unnið er á vatnsverndarsvæði, útivistarsvæði hestamanna og nærri viðkvæmum gróðursvæðum og því nauðsynlegt að ganga um af varfærni, takmarka umferð tækja um svæðið og haga verkinu í einu og öllu með tilliti til hinnar viðkvæmu náttúru svæðisins. Hlíta verður reglum sem gilda um framkvæmdir á vatnsverndar-svæðum, sjá grein 3.2. Verktaki skal sjá um uppgröft, losun á klöpp, fyllingar, lagnavinnu, lagningu slóða og frágang á landi á lagnaleið.“ Samkvæmt útboðs- og verklýsingu var verkkaupi bæjarsjóður Kópavogs, framkvæmdastjórn og yfirumsjón skyldi vera í höndum framkvæmda- og tæknisviðs bæjarins. Þá hafi þar verið gert ráð fyrir því að ráðinn yrði eftirlitsmaður með verkinu sem annast myndi daglegt eftirlit á vinnustaðnum á vegum verkkaupa. Hafi verið ráðinn verkfræðingur til að hafa það starf með höndum. Stefndi hafi boðið í verkið og átt lægsta boð í það. Í kjölfarið hafi verið samið við hann um framkvæmd þess. Hafi stefndi ráðið undirverktaka, Nett ehf., til að grafa lagnaskurðinn og sú vinna hafist 9. janúar 2007. Hafi verið byrjað að grafa skurðinn skammt frá brunnsvæði í Vatnsendakrikum um Heiðmörk í átt að Heimsenda. Við það verk hafi verið farið eftir útboðsgögnum og kröfum og að fengnu samþykki eftirlitsaðila verkkaupa. Hinn 9. febrúar, mánuði eftir að verkið hófst, hafi það verið stöðvað tímabundið eftir að grafið hafði verið í gegnum skógarlund, en gert hafi verið ráð fyrir því í útboðsgögnum að sú leið yrði farin. Hafi stefndi þá að beiðni verkkaupa verið búinn að flytja í brott af svæðinu og leggja til hliðar talsvert magn trjáa, sem verið hefðu í skurðstæðinu. Verkinu hafi síðan verið haldið áfram 8. mars 2007 og því lokið um haustið. Stefndi byggir kröfur sínar um sýknu eða verulega lækkun á kröfum stefnanda á eftirfarandi. Í fyrsta lagi sé miklum vafa undirorpið hvort stefnandi hafi verið eigandi þeirra trjáa sem voru felld og hann er nú að krefjast bóta fyrir. Hafa að mati stefnda ekki verið lögð fram í málinu óyggjandi gögn þar að lútandi og reyndar sé það svo að þjónustusamningur landeigandans, Reykjavíkurborgar, við stefnanda, dags. 18. apríl 2000, vegna Heiðmerkur, bendi þvert á móti til hins gagnstæða. Þannig komi fram í 2. gr. samningsins að stefnandi annist rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk, en jafnframt sé tekið fram að þær framkvæmdir verði eign Reykjavíkurborgar. Megi ætla að gróðursett tré falli hér undir. Í öðru lagi byggir stefndi á því að krafa stefnanda á hendur félaginu sé órökstudd og ótrúverðug. Ef frá er talin bótakrafa í kæru stefnanda til lögreglu 28. febrúar 2007 sé fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda nú sett fram í fyrsta sinn, þrátt fyrir margir mánuðir séu liðnir frá því hið ætlaða tjón varð. Krafa um skaðabætur sé aðallega byggð á því tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þeirrar eyðileggingar sem varð á trjám í Heiðmörk við lagningu vatnsveitunnar. Virðist fjöldi þessara trjáa byggður á mati tveggja aðila, sem stefnandi og Kópavogsbær komu sér saman um að ynnu það verk. Ekkert samráð hafi verið haft við stefnda um að svona yrði staðið að málum og telur hann að þessi fjöldi sé stórlega ofmetinn, enda í engu samræmi við talningu stefnda á þeim fjölda trjáa sem hann flutti á brott eða setti til hliðar vegna lagningar veitunnar. Hafi verkkaupa, Kópavogsbæ, verið gerður reikningur vegna þessa flutnings, en samkvæmt honum hafi verið um 130 tré að ræða. Í þriðja lagi er sýknu krafist á þeim grundvelli að stefnandi hafi ekkert aðhafst til að koma í veg fyrir að grafið yrði í gegnum skógarlundi þrátt fyrir að honum hafi verið kunnugt um að það stæði til eða að minnsta kosti mátt vera kunnugt um það. Eftir alllangt undirbúningsferli, sem rakið er í stefnu, hafi verið byrjað að grafa í Heiðmörk fyrir vatnslögninni með stórri beltagröfu 9. janúar 2007. Áður hafi verið búið að marka með stikum þá leið sem grafin skyldi, þar með talið í gegnum þann trjálund sem grafið var í gegnum tæpum mánuði síðar. Hafi stefnanda hlotið að vera kunnugt um það hvað stóð til, og ef ekki hafi honum borið skylda til að kynna sér það sem umsjónar- og eftirlitsaðila Heiðmerkur. Hann hafi hins vegar engum athugasemdum hreyft og ekki heldur beint fyrirspurnum til stefnda varðandi verkið allt þar til búið var að grafa í gegnum skógarlundi, eins og gert hafði verið ráð fyrir í útboðslýsingu. Þá telur stefndi að fráleitt sé að stefnandi haldi uppi fjárkröfum á hendur honum þó svo að verkkaupi, Kópavogsbær, hafi ekki fengið útgefið framkvæmdaleyfi frá Reykjavíkurborg áður en hafist var handa við verkið. Þegar stefndi bauð í það hafi hann mátt gang út frá því að öll tilskilin leyfi væru fyrir hendi, enda leiðir hvorki venja né eðli máls til annarrar niðurstöðu. Megi í þessu sambandi nefna að verkkaupi er næst stærsta sveitarfélag landsins. Telur stefndi að honum beri ekki skylda til að hafa eftirlit með verkkaupa hvað þetta varðar, enda hafi ekkert bent til þess að eitthvað vantaði upp á leyfisveitingar. Það hafi verið öðru nær. Í byrjun verks hefðu starfsmenn Orkuveitu Reykjavíkur opnað hlið á Heiðmörk þannig að stefndi kæmist þar inn með tæki sín. Þá hafi enginn, þar með talið stefnandi, haft nokkuð út á það að setja að þarna væri unnið vikum saman við skurðgröft með stórvirkum vinnuvélum. Að öllu þessu skoðuðu telur stefndi það fráleitt að stefnandi eigi nokkra skaðabótakröfu á hendur honum vegna verks sem hann vann sem verktaki og undir ströngu eftirliti verkkaupa, Kópavogsbæjar. V. Á meðal gagna málsins eru tveir samningar sem hafa verið gerðir á milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur, sá fyrri frá 3. mars 1950 en sá seinni frá 18. apríl 2000. Með fyrri samningnum, samningi um friðun og ræktun Heiðmerkur, fól Reykjavíkurborg stefnanda alla umsjón og framkvæmdir á Heiðmörk. Segir í 3. gr. samningsins að stefnandi taki að sér „að hafa umsjón með skóggræðslu á Heiðmörk eftir þeim reglum sem samningsaðilar setja“ og að „bæjarsjóður Reykjavíkur [greiði] árlega andvirði trjáplantna og fræs, sem notað er í Heiðmörk“. Í 4. og 5. gr. samningsins segir svo: „Stjórn Skógræktarfélags Reykjavíkur leggur fram árlega og eigi síðar en í nóvember tillögur sínar um framkvæmdir í Heiðmörk ásamt sundurliðaðri kostnaðaráætlun fyrir næsta fjárhagsár. Bæjarstjórn Reykjavíkur tekur þessar tillögur til meðferðar og veitir fé til þess, er hún kann að fallast á, svo og til þess, sem hún sjálf kann að vilja láta vinna í Heiðmörk.“ Á grundvelli 3. og 7. gr. þessa samnings og sama dag og hann var undirritaður voru settar „reglur um landnám og skógrækt á Heiðmörk“. Þar segir svo meðal annars: „2. gr. Skógræktarfélag Reykjavíkur sér um að skóggræðsla fari á Heiðmörk fram og það umsjón og framkvæmdir þar (svo). Félaginu er heimilt að úthluta spildum til einstakra félaga, stofnana og starfsmannahópa í Reykjavík gegn því, að þessir aðilar, landnemar, skuldbindi sig til að gróðursetja trjáplöntur, græða land og hirða, skv. fyrirmælum Skógræktarfélagsins, sbr. 10. gr. hér á eftir. [...] 9. gr. Allar gróðurnytjar falla til Heiðmerkur.“ Seinni samningurinn er samkvæmt yfirskrift hans þjónustusamningur á milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur. Samkvæmt inngangskafla hans tekur stefnandi að sér umsjón og rekstur útivistar- og friðlandsins Heiðmerkur ásamt þeim fasteignum og mannvirkjum þar í eigu Reykjavíkurborgar sem tengjast rekstri svæðisins. Í samningnum segir síðan meðal annars: „1. Skógræktarfélagið gerir árlega tillögur um rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk til borgarráðs. Þar skal koma fram áætlað sjálfsaflafé svo sem af skógarhöggi, leiga sumarhúsalanda og tekjur af sölu veiðileyfa í Elliðavatni. 2. Félagið annast rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk í samræmi við fjárhagsáætlun sem borgarráð hefur samþykkt. Það sem framkvæmt er verður eign Reykjavíkurborgar. 3. Kostnað vegna reksturs, viðhalds og framkvæmda á Heiðmörk greiðir borgarsjóður til Skógræktarfélagsins í tólf jöfnum hlutum fyrsta virka dag hvers mánaðar samkvæmt samþykktum áætlunum. [...] 5. Félagið skilar árlega skýrslu um framkvæmdir og rekstur Heiðmerkur ásamt reikningum um hvernig framlagi Reykjavíkurborgar var varið. [...] Nánar skilgreining verkefna: [...] d) [Skógræktarfélag Reykjavíkur] annast gróðursetningu, grisjun og hreinsum skóglenda og annast aðra þá landgræðslu sem þurfa þykir.“ VI. Gunnar I. Birgisson, bæjarstjóri Kópavogs, ritaði þáverandi borgarstjóra, Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni, bréf 23. ágúst 2007 þar sem óskað var eftir afstöðu Reykjavíkurborgar til þess hver hafi verið eigandi þeirra trjáa sem stefnandi krefst bóta fyrir í málinu. Svarbréf, dags. 18. mars 2008, barst stefnda Kópavogsbæ 19. sama mánaðar og er það undirritað af borgarlögmanni. Þar er í fyrstu vikið að áðurgreindum samningi um friðun og ræktun Heiðmerkur og reglum um landnám og skógrækt á Heiðmörk frá 3. mars 1950. Þar hafi komið fram að allar gróðurnytjar ættu að falla til Heiðmerkur, en að öðru leyti sé þar „í engu kveðið á um beinan eignarrétt að trjám eða öðrum eignum innan svæðisins“. Þessu næst segir svo í svarbréfi Reykjavíkurborgar: „Með þjónustusamningi milli Skógræktarfélags Reykjavíkur og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur, dags. 18. október 2000, tekur skógræktarfélagið að sér umsjón og rekstur Heiðmerkur ásamt þeim fasteignum og mannvirkjum þar sem eru í eigu Reykjavíkurborgar og tengjast rekstri svæðisins. Með samningnum eru eignir Reykjavíkurborgar lagðar til umráða skógræktarfélaginu og því gert að annast rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk í samræmi við fjárhagsáætlun sem borgarráð hefur samþykkt. Þá kemur skýrt fram að það sem framkvæmt er verður eign Reykjavíkurborgar. Kostnað vegna reksturs, viðhalds og framkvæmda á Heiðmörk greiðir borgarsjóður til skógræktarfélagsins en því er einnig heimilt að hafa frumkvæði að annarri tekjuöflun s.s. kostun tiltekinna verkefna. Þá skilar félagið árlega skýrslu um framkvæmdir og rekstur Heiðmerkur ásamt reikningum um hvernig framlagi Reykjavíkurborgar var varið. Að öðru leyti er hvergi kveðið á um beinan eignarrétt í samningum milli Reykjavíkurborgar og Skógræktarfélags Reykjavíkur en þrátt fyrir það er ljóst að skógræktarfélagið hefur víðtækan óbeinan eignarrétt í formi afnota og hagnýtingar auk svigrúms félagsins til að afla sér fjár en stór hluti af grundvelli starfsemi skógræktarfélagsins er fólginn í hagnýtingu afurða og því sjálfsaflafé sem félagið verður sér út um, meðal annars með sölu afurða skógræktarinnar. Má sem dæmi nefna að skógræktarfélagið aflaði sjálft, án milligöngu Reykjavíkurborgar, flestra þeirra trjáa sem plantað var í Þjóðhátíðarlundi en umdeildar framkvæmdir Kópavogsbæjar voru m.a. í og við þann trjálund. Reykjavíkurborg hefur hingað til átt gott samstarf við Skógræktarfélag Reykjavíkur og litið svo á að það eigi óbeinan eignarrétt í formi vörslu, umráða og hagnýtingar á því svæði sem um ræðir og félagið hefur víðtækt forræði á. Í ljósi þessa setur Reykjavíkurborg sig ekki gegn því að Skógræktarfélag Reykjavíkur sé viðsemjandi Kópavogsbæjar um bætur vegna þess tjóns sem varð á Heiðmörk í kjölfar þeirra framkvæmda sem bótakrafa skógræktarfélagsins er sprottin af.“ Áður en svarbréf þetta var ritað óskaði Reykjavíkurborg eftir umsögn stefnanda um framangreint erindi bæjarstjóra stefnda. Í umsögn framkvæmdastjóra stefnanda 18. september 2007 er þess getið að stefnanda hafi allt frá því „að stofnað var til Heiðmerkur“ verið falin umsjón með Heiðmörk, bæði rekstri og framkvæmdum. Í samræmi við það hafi félagið séð um trjáplöntun og nýtt allar skógarafurðir „hvort heldur sem er jólatré, trjákurl, girðingarstaurar eða hvað annað sem til fellur“. Þegar af þessum ástæðum telji stefnandi að ekki sé vafi á að félagið sé eigandi trjánna og réttur viðsemjandi um bætur vegna þeirra. VII. Í málinu krefst stefnandi þess, svo sem fram er komið, að stefndu verði gert að bæta honum tjón sem hann kveðst hafa orðið fyrir þegar trjágróður fór forgörðum við framkvæmdir á vegum stefnda Kópavogsbæjar í Heiðmörk í febrúar 2007, en þær fólust í lagningu neysluvatnsaðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við Vatnsendahverfi í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum í Heiðmörk. Styðst bótakrafan við matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna þar sem gengið er út frá því á grundvelli fyrirliggjandi úttektar að alls 559 tré á um það bil 3.600 m² landi í og við svokallaðan Þjóðhátíðarlund í Heiðmörk hafi farið forgörðum við þessar framkvæmdir. Er bótakrafan byggð á mati á smásöluverði þeirra á almennum markaði. Landið er í eigu Reykjavíkurborgar. Byggir stefnandi aðild sína að kröfu um skaðabætur að meginstefnu til á því að þau tré, sem bóta er krafist fyrir, hafi verið í eigu og umráðum hans, en engu breyti um kröfugerð þótt við það yrði að miða að félagið geti einungis talið til óbeinna eða takmarkaðra eignarréttinda að þeim. Beri stefndu óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á öllu því tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna umræddra framkvæmda. Í kafla V hér að framan er gerð grein fyrir tveimur samningum sem Reykjavíkurborg sem eigandi lands í Heiðmörk hefur gert við stefnanda um ræktun þess og umsjón með því. Með 3. gr. samnings um friðun og ræktun Heiðmerkur frá 3. mars 1950 tók stefnandi að sér að hafa umsjón með skóggræðslu þar eftir þeim reglum sem um það yrðu settar af aðilum, en á móti skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að „[greiða] árlega andvirði trjáplantna og fræs sem notað er í Heiðmörk“. Þær reglur sem þarna er vísað til, en þær studdust jafnframt við 7. gr. samningsins, voru undirritaðar af aðilum hans þennan sama dag. Samkvæmt þeim er stefnanda heimilt að úthluta spildum til einstakra félaga, stofnana og starfsmannahópa gegn því að þessir hópar, sem nefndir eru landnemar, skuldbindi sig til að gróðursetja trjáplöntur, græða land og hirða. Fullnægi landnemi ekki þeim skilyrðum sem honum eru sett missir hann landnámsrétt sinn og er stefnanda þá heimilt að ráðstafa hlutaðeigandi spildu að nýju. Þá er í reglunum gert ráð fyrir því að landnemi geti reist skála á landspildu sem honum hefur verið úthlutað, en komi til þess að fjarlægja þurfi skálann skuli landnemi gera það á sinn kostnað. Í 9. gr. reglnanna er síðan sérstaklega mælt fyrir um það að allar gróðurnytjar falli til Heiðmerkur. Að samningnum frá 3. mars 1950 og reglum sem settar voru á grundvelli hans er ekkert vikið í síðari samningi aðila frá 18. apríl 2000, en sá samningur er samkvæmt yfirskrift hans þjónustusamningur vegna Heiðmerkur. Vísast um efni hans til kafla V hér að framan. Í samningum þessum er ekki sérstaklega kveðið á um það hvernig fari um eignarrétt að þeim trjágróðri sem stefnandi hefur séð um að gróðursetja í Heiðmörk. Samkvæmt fyrri samningnum er þó ljóst að Reykjavíkurborg skyldi árlega leggja fram andvirði trjáplantna sem yrðu gróðursettar á vegum stefnanda við ræktun Heiðmerkur og er ekki annað fram komið í málinu en að það hafi borgin jafnan gert auk þess að kosta ýmsar aðrar framkvæmdir stefnanda þar í samræmi við 4. og 5. gr. samningsins. Af reglunum verður síðan helst ráðið að landnemar geti ekki gert tilkall til eignarréttar að þeim trjám sem þeir planta í þær spildur sem þeir hafa fengið til umráða með samningum við stefnanda. Af bréfi lögmanns Reykjavíkurborgar 18. mars 2008, sem reifað er í kafla VI hér að framan og sem ritað var í tilefni af fyrirspurn bæjarstjóra stefnda Kópavogsbæjar um eignarhald að þeim trjám sem bótakrafa stefnanda tekur til, verður ekki annað ráðið en að það sé afstaða borgarinnar að stefnandi geti ekki talist eigandi þeirra. Félagið njóti hins vegar víðtæks óbeins eignarréttar „í formi vörslu, umráða og hagnýtingar á því svæði sem um ræðir og félagið hefur víðtækt forræði á“, eins og segir í bréfinu. Í ljósi þessa setji borgin sig ekki gegn því að stefnandi sé viðsemjandi stefnda Kópavogsbæjar um bætur vegna þess tjóns sem varð á Heiðmörk við þær framkvæmdir sem bótakrafa félagsins er sprottin af. Samkvæmt frávísunarúrskurði 8. apríl 2009, sem áður er getið, var það niðurstaða dómsins að með því að Reykjavíkurborg væri eigandi þess lands sem um ræðir í málinu yrði út frá því að ganga, væri ekki annað í ljós leitt, að beinn eignarréttur hennar næði jafnframt til alls gróðurs sem þar er. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til þess sem rakið er hér að framan væri ekki unnt að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stefnandi gæti talið til beins eignarréttar yfir þeim trjám í Heiðmörk sem bótakrafa hans nær til. Á hinn bóginn væri ljóst að stefnandi nyti réttinda í Heiðmörk sem í fjárhagslegu tilliti fælust í hagnýtingu skógarafurða af ýmsu tagi. Bótakrafa í skjóli þessara réttinda stefnanda yrði hins vegar ekki nema að litlu leyti grundvölluð á smásöluverði þeirra trjáa sem forgörðum fóru, svo sem stefnandi miði við í kröfugerð sinni, enda yrði það almennt ekki talið endurspegla tjón hans í ljósi þeirrar hagnýtingar skógarafurða sem honum stæði opin. Stefnandi hafi ekki markað kröfugerð sinni þann farveg að unnt væri að taka afstöðu til bóta sem hann kynni að eiga á hendur stefndu á grundvelli þeirra réttinda sinna sem hann nyti samkvæmt þessu. Var málinu með vísan til þessa vísað frá dómi. Svo sem fram er komið felldi Hæstiréttur þennan úrskurð úr gildi með dómi sínum 27. f.m. og lagði fyrir héraðsdóm að taka kröfur stefnanda til efnismeðferðar. Um rök fyrir þessari niðurstöðu segir svo í dóminum: „Í héraðsdómi er rakið efni þeirra tveggja samninga, sem sóknaraðili hefur gert við Reykjavíkurborg um umsjón, rekstur og framkvæmdir í Heiðmörk, svo og efni þeirra reglna sem fyrri samningnum fylgja. Samningar þessir og reglur eru grundvöllur réttarstöðu sóknaraðila að því er lýtur að rétti til lands og trjágróðurs í Heiðmörk. Óumdeilt er að sóknaraðili fer á gildistíma samninganna með rétt til að hagnýta skógarafurðir í Heiðmörk og aflar hann sér fjár með sölu þeirra, hvort sem er í formi sölu jólatrjáa, viðarkurls, girðingastaura eða öðrum hætti. Eins og greinir í héraðsdómi liggur í málinu fyrir sú afstaða Reykjavíkurborgar að sóknaraðili sé bær til þess að leita samninga við varnaraðila Kópavogsbæ um bætur vegna trjágróðurs sem fór forgörðum við framkvæmdir á vegum þessa varnaraðila á svæðinu. Ekki liggur annað fyrir en að sóknaraðili hafi einn haft þau eignarréttindi sem felast í heimild til fjárhagslegrar hagnýtingar þess trjágróðurs er fór forgörðum við framkvæmdirnar. Sú hagnýting gat meðal annars falist í því að selja trjágróðurinn á almennum markaði, ef tækifæri hefði gefist til þess. Er grundvöllur þess hluta kröfu sóknaraðila, sem reistur er á smásöluverði trjágróðursins er fór forgörðum, metnu af dómkvöddum mönnum, því í samræmi við þau réttindi sem hann hefur og lýst er að framan.“ Að virtri þessari niðurstöðu Hæstaréttar er fallist á það með stefnanda að hann eigi aðild að kröfu um skaðabætur vegna trjágróðurs sem fór forgörðum við framkvæmdir á vegum stefnda Kópavogsbæjar í Heiðmörk í febrúar 2007 og sem reist er á mati á smásöluverði hans á almennum markaði. Kröfu stefndu um sýknu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, er því hafnað. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er óheimilt að hefja meiri háttar framkvæmdir, sem ekki eru háðar byggingarleyfi, og áhrif hafa á umhverfið og breyta ásýnd þess án framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar. Stefndi Klæðning ehf. var svo sem fram er komið verktaki á vegum stefnda Kópavogsbæjar við umræddar framkvæmdir og er ekki annað fram komið en að staðið hafi verið að þeim, að því marki sem hér skiptir máli, í samræmi við útboðs- og verklýsingu. Framkvæmdir á því svæði sem mál þetta tekur til hófust 9. febrúar 2007 og lá framkvæmdaleyfi frá Reykjavíkurborg þá ekki fyrir. Á hinn bóginn hafði framkvæmdaraðili, sem er eitt af stærstu sveitarfélögum landsins, þá heimilað verktaka að hefjast handa við verkið. Í ljósi þessa og að atvikum að öðru leyti virtum þykir mega líta svo á að forsvarsmenn stefnda Klæðningar ehf. hafi mátt ganga út frá því að tilskilinna leyfa fyrir framkvæmdum hefði verið aflað og að það verði þannig ekki metið þeim til gáleysis að ganga ekki sérstaklega úr skugga um það. Er þessi stefndi þegar af þessari ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Samkvæmt framansögðu nýtur stefnandi réttar til lands og trjágróðurs í Heiðmörk sem grundvallaður er á tveimur samningum sem félagið hefur gert við Reykjavíkurborg um umsjón, rekstur og framkvæmdir þar og reglum sem fyrri samningnum fylgja. Aðild stefnanda að þessum réttindum er sjálfstæð. Af því leiðir að taka varð sérstakt tillit til þeirra áður en ráðist var í framkvæmdir á umráðasvæði stefnanda í Heiðmörk og þá með sérstöku samkomulagi við félagið eða eftir öðrum lögbundnum leiðum. Það var ekki gert og framkvæmdir að auki hafnar án þess að leyfi til þeirra samkvæmt 1. mgr. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga lægi fyrir. Er því haldlaus sú málsvörn stefnda Kópavogs-bæjar að vísa til samkomulags sem gert var við Reykjavíkurborg um framkvæmdir á svæðinu. Þá stoðar stefnda ekki heldur að vísa til þess að samráð hafi verið haft við framkvæmdastjóra stefnanda vorið 2003, en það laut eingöngu að vali á heppilegustu lagnaleið og tók þannig í engu til þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem felast í réttindum stefnanda á svæðinu. Með því að ráðast allt að einu í framkvæmdir og raska með þeim trjágróðri sem stefnandi hafði í framangreindum skilningi eignarráð yfir og án samkomulags við hann braut stefndi Kópavogsbær gegn lögvörðum hagsmunum félagsins og bakaði sér skaðabótaskyldu gagnvart því vegna þess tjóns sem af framkvæmdunum hlaust. Með framlagðri matsgerð og úttekt sem þar er stuðst við er fram komin fullnægjandi sönnun fyrir því að alls 559 tré hafi farið forgörðum við umræddar framkvæmdir. Þá verður niðurstaða matsgerðar um umfang tjóns að öðru leyti lögð til grundvallar við ákvörðun bóta, enda hefur hún ekki sætt andmælum og er að auki í fullu samræmi við inntak þeirra réttinda sem stefnandi nýtur og áður er gerð grein fyrir. Þá geta endurbætur sem stefndi kveðst hafa ráðist í gera á framkvæmdasvæðinu engu skipt við ákvörðun bóta vegna þess trjágróðurs sem fór forgörðum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til rakið hefur verið hér að framan er bótakrafa stefnanda á hendur stefnda Kópavogsbæ að fjárhæð 19.419.624 krónur að fullu tekin til greina. Krafa stefnanda vegna hagsmunagæslu í tengslum við þær ólögmætu framkvæmdir sem málið snýst um nemur svo sem fram er komið 1.586.570 krónum. Er þar í fyrsta lagi um að ræða kröfu vegna vinnu starfsmanna stefnanda, en krafa vegna þess nemur 500.000 krónum, í öðru lagi er gerð krafa um greiðslu sem stefnandi kveðst hafa innt af hendi til Skógræktarfélags Íslands að fjárhæð 481.920 krónur og í þriðja lagi hafi fallið á félagið lögmannskostnaður að fjárhæð 604.650 krónur. Eru rök stefnanda fyrir einstökum kröfuliðum áður rakin. Fram kemur í stefnu að fyrsti kröfuliðurinn er byggður á áætlun. Atvik málsins renna ótvírætt stoðum undir það að hinar skaðabótaskyldu framkvæmdir stefnda Kópavogsbæjar hafi haft í för með sér vinnu fyrir starfsmenn stefnanda sem að öðrum kosti hefði aldrei komið til. Hvað sem öðru líður hefur dómurinn engar forsendur til að meta umfang hennar. Er því óhjákvæmilegt að vísa þessari kröfu frá dómi. Krafa vegna greiðslu til Skógræktarfélags Íslands að fjárhæð 481.920 krónur styðst við reikning vegna vinnu starfsmanns félagsins við úttekt á gróðurskemmdum í Heiðmörk. Í upphaflegri kröfugerð sinni á hendur stefnda Kópavogsbæ samkvæmt bréfi 27. febrúar 2007 studdist stefnandi við þá úttekt sem hér um ræðir og nam krafa samkvæmt henni 36.280.566 krónum. Stefndi átti enga aðkomu að þessari úttekt og við hana var ekki stuðst svo séð verði í úttekt þeirra Bjarna Diðriks Sigurðssonar og Ólafs G. E. Sæmundsen, sem aðilar sammæltust um leita til, og sem síðan var lögð til grundvallar við ákvörðun bóta samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna. Hefur stefnandi í ljósi þessa ekki sýnt fram að rök standi til þess að fella þennan kostnað á stefnda. Þessari kröfu stefnanda er því hafnað. Af gögnum málsins er ljóst að lögmaður stefnanda annaðist vissa hagsmunagæslu fyrir félagið strax í kjölfar þess að trjágróðri var raskað á umráðasvæði þess í Heiðmörk með framkvæmdum á vegum stefnda Kópavogsbæjar. Fólst hún samkvæmt þessum gögnum og reikningi lögmannsins í viðtölum og fundum, ritun bréfs til Reykjavíkurborgar 13. febrúar 2007, kröfugerð á hendur stefnda með bréfi 27. sama mánaðar, sem studdist við úttekt starfsmanns Skógræktarfélags Íslands sem þá lá fyrir og getið er um hér að framan, kæru til lögreglu 28. sama mánaðar og áréttingu á bótakröfu og kæru með bréfum 13. mars 2007. Í stefnu eru færð þau rök fyrir þessum kröfulið að stefnandi hafi þurft á þessari aðstoð að halda til að geta metið réttarstöðu sína og lagaleg úrræði. Sá lögmannskostnaður geti ekki talist hluti málskostnaðar við rekstur þessa máls. Umfram þetta verður ekki af málatilbúnaði stefnanda ráðið í hverju þessu krafa felst. Þannig liggur engin sundurliðun til grundvallar henni. Með sama hætti og við á um fyrsta kröfuliðinn hér að framan hefur dómurinn því engar forsendur til að taka afstöðu til þess hvort og þá að hvaða marki stefnandi geti átt kröfu á hendur stefnda vegna þess kostnaðar sem hér um ræðir. Sökum þessarar vanreifunar er óhjákvæmilegt að vísa þessari kröfu frá dómi. Niðurstaða málsins er samkvæmt öllu framansögðu sú að stefnda Kópavogsbæ verður gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 19.419.624 krónur. Með því að vaxtakrafa stefnanda hefur ekki sætt andmælum verða vextir dæmdir til samræmis við hana og svo sem nánar greinir í dómsorði. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður stefndi Kópavogsbær dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir að teknu tilliti til kostnaðar vegna matsgerðar hæfilega ákveðinn 2.100.000 krónur. Á sama grunni verður stefnanda gert að greiða stefnda Klæðingu ehf. málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Klæðning ehf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Skógræktarfélags Reykjavíkur. Framangreindum kröfum stefnanda, samtals að fjárhæð 1.104.650 krónur, er vísað frá dómi. Stefndi, Kópavogsbær, greiði stefnanda 19.419.624 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2007 til 27. mars sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi greiði stefnda, Klæðningu ehf., 600.000 krónur í málskostnað. Stefndi, Kópavogsbær, greiði stefnanda 2.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 85/2013
Fjármálafyrirtæki Slit Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla
Með ákvörðun 21. mars 2009 tók FME yfir vald hluthafafundar SPRON hf., vék stjórn bankans frá störfum og skipaði skilanefnd yfir honum. Samkvæmt ákvörðuninni skyldi A hf. meðal annars taka yfir skuldbindingar SPRON hf. vegna innstæðna í bankanum. Þá skyldi stofnað sérstakt hlutafélag í eigu SPRON hf., D hf., sem átti meðal annars að taka yfir skuldbindingar gagnvart A hf. vegna yfirtöku A hf. á innstæðuskuldbindingum SPRON hf. Sem endurgjald fyrir þessar skuldbindingar skyldi D hf. gefa út skuldabréf til A hf. D hf. og A hf. komu sér ekki saman um vaxtakjör af skuldabréfinu og tók FME ákvarðanir um vaxtakjör þess. Í málinu krafðist D hf. þess að tiltekin ákvörðun FME, um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli A hf. og D hf., yrði ógild með dómi. Talið var að rökstuðningur FME fyrir umræddri ákvörðun væri ítarlegur. Þá var hann ekki byggður á röngum forsendum eða ólögmætum sjónarmiðum og í fullu samræmi við boðaðar forsendur samkvæmt fyrri ákvörðun FME um vaxtakjör og vaxtagreiðslur. Að auki voru heimildir FME til töku ákvörðunarinnar ótvíræðar en hún hafði verið tekin á grundvelli bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá gátu ákvæði IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ekki átt við um málsmeðferð og ákvarðanatöku FME samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga nr. 161/2002. Voru FME og A hf. því sýknuð af kröfu D hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2013. Hann krefst þess að ákvörðun stefnda Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011, sem tekin var vegna ágreinings áfrýjanda og stefnda Arion banka hf. um vaxtakjör og vaxtagreiðslur á skuld þess fyrrnefnda við þennan stefnda samkvæmt samningi 22. júní 2009 er gerður var í kjölfar yfirtöku stefnda Arion banka hf., sem þá hét Nýi Kaupþing banki hf., á innstæðum í SPRON hf., verði dæmd ógild og að stefnda Arion banka hf. verði gert að þola dóm þess efnis. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, hvor fyrir sitt leyti. Krafa áfrýjanda um ógildingu á ákvörðun stefnda Fjármálaeftirlitsins 4. febrúar 2011 er einkum á því reist að stofnunina hafi skort lagaheimild til að taka ákvörðunina. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður þessari málsástæðu hafnað. Því er einnig hafnað að stefndi Fjármálaeftirlitið hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni við undirbúning ákvörðunarinnar 4. febrúar 2011 eða gætt meðalhófs við töku hennar. Ákvæði IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 koma ekki til athugunar í þessum sambandi, sbr. 6. mgr. bráðabirgðarákvæðis VI með lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá eru röksemdir áfrýjanda sem lúta að ætluðum efnisannmörkum á ákvörðuninni haldlausar. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, einnig málskostnaðarákvæði hans, en dóminum hefur ekki verið gagnáfrýjað. Áfrýjandi greiði stefndu hvorum um sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, sbr. a. og c. lið 1. mgr. 131. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Drómi hf., greiði stefndu, Fjármálaeftirlitinu og Arion banka hf., málskostnað fyrir Hæstarétti, hvorum um sig 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2012. Mál þetta er höfðað með stefnu 4. maí 2011, og tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 16. september sl. Stefnandi er Drómi hf., Lágmúla 6, Reykjavík, en stefndu Fjármálaeftirlitið, Suðurlandsbraut 32, Reykjavík og Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að neðangreind ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, verði ógilt og stefnda, Arion banka hf., verði gert að þola dóm um ógildi hennar: Ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli Arion banka hf. og Dróma hf., vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku Arion banka hf. á innstæðum SPRON hf. dagsett 4. febrúar 2011 svohljóðandi: ,,Það er ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að skuldin skuli bera ársvexti, sem skulu vera jafnir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vöxtum eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands skv. 7. gr. reglna Seðlabanka Íslands nr. 177 frá 16. mars 2000 um viðskipti á millibankamarkaði í íslenskum krónum) að viðbættu 1,75% vaxtaálagi frá yfirtökudegi til og með 30. júní 2010, en án vaxtaálags frá þeim tíma þar til skuldin hefur verið að fullu greidd upp. Vextir skulu reiknast frá yfirtökudegi innlána og skulu greiðast mánaðarlega inn á reikning sem kröfuhafi tilgreinir. Vextir reiknast þannig að á ársgrundvelli er margfaldað með fjölda daga og deilt í með 360. Fjármálaeftirlitinu er heimilt að taka ákvörðun þessa til endurskoðunar að beiðni aðila á sex mánaða fresti og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar á yfirteknum innlánum, kostnaði og áhættu sem Arion banki hf. tekur á sig, sem og öðrum atvikum.“ Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu og greiðslu málskostnaðar. I Málsatvik Stefndi, Fjármálaeftirlitið, tók ákvörðun 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og neytti um leið heimildar í þágildandi 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í félaginu, víkja stjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Jafnframt var meðal annars ákveðið þar að Nýi Kaupþing banki hf., sem nú ber nafn stefnanda, tæki í meginatriðum yfir skuldbindingar sparisjóðsins vegna innstæðna og ábyrgða fyrir efndum fyrirtækja og einstaklinga og vegna innflutnings og útflutnings. Stofnað yrði sérstakt hlutafélag í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., sem tæki við öllum eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins, en einnig við skuld hans við stefnanda vegna yfirtöku þess síðarnefnda á fyrrgreindum skuldbindingum. Fyrir þeirri skuld ætti nýja hlutafélagið að gefa út skuldabréf til stefnanda og skyldu allar eignir félagsins og hlutabréf í því sett honum að veði til tryggingar skuldinni. Tekið var fram að tryggja skyldi að vextir af skuldabréfinu stæðu undir kostnaði og áhættu vegna þessara ráðstafana. Ljúka átti aðgerðum á grundvelli ákvörðunarinnar ekki síðar en 6. apríl 2009, en sérstakur fyrirvari var gerður í henni um að stefndi, Fjármálaeftirlitið, gæti gert á henni hvers kyns breytingar. Í samræmi við þessa ákvörðun var stofnað hlutafélag til að taka við eignum og tryggingarréttindum sparisjóðsins og er það stefndi, Drómi hf. Tafir urðu á að hrinda öllum atriðum samkvæmt framangreindri ákvörðun í framkvæmd og tók stefndi, Fjármálaeftirlitið, þrívegis nýjar ákvarðanir til að framlengja fresti í þessu skyni, þar á meðal til að ljúka yfirfærslu eigna og útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala, síðast til 5. júní 2009. Þá tók stefndi, Fjármálaeftirlitið, jafnframt ákvörðun 17. apríl sama ár um að bæta eftirfarandi ákvæðum við fyrirmæli í upphaflegu ákvörðuninni um útgáfu skuldabréfs og tryggingarskjala til stefnanda: „Ef ágreiningur er með aðilum sker Fjármálaeftirlitið úr. Skilanefnd SPRON hf. er óheimilt að ráðstafa eignum SPRON hf., nema með samþykki Fjármálaeftirlitsins, fram að útgáfu skulda- og tryggingarskjala ... en eftir það tímamark skal ráðstöfun eigna SPRON hf. vera í samræmi við skilmála umræddra skjala. Útgáfa skulda- og tryggingarskjala skal háð endanlegu samþykki Fjármálaeftirlitsins.“ Um stoð fyrir þessari ákvörðun var vísað til áðurnefndrar 100. gr. a. laga nr. 161/2002. Enn tók stefndi, Fjármálaeftirlitið, ákvörðun 5. júní 2009, þar sem vísað var til upphaflegrar ákvörðunar stefnda og ákvörðunarinnar frá 17. apríl sama ár, svo og að stefnda hafi orðið ljóst 29. maí 2009 að samkomulag tækist ekki milli stefnanda og stefnda, Dróma hf., um „vaxtakjör og vaxtagreiðslur.“ Í þessari síðustu ákvörðun sagði meðal annars eftirfarandi: „Það er ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að skuldin skuli bera ársvexti, sem skulu vera jafnir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vöxtum eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands ...) að viðbættu 1,75% vaxtaálagi frá þeim tíma þar til skuldin hefur verið að fullu greidd upp. Vextir skulu reiknast frá yfirtökudegi innlána og skulu greiðast mánaðarlega inn á reikning sem kröfuhafi tilgreinir. Vextir reiknast þannig að á ársgrundvelli er margfaldað með fjölda daga og deilt í með 360. Fjármálaeftirlitinu er heimilt að taka ákvörðun þessa til endurskoðunar að beiðni aðila á sex mánaða fresti og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar á yfirteknum innlánum, kostnaði og áhættu sem Nýja Kaupþing hf. tekur á sig, sem og öðrum atvikum.“ Eftir að stefndi, Fjármálaeftirlitið, tók síðastgreinda ákvörðun gerðu stefnandi og stefndi, Drómi hf., samning 22. júní 2009 „um endurgreiðslu skuldar“, þar sem stefndi viðurkenndi að skulda stefnanda 96.700.000.000 krónur, sem greiða ætti eftir nánari ákvæðum samningsins. Um vexti af skuldinni sagði meðal annars eftirfarandi: „Skuldari lofar að greiða vexti af höfuðstól skuldarinnar, eins og hún er á hverjum tíma, og skulu þeir vera þeir vextir sem Fjármálaeftirlitið ákveður á hverjum tíma, sbr. ákvörðun þess frá 5. júní 2009, nú eins mánaðar vextir á íslenskum millibankamarkaði (REIBOR vextir) að viðbættu 1,75% álagi. ... Vextir reiknast frá yfirtökudegi innlána 21. mars 2009. Vexti skal greiða einu sinni í mánuði þann 5. hvers mánaðar þar til skuldin hefur verið að fullu endurgreidd. Vextir eru greiddir eftirá fyrir hvert vaxtatímabil fyrir sig. Fyrsta vaxtatímabilið skal vera frá upphafsdegi vaxta til 5. júlí 2009 er næsta vaxtatímabil hefst. Fyrsti gjalddagi vaxta er því þann 5. júlí 2009.“ Með bréfi 2. desember 2009 til stefnda, Fjármálaeftirlitsins, leitaði stefndi, Drómi hf., eftir því að ákvörðun þess fyrrnefnda frá 5. júní sama ár yrði tekin til endurskoðunar „um vaxtakjör“ af skuldbindingu þess síðarnefnda við stefnanda. Meðferð þessa erindis lauk stefndi, Fjármálaeftirlitið, með ákvörðun 4. febrúar 2011 „vegna ágreinings um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli Arion banka hf. og Dróma hf. vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf.“ Niðurstaða þessarar ákvörðunar var sú að vextir af skuld stefnda, Dróma hf., skyldu vera þeir sömu og ákveðnir voru 5. júní 2009 vegna tímabilsins frá „yfirtökudegi“ til og með 30. júní 2010, en frá þeim tíma skyldu greiðast ársvextir, sem væru jafnháir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði, án vaxtaálags. Í þessari ákvörðun voru að öðru leyti endurtekin efnislega óbreytt þau atriði, sem greindi í niðurstöðu ákvörðunarinnar frá 5. júní 2009. Stefnandi höfðaði mál þetta gegn stefndu 4. maí 2011 og krafðist þess aðallega að felld yrði úr gildi í fyrsta lagi ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, 5. júní 2009, í öðru lagi svofellt ákvæði í ákvörðun stefnda 17. apríl sama ár: „Ef ágreiningur er með aðilum sker Fjármálaeftirlitið úr“ og í þriðja lagi ákvörðun stefnda 4. febrúar 2011. Til vara krafðist stefnandi þess að „dæmt verði að vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli stefnda Arion banka hf. og stefnanda Dróma hf., vegna samnings um endurgreiðslu skuldar sem gerður var í kjölfar yfirtöku stefnda Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf., skuli frá upphafsdegi miðast við meðalvexti óverðtryggðra innlána stefnda Arion banka hf. eins og þeir eru hverju sinni, auk 0,5% álags.“ Að þessu frágengnu krafðist stefnandi þess að ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, 4. febrúar 2011 yrði breytt á þann veg að skuld stefnanda við stefnda, Arion banka hf., beri ársvexti, sem séu jafnháir eins mánaðar vöxtum á íslenskum millibankamarkaði án vaxtaálags frá 20. ágúst 2009. Báðir stefndu kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að þeir yrðu sýknaðir af kröfum sóknaraðila. Með úrskurði héraðsdóms 23. apríl 2012 var málinu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar 6. júní 2012 í máli nr. 328/2012 var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að hann var felldur úr gildi að því er varðaði 3. lið í aðalkröfu stefnanda og var lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. II Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu ákvarðana stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 4. febrúar 2011 á því að stefndi hafi ekki verið bær til að taka ákvörðun um vaxtaprósentu í samningi sem gilda hafi átt í samskiptum milli tveggja hlutafélaga til framtíðar litið. Enga slíka heimild fyrir svo veigamiklum afskiptum í samningum milli tveggja hlutafélaga, hafi verið að finna í lögum og séu þær ákvarðanir því markleysa og beri að fella brott. Stefnandi telji að engin slík lagastoð fyrir ákvörðun vaxtakjara hafi verið til staðar í neyðarlögunum nr. 125/1008, né í lögum 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Því hafi lögmætisreglunni ekki verið fullnægt og beri að fella ákvörðunina um vaxtakjörin á brott. Ef ágreiningur komi upp milli tveggja slíkra aðila, eigi um það að gilda almennar reglur, þ.e. frjálsir samningar eða að hvor aðili um sig geti leitað réttar síns fyrir dómstólum, m.a. með því að fá álit dómkvaddra matsmanna á hæfilegum vaxtakjörum að teknu tilliti til þeirrar ákvörðunar stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 21. mars 2009 að miða skuli vaxtakjör við kostnað og áhættu. Skilanefnd SPRON hafi verið skylt skv. 100. gr. a þágildandi laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 að framkvæma ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, m.a. ákvörðunina frá 5. júní 2009. Alþingi Íslendinga hafi breytt og takmarkað heimildir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, til ákvarðanatöku vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði með lögum 44/2009 sem tekið hafi gildi 21. apríl 2009 en þá hafi verið felldar úr gildi heimildir stefnda til að taka ákvarðanir í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þær heimildir hafi byggt á neyðarrétti sem ekki hafi verið talinn vera fyrir hendi síðar. Eigi að síður hafi stefndi tekið ákvörðun um vaxtakjör milli tveggja einkaréttarlegra aðila 5. júní 2009, sem stefnandi telji að skorti alla lagastoð og því beri að ógilda þær ákvarðanir. Framangreindar ákvarðanir stefnda um vaxtakjör lúta að réttarstöðu tveggja sjálfstæðra hlutafélaga til framtíðar litið, en vaxtakjörin hafa veruleg fjárhagsleg áhrif á endurheimtur kröfuhafa SPRON. Stefnandi telji að ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi verið brot á 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um meðalhóf þar sem ekki sé þörf á að opinber aðili, þ.e. stefndi, ákveði vaxtakjör til framtíðar. Stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti og ekki skuli farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Eðlilegra hefði verið að forsendur slíkrar ákvörðunar hefðu verið lagðar í ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, eins og gert hafi verið 21. mars 2009, er sagði í 4 tl. að tryggja skyldi að vextir skuldabréfsins skyldu standa undir kostnaði og áhættu vegna þess gjörnings en útfærsla á þeim forsendum yrði gerð með frjálsum samningum, dómkvöddum matsmönnum eða eftir atvikum með annarri aðkomu dómstóla, eins og almennt tíðkist um réttarágreining milli aðila. Rannsóknarreglu 10. gr. laga 37/1993 og andmælareglu 13. gr. laga 37/1993 hafi ekki verið sinnt af hálfu stefnda, Fjármálaeftirlitsins, þar sem stefndi hafi ekki krafið stefnda, Arion banka hf., um nákvæman og tæmandi raunkostnað af yfirtöku innstæðna. Stefnanda hafi ekki gefist nægjanlegt færi á að andmæla fullyrðingum stefnda, Arion banka hf., um kostnað þar sem þær upplýsingar hafi ekki komið fram með skýrum og nákvæmum hætti. Í öllu falli hefði stefndi, Arion banki hf., átt að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, beri því að ógilda og gera stefnda, Arion banka hf., að þola ógildingu þeirra frá upphafsdegi. Stefnandi bendi á að um sé að ræða vaxtaákvörðun þar sem vextir nemi milljörðum króna á ári hverju og hafi ákvörðunin því veruleg fjárhagsleg áhrif á stefnanda og um leið á endurheimtur úr slitabúi SPRON. Ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli stefnda, Arion banka hf., og stefnanda hafi hvorki stoð í lögum, samningi eða öðrum réttarheimildum og séu því ógildar frá upphafi vegna valdþurrðar stefnda, Fjármálaeftirlitsins. Um lagarök er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem og almennra reglna stjórnsýsluréttar. Þá er vísað til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 með síðari breytingum, lög nr. 125/2008 svokölluð neyðarlög, lög nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum XXI kafla þeirra, lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og almennar reglur samninga- og kröfuréttarins. III Málsástæður og lagarök stefnda Fjármálaeftirlitsins Stefndi, Fjármálaeftirlitið, byggir sýknukröfu á því að ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi verið lögmætar og málefnalegar og því séu ekki fyrir hendi forsendur til ógildingar þeirra. Stefnandi byggi kröfu sína um ógildingu m.a. á þeim röksemdum að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi ekki haft heimild í lögum til að taka umræddar ákvarðanir. Stefndi, Fjármálaeftirlitið, telji að stofnunin hafi haft fulla heimild samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, til að taka umræddar ákvarðanir, auk þess sem málsaðilar hafi sjálfir vísað ákvörðun um vaxtakjör til úrlausnar eftirlitsins með bindandi hætti. Þegar stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi tekið yfir vald hluthafafundar SPRON hf., vikið stjórn félagsins frá störfum og skipað skilanefnd yfir félaginu 21. mars 2009 hafi hann sótt heimild til aðgerðanna í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í ljósi málatilbúnaðar stefnanda telji stefndi þörf á því að rekja stuttlega nokkrar breytingar sem átt hafi sér stað á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki á árinu 2009. Með lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem tekið hafi gildi 15. apríl 2009, hafi verið gerðar breytingar á ákvæði 100. gr. a laganna. Hafi ákvæði það sem lögfest hafi verið með 5. gr. neyðarlaganna fellt brott úr lögunum, en tímabundið ákvæði lögfest þess í stað sem bráðabirgðaákvæði VI í lögum um fjármálafyrirtæki, sbr. bráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 44/2009. Það ákvæði sé að langmestu leyti samhljóða 100. gr. a eins og henni hafi verið breytt með 5. gr. neyðarlaganna. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi er orðið hafi að lögum nr. 44/2009 hafi verið kveðið á um að nauðsynlegt þætti að halda í gildi um sinn eldri reglum um víðtækar heimildir Fjármálaeftirlitsins. Á þeirri stundu sem breytingarlögin hafi tekið gildi hafi verið óljóst hver framvindan yrði í íslensku fjármálakerfi og gildistími ákvæðisins því verið miðaður við 1. júlí 2010. Með lögum nr. 78/2011, hafi gildistími ákvæðisins svo verið framlengdur til 1. júlí 2012. Ákvæðið sé því enn í fullu gildi og ljóst að samkvæmt því hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, enn umræddar heimildir til inngripa í starfsemi fjármálafyrirtækja. Í umræddu bráðabirgðaákvæði VI felist m.a. heimild til handa stefnda, Fjármálaeftirlitinu, til að grípa til sérstakra ráðstafana í samræmi við fyrirmæli ákvæðisins telji það þörf á vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Með sérstökum aðstæðum eða atvikum sé skv. 2. málsl. 1. mgr. ákvæðisins átt við sérstaka fjárhagserfiðleika og/eða rekstrarerfiðleika hjá fjármálafyrirtæki, þar á meðal ef líkur séu á að það geti ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum eða kröfuhöfum. Þá komi fram í 3. mgr. ákvæðisins að séu aðstæður mjög knýjandi geti stefndi, Fjármálaeftirlitið, tekið yfir vald hluthafafundar eða fundar stofnfjáreigenda í því skyni að taka ákvarðanir um nauðsynlegar aðgerðir, þar á meðal taka yfir eignir, réttindi og skyldur fjármálafyrirtækis í heild eða að hluta eða ráðstafa slíku fyrirtæki í heild eða að hluta, meðal annars með samruna þess við annað fyrirtæki. Þá sé stefnda, Fjármálaeftirlitinu, veitt heimild í 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis VI til að takmarka eða banna ráðstöfun fjármuna og eigna fjármálafyrirtækis, taka í sínar vörslur þær eignir sem mæta eiga skuldbindingum fjármálafyrirtækis og láta meta verðmæti eigna og ráðstafa þeim til greiðslu áfallinna krafna eftir því sem þörf krefji. Þær heimildir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, sem fallið hafi alfarið brott með lögum nr. 44/2009 hafi aðeins snúið að heimild stefnda, Fjármálaeftirlitsins, til að krefjast þess að fjármálafyrirtæki sækti um greiðslustöðvun eða leitaði heimildar til nauðasamninga, auk heimildar stefnda til að aðhafast samkvæmt greininni hvort sem fjármálafyrirtæki hafði óskað eftir eða fengið heimild til greiðslustöðvunar, nauðasamninga eða hafði óskað eftir eða verið úrskurðað gjaldþrota, sbr. 5. og 6. mgr. þágildandi 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki. Þá hafi ekki lengur verið til staðar ákvæði sem hafi undanskilið forstjóra, starfsmenn og stjórnarmenn stefnda, Fjármálaeftirlitsins, skaðabótaskyldu, sbr. 8. mgr. þágildandi 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki. Sé því ljóst að þær heimildir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, sem felldar hafi verið út með breytingarlögum nr. 44/2009 snúi ekki að neinu leyti að því máli sem hér sé til úrlausnar. Framangreind ákvæði veiti víðtækar heimildir. Við túlkun þeirra sé ennfremur nauðsynlegt að hafa hliðsjón af þeim aðstæðum sem uppi hafi verið þegar ákvæðið hafi verið lögfest með neyðarlögunum. Af greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 125/2008 megi sjá að tilgangur lagasetningarinnar hafi verið að bregðast við aðstæðum á fjármálamörkuðum og tryggja virkni fjármálakerfisins og efla traust almennings á því, með öðrum orðum að koma í veg fyrir kerfishrun og bankaáhlaup með því að tryggja áframhaldandi almenna bankastarfsemi og öryggi innstæðna á Íslandi. Segi í greinargerðinni að mikilvægt sé að stjórnvöld hafi heimild til að grípa til nauðsynlegra aðgerða, enda sé ljóst að fjárhags- og rekstrarvandi kerfislega mikilvægra banka geti haft mjög alvarleg keðjuverkandi áhrif á fjármálamarkaðinn og íslenskt hagkerfi og ógnað fjármálastöðugleika. Ástæða þess að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi gripið inn í starfsemi SPRON hf. á grundvelli framangreindra ákvæða hafi verið sú að stofnunin hafi talið að sparisjóðurinn væri í raun ófær um að standa við skuldbindingar sínar. Eins og fram komi í ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 21. mars 2009 hafi eiginfjárstaða SPRON verið undir lögbundnum mörkum frá lokum október 2008 og hafi SPRON ítrekað verið veittur frestur til að koma á raunhæfri endurskipulagningu á fjárhag bankans. Þann 12. mars 2009 hafi stefnda, Fjármálaeftirlitinu, svo borist bréf frá Seðlabanka Íslands og fjármálaráðuneytinu varðandi lausafjárstöðu og gjaldfærni SPRON. Í kjölfarið hafi verið óskað eftir upplýsingum um það hvernig SPRON hygðist uppfylla kröfur um nauðsynlegt eigið fé og laust fé og verið frestur veittur til 18. mars. Í svarbréfi SPRON frá 18. mars hafi verið bent á mögulegar leiðir til lausnar, en í bréfi Seðlabanka Íslands frá 20. mars 2009 hafi komið fram að mjög ólíklegt væri að þær lausnir sem þar komu fram myndu bæta eiginfjárstöðu SPRON. Jafnframt hafi komið fram hjá Seðlabankanum að lausafjárstaða sparisjóðsins væri mjög þröng, sparisjóðurinn ætti mjög lítinn gjaldeyri og hefði því mjög takmarkaða getu til að bjarga stöðu sinni frá degi til dags með gjaldmiðlaskiptasamningum við Seðlabankann, staða SPRON á reikningi í Seðlabankanum hefði minnkað og sparisjóðurinn ætti í vandræðum með að halda honum í réttu horfi frá degi til dags. Þá hefði sparisjóðurinn gengið mjög á yfirdráttarheimild í stórgreiðslukerfi og engin teikn verið á lofti um að lausafjárstaðan myndi rýmkast á þann hátt að sparisjóðurinn gæti greitt upp í heild eða að hluta skuld sína við Seðlabankann. Einnig hafi komið fram að sparisjóðurinn hefði ekki uppfyllt bindiskyldu sína síðustu þrjá mánuði og engin verðbréf átt sem Seðlabankinn mæti hæf til tryggingar. Að lokum hafi komið fram í bréfi Seðlabankans að ekki yrði gripið til þrautavaralána á grundvelli 2. mgr. 7. gr. laga um Seðlabanka Íslands. Seðlabankinn hafi því metið stöðu SPRON á þann veg að hann gæti ekki að öðru óbreyttu staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum sínum eða kröfuhöfum. Yfirvofandi vandamál sparisjóðsins hafi einnig getað haft neikvæð og keðjuverkandi áhrif á önnur fjármálafyrirtæki. Í kjölfarið hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, ritað bréf 21. mars 2009, þar sem framangreind atriði hafi verið rakin og óskað eftir svörum frá stjórnendum SPRON við tilteknum álitaefnum. Í svarbréfi SPRON frá 21. mars hafi komið fram að næstu vikuna væru 563.000.000 krónur á umsömdum gjalddögum og að sparisjóðurinn ætti 591.000.000 krónur í lausafé og gæti því mætt þessum greiðslum. Hins vegar þyrfti einnig að koma til fyrirgreiðsla frá Seðlabankanum til að tryggja starfsemi sjóðsins. Síðdegis sama dag hafi stjórn SPRON sent bréf til stefnda, Fjármálaeftirlitsins, þar sem óskað hafi verið eftir því að stofnunin gripi til aðgerða á grundvelli laga um fjármálafyrirtæki enda væru aðstæður sparisjóðsins orðnar með þeim hætti sem þar greinir. Í kjölfarið hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, tekið ákvörðun um að taka yfir vald hluthafafundar SPRON hf., víkja stjórn félagsins frá störfum og skipa skilanefnd yfir félaginu. Hafi ákvörðunin verið byggð á því að SPRON hafi ekki uppfyllt skilyrði til að vera með gilt starfsleyfi og þrátt fyrir nokkurra mánaða frest hafi sparisjóðnum ekki tekist að leysa eiginfjár- og lausafjárvanda sinn. Veruleg hætta hafi verið orðin á því að starfsemi bankans tæki að truflast vegna lausafjárvanda. Því hafi staða sparisjóðsins verið þannig að ákvæði 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 voru talin uppfyllt og að aðstæður væru knýjandi, sbr. 3. mgr. 100. gr. a. Því hafi verið ljóst að ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi verið byggð á lögmætum grunni. Ljóst sé að þær ákvarðanir sem teknar hafi verið í kjölfarið og breyttu umræddri ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi verið nauðsynlegar til að markmið upphaflegu ákvörðunarinnar næðu fram að ganga og þær allar verið byggðar á upphaflegu ákvörðuninni. Því hafi þær ákvarðanir einnig verið lögmætar. Eins og áður segi verði að túlka heimildir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, á grundvelli ákvæðis 100. gr. a og nú ákvæðis til bráðabirgða VI í lögum um fjármálafyrirtæki með hliðsjón af þeim mikla og fordæmalausa vanda sem steðjað hafi að íslensku fjármálakerfi og samfélaginu í heild. Þá verði við túlkun ákvæðisins að líta til þeirra skýru markmiða sem stefnt hafi verið að með setningu laganna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 340/2011. Einnig verði að líta til þess að með setningu neyðarlaganna hafi löggjafinn veitt stefnda, Fjármálaeftirlitinu, ríkt svigrúm til að meta hvaða leiðir skyldu farnar til að bregðast við því flókna og hættulega ástandi sem upp hafi verið komið. Stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi samhliða því að taka yfir vald hluthafafundar SPRON hf., víkja stjórn félagsins frá störfum og skipa skilanefnd yfir félaginu 21. mars 2009, gripið til samhæfðra aðgerða til að verja hagsmuni viðskiptavina og tryggja bankaþjónustu um land allt. Þannig hafi stefndi tekið yfir eignir og skyldur SPRON hf. að hluta, þ.e. innstæðuskuldbindingar félagsins, og ráðstafaði til meðstefnda. Ljóst sé að innstæður gegni samfélagslega mikilvægu hlutverki, en þær séu greiðslueyrir alls almennings og einnig atvinnufyrirtækja að stórum hluta. Innstæðueigendur hafi ekki annað til að reiða sig á en traust á viðskiptabanka sínum og bregðist það hverfi um leið forsendan fyrir því að fela bankanum varðveislu fjármuna þeirra. Hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, þannig gripið til þeirra sérstöku ráðstafana, að ákvarða um yfirtöku á innstæðuskuldbindingum SPRON hf., í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Framangreind ráðstöfun hafi verið að tilhlutan stefnda, Fjármálaeftirlitsins, og hafi stefnda því borið að ganga úr skugga um að samningar næðust milli aðila og grípa inn í ef þörf væri á til að tryggja hagsmuni innstæðueigenda og bankakerfisins í heild sinni. Ef samningar hefðu ekki tekist milli aðila hefði ákvörðun stefnda frá 21. mars 2009 verið marklaus. Af þeim sökum hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, breytt ákvörðun sinni frá 21. mars 2009, með ákvörðun 17. apríl 2009, á þann veg að ef ágreiningur væri með aðilum myndi stefndi, Fjármálaeftirlitið, skera úr honum. Í ljósi þess að aðilar hafi ekki náð saman um vaxtakjör og vaxtagreiðslur á skuldabréfum hafi stefndi tekið ákvörðun um vaxtakjörin 5. júní 2009 og áskilið sér rétt til að taka ákvörðunina til endurskoðunar að beiðni aðila á sex mánaða fresti og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar á yfirteknum innlánum, kostnaði og áhættu sem meðstefndi tæki á sig, sem og öðrum atvikum. Beri í þessu ljósi að benda á að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi allt eins getað tekið ákvörðun um vaxtakjör og vaxtagreiðslur með upphaflegu ákvörðun sinni 21. mars 2009. Þá sé rétt að benda á að það hafi verið að beiðni stefnanda sem stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi tekið ákvörðun sína 5. júní 2009 til endurskoðunar með ákvörðun 4. febrúar 2011. Hafi sú ákvörðun verið tekin í ljósi þess að aðstæður og forsendur hafi skýrst frekar frá fyrri ákvörðun stefnda 5. júní 2009, auk þess sem aðilar hafi ekki komið sér saman um endurskoðun á vaxtakjörum og vaxtagreiðslum. Verði að telja, meðal annars vegna framangreinds vanda, hafi Alþingi talið nauðsynlegt að halda í gildi um sinn heimildum stefnda, Fjármálaeftirlitsins, til inngripa í starfsemi fjármálafyrirtækja, sem nú sé að finna í bráðabirgðaákvæði VI laga um fjármálafyrirtæki, og byggðu á neyðarrétti. Hafi ákvarðanirnar, sem stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi tekið 17. apríl 2009, 5. júní 2009 og 4. febrúar 2011, verið undanþegnar bráðabrigðaákvæðinu hefðu ekki nást þau markmið ákvæðisins að halda uppi bankastarfsemi og greiðslukerfum í landinu og að innstæður í bönkum á Íslandi stæðu öruggar. Af því sem að framan sé rakið telji stefndi fulla lagastoð vera fyrir ákvörðunum sínum frá 21. mars 2009, 17. apríl 2009, 5. júní 2009 og 4. febrúar 2011, enda þær nauðsynlegar til að markmiði ákvörðunar stefnda frá 21. mars 2009 yrði náð. Af þeim sökum, og öllu því sem að framan hefur verið rakið, beri að sýkna stefnda, Fjármálaeftirlitið, af kröfu stefnanda. Stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafni þeirri málsástæðu stefnanda að hafa brotið gegn stjórnsýslulögum, enda hafi stefndi farið í öllu eftir ákvæðum laga og meginreglum stjórnsýsluréttarins við töku ákvarðananna. Jafnframt bendi stefndi á að ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga gildi ekki um málsmeðferð og ákvarðanatöku stefnda samkvæmt 6. mgr. bráðabirgðaákvæðis VI laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Því geti stefndi ekki hafa brotið gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi haldi því fram að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin þar sem ekki sé þörf á að opinber aðili ákveði vaxtakjör til framtíðar. Með ákvörðun sinni frá 21. mars 2009 hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, beint til aðila að tryggja að vextir skuldabréfsins skyldu standa undir kostnaði og áhættu af yfirtöku innlánsskuldbindinganna, sbr. 4. tölul. ákvörðunar stefnda, í stað þess að ákvarða sjálft um vaxtakjör og vaxtagreiðslur. Skyldi útgáfa skulda- og tryggingarskjala fara fram eigi síðar en 25. maí 2009 samkvæmt ákvörðuninni. Þann 25. maí 2009 hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, gert breytingu á ákvörðun sinni frá 21. mars þar sem stefndi hafi framlengt frest til útgáfu skulda- og tryggingarskjala til 29. maí s.á. Þann 5. júní 2009 hafi aðilar enn ekki náð samkomulag um vaxtakjör og vaxtagreiðslur, þrátt fyrir að stefndi hafi veitt aðilum ítrekaðan frest í því skyni, og stefndi, Fjármálaeftirlitið, tekið því ákvörðun um það efni. Hafi verið um að ræða mikilvægan þátt til að tryggja fjármálastöðugleika og hagsmuni innstæðueigenda og ljóst að engar aðgerðir sem gengu skemur hefðu dugað til að ná fram markmiði ákvörðunarinnar frá 21. mars 2009. Af því sem hér hafi verið rakið þyki sýnt að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi ekki annan kost en að ákvarða í málinu og að fullreyndir voru allir möguleikar sem gengu skemur. Þá haldi stefnandi því fram í stefnu að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með þeim röksemdum að stefndi hafi ekki krafið meðstefnda um nákvæman og tæmandi raunkostnað af yfirtöku innstæðnanna. Stefndi, Fjármálaeftirlitið, sinni lögbundnu eftirliti með viðskiptabönkum og sparisjóðum, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 87/1998 um. Af þeim sökum hafi stefndi haft ítarlegar upplýsingar undir höndum sem þýðingu hafi haft við ákvörðun þessa máls. Að auki hafi endurtekið verið leitað eftir sjónarmiðum beggja aðila áður en ákvörðun hafi verið tekin. Skoðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi leitt í ljós að mjög hafi dregið úr áhættu meðstefnda frá því að ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, 5. júní 2009, hafi verið tekin. Sú óvissa sem fylgt hafi innlánasafninu og áhættan af hugsanlegu útstreymi hafi minnkað, gögn og upplýsingar leitt í ljós að kostnaður stefnanda af hinum yfirteknu innlánum væri orðinn lægri en tekjur bankans af skuldaskjalinu, auk þess sem áhætta hefði minnkað að því er varðar mótaðila- og lausafjáráhættu. Þá hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, tekið tillit til þeirrar áhættu meðstefnda sem fælist í óvæntum sveiflum í fjárstreymi á samningstímanum, en slík áhætta gæti haft í för með sér aukinn fjármagnskostnað fyrir bankann. Hafi ákvörðunin því verið byggð á ítarlegum rannsóknum stefnda, Fjármálaeftirlitsins, á markaðsaðstæðum, kostnaði og þeirri áhættu sem meðstefndi tæki á sig. Stefnandi haldi því enn fremur fram í stefnu að stefndi hafi brotið gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga. Eins og áður segi gilda ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga ekki um málsmeðferð og ákvarðanatöku stefnda samkvæmt 6. mgr. bráðabirgðaákvæðis VI laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Því geti stefndi ekki hafa brotið gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga. Þó sé rétt að taka fram að eftir sem áður hafi stefndi gefið aðilum í öllum tilvikum tækifæri til að koma athugasemdum sínum á framfæri við stefnda og sé því ljóst að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi virt andmælarétt aðila og haft fullt samráð við þá áður en hinar umdeildu ákvarðanir hafi verið teknar. Því telji stefndi sig hafa farið í öllu að meginreglum um málsmeðferð stjórnvalda. Til viðbótar öllu framangreindu telji stefndi, Fjármálaeftirlitið, að stefnandi hafi glatað rétti sínum til að bera fyrir sig að stefndi hafi ekki haft heimild til að ákvarða í umþrættum málum. Stefnandi hafi framfylgt ákvörðunum stefnda, Fjármálaeftirlitsins, ítrekað athugasemdalaust. Hafi stefnandi ekki talið sér skylt að framfylgja ákvörðunum stefnda hefði honum borið að mótmæla eða í það minnsta gera fyrirvara við ákvarðanirnar. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert, þrátt fyrir að hafa fengið til þess ítrekuð tækifæri. Beri sérstaklega að nefna í því samhengi að stefnandi hafi athugasemdalaust ritað undir skuldaskjal milli aðila 22. júní 2009, þar sem stefndi hafi áður ákvarðað um vaxtakjör og vaxtagreiðslur, sbr. ákvörðun stefnda frá 9. júní 2009. Þá hafi stefnda, Fjármálaeftirlitinu, borist beiðni stjórnar stefnanda 2. desember 2009 þar sem stefnandi hafi óskað eftir við því við stefnda að endurskoða ákvörðun sína frá 5. júní 2009. Sé því alveg ljóst að stefnandi hafi talið sig skyldugan til að framfylgja ákvörðunum stefnda. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnanda af kröfu stefnanda, enda verði að telja hafið yfir vafa að stefnandi hafi með tómlæti sínu glatað rétti sínum til að bera fyrir sig valdþurrð stefnanda. Um málskostnaðarkröfu stefnda vísar stefndi til 129. og 131. gr. laga nr. 91/1991. IV Málsástæður og lagarök stefnda Arion banka hf. Stefnandi krefjist ógildingar á ákvörðunum, stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 4. febrúar 2011. Virðist á því byggt að meðstefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi ekki verið bær til að taka ákvörðun um vaxtaprósentu í samningi á milli stefnanda og stefnda til framtíðar. Aðkomu meðstefnda með þessum hætti skorti lagastoð sem leiði til ógildingar umþrættra ákvarðana. Þá telji stefnandi að með umræddum ákvörðunum hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem ekki hafi verið þörf á að opinber aðili ákvæði vaxtakjör af skuldinni til framtíðar, svo og rannsóknarreglu 10. gr. og andmælareglu 13. gr. sömu laga, þar sem stefndi hafi, að mati stefnanda, ekki verið krafinn um „nákvæman og tæmandi raunkostnað af yfirtöku innstæðna“, og stefnanda þar með ekki gefist færi á að andmæla hugsanlegum fullyrðingum stefnda þar um. Telji stefnandi allt framangreint leiða til ógildingar umþrættra ákvarðana. Af hálfu stefnda sé framangreindu alfarið hafnað. Stefndi byggi á því að umþrættar ákvarðanir meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, hafi verið teknar í samræmi við heimild þágildandi 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, nú IV. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002, sbr. IV. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Sé á því byggt að ákvörðunin fái stoð í tilvísuðum ákvæðum samkvæmt almennri textaskýringu, en ella á grundvelli rýmkandi lögskýringar og/eða lögjöfnunar. Byggi stefndi jafnframt á því að málsmeðferð við ákvarðanatökuna hafi fullnægt reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttar. Stefndi bendi sérstaklega á að upphafleg ákvörðun meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, sem liggi síðan til grundvallar síðari ákvörðunum, hafi verið tekin 21. mars 2009, eða fyrir gildistöku breytingalaga nr. 44/2009. Allar síðari ákvarðanir, þ. á m. ákvörðunin 17. apríl 2009 og 5. júní 2009 hafi verið teknar með stoð í þessari ákvörðun sem átt hafi sér skýra lagastoð. Stefndi byggi á því að við skýringu á 100. gr. a. í lögum nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, verði að horfa til markmiðs og tilgangs laganna, þ. á m. að veita meðstefnda, Fjármálaeftirlitinu, víðtækar heimildir til að koma á nauðsynlegum fjármálastöðugleika. Á grundvelli þessa lagaákvæðis hafi meðstefndi 21. mars 2009 tekið ákvörðun um ráðstöfun innlánsskuldbindinga Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis til stefnda. Hafi stefnda, sem sé einkaaðili, verið gert að taka við slíkum skuldbindingum, gegn útgáfu skuldabréfs til stefnda af hálfu félags sem átt hafi að stofna utan um eignir sparisjóðsins, þ.e. stefnanda. Hafi vextir átt að standa undir kostnaði og áhættu vegna þess gjörnings. Verði ekki ráðið að það falli utan gildissviðs þágildandi 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 129/2008, að liður í þeirri ákvörðun, sbr. breytingaákvörðunina dags. 17. apríl 2009, sé að meðstefndi skeri úr ágreiningi hér að lútandi, enda órjúfanlega tengdur ákvörðun stefnda á grundvelli þessara laga og í reynd eðlilegur hluti af henni. Sé þannig ekki um að ræða ágreining sambærilegan við þann og ef þessi samningur hafi verið gerður á frjálsum markaði á milli tveggja aðila, svo sem málatilbúnaður stefnanda byggi á. Hafi því aðkoma meðstefnda hvort tveggja verið byggð á lögmætum grunni og málefnaleg. Þá bendi stefndi á að stefnandi hafi hvorki gert athugasemdir við valdheimildir né málsmeðferð meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, við ákvörðun þess 17. apríl 2009, þar sem ákveðið hafi verið að meðstefndi myndi úrskurða um ágreining á milli aðila vegna skuldar stefnanda við stefnda. Verði að líta svo á að stefnandi hafi því í reynd verið þessu samþykkur. Þá hafi stefnandi, að því er stefnda sé kunnugt um, hvorki gert athugasemdir við ákvarðanatöku meðstefnda í framhaldi af gildistöku laga nr. 44/2009 21. apríl 2009 né forsendur að baki henni. Í erindum stefnanda til meðstefnda 29. maí og 2. júní 2009 segi t.a.m. í báðum tilvikum að „[a]ðilar haf[i] komist að samkomulagi um efnisatriði [ ] trygginga- og skuldaskjala, að öðru leyti en því að samkomulag h[afi] ekki náðst um vaxtakjör. Haf[i] aðilar orðið ásáttir um að vísa ákvörðun þar að lútandi til úrskurðar Fjármálaeftirlitsins í samræmi við ákvörðun þess dagsett 17. apríl 2009“. Hafi stefnandi engar athugasemdir gert við ákvörðunina 17. apríl 2009, þ.m.t. varðandi valdheimildir meðstefnda, og sjálfur óskað eftir því að meðstefndi myndi úrskurða um vaxtaákvörðun af skuldinni þar sem aðilar hefðu ekki náð samkomulagi um þetta atriði. Hafi stefnandi jafnframt skrifað athugasemdalaust undir samning aðila um endurgreiðslu skuldar milli Nýja Kaupþings banka hf. (nú stefndi, Arion banki hf.) og stefnanda 22. júní 2009, þar sem í gr. 5.1. hafi meðal annars verið mælt fyrir um úrskurðarvald meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins. Í bréfi stefnanda til meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins,. 30. júní og 23. nóvember 2009, hafi stefnandi heldur engar athugasemdir gert við valdheimildir eða málsmeðferð meðstefnda heldur hafi stefnandi aðeins óskað eftir rökstuðningi meðstefnda fyrir ákvörðuninni 5. júní 2009, á þeim forsendum að hann hygðist óska eftir endurskoðun hennar með vísan slíkar endurskoðunarheimildar í ákvörðuninni. Hafi stefnandi lagt fram beiðni um endurskoðun ákvörðunarinnar með bréfi 2. desember 2009. Stefnandi hafi raunar frá upphafi virst hafa starfað athugasemdalaust í samræmi við efni umþrættra ávarðana meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins. Hafi stefnandi haft athugasemdir við valdheimildir meðstefnda, málsmeðferðina eða annað hafi honum, að mati stefnda, borið að gera þær afdráttarlaust þegar í upphafi. Þar sem svo hafi ekki verið gert verði með vísan til þessa að líta svo á að stefnandi hafi með tómlæti sínu glatað hvers konar rétti til að bera brigður á umþrættar ákvarðanir á þeim grundvelli sem gert sé. Geti stefnandi með öðrum orðum ekki byggt kröfu sína um ógildingu ákvarðana meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, á valdþurrð hans eða borið því við að brotið hafi verið gegn tilgreindum málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga. Með vísan til þessa beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Vegna tilvísunar stefnanda til stjórnsýslulaga bendi stefndi á að í 5. gr. laga nr. 125/2008, sbr. núgildandi 6. mgr. IV. ákvæði til bráðabirgða í breytingalögum nr. 44/2009, komi fram að ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þ.m.t. andmælareglan, gildi ekki um málsmeðferð og ákvarðanatöku meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, samkvæmt ákvæðinu. Sem fyrr segi hafi upphafleg ákvörðun meðstefnda 21. mars 2009 og allar síðari ákvarðanir verið teknar með stoð í henni. Hafi reglur stjórnsýslulaga því ekki að mati stefnda gilt um hina upphaflegu ákvörðun. Telji stefndi hið sama gilda um síðari ákvarðanirnar tvær, þ.e. 5. júní 2009 og 4. febrúar 2011, enda í reynd teknar með stoð í hinni fyrri ákvörðun. Stefndi fallist heldur ekki á fyrir sitt leyti, hvað sem öðru líður, að umþrættar ákvarðanir brjóti í bága við 10., 12. eða 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að því er meðalhófsregluna snerti þá virðist málatilbúnaður stefnanda grundvallaður á því að ekki sé þörf á að opinber aðili ákveði vaxtakjör. Stefndi fái ekki ráðið að tilvísað fyrirkomulag sé neitt sérstaklega íþyngjandi í garð stefnanda, enda honum í lófa lagið að bera slíkar ákvarðanir undir dóm og krefjast ógildingar þeirra, að tilteknum skilyrðum fullnægðum, þ. á m. að slík mál séu höfðuð innan lögákveðinna fresta. Í þessu sambandi verði jafnframt að ítreka að ekki verði séð að það falli utan gildissviðs þágildandi 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 129/2008, að liður í ákvörðun meðstefnda um ráðstöfun innlánsskuldbindinga sparisjóðsins til stefnda, sé að meðstefndi skeri úr um ágreining hér að lútandi, enda órjúfanlega tengdur ákvörðun meðstefnda á grundvelli þessara laga og í reynd eðlilegur hluti af henni. Þá sé því hafnað að brotið hafi verið gegn rannsóknar- eða andmælareglun. Eins og gögn málsins beri þvert á móti með sér, þ. á m. ákvarðanir meðstefnda, hafi meðstefndi, Fjármálaeftirlitið, óskað eftir ítarlegum umsögnum aðila, og fengið þær, í tengslum við einstakar ákvarðanir. Sé jafnframt á því byggt að stefnandi hafi, hvað sem öðru líði, ekki skotið neinum haldbærum rökum undir þessar málsástæður, þ. á m. að meint brot á málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga hafi leitt til þess að ákvarðanir hafi orðið aðrar en ella. Geti þessar ákvarðanir, þegar af þessum ástæðum, ekki talist ógildanlegar á þeim grundvelli sem stefnandi krefjist. Þá hafi stefnanda jafnframt verið í lófa lagið að koma á framfæri hvers konar frekari andmælum og sjónarmiðum við málsmeðferðina, hafi hann talið tilefni til, og verði þeim ekki teflt fram nú með vísan til tómlætissjónarmiða. Þá byggi stefndi á því að hann hafi haft réttmætar væntingar til lögmætis ákvarðana meðstefnda, Fjármálaeftirlitsins, og verið í góðri trú um að þær myndu halda gildi sínu. Í þessu sambandi vísi stefndi sérstaklega til þess að þó nokkuð sé síðan fyrstu ákvarðanirnar hafi tekið gildi og báðir aðilar starfað í samræmi við efni þeirra fram til þessa. Þá sé ljóst að verulegir fjárhagslegir hagsmunir séu í húfi fyrir stefnda og ógilding ákvarðananna frá upphafsdegi leiða til þess að stefndi yrði sviptur afturvirkt þegar áunnum fjárhagslegum réttindum sínum, sem fari að mati stefnda í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar af þeim ástæðum verði jafnframt að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Vakin sé athygli á því að ekki verði ráðið af málatilbúnaði stefnanda að byggt sé á því að ákvörðunin sé reist á ómálaefnalegum sjónarmiðum, o.þ.u.l. Verði slíkar málsástæður taldar rúmast innan kröfu hans sé þeim með öllu hafnað. Stefndi byggir á stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttar, almennum reglum kröfuréttar og samningaréttar, lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 með síðari breytingum, lögum nr. 125/2008, lögum nr. 87/1998 um opinber eftirlit með fjármálastarfsemi og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. V Niðurstaða Samkvæmt 18. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi getur sá, sem ekki vill una ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, höfðað mál til ógildingar hennar, enda sé það gert innan þriggja mánaða frá því að ákvörðunin var kynnt honum. Í málinu krefst stefnandi þess að ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, 4. febrúar 2011 um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli stefnanda og stefnda, Arion banka hf. verði felld úr gildi. Dómstólum er með 18. gr. laga nr. 87/1998, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar, fengið vald til að ógilda ákvarðanir stefnda, Fjármálaeftirlitsins. Með þessu úrlausnarvaldi er á engan hátt lagt í hendur dómstóla að taka efnislega ákvörðun í máli í stað þess að stjórnvald taki hana. Í ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, 5. júní 2009 vegna ágreinings um vaxtakjör og vaxtagreiðslur milli Nýja Kaupþings banka hf. og Dróma hf. var kveðið á um 1.75% vaxtaálag á skuld stefnanda, Dróma hf., samkvæmt skuldabréfi sem endurgjald fyrir yfirteknar innstæðuskuldbindingar. Í niðurlagi þessarar ákvörðunar er tekið fram að stefnda, Fjármálaeftirlitinu, sé heimilt að taka ákvörðun þessa til endurskoðunar að beiðni aðila og þá að teknu tilliti til aðstæðna á fjármálamarkaði, þróunar yfirtekinna innlána, kostnaði og áhættu sem Nýja Kaupþing hf. tæki á sig, sem og öðrum atvikum. Stefnandi, Drómi hf., beindi 2. desember 2009 áskorun til stefnda, Fjármálaeftirlitsins, um endurskoðun ákvörðunarinnar 5. júní 2009 að því er vaxtakjör og vaxtagreiðslur varðaði. Af því tilefni óskaði stefndi, Fjármálaeftirlitið, eftir sjónarmiðum og athugasemdum aðila málsins, en stefndi taldi þörf á fyllri upplýsingum og sjónarmiðum til að unnt væri að taka afstöðu til þess hvort tilefni væru til að endurskoða umrædda ákvörðun. Í rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun sinni 4. febrúar 2011 að miða 1.75% vaxtaálagið við tímabil frá yfirtökudegi til og með 30. júní 2010, en að fella það niður eftir þann tíma til þess dags er skuldin yrði að fullu greidd, er vísað til forsendna að baki ákvörðuninni. Þar segir meðal annars að í málinu liggi fyrir að mjög hafi dregið úr áhættu stefnanda frá því ákvörðunin frá 5. júní 2009 hafi verið tekin. Ástæðu þess megi í fyrsta lagi rekja til skaðleysisyfirlýsingar fjármálaráðuneytisins 20. ágúst 2009, en ekki fáist annað séð en að stefnandi hafi talið þá skaðleysisyfirlýsingu fullnægjandi. Í öðru lagi hafi sú óvissa sem fylgt hafi innlánssafninu minnkað og áhætta af hugsanlegu útstreymi innlána minnkað meðal annars vegna samnings um sérstaka lausafjárfyrirgreiðslu af hálfu stjórnvalda að fjárhæð 75.000.000.000 sem undirritaður hafi verið 3. september 2009. Í þriðja lagi bendi gögn og upplýsingar til að kostnaður stefnda, Arion banka hf., af hinum yfirteknu innlánum sé orðinn lægri en tekjur bankans af skuldaskjalinu. Í fjórða lagi hafi stefndi, Fjármálaeftirlitið, talið að viðmiðun við REIBOR vexti hafi sýnt sig að vera viðeigandi sem viðmið, en með hliðsjón af því hafi ekki þótt ástæða til að taka til endurskoðunar grunnvexti skuldaskjalsins. Hins vegar hafi forsendur breyst varðandi hið sérstaka vaxtaálag ofan á REIBOR vextina þar sem áhætta hefði minnkað að því er varðaði mótaðila og lausafjáráhættu. Ekki væru lengur horfur á að stór hluti innlánseigenda myndi flytja innstæður sínar, eins og óljóst hafi verið með í upphafi. Loks ættu grunnvextirnir, miðað við aðstæður, að standa undir kostnaði og áhættu vegna samningsins. Í máli þessu er einungis til skoðunar ógilding ákvörðunar stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 4. febrúar 2011. Að mati dómsins er rökstuðningur stefnda, Fjármálaeftirlitsins, fyrir breyttu vaxtaálagi ítarlega rökstuddur. Er hann ekki haldinn röngum forsendum eða ólögmætum sjónarmiðum og í samræmi við boðaðar forsendur að baki endurskoðaðri ákvörðun. Heimildir stefnda, Fjármálaeftirlitsins, til töku ákvörðunarinnar 4. febrúar 2011 voru ótvíræðar, en ákvörðunin var tekin á grundvelli bráðabirgðaákvæðis VI í lögum nr. 161/2002. Var stefndi, Fjármálaeftirlitið, því til þess bær að taka ákvörðunina 4. febrúar 2011. Að öðru leyti snúa málsástæður stefnanda um ógildi ákvörðunarinnar 4. febrúar 2011 að því að stefnandi hafi ekki farið að stjórnsýslulögum við töku ákvörðunarinnar. Vísar stefnandi þar til meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993, rannsóknarreglu 10. gr. laga nr. 37/1993 og andmælareglu 13. gr. laga nr. 37/1993. Samkvæmt 6. mgr. bráðabirgðaákvæðis VI laga nr. 161/2002 taka ákvæði IV. til VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ekki til málsmeðferðar og ákvarðanatöku stefnda, Fjármálaeftirlitsins. Þegar af þeirri ástæðu koma málsástæður stefnanda byggðar á framangreindum ákvæðum stjórnsýslulaga og stjórnsýsluréttar, ekki til álita. Rétt er að geta þess að í aðdraganda ákvörðunarinnar 4. febrúar 2011 gaf stefndi, Fjármálaeftirlitið, aðilum málsins færi á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum áður en ákvörðun yrði tekin. Ákvörðunin er ítarlega rökstudd og tekin í samræmi við lög. Hefði því ekki stoðað stefnanda að bera því við að stefndi, Fjármálaeftirlitið, hafi ekki gætt að meðalhófsreglu, rannsóknarreglu og andmælareglu laga nr. 37/1993 við töku ákvörðunarinnar 4. febrúar 2011. Með vísan til þess er hér að framan getur verður ekki fallist á með stefnanda að heimilt sé að ógilda ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 4. febrúar 2011. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Jóhann Pétursson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda, Fjármálaeftirlitsins, Áslaug Árnadóttir héraðsdómslögmaður og stefnda, Arion banka hf., Andri Árnason hæstaréttarlögmaður. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Fjármálaeftirlitið og Arion banki hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, Dróma hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 710/2015
Ökutæki Brot gegn valdstjórninni
G var sakfelldur fyrir gegn 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa tálmað starfsmönnum Vegagerðarinnar framkvæmd eftirlits með heildarþunga og ásþunga fjögurra tilgreindra ökutækja. Með vísan til atvika málsins var ákvörðun um refsingu G frestað og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum héldi hann almennt skilorð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og GretaBaldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar15. október 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi og í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar.Ákærði krefst aðallega sýknu, en tilvara að héraðsdómur verði staðfestur. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. umferðarlaganr. 50/1987, eins og hún hljóðaði þegar atvik máls þessa áttu sér stað, vareftirlitsmönnum Vegagerðarinnar heimilt að stöðva akstur ökutækja sem vorumeira en 3,5 tonn að leyfðri heildarþyngd hvenær sem var til þess að sinnaeftirliti meðal annars með stærð, heildarþyngd og ásþunga ökutækja, sbr. b. liðmálsgreinarinnar. Í fyrsta og öðrum málslið 4. mgr. sömu lagagreinar var kveðiðá um að ökumanni vöruflutningabifreiðar væri skylt að stöðva ökutæki þegareftirlitsmaður Vegagerðarinnar gæfi stöðvunarmerki, sbr. 2. mgr. greinarinnar,og hlíta því að eftirlitsmaður skoðaði stærð, heildarþyngd og ásþunga ökutækis.Skýra verður þessi lagaákvæði svo aðökumönnum vöruflutningabifreiðanna tveggja hafi verið skylt að hlíta fyrirmælumeftirlitsmanna Vegagerðarinnar í báðum þeim tilvikum, sem ákæra í málinu tekurtil, með því að aka þeim upp á þar til gerðar vogir svo að eftirlitsmennirnirgætu sinnt hinni lögboðnu eftirlitsskyldu sinni. Með þeirri háttsemi ákærða semframkvæmdastjóra GV grafna ehf. í fyrra skiptið að fyrirskipa ökumanninum aðverða ekki við fyrirmælunum og í síðara skiptið að fjarlægja kveikjuláslykil úrbifreiðinni tálmaði hann því að eftirlitsmennirnir sem opinberir starfsmenngætu gegnt skyldustörfum sínum í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 106. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessum athugasemdum en að öðru leytimeð vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allanáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Ákærði, Guðmundur ViðarGunnarsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 677.363 krónur, þarmeð talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur HéraðsdómsNorðurlands eystra 24. ágúst 2015.Mál þetta, sem dómtekið var að lokinniaðalmeðferð 29. júní er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 20.september 2013, á hendur Guðmundi Viðari Gunnarssyni, kt. [...], Bröttuhlíð 8,Akureyri, fyrir „brot gegn valdstjórninni framin á árinu 2012 sem hér greinir: . Með því að hafa fimmtudaginn 22. nóvemberá vigtarplani Vegagerðarinnar við Dvergastein í Hörgársveit, tálmað A og B,starfsmönnum Vegagerðarinnar, framkvæmd eftirlits með heildarþunga og ásþungaökutækisins LU594 og eftirvagnsins NZ101, en ákærði meinaði eftirlitsmönnunumað vigta ökutækin og kom þannig í veg fyrir að þeir gætu sinnt lögboðnueftirliti.2. Með því að hafa föstudaginn 14. desemberá bifreiðastæði sunnan við flugvöllinn á Akureyri, tálmað C og D,eftirlitsmönnum Vegagerðarinnar, framkvæmd eftirlits með heildarþyngd ogásþunga ökutækisins ISL26 og eftirvagnsins SYZ28, en ákærði fjarlægðikveikjuláslykla ökutækisins og neitaði að afhenda þá og kom þannig í veg fyrirað ökumaður gæti ekið upp á vogir og eftirlitsmenn sinnt lögboðnu eftirliti.Telst þetta varða við 2. mgr. 106. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærði krefst sýknu en til varavægustu refsingar. Hann krefst þess að sakarkostnaður verði greiddur úrríkissjóði.MálavextirÁkæruliður ISamkvæmt vettvangsskýrslu Vegagerðarinnarsem liggur fyrir í málinu voru eftirlitsmenn við eftirlit við rampVegagerðarinnar á hringveginum við Dvergastein í Hörgársveit hinn 22. nóvember2012 og stöðvuðu þar vagnlestina LU594/NZ101 og var ökumaður hennar E. Íframhaldi af skoðun ökurita hafi ökumanni verið tilkynnt að vagnlestin yrðivigtuð og hafi ökumaður engar athugasemdir gert við það. Þegar hefja hafi áttvigtun hafi komið á staðinn ákærði í málinu, Guðmundur Gunnarsson,framkvæmdastjóri GV grafna ehf., eiganda vagnlestarinnar, og hafi hann tilkynntbæði eftirlitsmönnum og ökumanni að vagnlestin yrði ekki vigtuð. Hafi hann lagtbann við því að það yrði gert, en vogirnar væru ekki löggiltar. Haft hafi veriðsamband við lögreglu og hún komið á vettvang. Hafi hún lagt til að vagnlestinyrði færð á hafnarvog og vigtuð þar en því hefðu eftirlitsmennirnir hafnað.Eftir viðræður lögreglunnar, ákærða og ökumanns hafi vagnlestin verið vigtuð oghafi þyngd hennar verið innan leyfilegra marka.Með bréfi til lögreglustjóra dags. 26. nóvember2012 kærði Vegagerðin ákærða fyrir brot gegn 2. mgr. 106. gr. almennrahegningarlaga en E vegna umferðarlagabrots. Ríkissaksóknari hætti rannsóknmálsins að því er E varðaði.Ákæruliður IISamkvæmt lögregluskýrslu var lögregla kölluðtil aðstoðar eftirlitsmönnum Vegagerðarinnar hinn 14. desember 2012, ábifreiðastæði við flugvöllinn á Akureyri. Þar hittust fyrir eftirlitsmennirnir Cog D, ákærði og ökumaður bifreiðarinnar ISL26, F. Er í skýrslunni haft eftireftirlitsmönnunum að ákærði hafi komið á staðinn og tekið kveikjuláslykla afökumanni bifreiðarinnar og neitað eftirlitsmönnunum um vigtun. Í skýrslunni erhöfð eftir ákærða ýmis gagnrýni hans á framkvæmd vigtunar hjá Vegagerðinni.Eftir viðræður ákærða og lögreglu hafi ákærði afhent ökumanni kveikjuláslyklaað nýju og í framhaldi af því hafi bifreiðin verið vigtuð og samkvæmtvigtuninni hafi þyngd hennar verið innan leyfilegra marka. Með bréfi til lögreglustjóra dags. 17.desember 2012 kærði Vegagerðin ákærða fyrir brot gegn 2. mgr. 106. gr. almennrahegningarlaga með því að hafa komið í veg fyrir að eftirlitsmenn gætu sinnteftirlitsstarfi sínu.Skýrsla ákærða ogframburður vitna fyrir dómiÁkærði lýsti þeim athugasemdum sem hannhefði lengi gert við framkvæmd eftirlits Vegagerðarinnar. Nefndi hannsérstaklega að hann hefði lengi talið augljóst að nota yrði löggiltar vogir, enekki hefði verið tekið mark á því. Að því er varðar ákærulið I sagðist ákærðihafa haft uppi þau orð að ekki kæmi til greina að bifreiðin yrði vigtuð á þeimvogum sem eftirlitsmennirnir viltu vigta á, en hefði boðið að hann færi meðbifreiðina á löggilta vog. Hann kvaðst telja sig hafa haft uppi mótmæli en ekkitálmað framkvæmd eftirlitsins. Nefndi ákærði sérstaklega að eftirlitsmennirnirhefðu ekki verið búnir að taka vogirnar út úr bifreið sinni.Að því er varðar ákærulið II sagði ákærði aðhann hefði tjáð eftirlitsmönnunum að hann mótmælti því að vigtað yrði á vogunumog þeir þá sagt að þeir myndu kalla á lögreglu. Þegar eftirlitsmaðurinn hefðifarið í sína bifreið til að hringja til lögreglu hefði ákærði farið og fjarlægtkveikjuláslykilinn, gengið í bifreið sína og setzt þar. Vísaði ákærði til þessað í fyrirtæki sínu væri vinnuregla að kveikjuláslykill væri aldrei skilinneftir í mannlausri bifreið. Nánar spurður sagði ákærði að hann hefði verið„hræddur um kannski sko ef þeir færu að fara upp í bílinn og fara að keyra. Áþessum tímapunkti hugsaði ég það og hafa þeir réttindi til þess og hafa þeirkunnáttu til þess að hvað geta þeir?“ Hann hefði því viljað koma í veg fyrir aðþeir gerðu slíkt.Ákærði sagði að eftirlitsmennirnir hefðualdrei beðið sig um lykilinn og hann aldrei neitað að afhenda hann. Ákæruliður IVitnið A fyrrverandi starfsmaðurVegagerðarinnar sagði að ákærði hefði fylgzt vandlega með störfumeftirlitsmanna og ef þeir stöðvuðu bifreið frá fyrirtæki hans hefði hann óðaraverið kominn á svæðið. Starfsmenn hans hefðu alltaf verið „liprir þar til hannmætti á svæðið og hann tók bara yfir og sagði að það yrði ekkert, ekkert skoðað“og að eftirlitsmennirnir hefðu engar heimildir. Í þessu tilviki hefði ökumaðurverið búinn að vera „mjög samvinnufús“ en ákærði hefði komið og sagtökumanninum að hann mætti ekki aka bifreiðinni upp á vogirnar. Eftir það hefðueftirlitsmennirnir tilkynnt að þeir myndu óska aðstoðar lögreglu og svo beðiðhennar. Lögregla hefði komið á vettvang og eftir umræður hefði niðurstaðanorðið sú að vigtunin hefði farið fram. Vitnið B sagði að ákærði hefði komið ástaðinn og sagt að bifreiðin yrði ekki vigtuð, þar sem vogirnar væru ekkilöggiltar. Hefðu eftirlitsmenn þá óskað aðstoðar lögreglu. Í framhaldi af þvíhefði vigtunin farið fram. Allt hefði þetta tekið innan við klukkustund.Vitnið E sagði að eftirlitsmenn hefðustöðvað sig og beðið um að fá að athuga ökuskífu og mælabók. Eftir að þeirhefðu kannað þau gögn hefðu þeir sagt að þeir hygðust vigta bifreiðina. Hefðivitnið þá sagt að það þyrfti að hringja til ákærða sem hefði í framhaldinukomið á staðinn. Eftir það hefði vitnið ekki talað frekar við eftirlitsmenninaen það hefði ákærði gert. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt orðaskipti þeirra ogekki hafa hugmynd um hvort ákærði hefði hindrað eftirlitsmennina í starfi.Lögregla hefði komið á vettvang og eftir það hefði bifreiðin verið vigtuð.Þetta hefði tekið tuttugu mínútur eða svo. Ákæruliður IIVitnið C sagði að eftirlitsmennirnir hefðustöðvað bifreið til vigtunar en fljótlega hefði ákærði komið að, og eftireinhverjar viðræður við félaga vitnisins hefði ákærði farið „þarna inn í bílinnog tekur lyklana og drepur á bílnum og tekur úr honum lyklana og segir að viðfáum bara ekki að vigta, og það var svo sem fátt í stöðunni hjá okkur annað enað kalla eftir lögreglu til að aðstoða.“ Lögregla hefði komið á staðinn ogeftir umræður hennar og ákærða hefði verið vigtað.Vitnið sagðist ekki hafa krafið ákærða umlyklana enda hefðu hann ekkert haft við þá að gera, eftirlitsmenn ækjubifreiðunum aldrei sjálfir. Vitnið D sagði að bifreið með eftirvagnihefði verið stöðvuð til skoðunar. Skömmu síðar hefði ákærði komið á staðinn ogsagt að eftirlitsmennirnir fremdu lögbrot með gjörðum sínum og hefðu engarheimildir, vigtarnar væru ekki löggiltar og annað í þá veru. „Ég man að hannbannaði bílstjóranum, tók lyklana úr bílnum“, sagði vitnið um framgöngu ákærðaá vettvangi. Eftir þetta hefðu eftirlitsmennirnir kallað á lögreglu. Eftir aðhún hefði komið á vettvang hefði bifreiðin verið vigtuð. Þetta hefði allt tekiðklukkustund, eða svo. Vitnið tók fram að langt væri um liðið og það myndi ekkiöll smáatriði málsins.Vitnið sagði að eftirlitsmennirnir hefðuekki krafið ákærða um lyklana, þeir hefðu alltaf beint máli sínu aðbifreiðastjóranum en litið svo á að ákærði ætti ekki aðild að málinu. Vitnið F sagði eftirlitsmenn hafa stöðvaðsig og hefði vitnað þá gert ákærða viðvart og hann komið á staðinn.Eftirlitsmennirnir hefðu viljað vigta en ákærði sagt að planið, þar semvigtunin hefði átt að fara fram, væri ekki rétt. Hann hefði boðið þeim að farameð bifreiðina á hafnarvogina sem væri löggilt vigt. Það hefðu þeir ekki viljaðog þess í stað kallað á lögreglu. Hún hefði komið og eftir viðræður hennar ogákærða hefði vigtunin farið fram.Vitnið sagði að ákærði hefði fjarlægt lykla bifreiðarinnarog það hefði hann gert að beiðni vitnisins. Hefði vitnið gert það til þess aðákærði réði framhaldinu á eigin ábyrgð. Eftirlitsmennirnir hefðu aldrei beðiðákærða um lyklana svo vitnið hefði heyrt.Vitnið G lögregluþjónn sagði að ákærði hefðiverið „með lyklana að bílnum og við fórum fram á strax hvort hann vildi ekkibara leyfa þeim að vigta og svona og hann neitaði því“, og svo hefði umræðanfarið að snúast um heimildir Vegagerðarinnar. Ákærði hefði haft mikið að segjaum málið en svo hefði farið að lokum að ákærði hefði afhent bílstjóra sínumlyklana og eftir það hefði verið vigtað. Vitnið H lögregluþjónn kvaðst lítið munaeftir atvikum að öðru leyti en að „pirringur“ hefði verið „í [ákærða]“.Vitnið I fyrrverandi starfsmaður GV grafnaehf. lýsti samskiptum sínum fyrir hönd félagsins við Neytendastofu um vogirnarog verklag við vigtun. NiðurstaðaLjóst er að ákærði hafði lengi verið þeirrarskoðunar að þær vogir, sem eftirlitsmenn Vegagerðarinnar notuðu við vigtunbifreiða, uppfylltu ekki lagaskilyrði þar sem þær hafi ekki verið löggiltar. Þátaldi ákærði einnig ýmislegt fleira athugavert við vinnulag við vigtunina. Þauatvik sem mál þetta varðar eiga rót að rekja til þess ágreinings sem þannig varmilli ákærða og Vegagerðarinnar. Með dómum sínum í málum nr. 87 til 89/2014komst Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að vogir Vegagerðarinnar hefðuhvorki verið löggiltar né kvarðaðar með réttum hætti og bryti það í bága við 1.mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 og b. lið 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 254/2009.Yrðu mælingar með þeim því ekki lagðar til grundvallar refsingu í sakamáli. Það er meginregla að hlýða ber yfirvaldsboðií bráð þótt síðar megi leita úrlausnar dómstóla um réttmæti þess. Sáágreiningur sem ákærði átti í við Vegagerðina veitti honum ekki rétt til aðhindra þær mælingar sem eftirlitsmenn hennar hugðust framkvæma. Það aðniðurstaða dómstóla hafi að lokum orðið sú sem hér var lýst, breytir því ekki. Í báðum þeim tilvikum sem hér eru tilumfjöllunar er ákærða gefið að sök að hafa tálmað eftirlitsmönnumVegagerðarinnar framkvæmd eftirlits. Sjálfur sagði ákærði fyrir dómi að hannhefði, í því tilviki er ákæruliður I tekur til, tjáð eftirlitsmönnum að ekkikæmi til greina að bifreiðin yrði vigtuð á þeim vogum sem eftirlitsmennirnirhugðust nota. Kvaðst hann telja sig hafa haft uppi mótmæli en ekki hindraðframkvæmd eftirlitsins. Að mati dómsins er ljóst að þessi framganga ákærða ávettvangi varð til þess að bifreiðin var ekki vigtuð fyrr en lögregla hafðiverið kölluð á staðinn. Verður að telja að ákærði hafi þannig tálmaðeftirlitsmönnunum starfið, þótt vigtunin hafi farið fram að lokum. Þótt ákærðihafi haft heimild til að koma athugasemdum sínum á framfæri og eftir atvikumtil að vefengja vigtunina síðar fyrir dómi ef á reyndi, hafði hann ekki heimildtil að neita að vigtunin færi fram. Þótt dómstólar hafi síðar í raun staðfestréttmæti sjónarmiða ákærða um löggildingu voganna, verður það ekki til þess aðákærða hafi verið heimilt að hindra eftirlitsmennina við störf sín. Hefurákærði með þessari háttsemi brotið gegn 2. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940.Í því tilviki er ákæruliður II tekur til erað því leyti sama uppi á teningnum að ákærði kom á staðinn og andmælti því aðvigtun færi fram. Lögregla var kölluð til og fyrir dómi sagði vitnið Glögregluþjónn að við komu hennar á vettvang hefði ákærði verið meðkveikjuláslyklana. Hefði lögregla þá þegar farið fram á að ákærði heimilaðivigtun en hann þá neitað því. Þykir með þessu og framburði vitnanna C og Dsannað að ákærði hafi tálmað eftirlitsmönnunum framkvæmd eftirlitsins sem ekkihafi farið fram fyrr en lögregla hafi verið komin á vettvang. Hefur ákærði meðþessari háttsemi brotið gegn 2. mgr. 106. gr. laga nr. 19/1940.Eins og áður segir á mál þetta rót að rekjatil efnislegs ágreinings ákærða og Vegagerðarinnar og að mati dómsins hefurákærði ekki reynt að breiða yfir háttsemi sína. Í báðum þeim tilvikum sem héreru til umfjöllunar varð niðurstaðan að lokum sú að vigtun fór fram og reyndistmæld þyngd innan leyfilegra marka. Allnokkuð er nú liðið frá atvikum málsins.Við munnlegan málflutning sagði sækjandi að samskipti ákærða og Vegagerðarinnarværu nú betri en áður hefði verið og að það, sem á milli hefði borið, hefðiekki allt verið hans sök. Ákærða hefur ekki verið gerð refsing svo kunnugt sé.Verður horft til alls framanritaðs og ákveðið að ákvörðun um refsingu ákærðaverði nú frestað og niður falli hún að liðnum tveimur árum haldi ákærði almenntskilorð. Ákærði verður dæmdur til greiðslu 476.160 króna málsvarnarlaunaskipaðs verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., og 198.400 króna þóknunJóns Stefáns Einarssonar Hjaltalíns hdl. sem áður hafði verið skipaður verjandiákærða að hans ósk, og 40.788 króna annan sakarkostnað. Virðisaukaskattur erinnfalinn í þóknun lögmannanna. Gætt var 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.Af hálfu ákæruvaldsins fór með málið EyþórÞorbergsson fulltrúi lögreglustjóra.Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐÁkvörðun um refsingu ákærða, GuðmundarViðars Gunnarssonar, er frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árumhaldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940.Ákærði greiði 476.160 króna málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., 198.400 króna þóknun JónsStefáns Einarssonar Hjaltalíns hdl. og 40.788 króna annan sakarkostnað.
Mál nr. 523/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Sýslumaðurinn á Akureyri krefst þess að kærða, X, kt. [...] með skráð lögheimili að [...], Reykjavík, sæti gæsluvarðhaldi til 30. september n. k., klukkan 14:30.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. september 2008 kl. 13.30. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni. Fallist verður á með héraðsdómi að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið afbrot sem fangelsisrefsing er lögð við. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 75/2004
Gæsluvarðhald Handtaka Miskabætur Gjafsókn
G, sem hafði verið handtekin og sætt gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsókn lögreglu á mannsláti, krafðist miskabóta þar sem hún taldi aðgerðirnar hafa verið ólögmætar. Talið var að G ætti samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 rétt til miskabóta úr hendi Í vegna gæsluvarðhalds sem hún sætti án nægs tilefnis, eftir að því sem talin var lögmæt frelsissvipting hennar lauk. Við ákvörðun um fjárhæð bóta þótti hins vegar ekki verða hjá því komist að taka jafnframt tillit til þess að með háttsemi sinni átti G sjálf nokkra sök á því hve lengi hún sat að óþörfu í gæsluvarðhaldi. Að því virtu þóttu bætur til G hæfilega ákvarðaðar 300.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2004. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara, að kröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. mars 2004. Hún krefst þess, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 15.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. apríl 2002 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Laust eftir miðnætti 10. mars 2002 var lögregla kvödd að [ . . ] í Kópavogi. Skömmu áður hafði gagnáfrýjandi tilkynnt um neyðarlínu að V lægi þar meðvitundarlaus. Við komu lögreglu á vettvang reyndist hann vera látinn. Gagnáfrýjandi var á vettvangi ásamt öðrum manni og voru bæði mjög ölvuð. Af ummerkjum þar og áverkum á líkinu var ljóst að frekari lögreglurannsóknar var þörf. Voru þau handtekin skömmu síðar sömu nótt og yfirheyrð næsta dag, en látin laus að lokinni yfirheyrslu. Gagnáfrýjandi var yfirheyrð á ný 11. mars 2002 og hafði sem fyrr réttarstöðu sakbornings. Daginn eftir var hún úrskurðuð í gæsluvarðhald til 19. mars 2002, sem var framlengt þann dag til 10. apríl sama árs. Hún var látin laus næsta dag í kjölfar úrskurðar Héraðsdóms Reykjaness, sem hafnaði kröfu lögreglu um frekari framlengingu gæsluvarðhalds yfir henni. Málavöxtum er nánar lýst í héraðsdómi. Ríkissaksóknari tilkynnti gagnáfrýjanda 16. október 2002, að ákveðið hafi verið með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að aðhafast ekki frekar gagnvart henni í málinu. Í málinu krefst gagnáfrýjandi miskabóta. Telur hún að hvorki hafi verið lögmæt skilyrði til handtöku hennar 11. mars 2002 né til að úrskurða hana í gæsluvarðhald 12. til 19. sama mánaðar né að framlengja það gæsluvarðhald þar til hún var látin laus 11. apríl sama árs. II. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að uppfyllt hafi verið skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 til að handtaka gagnáfrýjanda og a. liðar 1. mgr. 103. gr. sömu laga til að úrskurða hana í gæsluvarðhald frá 12. mars 2002 til 19. sama mánaðar, en ekki hafi verið alveg næg efni eins og rannsókn málsins stóð þá til frekari frelsissviptingar eftir þann tíma. Er jafnframt fallist á niðurstöðu héraðsdómara um framkvæmd gæsluvarðhaldsins og afleiðingar þess. Gagnáfrýjandi á samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 rétt til miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna gæsluvarðhalds, sem hún sætti án nægs tilefnis frá 19. mars 2002 til 10. apríl sama árs og vegna frelsissviptingar hennar fram að því að héraðsdómari hafnaði kröfu um gæsluvarðhald daginn eftir. Við ákvörðun um fjárhæð bóta verður hins vegar ekki hjá því komist að taka jafnframt tillit til þess að með háttsemi sinni átti gagnáfrýjandi sjálf nokkra sök á því hve lengi hún sat að óþörfu í gæsluvarðhaldi. Er þá meðal annars til þess að líta að samkvæmt frumskýrslu lögreglu var framburður gagnáfrýjanda mjög ruglingslegur. Er bókað eftir henni að ýmist hafi hún komið á vettvang fyrr um daginn, fyrr um morguninn eða verið nýkomin, hún hafi séð að eitthvað væri að V og því hringt eftir aðstoð. Í símtali hennar við neyðarlínu er hófst kl. 00.05 aðfaranótt 10. mars sagði hún ítrekað að hún hafi verið að koma á vettvang, og að V „andi“. Við rannsókn málsins eftir það varð hins vegar ljóst að þessi frásögn hennar stóðst ekki þar sem fram kom að hún hafi dvalið í íbúðinni í nokkrar klukkustundir þegar hún hringdi í neyðarlínuna og að V hafi látist á tímabilinu frá kl. 20 til 23 þann 9. mars 2002. Gagnáfrýjandi var yfirheyrð hjá lögreglu við rannsókn málsins 10. mars, 11. mars 14. mars 16. mars og 9. apríl. Hún var einnig yfirheyrð fyrir dómi í tilefni af kröfu um gæsluvarðhald yfir henni 10. apríl sama árs. Hún tjáði sig um sakarefnið í öll skiptin, en fyrir dómi 12. mars 2002 neitaði hún að tjá sig. Í ljósi rannsóknargagna fær framburður gagnáfrýjanda ekki staðist um nokkur atriði, sem þýðingu höfðu við rannsókn málsins. Kvaðst hún meðal annars ekkert blóð hafa séð á vettvangi, en ljóst er af gögnum málsins að blóð hefur verið þrifið á gólfi við líkið. Gátu ekki aðrir hafa átt þar hlut að máli en hún sjálf eða maðurinn, sem var með henni og V þá um kvöldið. Frá upphafi hefur framburður hennar verið óstöðugur um ýmis atriði. Þannig sagði hún í símtalinu við starfsmann neyðarlínunnar að V væri á lífi, en við rannsókn málsins hélt hún því fram að þá hafi hann verið orðinn kaldur. Þá er ósamræmi í því, sem eftir henni var haft á vettvangi, og framburði hennar í síðari skýrslum um hvernig aðdragandi var að láti V. Þegar framferði hennar við upphaf og rannsókn málsins er virt þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Dráttarvextir af þeim ákveðast eins og segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Guðrúnu Pétursdóttur, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. apríl 2003 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2003. I Mál þetta var höfðað 15. apríl 2003 og dómtekið 12. nóvember 2003. Stefnandi er Guðrún Pétursdóttir, [kt.], Giljalandi 23, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið og er dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd þess. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu miskabóta að fjárhæð 15.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. apríl 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur verði lækkaðar verulega og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Málavextir eru þeir að kl. 00.05 aðfararnótt sunnudagsins 10. mars 2002 var lögreglan í [...] kölluð að íbúð A að [...]. Þegar lögreglan kom á staðinn var A látinn. Í íbúðinni umrætt sinn var stefnandi stödd ásamt B. Lögreglan taldi ljóst af ummerkjum á vettvangi að frekari rannsóknar væri þörf og boðaði rannsóknardeild lögreglunnar á staðinn. Stefnandi var handtekin kl. 1.15 í þágu rannsóknar á andláti A og 00.50 var áðurnefndur B handtekinn í þágu rannsóknar málsins. Í kjölfar handtökunnar var stefnandi færð á Landspítalann í Fossvogi þar sem tekið var af henni blóð- og þvagsýni vegna rannsóknar málsins og að því loknu var hún vistuð í fangageymslu. Sunnudaginn 10. mars 2003 kl. 15.17 var stefnandi færð til yfirheyrslu hjá lögreglu sem sakborningur og var hún grunuð um að eiga saknæma aðild að andláti A. Stefnanda var síðan sleppt að loknum yfirheyrslum. Stefnandi var síðan handtekin á ný þann 11. mars 2002 og daginn eftir var hún úrskurðuð í gæsluvarðhald til 19. mars 2002. Gæsluvarðhaldið var svo framlengt til 10. apríl 2002 en þann 11. apríl 2002 var stefnandi látin laus eftir að Héraðsdómur Reykjaness hafði hafnað kröfu um frekari framlengingu gæsluvarðhalds yfir stefnanda. Með bréfi 16. október 2002 var stefnanda tilkynnt að málið væri fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem það sem fram væri komið í málinu væri ekki talið nægilegt eða líklegt til sakfellis. Með bréfi 28. maí 2003 til sýslumannsins í [...] óskaði lögmaður stefnanda eftir því að haldlagðir munir stefnanda yrðu afhentir. Þeirri kröfu var hafnað að svo stöddu með bréfi 11. júní 2003 þar sem afstaða hefði ekki verið tekin til óska erfingja A um frekari rannsókn málsins. Þeirri ósk erfingjanna var síðar hafnað. Lögmaður stefnanda ítrekaði kröfu sína um afhendingu haldlagðra muna með bréfum 9. júlí og 12. september 2003 og voru þeir loks afhentir stefnanda 9. október 2003. Stefnandi fékk þann 14. maí 2003 leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til gjafsóknar. Stefnandi krefst bóta þar sem hún hafi verið handtekin og látin sæta gæsluvarðhaldi og einangrun að ósekju. Stefndi hafnar bótaskyldu þar sem lögmæt skilyrði hafi verið til handtöku stefnanda og gæsluvarðhaldsvistunar. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að ekki hafi verið lögmæt skilyrði, eða í öllu falli eins og á stóð, ekki nægilegt tilefni til handtöku hennar hinn 11. mars 2002 eða til að úrskurða hana í gæsluvarðhald 12. mars 2002 og því síður að framlengja gæsluvarðhaldið og láta hana sitja í gæsluvarðhaldi allt til 11. apríl 2002. Hafi framkvæmd gæsluvarðhaldsvistar hennar verið mun hættulegri og meira særandi og móðgandi en þörf hafi verið á. Stefnandi kveðst hafa verið látin laus úr haldi lögreglu hinn 10. mars 2002 eftir að hafa verið yfirheyrð með réttarstöðu sakbornings þar sem hún hafi lýst því yfir að hafa heyrt A detta inni í herbergi. Hún hafi síðan breitt yfir hann sæng þar sem hún hafi haldið að hann svæfi. Hún hafi jafnframt borið að engin átök eða deilur hafi átt sér stað í íbúðinni. Stefnandi hafi svo verið yfirheyrð á ný hjá lögreglu að kvöldi 11. mars 2002 og hafi þá engin ný gögn legið fyrir hjá lögreglu sem máli skiptu nema bréf réttarmeinafræðings þar sem fram hafi komið að A hefði látist af völdum sljós áverka á kviði sem valdið hefði rifu á lifur og hafi hann látist af völdum innvortis blæðinga. Þá hafi komið fram í bréfinu að ekki væri hægt að segja hvað hafi valdið áverkanum en ljóst væri að hann hefði ekki valdið dauða samstundis. Þá virðist hafa legið fyrir að við vettvangsrannsókn hafi fundist leifar af blóði á gólfi og vegg í svefnherbergi og í handlaug á salerni. Stefnandi telur að gögn þessi hafi ekki gefið tilefni til handtöku hennar. Hafi þau í fyrsta lagi ekki getað talist veita rökstuddan grun um að stefnandi hafi ráðist á A og valdið honum dauða eða brotið gegn 220. gr. almennra hegningarlaga, en ekki verði af bréfi réttarmeinafræðingsins ráðið að A hefði látist af völdum árásar. Í öðru lagi verði ekki séð að uppfyllt hafi verið skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 um að handtakan hafi verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist stefnanda og öryggi eða til að koma í veg fyrir að hún spillti sakargögnum. Verði í þessu sambandi að hafa í huga að stefnandi hafði að kvöldi 11. mars 2002 gengið laus í um sólarhring og hefði því þá þegar getað verið búin að spilla sakargögnum, hafa áhrif á vitni og aðra hefði hún haft hug á því. Þá verði ekki hægt að sjá að ástæða hafi verið til að óttast að ekki væri unnt að tryggja návist stefnanda, eða önnur skilyrði verið fyrir hendi sem heimilaði lögreglu handtöku stefnanda. Af gögnum málsins verði ráðið að stefnandi hafi komið sjálfviljug með lögreglu og gefið skýrslu. Megi því líta svo á að lögregla hafi ekki talið ástæðu til að handtaka stefnanda á heimili hennar og færa til skýrslutöku. Þá hafi svör hennar í skýrslutökunni ekki gefið tilefni til handtöku. Ekki verði séð að rituð hafi verið skýrsla um handtökuna eða hvenær hún hafi átt sér stað, sbr. 19. og 20. gr. reglugerðar nr. 395/1997. Sé því ekki unnt að miða handtökuna við annað tímamark en upphaf skýrslutöku kl. 20.37 nema ef vera skyldi kl. 21.35 þegar lögreglan hafi hvatt hana til að hafa samband við lögmann sinn. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að ekki hafi verið lögmæt skilyrði til handtöku hennar greint sinn eða í öllu falli ekki nægilegt tilefni til þess og eigi hún því rétt á skaðabótum úr hendi stefnda. Stefnandi kveður að rannsókn lögreglu hefði átt að vera venjuleg lögbundin rannsókn vegna mannsláts, sbr. 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991. Markmið hennar hefði átt að vera að leiða í ljós eins og unnt hafi verið hvernig andlátið hafi borið að höndum. Lögregla virðist hins vegar fljótlega hafa beint rannsókninni að meintri líkamsárás stefnanda og B, svo og meintu broti þeirra gegn 220. gr. almennra hegningarlaga, sbr. skýrslur af þeim, en í kröfum um gæsluvarðhald hafi meint brot þeirra ávallt verið talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Á lögreglu hafi hvílt sú skylda að rannsaka hlutlægt hvernig dauða A hafi borið að. Í kröfu lögreglu um gæsluvarðhald yfir stefnanda 12. mars 2002 komi berlega í ljós að lögreglan hefði þegar gert sér upp skoðun á því hvernig A hefði látist, svo og hver aðdragandi þess hefði verið. Segi í kröfunni að allt bendi til þess að stefnandi hafi, ein eða ásamt B, lent í rifrildi við A, líklega út af peningum, sem A hefði sagt þeim að hann ætti. Þetta hafi svo endað með átökum. Þá hafi A hlotið áverka á lifur þegar hann hafi annað hvort verið kýldur í maga, sparkað hafi verið í hann eða hann laminn í magann með hlut sem ekki hafi verið með hart yfirborð. Í þeim átökum hafi hann einnig hlotið skurð á vinstri augabrún framan við gagnauga. Telur stefnandi með ólíkindum hversu langt lögregla hafi gengið í að bera sakir á stefnanda. Í fyrsta lagi hafi ekkert legið fyrir um að stefnandi og/eða B hafi lent í rifrildi við A og því síður að það rifrildi hefði snúist um peninga. Í öðru lagi hafi þá þegar legið fyrir að bæði stefnandi og B hefðu þvertekið fyrir að þau hefðu staðið í átökum við A í íbúðinni og ekki verið til að dreifa framburði annarra þar um. Þá hafi lögreglan engan veginn haft tilefni til að fullyrða að slegið eða sparkað hefði verið í kvið A en réttarmeinafræðingurinn hafi ekki getað sagt til um orsakir áverka A. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi réttarmeinafræðingur talið að A hefði látist milli kl. 20.00 og 23.00 laugardagskvöldið 9. mars 2002. Í bréfi réttarmeinafræðingsins, dagsettu 11. mars 2002, hafi staðið að áverkar hefðu ekki leitt til dauða samstundis. Ekki hafi því annað legið fyrir en að A hefði getað orðið fyrir áverkum á kvið löngu fyrir kl. 20.00 umrætt laugardagskvöld. Þá sé heldur ekkert sem styðji fullyrðingu lögreglu um að A hafi hlotið skurð á vinstri augabrún í átökum við stefnanda og/eða B. Framangreindum vafasömum ályktunum lögreglu um dauða A og meinta refsiverða háttsemi stefnanda þar að lútandi hafi lögregla haldið óbreyttum síðar þegar kröfur voru gerðar um gæsluvarðhald yfir stefnanda og virðist lögregla frá upphafi hafa verið búin að ákveða sekt stefnanda og hafi allar aðgerðir lögreglunnar því miðast við það. Stefnandi telur að ekki hafi verið lögmæt skilyrði til að úrskurða hana í gæsluvarðhald hinn 12. mars 2002. Hafi úrskurður byggst á röngum og villandi upplýsingum og ályktunum lögreglu. Þá hafi allt verið gert til að tortryggja framburð stefnanda og B. Þannig hafi í kröfu um gæsluvarðhald verið vísað til þess að engin húsgögn eða munir hefðu verið í svefnherbergi sem gætu hafa valdið A áverka og þannig gefið í skyn að framburður stefnanda væri rangur. Þó hafi þá legið fyrir að áverki á lifur A hefði ekki valdið dauða samstundis og miðað við upplýsingar réttarmeinafræðings um dánarstund væru allt eins miklar líkur á að hann hefði hlotið áverkann annars staðar og löngu áður en hann kom ásamt gestum sínum að heimili sínu umrætt kvöld. Þá sé gert tortryggilegt að stefnandi og B hafi ekki hringt í neyðarlínu fyrr en klukkustund eftir að A hafi látist í síðasta lagi. Hafi þau enga trúverðuga skýringu gefið á þessu. Þetta telur stefnandi rangt og hafi lögreglan ekkert tilefni haft til að draga slíka ályktun af framburðarskýrslum stefnanda. Þá sé því slegið fram að framburður stefnanda um hvernig A hafi hlotið áverka hafi verið mjög reikull og ótrúverðugur. Þessi fullyrðing lögreglu sé engum gögnum studd og beinlínis röng. Stefnandi hafði verið yfirheyrð tvisvar á þessum tíma og hafði hún neitað að til átaka og deilna hafi komið og hafi hún borið um málsatvik eins skýrt og henni var unnt með tilliti til ölvunar hennar umrætt kvöld. Hafi bæði stefnandi og B borið að A hafi verið eitthvað slappur og hafi stefnandi getið um að hann hefði verið slappur dagana á undan. Þá hafi B haldið að A kynni að hafa verið dauðadrukkinn svo sem í ljós hafi komið við krufningu. Verði ekki séð að lögregla hafi gert nokkuð til að rannsaka þessi atriði sem skýrt hefðu getað andlát A. Þá verði ekki séð að lögregla hafi aflað sér upplýsinga um hversu löngu fyrir andlátið líklegt væri að hinn látni hafi fengið áverkann sem leiddi hann til dauða. Sé ljóst að lögregla hafi gengið alltof langt í að draga ályktanir um sekt stefnanda í kröfu sinni um gæsluvarðhald og hafi málið verið kynnt dómara með öðrum og verri hætti fyrir stefnanda en nokkurt tilefni hafi verið til. Að mati stefnanda hafi ekki verið fram kominn rökstuddur grunur í skilningi 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála um að hún hefði framið þann verknað sem henni hafi verið gefinn að sök heldur einungis verið um að ræða getgátur lögreglu, byggðar á vafasömum og órökstuddum ályktunum um atvik máls. Auk þessa telur stefnandi að ekki hafi verið fyrir hendi það skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um að stefnandi myndi torvelda rannsókn málsins. Í gæsluvarðhaldskröfu hafi verið tiltekin fjögur atriði sem rannsókn lögreglu myndi beinast að. Í fyrsta lagi tæknirannsókn á vettvangi og fötum A, stefnanda og B. Sé ljóst að stefnandi hafi engin tök haft á að torvelda þá rannsókn. Í öðru lagi að beðið væri eftir endanlegri niðurstöðu krufningar og réttarfræðilegra rannsókna. Stefnanda hafi verið ógerlegt að torvelda þá rannsókn. Í þriðja lagi hafi lögregla vísað til þess að eftir ætti að taka skýrslur af stefnanda, B og vitnum án þess að þau væru tilgreind sérstaklega.. Ekki hafi getað verið tilefni til að ætla að stefnandi myndi torvelda þá rannsókn enda hafði hún þegar verið laus í sólarhring. Í fjórða lagi ætti eftir að skoða símtöl en ljóst sé að stefnandi hafi engin áhrif getað haft á þá rannsókn. Verði talið að efni hafi verið til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald þann 12. mars 2002 byggir stefnandi á að ekki hafi verið fyrir hendi lögmæt skilyrði til að úrskurða hana í áframhaldandi gæsluvarðhald með úrskurði 18. mars 2002. Við fyrirtöku kröfunnar um framlengingu gæsluvarðhaldsins hafi stefnandi verið yfirheyrð annað sinn fyrir dómi um málsatvik. Þá hafi hún verið yfirheyrð af lögreglu fjórum sinnum. Hafi hún ávallt borið eins um málsatvik. Hið sama eigi við um B. Þá hafði lögregla rætt við nágranna, tekið skýrslur af sjö vitnum og gert skýrslur um samtöl við fjögur vitni. Þá hafði lögregla skoðað myndbandsupptökur og fengið skrár um símhringingar. Vettvangsskýrsla hafði verið gerð og mappa með ljósmyndum frá krufningu. Föt stefnanda, B og hins látna höfðu verið rannsökuð. Þrátt fyrir allt þetta hafi lögregla haldið því fram að rannsókn væri á frumstigi. Hafi lögreglan byggt málatilbúnað sinn á sömu hæpnu ályktununum og áður að því viðbættu að ljóst væri að yfirborðsáverkar á kvið hefðu verið öðruvísi ef um fall á hlut hefði verið að ræða. Sú fullyrðing sé órökstudd og engin gögn styðji hana. Þá sé því og slegið fram að blóð hafi fundist á peysu, gallabuxum og skóm stefnanda. Þetta sé rangt því að í skýrslu tæknideildar sé tekið fram að fundist hafi litlar flúragnir á skóm og mjög litlar á peysu og buxum sem gætu greinst sem blóð. Við DNA-rannsókn síðar hafi komið í ljós að prófun fyrir blóði hafi reynst vera neikvæð. Þá hafi verið tekið fram að íbúar hafi heyrt læti frá íbúðinni umrætt kvöld en þess látið ógetið að nær allir hafi talað um sambærilegan hávaða og þar hefði verið kvöld eftir kvöld um langt skeið. Þá sé þeirri órökstuddu fullyrðingu slegið fram að ráða mætti af rannsóknargögnum og framburði stefnanda að hún hefði meiri vitneskju um það sem gerst hefði umrætt sinn en fram hefði komið hjá henni. Í úrskurði héraðsdóms um framlengingu gæsluvarðhalds hafi því verið slegið föstu að rannsókn málsins væri á frumstigi og því ljóst að stefnandi gæti torveldað rannsókn málsins svo sem með því að hafa áhrif á vitni eða samseka og spilla sakargögnum. Sé vandséð með hvaða hætti þetta hefði átt að gerast. Í kröfu lögreglustjóra hafi verið tilgreind fjögur atriði sem rannsóknin myndi beinast að. Í fyrsta lagi tæknirannsókn á vettvangi, þótt ljóst hafi verið að hún hefði þegar farið fram og stefnandi hafi engin áhrif getað haft á hana. Í öðru lagi þyrfti að senda blóðsýni utan til DNA-greiningar. Hafi stefnandi engin tök haft á að spilla þeim sakargögnum. Í þriðja lagi væri enn beðið niðurstaðna krufningar og réttarefnafræðilegra rannsókna. Stefnandi hafi ekki getað haft áhrif á þær rannsóknir. Þá hafi verið bent á að frekari skýrslutökur væru fyrirhugaðar af stefnanda, B og vitnum. Stefnandi hafi þegar á þessum tíma verið yfirheyrð í þaula sex sinnum. Hafi framburður hennar í öllum meginatriðum verið sá sami frá upphafi og hvorki reikull né ótrúverðugur eins og lögregla hafi haldið fram. Þá hafi hann í öllum aðalatriðum verið í samræmi við framburð B. Hafi skýrslutökum af vitnum verið að mestu leyti lokið og það sem eftir lifði rannsóknar hafi lögregla einungis séð ástæðu til að taka skýrslur af þremur vitnum til viðbótar og tekið viðtal við þrjá aðila. Ekki liggi annað fyrir en þegar þann 18. mars 2002 hafi lögregla getað verið búin að taka skýrslur af öllum þessum vitnum og haft til þess næg tækifæri. Framburður þeirra hafi haft litla þýðingu í málinu og ekki leitt til nýrra upplýsinga. Engin ástæða hafi verið til að ætla að stefnandi myndi reyna að hafa áhrif á framburði þeirra. Stefnandi hafi svarað öllum spurningum greiðlega eftir bestu getu og lagt sig alla fram við að upplýsa málið. Hafi því rannsókn málsins í öllum meginatriðum verið lokið hinn 18. mars 2002 og engin ástæða til að ætla að stefnandi myndi torvelda frekari rannsókn þess. Verði þrátt fyrir framangreint talið að þörf hafi verið á því að stefnandi sætti áframhaldandi gæsluvarðhaldi sé á því byggt að hún hafi setið lengur í gæsluvarðhaldi en þörf hafi verið á. Samkvæmt 2. ml. 2. mgr. 105. gr. skuli láta sakborning lausan þegar ástæður til gæslu séu ekki lengur fyrir hendi. Hafi rannsóknarnauðsynjar verið fyrir hendi 18. mars 2002 sé ljóst að þær hafi fallið niður löngu áður en gæsluvarðhaldstíminn rann út 10. apríl 2002. Þannig hafi verið lokið við síðustu skýrslu um viðtöl við nágranna að kveldi 18. mars 2002, skýrslugerð um skoðun á myndbandsupptökum frá veitingastað í [...] hafi lokið 20. mars, lögreglu hafi borist öll gögn formlega frá tæknideild 25. mars 2002 og skýrslutökum af vitnum hafi lokið 8. apríl 2002. Þá hafði lögregla yfirheyrt stefnanda fimm sinnum og B sex sinnum hinn 3. apríl 2002 og enn og aftur hafi þau verið yfirheyrð 9. apríl 2002. Var því að mati stefnanda ekkert tilefni til þess að hún væri látin sitja svo lengi í gæsluvarðhaldi sem raun varð á. Verði talið að tilefni hafi verið til að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi í allan þann tíma sem raun varð á sé á því byggt að framkvæmd þess hafi verið særandi og móðgandi og óþarflega hættulegt með tilliti til heilsu hennar en hún hafi verið 65% öryrki. Hafi hún sætt einangrun allan tímann sem sé andstætt meginreglu c-liðar 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Þá hafi hún sætt bréfaskoðun og heimsóknar-, síma- og fjölmiðlabanni meðan á gæsluvarðhaldsvistinni stóð, sem sé í andstöðu við meginreglur 1. mgr. 108. gr. og ákvæði reglugerðar um gæsluvarðhaldsvist nr. 179/1992. Hafi augljóslega verið gengið lengra en tilefni hafi verið til, sér í lagi eftir að líða tók á gæsluvarðhaldsvistina. Eigi stefnandi því af þessum sökum rétt til bóta. Um rétt sinn til bóta vísar stefnandi til 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um það að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Þá byggi hún bótarétt sinn ennfremur á ákvæðum 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála enda hafi lögmæt skilyrði skort til handtöku hennar og 31 dags frelsissviptingar í einangrun eða í öllu falli hafi ekki verið nægilegt tilefni til slíkra aðgerða. Beri stefnanda því bætur úr ríkissjóði. Fyrir liggi að mál á hendur stefnanda hafi verið fellt niður og ákæra ekki gefin út. Eigi stefnandi því rétt til bóta enda verði stefnandi hvorki sökuð um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu og dómstóla gagnvart henni þannig að efni séu til að lækka eða fella niður bætur. Ljóst sé að stefnandi sem sé öryrki hafi orðið fyrir stórfelldum miska í kjölfar aðgerða lögreglu. Sé krafan sett fram í einu lagi vegna ólögmætrar handtöku og gæsluvarðhalds að ósekju. Við mat á miska verði að hafa í huga að stefnandi hafi verið ranglega sökuð manndráp sem sé alvarlegasti glæpur sem hægt sé að fremja. Hafi henni verið gefið að sök að vera völd að dauða besta vinar síns. Henni hafi verið gert að sitja í einangrun í sorg sinni og ekki verið leyft að vera við útför hans eða skrifa minningargrein um hann. Hafi einangrunarvistin haft í för með sér verulegar þjáningar fyrir stefnanda, sem meðal annars hafi þjáðst af svefnleysi, alvarlegum kvíðaköstum, þunglyndi og innilokunarkennd. Henni hafi verið bannað að fá heimsóknir og nota síma, auk fjölmiðlabanns og bréfaskoðunar. Hún hafi verið sárkvalin af einmanakennd og andlegri vanlíðan. Hafi bæði líkamlegri og geðrænni heilsu hennar hrakað mjög vegna einangrunarvistunarinnar og örorka hennar aukist úr 65% í 75%. Þá sé þess að geta að ásakanir og aðgerðir lögreglu og dómstóla hafi gert það að verkum að stefnandi geti enn þann dag í dag ekki um frjálst höfuð strokið. Hafi þær orðið tilefni mikillar fjölmiðlaumræðu sem valdið hafi stefnanda og fjölskyldu hennar verulegum þjáningum. Þegar litið sé til framangreinds, lengd frelsissviptingar stefnanda í algerri einangrun og að öðru leyti til atvika máls, sérstaklega þess hversu langt lögregla gekk í að fella sök á stefnanda verði að telja miskabótakröfu stefnanda mjög í hóf stillt. Um lagarök að öðru leyti en rakið er að framan vísar stefnandi til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt við ákvæði laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísar hún til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir handtöku stefnanda, sbr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Hafi aðstæður á vettvangi verið þannig að grunur hafi vaknað um að andlát A hefði ekki borið að með eðlilegum hætti. Hinn látni hafi legið á gólfinu í svefnherbergi íbúðarinnar. Á gólfinu hafi verið bleyta og föt hins látna blaut. Þá hafi hár hans einnig verið blautt og í því verið greiða. Sæng og koddi sem hann hafði hafi einnig verið blaut. Þá hafi hinn látni verið með skrámur í andliti en ekkert blóð eins og ætla hefði mátt miðað við skrámurnar. Stefnandi hafi verið á staðnum og verið ölvuð þannig að ekki hafi verið hægt að yfirheyra hana. Því var hún verið færð í fangageymslur og látin sofa úr sér og síðan yfirheyrð daginn eftir og sleppt eftir það. Hún hafi svo verið handtekin á ný þann 11. mars 2002 en þá hafi legið fyrir niðurstaða réttarmeinafræðings. Í ljósi aðkomu á vettvangi og niðurstöðu réttarmeinafræðings hafi verið rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot sem gæti sætt ákæru og hafi verið nauðsynlegt að tryggja návist hennar og öryggi til að koma í veg fyrir að hún gæti spillt sönnunargögnum. Þá telur stefndi að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir gæsluvarðhaldi stefnanda, enda krafa um gæsluvarðhald tekin til greina með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. mars 2002. Sá úrskurður hafi ekki verið kærður af hálfu stefnanda. Í rökstuðningi fyrir gæsluvarðahaldskröfunni komi fram að réttarmeinafræðingur hafði krufið hinn látna að morgni 11. mars 2002 og niðurstaða hennar hafi verið sú að A hefði látist af völdum sljós áverka á kvið. Í bréfi réttarmeinafræðingsins til lögreglu segi um niðurstöður krufningarinnar að áverkinn hafi valdið rifu á lifur sem blætt hafi frá og hafi A blætt út innvortis. Einnig hafi áverkinn valdið mari í rót mjógirnishengisins og í kringum brisið. Ekki sé unnt að segja til um hvað hafi valdið áverkanum en ljóst sé að áverkinn hafi ekki valdið dauða samstundis. Þeir áverkar er sáust á höfði hafi verið minni háttar. Þá kemur fram að réttarefnafræðilegum mælingum sé ólokið en ljóst að niðurstöður þeirra rannsókna muni ekki breyta neinu um dánarorsökina. Hafi réttarmeinafræðingurinn talið að A hafi látist milli kl. 20.00 og 23.00 að kvöldi laugardagsins 9. mars 2002. Á þeim tíma hafi stefnandi verið ásamt B á heimili hins látna. Þau hafi enga viðhlítandi skýringu getað gefið á því hvers vegna þau hafi ekki hringt á lögreglu fyrr en um einni klukkustund eftir að A hafi látist í síðasta lagi. Þá hafi verið ljóst að þegar þau þrjú komu að heimili hins látna hafi hann ekki haft áverka. Megi ráða það af framburðum svo og af myndbandi sem tekið hafi verið upp í bílageymslu í [...], þar sem sjá megi hann koma í leigubifreið um kl. 19.30 um kvöldið ásamt stefnanda og B. Þá hafi krufning leitt í ljós röð marbletta á kvið hins látna, á handlegg og ofarlega á bringu. Svo virðist sem hinn látni hafi fengið marbletti á kvið þegar hann hafi fengið högg það sem valdið hafi honum áverkanum í kviðarholinu. Marblettirnir hafi bent til þess að ólíklegt væri að A hafi sjálfur fallið á hlut og þannig hlotið áverkana. Þá hafi blóð verið þvegið af hinum látna og blóð fundist í svefnherbergi sem reynt hefði verið að þrífa. Þá hafi blóð verið þrifið í baðherbergi. Í símtali sínu til Neyðarlínunnar hafi stefnandi reynt að villa um og segja ósatt um aðstæður. Vegna menntunar hennar hefði henni átt að vera ljóst að A væri látinn þegar hún hringdi. Í símtalinu hafi hún oft tekið fram að hún væri nýkomin á staðinn og ætlaði ekki að taka ábyrgð á því sem hefði gerst. Komi fram í framburði B frá 10. mars 2002 að þau hefðu þrjú setið við drykkju að kvöldi 9. mars 2002. Síðan hafi A annaðhvort orðið slappur eða dauðadrukkinn og þá hafi þau, B og stefnandi, stutt hann inn í herbergi og lagt hann á rúmið. Hann hafi svo haldið áfram drykkju ásamt stefnanda en síðan sofnað. Stefnandi hafi svo vakið hann og sagt honum að A væri dáinn og hún hefði þegar hringt á lögreglu. B hafi sagst hafa kíkt inn í herbergið og séð að A væri dáinn en hann hafi ekki tekið eftir áverkum á honum. Þá sé einnig haft eftir B að engin átök hafi verið í íbúðinni, allt hafi þar farið fram í friði og spekt. Í skýrslu sem tekin hafi verið af B þann 12. mars 2002 segi hann hins vegar að hann hafi heyrt stefnanda og A jagast um peninga. Sé því ljóst að ósamræmi hafi verið í framburði B og hann ekki í samræmi við framburð stefnanda sem hefði borið að hún hefði heyrt A detta og í framhaldi af því séð hann liggjandi á gólfi í svefnherberginu. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. mars 2002 komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að sterkur grunur sé kominn fram um að stefnandi hafi framið afbrot sem varðað gæti við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot á því ákvæði geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Því hafi verið fallist á að gæsluvarðhald yfir stefnanda væri nauðsynlegt til að tryggja að hún torveldaði ekki rannsókn málsins og hafi hún verið látin sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 til 19. mars 2002. Það gæsluvarðhald hafi svo verið framlengt til 10. apríl 2002 með úrskurði héraðsdóms. Rökin fyrir framlengingunni hafi verið þau að um rökstuddan grun væri að ræða fyrir því, að stefnandi hafi framið alvarlegt brot sem varðað gæti allt að 16 ára fangelsi, samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Rannsóknin væri á frumstigi og ef stefnandi yrði látin laus gæti hún torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á vitni eða samseka og spillt sakargögnum og hafi verið vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Stefnandi hafi síðan verið látin laus þann 11. apríl 2002. Stefndi leggur áherslu á að áverkar hafi verið á hinum látna sem hafi ekki verið á honum þegar þau þrjú komu á heimili hins látna og engum öðrum en stefnanda og B til að dreifa sem hefði getað veitt A áverkana. Ekki hafi verið neinir húsmunir sem hinn látni hefði getað dottið á sem hefðu getað valdið áverkunum. Í framburðum vitna hafi komið fram að hávaði hefði verið í íbúðinni og eitt vitni hafi sagst hafa heyrt högg og dynki. Í símtali stefnanda við Neyðarlínuna villi hún um með því að gefa rangar upplýsingar, segi meðal annars að ekki sé hægt að vekja A og það sé eitthvað á hausnum á honum. Þá liggi fyrir að stefnandi og A hafi farið frá heimili stefnanda fyrr um daginn ásamt C. Komi fram í framburði C að á heimili A hafi þeir sótt peninga. Kunni að vera að stefnandi hafi ekki vitað um það og því hafi hún og hinn látni verið að jagast um peninga eins og B hafi borið. Er það mat stefnda að framburður stefnanda hafi verið ótrúverðugur og ætla megi af gögnum málsins að hún hafi vitað meira um það sem gerst hafi í íbúðinni umrætt sinn en hún hafi upplýst hjá lögreglu. Þá liggi fyrir lögregluskýrsla af D þar sem hún segi að B hafi lýst átökum á vettvangi fyrir henni og að stefnandi hafi verið í átökum við A. Dóttir D hafi einnig gefið skýrslu hjá lögreglu um að hún hafi heyrt samtal móður sinnar og B. Þá hafi fundist blóð í fatnaði stefnanda sem ekki hafi verið hægt að DNA-greina. Hafnar stefndi því alfarið að stefnandi hafi setið í gæsluvarðhaldi lengur en þörf hafi verið á. Hafi verið nauðsynlegt að yfirheyra hana áður en hún yrði látin laus, yfirheyra vitni og fá niðurstöður úr þeim rannsóknum sem beðið hafði verið um. Séu því ekki uppfyllt skilyrði XXI. kafla laga nr. 91/1991 til greiðslu bóta og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í kaflanum séu tæmandi talin þau tilvik sem geti orðið grundvöllur bóta, en þar sé mælt fyrir um heimild en ekki skyldu og er það mat stefnda að skilyrðum 175. og 176. sé gr. ekki fullnægt til að fella bótaskyldu á stefnda. Aðrar tilvitnanir til lagaheimilda veiti stefnanda ekki ríkari rétt til bóta en mælt sé fyrir um í XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála. Þá sé því hafnað að stefnandi eigi rétt til bóta vegna ætlaðs miska vegna fjölmiðlaumfjöllunar. Slík umfjöllun sé ekki á ábyrgð ríkissjóðs. Hafi gæsluvarðhaldið verið í samræmi við XIII. kafla laga nr. 19/1991. Stefndi rökstyður varakröfu sína um lækkun með vísan til þess að kröfur stefnanda séu ekki í neinu samræmi við dómvenju í sambærilegum málum. Þá sé ósannað að örorka hennar hafi aukist vegna gæsluvarðhaldsins. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu mótmælir stefndi og vísar til 9. gr. laga nr. 38/2001 hvað það snertir. Um málskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga um meðferð einkamála. Samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála má dæma bætur, ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana eða sakborningur verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær, ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 176. gr. laganna má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsókn á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hefur frelsisskerðingu í för með sér, aðra en fangelsi, ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt enda sé jafnframt uppfyllt skilyrði 175. gr. Í 5.mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 segir að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Hefur ákvæði þetta með áorðnum breytingum verið skýrt svo að það veiti ekki ríkari bótarétt en tilgreind ákvæði í 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að ekki hafi verið lögmæt skilyrði til handtöku hennar þann 11. mars 2002 eða í öllu falli ekki nægilegt tilefni til þess og því eigi hún rétt á bótum. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtakan nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Þegar stefnandi var handtekin þann 11. mars 2002 lá fyrir niðurstaða tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík um að blóð sem verið hafi í svefnherbergi A hefði verið þrifið og tuskan skoluð í vaskinum. Þá hafi verið hellt úr vatnsfötu með blóðmenguðu vatni í salerni. Einnig var fyrirliggjandi skýrsla Þóru Steffensen réttarmeinafræðings dagsett 11. mars 2002 þar sem niðurstaðan er sú að A hafi látist af völdum sljós áverka á kvið. Áverkinn hafi valdið rifu á lifur sem blætt hafi frá og hafi A blætt út innvortis. Þá kemur fram að áverkinn hafi einnig valdið mari í rót mjógirnishengisins og í kringum brisið. Ekki sé unnt að segja til um hvað hafi valdið áverkanum en ljóst sé að hann hafi ekki valdið dauða samstundis. Þá hafi sjáanlegir áverkar á höfði verið minniháttar. Þá kemur fram að réttarefnafræðilegum mælingum sé ólokið en ljóst að niðurstöður þeirra rannsókna muni ekki breyta neinu um dánarorsökina. Í málinu liggur fyrir afrit af samtali stefnanda við starfsmann Neyðarlínunnar þegar hún óskaði eftir að sendur yrði sjúkrabíll á staðinn. Í því samtali ítrekaði stefnandi nokkrum sinnum að hún væri nýkomin á staðinn og að hún ætlaði ekki að taka ábyrgð á þessu. Þá hélt hún því fram ítrekað aðspurð að A andaði. Í skýrslu sem tekin var af stefnanda hjá lögreglu þann 10. mars 2002 kom fram að hún gerði sér ekki grein fyrir hvenær hún hefði komið á heimili hins látna, líklega þó um kvöldmatarleytið og hafi þau þrjú setið að drykkju og ákveðið að fara niður á veitingahúsið [...] og hafi A farið inn í svefnherbergi að sækja peninga og svo hafi hún heyrt hann detta. Hún hafi kíkt á hann og séð hann liggja á bakinu með galopinn munninn. Hún hafi svo farið fram aftur til B en kíkt síðar aftur á A og þá fundið að hann væri kaldur. Þá hafi hún eða B hringt eftir aðstoð. Þessi vitnisburður stangast á við það sem fram kom í samtali stefnanda við Neyðarlínuna um að hún væri nýkomin á staðinn og að A andaði og eru þessir misvísandi framburðir til þess fallnir að draga úr trúverðugleika stefnanda. Þá er þess að geta að stefnandi var ölvuð umrætt kvöld og kann sú staðreynd að skýra að einhverju leyti þetta misræmi. Í fyrirliggjandi frumskýrslu lögreglu sem gerð er af Stefáni Jónssyni lögreglumanni kemur fram að framburður stefnanda á vettvangi aðfararnótt sunnudagsins 10. mars 2002 væri mjög ruglingslegur. Hafi hún ýmist sagst hafa komið fyrr um daginn, fyrr um morguninn eða að hún væri nýkomin á staðinn. Hún hafi séð að eitthvað væri að A og því hringt eftir aðstoð, þá hafi hún séð hann fá krampakast og detta á gólfið og að lokum að hún hafi séð hann hoppa í rúmi sínu og detta á gólfið. Þá hafi hún sagt lögreglunni að hún væri búin að þurrka af hillusamstæðunni og hafi það ýmist verið á föstudag þann 8. mars eða í dag þann 9. mars. Þá hafi hún sagt að A hefði bitið sig, ýmist í síðustu viku eða fyrr um kvöldið. Samkvæmt gögnum málsins þykir liggja fyrir að stefnandi kom ásamt A og B á heimili þess fyrrnefnda um sjöleytið laugardagskvöldið 9. mars 2002 og af viðtölum sem tekin voru af íbúum í húsinu dagana 10. og 11. mars 2002 kom fram að nokkrir þeirra urðu varir við fólkið þegar það kom. Kom fram hjá tveim þeirra að umrætt sinn hefði verið hávaði úr íbúð A, svipað og venjulega, kannski heldur meiri, en oft hefði verið hávaði þar og “fylleríisröfl”. Hjá öðrum íbúa kom fram að oft hafi verið hávaði frá íbúðinni en hann hefði ekki orðið þess sérstaklega var þetta kvöld, en hann væri hættur að veita því athygli og annar íbúi bar að lítill hávaði hefði verið umrætt kvöld miðað við oft áður. Einn íbúinn bar að hafa heyrt konu gráta í íbúð A um kl. 11.00 um kvöldið. Samkvæmt gögnum málsins voru aðstæður á vettvangi þannig að allt benti til þess að andlát A hafi ekki borið að með eðlilegum hætti. Hinn látni lá á gólfinu í svefnherbergi og á gólfinu var bleyta og föt hans voru blaut. Þá var hinn látni með skrámur í andliti. Stefnandi og B voru á vettvangi þegar A lést og höfðu dvalið þar hjá honum frá því um kl. 19.00. Eins og rakið hefur verið lá fyrir þann 11. mars 2002 bráðabirgðaniðurstaða krufningar sem sýndi fram á að dánarmein hins látna yrði rakið til áverka á kvið. Þá lá einnig fyrir niðurstaða tæknideildar um að blóð hefði verið þrifið í svefnherberginu þar sem hinn látni lá. Þegar framangreint er virt og litið til hins ruglingslega framburðar stefnanda á vettvangi og samtals hennar við Neyðarlínu verður að telja að stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa átt þátt í refsiverðum verknaði og bar því nauðsyn til að handtaka hana til þess að koma í veg fyrir að sakargögnum væri spillt. Voru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 til að handtaka stefnanda greint sinn. Breytir það engu í þessu sambandi að stefnandi hafi verið frjáls ferða sinna sólarhring eftir að hún hafði verið yfirheyrð fyrst af lögreglu og hefði hugsanlega á þeim tíma getað spillt einhverjum sakargögnum, skilyrðin til handtöku voru uppfyllt þegar hún fór fram. Með sömu rökum voru uppfyllt lagaskilyrði til að kveða á um gæsluvarðhald yfir stefnanda þann 13. mars 2002 sbr. a-liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og var dómsúrlausn í þá átt því reist á lögmætum grunni og í samræmi við ákvæði laga um meðferð opinberra mála, stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Þá þykir sá tími sem gæsluvarðhaldinu var markaður síst of langur með hliðsjón af þeim rannsóknarhagsmunum sem í húfi voru. Enda þótt lagaskilyrði hafi verið til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald þann 13. mars 2002 vegna rannsóknarnauðsynja verður að telja aðfinnsluverða þá fullyrðingu, sem fram kemur í kröfugerð sýslumannsins í [...] 12. mars 2002 um gæsluvarðhald yfir stefnanda og síðan var ítrekuð í kröfu um framlengingu á gæsluvarðhaldi þann 18. mars 2002, um að allt bendi til þess að stefnandi, ein eða ásamt B hafi lent í rifrildi við A, líklega út af peningum sem A hefði sagt þeim að hann ætti. Þetta hafi svo endað með átökum. Þá hafi A hlotið áverka á lifur þegar hann annaðhvort var kýldur í maga, sparkað hafi verið í hann eða hann laminn í maga með hlut sem ekki hafi verið með hart yfirborð Í þeim átökum hafi hann einnig fengið skurð á vinstri augabrún framan við gagnauga. Þessar ályktanir lögreglu um háttsemi stefnanda sýnast að miklu leyti byggðar á getgátum sem ekki voru studdar haldbærum gögnum. Sýslumaðurinn í [...] óskaði síðan eftir að gæsluvarðhald yrði framlengt yfir stefnanda allt til 17. apríl 2002 og féllst dómari á þá kröfu en þó eigi lengur en til 10.apríl 2002. Krafan var enn studd við ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og rökstudd með því að rannsókn málsins væri mjög viðamikil og á frumstigi og muni á næstu dögum beinast að tæknirannsókn á vettvangi, blóðsýni úr fatnaði send erlendis til DNA-greiningar til athugunar úr hverjum það sé, beðið sé eftir endanlegri niðurstöðu úr krufningu og réttarefnafræðilegum rannsóknum auk þess sem frekari skýrslutökur séu fyrirhugaðar af stefnanda, B og fleiri vitnum án þess að tiltekið væri sérstaklega hver þau væru. Flest framangreind atriði eru þess eðlis að útilokað var fyrir stefnanda að torvelda frekari rannsókn fengi hún frelsi sitt að nýju. Þannig verður ekki af gögnum ráðið annað en að tæknirannsókn á vettvangi hefði þegar farið fram og því vandséð hvernig stefnandi gæti torveldað frekari rannsókn þar. Þá verður heldur ekki séð hvernig stefnandi gat torveldað rannsókn á blóðsýnum sem senda átti erlendis til DNA-greiningar eða hvernig frelsi hennar kæmi í veg fyrir að endanleg niðurstaða úr krufningu og réttarefnafræðilegum rannsóknum skilaði sér. Þá verður heldur ekki séð að gæsluvarðhald hafi verið nauðsynlegt vegna fyrirhugaðrar skýrslutöku af stefnanda og fleirum, en á þessum tíma hafði stefnandi verið yfirheyrð alls sex sinnum um málsatvik og bar þeim B nokkuð saman um þau. Bæði neituðu þau því að til átaka hafi komið við hinn látna. Verður ekki séð annað en að lögreglu hefði átt að gefast nægur tími til að yfirheyra nauðsynleg vitni á þeim tíma sem stefnandi sat í einangrun í gæsluvarðhaldi án þess að stefnandi hefði getað haft áhrif á þann þátt rannsóknarinnar. Þá verður af gögnum málsins ráðið að rannsókn málsins hafi verið vel á veg komin þann 18. mars 2002 og vart á frumstigi eins og fullyrt var. Þegar allt framangreint er virt þykir ekki eins og á stóð hafa verið nægilegt tilefni til að kveða á um áframhaldandi gæsluvarðhald yfir stefnanda þann 18. mars 2002 og sat stefnandi því lengur í gæsluvarðhaldi en rannsóknarnauðsynjar gáfu tilefni til eða í 24 daga. Er því fullnægt skilyrðum b-liðar 176. gr. og 175. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum til að dæma stefnanda bætur fyrir miska sem gæsluvarðhaldið leiddi til. Ekki verður fallist á það með stefnanda að framkvæmd gæsluvarðhaldsins hafi verið særandi, móðgandi og óþarflega hættulegt þótt vissulega hljóti það að hafa verið íþyngjandi fyrir hana. Stefnandi hefur ekki stutt þá fullyrðingu sína haldbærum gögnum að endurmat á örorku hennar úr 65% í 75% verði rakið til afleiðinga gæsluvarðhaldsins. Þá ber stefndi ekki ábyrgð á fjölmiðlaumfjöllun um málið eða á framkomu fólks gagnvart stefnanda á opinberum vettvangi. Stefnandi á svo sem áður segir rétt á miskabótum úr hendi stefnda vegna gæsluvarðhalds sem hún sætti án nægilegs tilefnis eftir 18. mars 2002 til 11. apríl 2002. Við ákvörðun miskabóta verður að gæta að því að fram til þess tíma sætti hún gæsluvarðhalds sem réttmætt tilefni var til. Að því athuguðu og að virtum atvikum málsins að öðru leyti þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 600.000 krónur og skulu þær bera dráttarvexti samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá deginum í dag að telja sbr. 9. gr. laganna. Stefnandi hefur notið gjafsóknar í málinu. Eru því ekki efni til að dæma íslenska ríkið til greiðslu málskostnaðar sem þannig er felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals að fjárhæð 988.500 þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl. sem þykir hæfilega ákveðin 985.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðjón Ólafur Jónsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Sigrún Guðmundsdóttir hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi íslenska ríkið greiði stefnanda, Guðrúnu Pétursdóttur, 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. desember 2003 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 988.500 krónur þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Guðjóns Ólafs Jónssonar hdl., 985.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 134/2003
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs
Aðilar deildu um úthlutun söluverðs bátsins S, sem sýslumaðurinn í Stykkishólmi seldi við nauðungarsölu í september 2002. E hélt því fram að hann væri eigandi tiltekinna aflaheimilda bátsins samkvæmt samningi við SÍ, eiganda hans, og bæri að fá úthlutað til sín svo miklu af söluverði skipsins, sem næmi hlutfalli óveðsettra veiðiheimilda af söluverði þess. Talið var, að samkvæmt lögum um samningsveð yrði aflahlutdeild ekki skilin frá veðsettu fiskiskipi nema með þinglýstu samþykki þeirra sem veðréttindi ættu í viðkomandi skipi. Í málinu lægi fyrir að aflahlutdeild í tilgreindum tegundum, sem E undanskildi við sölu skipsins til SÍ, hefði ekki verið skilin frá bátnum og því fylgt honum þegar honum var ráðstafað við nauðungarsöluna. Hvað sem liði réttindum E samkvæmt kaupsamningi um bátinn væri ljóst að E nyti ekki hlutbundinna tryggingarréttinda í bátnum, sem gætu komið til greina við úthlutun söluverðsins. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms, um að hafna kröfu E um að frumvarpi sýslumanns yrði breytt á þann veg að E fengi úthlutun af söluverði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 18. mars 2003, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Stykkishólmi 2. desember 2002 um að láta standa óbreytt frumvarp 29. október sama árs til úthlutunar á söluverði fiskiskipsins Sigmundar SH 369 við nauðungarsölu. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að frumvarpi sýslumanns verði breytt á þann veg að hann fái úthlutað aðallega 15.438.680 krónum af söluverði skipsins, en til vara annarri lægri fjárhæð. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samfélag Ísfirðinga ehf., sem átti aðild að málinu við hlið sóknaraðila fyrir héraðsdómi, hefur ekki látið það til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, dánarbú Einars Kristjánssonar, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 24. janúar 2003 og dómtekið 28. febrúar sama ár. Sóknaraðilar eru db. Einars Kristjánssonar, Dalhúsi 86 í Reykjavík, og Samfélag Ísfirðinga ehf., Árnagötu 2 á Ísafirði, en varnaraðili er Landsbanki Íslands hf., Aðalstræti 11 í Reykjavík. Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, krefst þess að frumvarpi sýslumannsins í Stykkishólmi frá 29. október 2002, vegna úthlutunar á söluverði bátsins Sigmundar SH-369, skipaskrárnr. 1924, sem seldur var við nauðungarsölu 2. september sama ár, verði breytt á þann veg að sóknaraðili fái úthlutað 15.438.680 krónum af söluverðinu. Til vara krefst sóknaraðili þess að dánarbúinu verði úthlutað lægri fjárhæð. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila. Sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., krefst þess að frumvarpi sýslumanns til úthlutunar á söluverði bátsins verði breytt þannig að úthlutun til varnaraðila lækki um 1.931.506 krónur og að úthlutun til síðari veðhafa hækki sem því nemur. Þá er þess krafist að varnaraðili verði úrskurðaður til greiðslu málskostnaðar. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að staðfest verði ákvörðun sýslumanns frá 2. desember 2002 um að frumvarp til úthlutunar á söluverðinu skuli standa óbreytt. Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðilum verði gert að greiða honum málskostnað. I. Með beiðni varnaraðila 27. nóvember 2001 var þess farið á leit við sýslumanninn á Ísafirði að báturinn Sigmundur SH-369, skipaskrárnr. 1924, yrði seldur nauðungarsölu. Beiðni um nauðungarsölu á bátnum reisti varnaraðili á skuldabréfi 28. apríl 1999, sem tryggt er með veði í bátnum. Sigmundur SH-369 er skráður með heimahöfn í Ólafsvík og því var beiðnin framsend sýslumanninum í Stykkishólmi. Þegar beiðni varnaraðila barst sýslumanninum í Stykkishólmi 7. janúar 2002 höfðu tvær aðrar beiðnir um nauðungarsölu á bátnum borist í nóvember 2001. Hinn 4. apríl 2002 tók sýslumaðurinn í Stykkishólmi fyrir kröfur um nauðungarsölu á bátnum. Að kröfu gerðarbeiðenda var ákveðið að uppboð á bátnum byrjaði 16. maí sama ár. Þann dag var báturinn boðinn upp og að því loknu var ákveðið að uppboði yrði framhaldið 6. júní sama ár. Með bréfi 5. júní 2002 krafðist lögmaður sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, þess að tekið yrði fram við nauðungarsölu á bátnum að ekki fylgdi uppboðsandlaginu kvótaaflamark í ýsu, ufsa og steinbít, sem skráð væri á skipið, en væri í eigu dánarbúsins. Við fyrirtöku hjá sýslumanni 6. sama mánaðar, þegar til stóð að uppboði á bátnum yrði fram haldið, féllst sýslumaður á þessi andmæli og tók þá ákvörðun að nauðungarsala á bátnum og veiðiheimildum í tilgreindum tegundum færi ekki fram. Þessi ákvörðun sýslumanns bar varnaraðili undir dóminn eftir ákvæðum XIII. kafla laga nr. 90/1991 og var hún felld úr gildi með úrskurði réttarins 21. ágúst 2002. Hinn 2. september 2002 var tekið fyrir hjá sýslumanninum í Stykkishólmi framhald nauðungarsölu á bátnum. Í gerðarbók sýslumanns var bókað að Eggert Jónsson hefði mætt af hálfu gerðarþola, en hann átti hæsta boð í bátinn á uppboðinu, 55.000.000 króna, fyrir hönd Togaraútgerðar Ísfirðinga ehf. Með bréfi sýslumanns 29. október 2002 var Togaraútgerð Ísfirðinga ehf. og aðilum nauðungarsölunnar sent frumvarp til úthlutunar á söluverði. Af gögnum málsins að dæma var frumvarpið þó ekki sent sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf. Samkvæmt frumvarpinu nemur úthlutun til varnaraðila vegna veðskuldabréfs hans 50.470.340 krónum, en gert er ráð fyrir að eftirstöðvar söluverðsins komi til úthlutunar upp í sex handhafaskuldabréf á 2. veðrétti. Frestur til að hreyfa andmælum við frumvarpinu var til 12. nóvember 2002. Með bréfi 11. sama mánaðar frá sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, var frumvarpinu mótmælt þar sem sýslumaður tæki ekki tillit til kröfu dánarbúsins að fjárhæð 15.438.680 krónur, sem það hafði lýst í söluverðið með bréfi 20. september sama ár. Einnig var kröfu varnaraðila í söluverðið mótmælt sem of hárri. Í tilefni af andmælum sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, gegn frumvarpi sýslumanns til úthlutunar á söluverði voru aðilar að nauðungarsölunni, auk Togaraútgerðar Ísfirðinga ehf. sem hæstbjóðanda á uppboðinu, boðaðir á fund sýslumanns með bréfi 14. nóvember 2002. Af gögnum málsins verður þó ráðið að sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., var ekki sent fundarboðið. Fundur þessi var haldinn 2. desember 2002 og þar tók sýslumaður þá ákvörðun að hafna andmælum sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, þannig að frumvarpið yrði óbreytt lagt til grundvallar við úthlutun söluverðs. Á fundinum var því lýst yfir af hálfu dánarbúsins að þessi ákvörðun yrði borin undir dóm eftir ákvæðum XIII. kafla laga nr. 90/1991. Með bréfi 5. desember 2002, sem lögmaður sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., ritaði sýslumanni, var athygli vakin á því að sóknaraðila hefði ekki verið sent frumvarp til úthlutunar á söluverði bátsins og því hefði honum ekki gefist færi á að taka afstöðu til þess. Var þess einnig farið á leit að úthlutun söluverðsins yrði frestað þar til sóknaraðila hefði gefist ráðrúm til að koma að andmælum sínum. Sýslumaður svaraði þessu erindi með bréfi 8. desember 2002. Þar er sóknaraðili upplýstur um fundinn, sem haldinn var 2. sama mánaðar, í tilefni af andmælum sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar. Einnig er rakið að ekki hafi verið fallist á andmæli dánarbúsins og þeim ágreiningi hafi verið vísað til úrlausnar héraðsdómara. Þá er í bréfinu dregið í efa að sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., hafi ekki verið kunnugt um framgang nauðungarsölunnar, þar sem Eggert Jónsson, framkvæmdarstjóri sóknaraðila, hafi mætt við framhaldssölu bátsins fyrir hönd gerðarþola, auk þess sem hann hafi lagt fram kröfulýsingu í söluverðið fyrir hönd sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, og boðið í bátinn fyrir hönd Togaraútgerðar Ísafjarðar ehf. Loks hafi hann fyrir hönd þess félags framselt boð í bátinn til Kviku ehf. Lögmaður sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., ritaði sýslumanni á ný bréf 19. desember 2002. Þar kemur fram að sóknaraðili hafi yfirfarið frumvarp sýslumanns til úthlutunar á söluverði bátsins og andmæli úthlutun til varnaraðila þar sem krafan sé ofreiknuð um allt að 1.931.506 krónur, eins og nánari er rökstutt í bréfinu. Einnig er ítrekað að sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., hafi ekki verið gefinn viðhlítandi kostur á að koma að athugasemdum við frumvarpið. Loks er gerð sú krafa að ágreiningi þessum verði vísað til héraðsdóms, ef ekki verður ekki fallist á andmælin. Með bréfi sýslumanns 20. desember 2002 var erindi þetta síðan sent dóminum. II. Veðskuldabréfið, sem liggur til grundvallar nauðungarsölubeini varnaraðila, er gefið út af Einari Kristjánssyni 28. apríl 1999 til varnaraðila. Höfuðstóll bréfsins er 50.000.000 króna og átti að endurgreiða lánið á tólf árum með mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta skipti 5. júní 1999. Til tryggingar greiðslu lánsins var sóknaraðila veittur 2. veðréttur með uppfærslurétti í Sigmundi SH-369. Í veðskuldabréfinu er tekið fram að báturinn sé settur sóknaraðila að veði með öllu því sem fylgir og fylgja ber eins og báturinn verði framast veðsettur, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997, og 11. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990. Einnig er tekið fram að veðsala sé óheimilt með öllu að framselja aflahlutdeild bátsins og veiðileyfi, hvort heldur er að hluta eða öllu leyti, nema fyrir liggi skriflegt samþykki veðhafa, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð. Þá segir í bréfinu að sóknaraðila sé heimilt að fella skuldina í gjalddaga ef skylda til greiðslu vaxta og afborgana hefur verið vanefnd verulega eða ef veðið verði selt. Með bréfi Eymars Einarssonar 10. október 2000 fyrir hönd sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, var þess farið á leit að varnaraðili samþykkti skuldaraskipti á veðskuldabréfinu í tilefni af fyrirhugaðri sölu bátsins. Í bréfinu eru málefni dánarbúsins rakin og talið afar brýnt að sala bátsins nái fram að ganga. Einnig kemur fram að erfingjar Einars séu reiðubúnir til að borga inn á höfuðstól bréfsins til að greiða fyrir skuldaraskiptum. Hinn 13. nóvember 2000 gerðu sóknaraðilar með sér kaupsamning um bátinn. Samningurinn var móttekinn til þinglýsingar 23. sama mánaðar og færður í þinglýsingabók 26. júní 2001. Afsal fyrir bátnum var ekki gefið út. Samkvæmt kaupsamningnum var kaupverðið 60.000.000 króna og átti að greiða af því 36.000.000 króna með yfirtöku á veðskuldabréfi varnaraðila. Í kaupsamningnum er að finna svohljóðandi ákvæði: „Samkomulag er um það milli kaupanda og seljanda að sú krókaaflahlutdeild sem fylgir bátnum, sem er : Ýsa 0,0613269%, Ufsi 0,0204746, Steinbítur 0,0230274% skuli vera eign seljanda fiskveiðiárin 2000/2001 og 2001/2002. Verði framangr. krókahlutdeildum úthlutað sem krókaaflamarki á fiskveiðiárunum 2000/2001 eða 2001/2002 hefur kaupandi forkaupsrétt á þeim, hverju fyrir sig eða öllum, og skal þá miðað við meðaltal markaðsverðs fyrstu þriggja mánaða. Verði framangr. krókahlutdeildum ekki úthlutað sem krókaaflamarki fisveiðiárin 2000/2001 og 2001/2002 teljast þessar heimildir eign kaupanda eftir það.“ Með yfirlýsingu 24. nóvember 2000 samþykkti varnaraðili kaup sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., á bátnum og yfirtöku á veðskuldabréfinu. Í yfirlýsingunni kemur fram að eftirstöðvar bréfsins nemi 48.519.138,20 króna, en þar af séu í vanskilum 744.327,20 krónur. Einnig segir að Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, muni greiða inn á bréfið 12.519.138,20 krónur þannig að við yfirtöku sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., verði eftirstöðvar þess 36.000.000 króna. Þá kemur fram að vaxtakjör bréfsins og lánstími haldist óbreyttur við yfirtöku lánsins, sem og önnur ákvæði bréfsins. Loks segir að það sé forsenda fyrir skuldskeytingunni að varnaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., verði þinglýstur eigandi bátsins. Yfirlýsingin er árituð um samþykki beggja sóknaraðila. Sama dag og varnaraðili samþykkti sölu bátsins gaf sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, út skuldabréf til varnaraðila að fjárhæð 12.000.000 króna til að standa við skuldbindingu sína um að greiða inn á höfuðstól veðskuldabréfsins, sem hvíldi á bátnum. Í kjölfar þinglýsingar var lánið afgreitt hjá varnaraðila 7. desember 2000 og fengust 11.793.844 krónur fyrir skuldabréfið að teknu tilliti til kostnaðar við lántöku. Þeim fjármunum var ráðstafað til greiðslu á veðskuldabréfinu, sem hvíldi á bátnum, þannig að 751.002,80 krónur komu til greiðslu á afborgun í vanskilum frá 5. nóvember 2000, 739.941,30 krónur til greiðslu á afborgun sem féll í gjalddaga 5. desember sama ár, en 10.302.900 krónur voru greiddar inn á höfuðstól bréfsins. Í kjölfar þessarar greiðslu frá sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, voru greiddar af reikningi dánarbúsins hjá varnaraðila tvær afborganir af veðskuldabréfinu, sem hvíldi á bátnum. Annars vegar var um að ræða afborgun, sem féll í gjalddaga 5. janúar 2001 og greidd var 15. sama mánaðar með 564.463,90 krónum, og hins vegar afborgun að fjárhæð 578.909,30, sem féll í gjalddaga 5. febrúar sama ár og var greidd þann dag. Eftir þetta var afborgun 5. mars 2001 greidd 24. apríl sama ár með 598.193,60 krónum, en ekki liggur fyrir í málinu hvor sóknaraðili innti þá greiðslu af hendi. Frekari greiðslur inn á bréfið hafa ekki borist. Með yfirliti varnaraðila 16. júlí 2001 var sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., tilkynnt að veðskuldabréfið hefði verið sent lögfræðingi til innheimtu, þar sem fjórar afborganir væru fallnar í gjalddaga og vanskil næmu samtals 2.437.949,80 krónum að teknu tilliti til verðbóta, vaxta og kostnaðar. Höfuðstóll veðskuldabréfsins var því næst gjaldfelldur með innheimtubréfi varnaraðila 26. júlí 2001. Sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., var síðan birt greiðsluáskorun varnaraðila 15. október sama ár þar sem skorað er á hann að greiða kröfuna innan 15 daga frá móttöku áskorunarinnar, en að þeim tíma liðnum verði krafist nauðungasölu á bátnum án frekari tilkynninga. III. Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, heldur því fram að við sölu á bátnum Sigmundi SH-369 hafi staðið til að dánarbúið myndi selja aflahlutdeild í ýsu, ufsa og steinbít sérstaklega þegar yfirvöld hefðu úthlutað henni á bátinn, ef sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., neytti ekki forkaupsréttar. Við þetta hafi kaupverðið verið miðað, en ella hefði það orðið töluvert hærra. Varnaraðili, sem átti veð í skipinu, hafi samþykkt þessa tilhögun og þar með að aflahlutdeildin yrði ekki hluti veðandlagsins. Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, hafnar því að dánarbúið hafi ekki staðið við að greiða inn á höfuðstól veðskuldabréfs varnaraðila í samræmi við skuldbindingu þess við skuldaraskipti vegna sölu bátsins. Hið rétta sé að dánarbúið hafi fengið lán hjá varnaraðila að fjárhæð 12.000.000 króna til að standa við þessa skuldbindingu, en það bréf sé að fullu greitt. Einnig hafi varnaraðila verið í lófa lagið að óska eftir því við dánarbúið að það greiddi það sem upp á vantaði eða skuldfæra reikning þess hjá varnaraðila, svo sem gert hafi verið síðar. Þannig nemi samanlögð fjárhæð þess sem dánarbúið hafi greitt varnaraðila meiru en búið hafi tekið að sér að greiða varnaraðila inn á skuldina við skuldaraskipti vegna sölu bátsins. Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, vísar jafnframt til 11. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, en þar sé beinlínis gert ráð fyrir að aðilar geti gert með sér skriflegt samkomulag um að aflahlutdeild fylgi ekki fiskiskipi við eigandaskipti. Slíkt skriflegt samkomulag hafi sóknaraðilar gert og varnaraðili samþykkt fyrir sitt leyti. Samhliða hafi um fjórðungur verið greiddur inn á veðskuldina, en sú ráðstöfun hafi meðal annars verið gerð þar sem varnaraðili nyti ekki þeirrar hækkunar sem leiddi af auknum aflahlutdeildum, sem úthlutað yrði á bátinn. Í þessu ljósi hafi verið eðlilegt að varnaraðili samþykkti kaupin og að aflahlutdeild í ýsu, ufsa og steinbít yrði undanskilin. Einnig bendir sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, á að varnaraðili sé bankastofnun, sem hafi á að skipa sérfræðingum í meðferð og samningu veðskjala. Sóknaraðili hafi skilið áritun varnaraðila á yfirlýsingu um skuldaraskipti 24. nóvember 2000 þannig að fallist væri á efni kaupsamnings um bátinn að svo miklu leyti sem hann færi í bága við hagsmuni varnaraðila. Í áritun varnaraðila hafi því falist loforð um að samþykkja flutning aflahlutdeilda í tilgreindum tegundum yfir á annað skip, ef til þess kæmi, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997. Hafi varnaraðili á hinn bóginn lagt annan skilning í samþykki sitt verði hann en ekki sóknaraðili að bera hallann af því. Samkvæmt þessu sé sóknaraðili eigandi þessara aflahlutdeilda og af þeim sökum taki veðréttur varnaraðila ekki til þeirra þótt þessum aflahlutdeildum hafi verið ráðstafað við nauðungarsölu á bátnum. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telur sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, að dánarbúið sé eigandi umræddra aflahlutdeilda og beri að fá úthlutað til sín svo miklu af söluverði skipsins, sem nemi hlutfalli óveðsettra veiðiheimilda af söluverði bátsins. Krafa sóknaraðila sé miðuð við markaðsverð á þessum veiðiheimildum, enda hafi ekki annað komið fram en söluverðið á skipinu hafi verið eðlilegt. Nánar sundurliðar sóknaraðili kröfu sína þannig: Aflahlutdeild í ýsu 27.130 kg 430 per/kg 11.665.900 kr. Aflamark í ýsu 27.130 kg 80 per/kg 2.170.400 kr. Aflahlutdeild í ufsa 6.157 kg 130 per/kg 800.410 kr. Aflamark í ufsa 6.157 kg 20 per/kg 123.140 kr. Aflahlutdeild í steinbít 3.029 kg 190 per/kg 575.510 kr. Aflamark í steinbít 3.029 kg 30 per/kg 90.870 kr. Samtals 15.426.230 kr. Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, hefur sett fram varakröfu sína ef varnaraðila tekst að sýna fram á að markaðsverð bátsins ásamt veðsettum veiðiheimildum hafi verið hærra en söluverð bátsins, en eðlilegt sé að jafnræði sé með aðilum verði það leitt í ljós. IV. Sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., heldur því fram að hann hafi efnt greiðslu samkvæmt kaupsamningi 13. nóvember 2000 við sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar. Sem eigandi bátsins samkvæmt þinglýstum kaupsamningi hafi sóknaraðili beinna hagsmuna að gæta hvernig söluverðinu verði ráðstafað og geti látið mál þetta til sín taka. Sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., andmælir útreikningi á kröfu varnaraðila að fjárhæð 50.470.340 krónur, sem gert er ráð fyrir að komi til úthlutunar í frumvarpi sýslumanns. Telur sóknaraðili að krafan sé ofreiknuð um 1.931.506 krónur þegar tekið hefur verið tillit til innborgana inn á kröfuna. Ef miðað er við upphafleg ákvæði veðskuldabréfsins hafi krafan í raun verið í fullum skilum allt þar til 5. júní 2002. Varnaraðili sjálfur hafi lýst því yfir að innborgun á bréfið hafi verið ráðstafað til greiðslu á gjaldföllunum afborgunum sökum þess að ekki hafi verið staðið að fullu við samkomulag um niðurgreiðslu á höfuðstól bréfsins. Við útreikning kröfunnar verði að hafa hliðsjón af þessu og taka tillit til innlánsvaxta á innborgaðri fjárhæð, en þannig reiknuð lækki krafan um áðurgreinda fjárhæð þar sem hún hafi fyrst verið í vanskilum frá 5. júní 2002 en ekki 5. apríl 2001, eins og varnaraðili byggi á. V. Varnaraðili mótmælir að öllu leyti kröfugerð sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, bæði varðandi þær veiðiheimildir sem dánarbúið telji „óveðsetta eign“ og útreikningi á þeim veiðiheimildum sem aldrei hafi verið aðgreindar frá því er fylgir bátnum. Varnaraðili vísar til þess að eftir gildistöku laga um samningsveð, nr. 75/1997, sé óheimilt að veðsetja aflahlutdeild skips. Hafi skipið hins vegar verið veðsett sé eiganda þess ekki heimilt að skilja aflahlutdeildina frá skipinu nema með þinglýstu samþykki þeirra sem veðrétt eiga í skipinu. Regla þessi helgist af því að eðlilegt sé að líta á fiskiskip og aflahlutdeild sem eina heild. Um þetta sé nánar mælt fyrir í 4. mgr. 3. gr., en samkvæmt því ákvæði verði kvóti ekki veðsettur einn og sér, auk þess sem kvóti verði ekki framseldur af skipi nema með samþykki veðhafa. Aflahlutdeild geti því ekki verið sjálfstætt andlag veðréttar. Því sé byggt á misskilningi hjá dánarbúinu að líta á hluta af veiðiheimildum bátsins sem óveðsett verðmæti meðan önnur slík réttindi séu veðsett. Varnaraðili heldur því fram að hann hafi samþykkt skuldaraskipti á veðskuldabréfinu, sem lá til grundvallar kröfu hans um nauðungarsölu á bátnum, með því skilyrði að sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, greiddi bréfið niður um 12.519.138,20 krónur, sbr. yfirlýsingu frá 24. nóvember 2000. Þannig tæki sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., yfir 36.000.000 króna af skuldinni miðað við kaupsamningsdag 13. sama mánaðar. Að auki hafi samþykki varnaraðila verið bundið því skilyrði að sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., yrði þinglýstur eigandi bátsins, en ella félli yfirtaka á skuldinni niður. Varnaraðili telur að hvorugu þessara skilyrða hafi verið fullnægt. Hinn 7. desember 2000 hafi fyrst verið greitt inn á bréfið eftir að afborgun 5. sama mánaðar var fallin í gjalddaga til viðbótar við fyrri vanskil vegna afborgunar 5. nóvember sama ár. Að teknu tilliti til þessara vanskila hafi innborgun inn á höfuðstól bréfsins numið 10.302.900 krónum, en eftir það hafi ekki verið greitt frekar inn á höfuðstól bréfsins þrátt fyrir áskoranir. Varnaraðili lítur svo á að með kaupsamningi 13. nóvember 2000 hafi sóknaraðilar komið sér saman um söluverð bátsins og þess sem honum fylgdi. Þó hafi verið gerður fyrirvari um uppgjör á hluta veiðiheimilda, sem annars fylgdu skipinu án þess að sérstök greiðsla kæmi í staðinn. Þetta samkomulag sóknaraðila hafi engu breytt um réttindi veðhafa. Eftir sem áður yrði að leita skriflegs samþykkis þeirra til flutnings veiðiheimilda af bátnum á annað skip. Varnaraðili hafi hvorki gefið fyrirheit né samþykkt slíkan flutning veiðiheimilda, ef eftir því yrði leitað. Samkomulagið hafi því eingöngu verið milli sóknaraðila um verðlagningu söluhlutar. Varnaraðili mótmælir kröfugerð sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., aðallega með þeim rökum að hún sé of seint fram komin, en þegar af þeirri ástæðu sé rétt að henni verði vísað frá dómi. Til vara andmælir varnaraðili útreikningi sóknaraðila, þar sem ekkert tilefni sé til að breyta þegar samþykktri fjárhæð kröfunnar í frumvarpi til úthlutunar á söluverði. Í því sambandi vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi ekki staðið við þær skuldbindingar sem hann hafi gengist undir við yfirtöku veðskuldabréfsins. VI. Í málinu deila aðilar um úthlutun söluverðs bátsins Sigmundar SH-369, sem sýslumaðurinn í Stykkishólmi seldi við nauðungarsölu 2. september 2002. Sóknaraðilar krefjast þess að frumvarpi sýslumanns 29. október sama ár verði breytt en varnaraðili krefst þess að frumvarpið verði lagt til grundvallar við úthlutun. Svo sem áður er rakið verður ekki séð að sýslumaður hafi sent sóknaraðila, Samfélagi Ísfirðinga ehf., frumvarp til úthlutunar á söluverði eða boðað hann til fundar 2. desember 2002 í tilefni af andmælum gegn frumvarpinu. Var þetta andstætt ákvæðum 1. mgr. 51. gr. og 1. mgr. 52. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Með bréfi sýslumanns, sem ritað var sunnudaginn 8. desember sama ár, var sóknaraðila hins vegar gerð grein fyrir því að fundur samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laganna hefði verið haldinn og þar hefði verið tekin sú ákvörðun að frumvarpinu yrði ekki breytt. Ætla verður að þetta bréf hafi í fyrsta lagi verið póstlagt daginn eftir og ekki borist sóknaraðila fyrr en einhverjum dögum síðar. Sóknaraðili krafðist þess síðan með bréfi 19. sama mánaðar, sem sent var samdægurs með símbréfi, að ágreiningnum yrði vísað til úrlausnar héraðsdómara. Samkvæmt þessu er ekki annað leitt í ljós en að sú yfirlýsing sóknaraðila hafi komið fram innan lögboðins viku frests frá því honum var kunnugt um ákvörðun sýslumanns, sbr. 2. mgr. 73. gr. Komast kröfur sóknaraðila því að í málinu. Í kaupsamningi um bátinn 13. nóvember 2000 undanskildi sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, fiskveiðiheimildir í ýsu, ufsa og steinbít. Þótt orðalag kaupsamningsins bendi til að einungis sé undanskilið aflamark í þessum tegundum í tvö fiskveiðiár er ágreiningslaust með málsaðilum að samningsákvæðið taki til aflahlutdeildar bátsins, sem úthlutað var samkvæmt lögum nr. 129/2001 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990. Samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997, verður aflahlutdeild ekki skilin frá veðsettu fiskiskipi nema með þinglýstu samþykki þeirra sem veðréttindi eiga í viðkomandi skipi. Í málinu liggur fyrir að aflahlutdeild í tilgreindum tegundum, sem sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, undanskildi við söluna, höfðu ekki verið skildar frá bátnum og fylgdu þær honum því þegar bátnum var ráðstafað við nauðungarsöluna. Við úthlutun í kjölfar nauðungarsölu skal söluverðinu úthlutað til aðila að nauðungarsölunni eftir því sem til hrekkur og rétthæð krafna þeirra leiðir til, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991. Hvað sem líður réttindum sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, samkvæmt kaupsamningi um bátinn er í öllu falli ljóst að dánarbúið nýtur ekki hlutbundinna tryggingarréttinda í bátnum, sem komið geta til greina við úthlutun söluverðsins. Hafi dánarbúið á hinn bóginn öðlast rétt á hendur varnaraðila á grundvelli yfirlýsingar hans 24. nóvember 2000 vegna sölu bátsins og yfirtöku kaupanda á veðskuld verður dánarbúið að sækja þann rétt beint á hendur varnaraðila, eftir atvikum með málsókn eftir almennum reglum. Samkvæmt þessu er hafnað kröfu sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, um að frumvarpi sýslumanns verði breytt á þann veg að dánarbúið fái úthlutun af söluverði. Samkvæmt veðskuldabréfi varnaraðila 28. apríl 1999, sem lá til grundvallar kröfu hans um nauðungarsölu á bátnum, var varnaraðila heimilt að gjaldfella bréfið við sölu veðsins, sbr. f-liður 1. mgr. 9. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997. Í tengslum við sölu bátsins 13. nóvember 2000 varð að samkomulagi með málsaðilum að sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., yfirtæki 36.000.000 króna af bréfinu, en sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, gerði kröfuna upp að öðru leyti. Við þetta stóð dánarbúið ekki að fullu, en það greiddi þó næstu tvær afborganir af bréfinu, sem féllu í gjalddaga 5. janúar og 5. febrúar 2001. Að öðru leyti hefur einungis verið greidd ein afborgun af bréfinu, sem féll í gjalddaga 5. mars sama ár, en ekki liggur fyrir hvor sóknaraðila innti þá greiðslu af hendi. Veðskuldabréfið hefur því verið í vanskilum frá 5. apríl 2001 og af þeim sökum var varnaraðila heimilt að eindaga bréfið, svo sem hann gerði með innheimtubréfi 26. júlí 2001, og reikna kröfu sína út á þeim grundvelli. Í þessu tilliti stoðar ekki fyrir sóknaraðila, Samfélag Ísfirðinga ehf., sem að öllu eða verulegu leyti hefur vanefnt skuldbindingu sína um yfirtöku skuldarinnar, að bera fyrir sig greiðslur sóknaraðila, db. Einars Kristjánssonar, og miða við upphaflegt efni bréfsins, enda verður ekki talið að varnaraðili hafi fallið frá að krafan yrði gerð upp í samræmi við fyrrgreind samkomulag um yfirtöku skuldarinnar. Verður því hafnað kröfu sóknaraðila, Samfélags Ísfirðinga ehf., um að frumvarpi sýslumanns verði breytt til lækkunar á úthlutun til varnaraðila. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu varnaraðila um að staðfest verði ákvörðun sýslumanns frá 2. desember 2002 um að frumvarp til úthlutunar á söluverði bátsins Sigmundar SH-369 standi óbreytt. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðila málskostnað, svo sem í úrskurðarorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Sóknaraðili, db. Einars Kristjánssonar, og sóknaraðili, Samfélag Ísfirðinga ehf., greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur in solidum í málskostnað.
Mál nr. 517/2005
Skaðabætur Fasteign Líkamstjón Örorka Gjafsókn
H byggði bótakröfu sína á því að hún hefði orðið fyrir líkamstjóni er hún féll um steypt brunnlok með járnhaldi sem staðsett var í gönguleið fyrir framan húseignina L. Talið var sannað að slysið hefði orðið með þeim hætti sem H hélt fram og að frágangi á umræddu brunnloki, sem var í eðlilegri gönguleið fyrir þá viðskiptavini sem áttu erindi í húseignina, væri verulega ábótavant og hefði í för með sér augljósa slysahættu. Slys H var gagngert rakið til þessa vanbúnaðar og HL talið skaðabótaskylt vegna tjóns hennar. Aðila greindi á um fjárhæð bóta vegna tímabundins atvinnutjóns og varanlegrar örorku. Talið var að H hefði þegar fengið tímabundið atvinnutjón sitt að fullu bætt. Fallist var á með H að árið 2001 hefðu verið fyrir hendi óvenjulegar aðstæður í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og var miðað við meðaltalslaun hennar árin 1999 og 2000 við útreikning bóta fyrir varanlega örorku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. desember 2005. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.235.382 krónur með 4,5% ársvöxtum af 4.052.840 krónum frá 26. janúar 2002 til 17. febrúar 2003, en af 10.235.382 krónum frá þeim degi til 21. júlí 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.054.705 krónum. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 15. febrúar 2006. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Þar sem ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfu aðaláfrýjanda að öðru leyti verður hún lögð til grundvallar dómi í málinu. Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hún hafi gert kröfu á hendur stefnda með ákveðinni fjárhæð fyrr en við birtingu stefnu í málinu 1. apríl 2005. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir dæmdir frá þingfestingu málsins 12. apríl 2005. Fram að þeim tíma dæmast vextir samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga af öðrum kröfuliðum en bótum vegna annars fjártjóns. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Húsfélagið Lágmúla 5, greiði aðaláfrýjanda, Hildigunni Guðmundsdóttur, 5.339.161 krónu með 4,5% ársvöxtum af 1.083.090 krónum frá 26. janúar 2002 til 17. febrúar 2003, en af 4.565.736 krónum frá þeim degi til 12. apríl 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.339.161 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Dómur Héraðsdómur Reykjavíkur 9. september 2005. Mál þetta, sem var dómtekið 30. ágúst 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hildigunni Guðmundsdóttur, Eiðistorgi 5, Seltjarnarnesi á hendur Húsfélaginu Lágmúla 5, Lágmúla 5, Reykjavík og til réttargæslu Skala ehf., Lágmúla 5, Reykjavík, Tóftum ehf., s.st., Lyfju hf., Bæjarlind 2, Kópavogi, Sigurði Guðmundssyni, Grundarlandi 10, Reykjavík, Pétri J. Haraldssyni, Heiðarseli 21, Reykjavík, P. Haraldssyni ehf., s.st., Jóhanni H. Níelssyni, Stekkjarflöt 12, Garðabæ, Tröllanesi ehf., Lágmúla 5, Reykjavík, Alþjóða líftryggingafélaginu hf., Sóltúni 26, Reykjavík, B.P. skip ehf., Lágmúla 5, Reykjavík, Sigurði Oddssyni, Vesturströnd 5, Seltjarnarnesi, Vilhjálmi Þorlákssyni, Espilundi 4, Garðabæ, Auðuni Karlssyni, Daggarvöllum 13, Hafnarfirði, Ólafi Ágústi Þorbjörnssyni, Rjúpnasölum 10, Kópavogi, Sextett ehf., Lágmúla 5, Reykjavík, WVS-verkfræðiþjónustu, s.st., WVS-verkfræðiþjónustu ehf., s.st., Ársölum ehf. - fasteignamiðlun, Engjateigi 5, Reykjavík, Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, og Umslagi ehf., Lágmúla 5, Reykjavík með stefnu birtri 1. apríl 2005. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda 10.235.382, krónur auk 4,5% ársvaxta af 4.052.840 krónum frá 26. janúar 2002 til 17. febrúar 2003, en af 10.235.382 krónum frá 17. febrúar 2003 til 21. júlí 2004, en dráttarvaxta er krafist skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 21. júlí 2004 til greiðsludags, allt að frádregnum 2.054.705 krónum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu skv. mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að sök verði skipt í málinu og stefnukröfur stórlækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Á hendur réttargæslustefndu eru engar sjálfstæðar kröfur gerðar. Af hálfu réttargæslustefndu eru ekki gerðar sjálfstæðar kröfur en tekið fram að þeir styðji kröfur og málflutning stefnda. I. Málsatvik. Að morgni 26. janúar 2002 átti stefnandi erindi í verslunina Lyfju, Lágmúla 5, Reykjavík. Er hún hafði lokið erindi sínu og var á leið að bifreið sinni steig hún á steypt brunnlok, sem var staðsett í gönguleið fyrir framan húseignina að Lágmúla 5 og féll til jarðar. Var hún síðan flutt á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Á slysadeildinni kom í ljós að stefnandi hafði ökklabrotna á hægra fæti svo og hlotið snúningsáverka á hægra hné. Stefnandi fékk þrýstiumbúðir og bólgueyðandi lyf og verkjalyf. Við endurkomu 30. janúar 2002 voru þrýstiumbúðirnar teknar og stefnandi sett í göngugips sem hún þurfti að hafa í 6 vikur. Við endurkomu á slysadeildina 6. mars 2002 var gipsið tekið og gat hún þá stigið í fótinn af fullum þunga og var hún útskrifuð. Samkvæmt lögregluskýrslu sem gerð var í hádeginu sama dag var brunnlokið aðeins sigið, þannig að yfirborðið var misslétt. Á brunnlokinu var járnhald, sem notað er til að toga í, ef opna þurfti brunninn. Járnhaldið er í 4 cm hæð frá jörðu og kvaðst stefnandi hafa misstigið sig á því og á missléttunni er þar var vegna brunnloksins. Byggingafulltrúinn í Reykjavík gerði úttekt, að beiðni stefnanda, á frágangi lóðarinnar við Lágmúla 5. Í áliti byggingafulltrúa frá 28. febrúar 2002 kom fram, að ástand lóðarinnar og aðgengi væri ábótavant og ekki samkvæmt samþykktum uppdráttum. Frágangur brunnloksins gæti ekki talist í samræmi við góðar venjur. Í álitinu kemur fram að sá frágangur sem notast var við væri sá sem að öllu jöfnu ætti að nota þegar brunnlok sé hulið með jarðveg. Þá væru gönguleiðir ómerktar og engin lýsing á lóðinni, þótt ekki sé kveðið á um lýsingu í byggingareglugerð. Sendi byggingafulltrúi stefnda bréf og gerði kröfur um úrbætur á frágangi lóðarinnar. Stefndi réðst síðar í úrbætur á lóðinni. Stefndi telur þó að þær úrbætur séu ekki í tengslum við bréf byggingafulltrúa. Héraðsdómur Reykjavíkur dómkvaddi Björn Daníelsson lögfræðing og Sigurjón Sigurðsson bæklunarskurðlækni til að meta afleiðingar slyssins fyrir stefnanda. Niðurstaða þeirra var sú, að tímabundið atvinnutjón stefnanda og þjáningabótatímabil hefði verið frá 26. janúar 2002 til 17. febrúar 2003, en sú dagsetning væri stöðugleikatímapunktur, að varanlegur miski væri 12% og varanleg örorka 15%. Stefnda var send matsgerðin og gerð krafa um bætur vegna tjóns stefnanda. Samningar náðust ekki og er stefnanda því nauðsynlegt að höfða mál þetta. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi 16. september 2003. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi reisir dómkröfur sínar á því, að stefndi beri fulla og óskipta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem hún hlut 26. janúar 2002. Stefnandi byggir á því að slysið eigi rót að rekja til stórhættulegs vanbúnaðar í byggingunni, sem felist í því að frágangi brunnloks og gönguleiðar hafi verið verulega ábótavant, en umrætt brunnlok var staðsett í gönguleið fyrir þá sem eiga erindi í Lágmúla 5. Telur stefnandi ljóst, að umræddur vanbúnaður hafi valdið mikilli hættu á slysi fyrir þá sem um lóðina fóru, en engar ráðstafanir voru gerðar af hálfu stefnda til þess að draga úr slysahættu. Með því að sinna ekki þeirri skyldu sinni að haga aðbúnaði á staðnum með lögboðnum og forsvaranlegum hætti, hafi stefndi gert sig sekan um stórfellt gáleysi. Vanbúnaðurinn sé allur á ábyrgð stefnda, sem bar að haga aðbúnaði og aðstæðum í byggingunni og á lóð með þeim hætti að mönnum stafaði ekki hætta af. Stefnandi vísar til úttektar byggingafulltrúa Reykjavíkur og telur að vanbúnaðurinn hafi verið staðfestur með formlegum hætti af opinberum úttektaraðila. Í úttektinni komi m.a. fram, að ástandi lóðarinnar og aðgengi sé ábótavant og ekki skv. samþykktum uppdráttum. Þá liggi fyrir að frágangur lóðarinnar þegar slysið varð var óleyfilegur og þar með ólögmætur. Ennfremur segir í úttektinni, að brunnlokið sé staðsett á svæði sem sé fyrir gönguleið þeirra sem erindi eigi í Lágmúla 5. Frágangur loksins geti ekki talist í samræmi við góðar venjur, en notaður sé frágangur sem að öllu jöfnu ætti að notast þegar brunnlok sé hulið með jarðvegi. Þó nokkur hæðarmunur sé á yfirborðsfrágangi lóðar og á loki brunnsins. Staðfestir byggingafulltrúi og að gönguleiðir séu ómerktar. Í úttektinni er farið fram á við stefnda, að ástand lóðar verði fært til þess horfs er fram komi á samþykktum uppdráttum og skv. viðeigandi lögum og reglum. Stefnandi heldur því fram, að útbúnaður brunnloksins hafi verið valdur að slysi stefnanda og var sérstaklega til þess að valda stórfelldri slysahættu á staðnum. Brunnlokið var steypt og sigið. Því hafi verið verulegur hæðarmunur milli brunnloksins og malbiksins umhverfis lokið. Ofan á brunnlokinu var járnhald, 4 cm á hæð frá jörðu sbr. lögregluskýrslu. Varð hvort tveggja, hæðarmunurinn og járnhaldið, til þess að stefnandi rakst í brunnlokið og féll í jörðina. Af hálfu stefnanda er byggt á því, að með óforsvaranlegum frágangi á lóð sinni, hafi stefndi brotið í bága við ákvæði 62.2 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 um að hindrunarlausar og skýrar leiðir séu að inngöngum frá lóð og bílastæðum, og ákvæði 199.2 um að umferðarleiðir séu greiðfærar fyrir þá sem um þær fara. Tiltekur byggingafulltrúi m.a. þessi ákvæði í úttektarskýrslu sinni. Þá telur stefnandi að vanbúnaðurinn á slysstað hafi einnig falist í því að engin lýsing var til staðar á lóðinni. Slys stefnanda átti sér stað milli kl. 8 og 9 að morgni 26. janúar og á þeim tímapunkti var myrkur úti. Því megi telja víst að ógerningur hefur verið fyrir stefnanda og aðra gangandi vegfarendur að greina í myrkrinu að brunnlok væri í gönguleiðinni og ennfremur að hæðarmunur væri í gönguleiðinni á því svæði, ásamt því að járnhald stæði upp úr lokinu. Ljósleysið hefur því átt sinn þátt í að stefnandi slasaðist. Er ljósleysið alfarið á ábyrgð stefnda, sem ekki hirti um að gera nægilegar varúðarráðstafanir með því að koma fyrir lýsingu á lóðinni. Stefnandi reisir kröfur sínar einnig á því að stefndi hafi með athöfnum sínum og athafnaleysi viðurkennt hinn óforsvaranlega og óleyfilega lóðarfrágang og skyldu sína til að standa að úrbótum. Vakin er athygli á því að afrit af bréfi því sem stefnandi ritaði embætti byggingarfulltrúa 11. feb. 2002, með ósk um skoðun og athugun á frágangi lóðarinnar að Lágmúla 5, var sent til stefnda. Hreyfði stefndi engum athugasemdum við beiðni þessari. Þá gerði embætti byggingarfulltrúa úttektarskýrslu, þar sem gerð er grein fyrir vanbúnaði á lóðinni. Var þessi skýrsla send stefnda með kröfu um úrbætur og skýringar. Ekki er kunnugt um að stefndi hafi heldur hreyft neinum athugasemdum við úttektarskýrslu byggingarfulltrúa. Með tómlæti sínu verður því að álíta að stefndi hafi fallist á niðurstöðu byggingafulltrúa í málinu. Sama ályktun verður einnig dregin af þeim viðbrögðum stefnda að ráðast í úrbætur á lóðinni. Í úttektarskýrslunni er stefnda veittur 21 daga frestur til að skila skriflegum skýringum og tímasettri áætlun um úrbætur. Samkvæmt upplýsingum stefnanda mun þeirri kröfu hafa verið sinnt af hálfu stefnda með þeim hætti að ekki löngu eftir að bréfið barst mun embættinu hafa borist umsókn um breytingar á lóðinni, ásamt teikningum. Af þeirri ástæðu mun embætti byggingafulltrúa ekki hafa aðhafst frekar vegna erindis síns 28. feb. 2002, eins og boðað var í bréfinu að yrði gert ef erindinu yrði ekki sinnt. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefndi hafi virt að vettugi þá almennu ströngu skyldu sem lögð er á húseiganda og umsjónaraðila fasteignar, að sjá til þess að húseign sé með forsvaranlegum hætti þannig að tjón hljótist ekki af ástandi þeirra. Sú skylda var enn ríkari þar sem um verslunar- og þjónustuhúsnæði var að ræða og aðgengi að slíku húsnæði, en í slíkum tilvikum hljóta strangar kröfur að verða gerðar til fasteignareigenda að gönguleiðir séu hættulausar og með forsvaranlegum hætti. Gáleysi stefnda fólst einnig í því að ónægilegt eftirlit var af hálfu stefnda með að fyllstu öryggis- og varúðarráðstafanir væru gerðar til þess að forðast slys líkt og það sem stefnandi varð fyrir, t.a.m. með því að gera úrbætur á brunnlokinu og koma upp lýsingu á lóðinni. Byggt er á því að stefnandi hafi mátt treysta því þegar hún fór um lóðina að tilheyrandi réttarreglur um aðbúnað og öryggisþætti væru uppfylltar og að mönnum stafaði ekki hætta af því að fara um gönguleiðir á lóðinni, enda verður í engu talið að stefnandi hafi sýnt af sér óvarkárni. Það athugast sérstaklega í þessu sambandi að brunnlokið var staðsett í gönguleið frá húseigninni, og þ.m.t. frá lyfjaverslun á jarðhæð sem stefnandi kom frá, og að bifreiðum. Stefnukröfur eru byggðar á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og fyrirliggjandi matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, Björns Daníelssonar lögfræðings og Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarskurðlæknis. Alls samanstendur bótakrafan af eftirfarandi liðum: Tímabundið atvinnutjón kr. 2.969.750,- Þjáningarbætur skv. 3. gr. skaðabótalaga kr. 390.870,- Varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaga (12%) kr. 692.220,- Varanleg örorka skv. 5. gr. skaðabótalaga (15%) kr. 5.409.117,- Annað fjártjón kr. 773.425,- Samtals kr. 10.235.382,- Frádráttarliðir kr. 2.054.705,- Krafist er bóta fyrir tímabundið atvinnutjón á grundvelli 2. gr. skaðabótalaga. Stefnandi var 100% óvinnufær á tímabilinu 26. jan. 2002 til 17. feb. 2003 og miðar bótakrafa við það. Stefnandi var í fæðingarorlofi á tímabilinu 26. jan. til 31. mars 2002. Á þeim tíma telst hún hafa verið óvinnufær til heimilisstarfa, sbr. niðurstöðu matsgerðar, en stefnandi bjó við 100% örorku á því tímabili og gat því hvorki sinnt heimilisstörfum né heldur nýfæddu barni sínu. Er því gerð krafa um bætur sem nema launum á því tímabili, sbr. 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, að frádregnum greiðslum úr fæðingarorlofssjóði. Meðaltalsárslaun að viðbættu 6% lífeyrissjóðsframlagi 2.800.927 krónur. Tímabil tímabundins atvinnutjóns 26. jan. 2002 til 17. feb. 2003 (387 dagar). Heildarlaun á því tímabili nema kr. 2.969.750 (2.800.927 / 365 x 387). Varðandi þjáningarbætur vísast til 3. gr. laga nr. 50/1993. Fjárhæðir í 3. gr. taka verðlagsbreytingum, sbr. 15. og 29. gr. laganna, skv. lánskjaravísitölu frá 1. júlí 1993 (3282 stig) fram til útgáfu stefnu í mars 2005 (4733 stig). Þjáningabótatímabil er skv. matsgerð 26. jan. 2002 til 17. feb. 2003 (387 dagar). Framreiknaður taxti án rúmlegu skv. 3. gr. nemur 1.010 krónum fyrir hvern dag. Er því gerð krafa um þjáningabætur að fjárhæð 390.870 krónur. Varðandi bætur fyrir varanlegan miska vísast til 4. gr. laga nr. 50/1993. Fjárhæðir í 4. gr. taka verðlagsbreytingum, sbr. 15. og 29. gr. laganna, skv. lánskjaravísitölu frá 1. júlí 1993 (3282 stig) fram að útgáfudegi stefnu (4733 stig). Skv. því er fjárhæð vegna 100 stiga miska, sem upphaflega var 4.000.000 króna, þ.e. miðað við aldur stefnanda á tjónsdegi, framreiknuð 5.768.500 krónur. Varanlegur miski er 12% skv. matsgerð, af kr. 5.758.500 = 692.220 krónur. Varðandi bætur fyrir varanlega örorku vísast til 6. og 7. gr. laga nr. 50/1993. Meðaltalsárslaun kennara skv. framansögðu á árinu 2001 námu 2.642.384 krónum en 2.800.927 krónum að teknu tilliti til 6% framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Sú tala leiðrétt skv. launavísitölu frá miðju ári 2001 fram að stöðugleikapunkti 17. feb. 2003, skv. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nemur 3.142.278 krónum (2.800.927 x 237,5 / 211,7). Stefnandi var 35 ára og 299 daga gömul þegar stöðugleikatímapunkti var náð og er því aldursstuðull til útreiknings varanlegrar örorku 11,476. Metin varanleg örorka stefnanda skv. matsgerð er 15%. Er því gerð krafa um greiðslu varanlegra örorkubóta að fjárhæð 5.409.117 krónur (3.142.278 x 11,476 x 0,15). Þá er krafist bóta fyrir annað fjártjón skv. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, þar sem tjónþoli hefur orðið fyrir verulegum fjárútlátum vegna slyssins. Sá útlagði kostnaður sem gerð er krafa um er eftirfarandi. Endurhæfing - sjúkranudd kr. 153.100 Endurhæfing - trimmform - vöðvauppbygging kr. 85.500 Endurhæfing - hreyfing - vöðvaþjálfun að beiðni Brynjólfs Jónssonar, læknis kr. 316.758 Lækniskostnaður - vegna aðgerða og skoðana kr. 74.790 Heilsuvörur og uppbyggingarefni kr. 33.340 Stoðtæki og stoðvörur kr. 35.861 Sjúkraþjálfun Íslands - endurhæfing og þjálfun kr. 74.076 Samtals kr. 773.425 Í samræmi við ákvæði 16. gr. laga nr. 50/1993 er krafist 4,5% vaxta af kröfu um tímabundið atvinnutjón, þjáningarbætur og bætur fyrir varanlegan miska, þ.e. samtals af 4.052.840 krónum frá tjónsdegi til 17. febrúar 2003, þegar stöðugleikapunkti var náð, sbr. matsgerð. Þá bætist við stefnufjárhæðin, þ.m.t. bótafjárhæð varanlegrar örorku, 10.235.382 krónur, sbr. 16. gr. Er því krafist 4,5% vaxta af þeirri fjárhæð fram til 21. júlí 2004, að liðnum mánuði frá dagsetningu fyrirliggjandi matsgerðar. Frá þeim tíma er gerð krafa um dráttarvexti af þeirri fjárhæð til greiðsludags, sbr. IV. kafla laga nr. 38/2001, sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. þeirra laga og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993. Verði dráttarvextir dæmdir frá síðari tíma, er þess krafist að krafa stefnanda beri verðbætur og vexti fram að því tímamarki, skv. 15. og 16. gr. skaðabótalaga. Alls koma til frádráttar bótakröfum stefnanda 2.054.705 krónur sem samanstanda af eftirfarandi liðum: a) Vegna tímabundins atvinnutjóns, 1.805.710 krónur, sem sundurliðast svo: Stefnandi var í fæðingarorlofi á tímabilinu 26. jan. til 31. mars 2002 og þáði á því tímabili 50% laun, en á sama tíma var hún óvinnufær til heimilisstarfa, sbr. niðurstöðu matsgerðar. Frá kröfu um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns á þessu tímabili dregst því það sem stefnandi fékk greitt úr Fæðingarorlofssjóði á sama tímabili, alls 112.288 krónur. Á sama tímabili fékk stefnandi greiddar 31.878 krónur úr fjölskyldu- og styrktarsjóði BHM árið 2002, vegna fæðingarorlofs. Stefnandi þáði laun í veikindum frá vinnuveitanda sínum, Seltjarnarnesbæ, á tímabilinu 1. apríl - 17. ágúst 2002, samtals 566.190 krónur. Inn í þeirri fjárhæð er greiðsla orlofs, sem að hluta til er áunnið frá því á árinu fyrir slys, 140.459 krónur (0,9915 af 1,26 einingum), sbr. staðfestingu Seltjarnarnesbæjar dags. 10. mars 2005, og kemur sá hluti því ekki til frádráttar. Eru því til frádráttar af þessum launum 425.731 króna. Stefnandi fékk dagpeninga greidda frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabili tímabundins atvinnutjóns, alls 268.456 krónur. Stefnandi þáði greiðslur frá sjúkrasjóði KÍ á tímabilinu, alls 546.643 krónur. Þá fékk stefnandi greidda dagpeningar frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna umrædds tímabils 420.714 krónur. b) Vegna varanlegrar örorku, 248.995 krónur, sem sundurliðast svo: Stefnandi fékk dagpeninga greidda frá Tryggingastofnun ríkisins á tímabilinu 17. feb. - 31. mars 2003, alls 62.706 krónur. Á tímabilinu 1. maí 2003 til 1. jan. 2004 fékk stefnandi greiddar 186.289 krónur í endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun. Auk framangreindra lagaraka vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar, almennu skaðabótareglunnar, almennra reglna kröfuréttar, ákvæða laga nr. 50/1993, fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Varðandi kröfu um bætur fyrir varanlega örorku er einnig vísað til VII. kafla stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sérstaklega 65. og 72. gr. Stefnandi krefst dráttarvaxta, í samræmi við IV. kafla laga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6. gr. s.l. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggir á l. nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og til að tryggja skaðleysi sitt er honum nauðsynlegt að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnda. Krafa er gerð um málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. gjafsóknarleyfi stefnanda. III. Málsástæður og lagarök stefnda Í fyrsta lagi telur stefndi ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir meiðslum á þann hátt sem hún heldur fram. Stefnandi lét ekki vita af meiðslum sínum í versluninni Lyfju sem hún kveðst hafa átt erindi í. Lögregluskýrsla var ekki gefin fyrr en u.þ.b. fjórum tímum eftir að þetta hafi átt að hafa gerst. Aldrei var haft samband við forráðamenn stefnda vegna þessa og það var fyrst með bréfi lögmanns stefnanda til byggingafulltrúans í Reykjavík, 11. febrúar 2002, að vitneskja barst um óhappið. Þá bendir stefndi á, að stefnandi hafi verið ein til frásagnar um að hún hafi misstigið sig á brunnlokinu. Er því ljóst að um þá fullyrðingu hennar liggur ekki fyrir lögfull sönnun. Hafi stefnandi hrasað þarna eins og hún heldur fram getur það allt eins hafa verið af öðrum orsökum. Af hálfu stefnda er vakin athygli á því að stefnda var í sjúkraþjálfun vegna óþæginda í hægra hné árið 1998. Á árinu 1998 var gerð aðgerð með speglun og kom þá í ljós einhver truflun í hnéskeljarliðnum en stefnandi mun hafa hrasað á árinu 1998 og fengið áverka á hægra hné með blóð í liðnum eins og m.a. kemur fram í matsgerð. Í læknisvottorðum virðist því ekki afdráttarlaust slegið föstu að stefnandi hafi náð sér að fullu þótt þar segi að hún hafi lagast að mestu. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt enda bera fasteignareigendur ekki hlutlæga ábyrgð á aðbúnaði við fasteign sína. Ber því að sýkna stefndu. Í öðru lagi tekur stefndi fram, að ef dómurinn fellst ekki á framangreind sjónarmið stefnda og frásögn stefnanda lögð til grundvallar er á því byggt, að slysið verði rakið til óhappatilviks eða aðgæsluleysis stefnanda. Einnig eru ósönnuð orsakatengsl á milli óþæginda stefnanda og þess óhapps sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir auk þess sem óþægindi stefnanda geta ekki talist sennileg afleiðing af óhappinu. Stefndi mótmælir að frágangi lóðar hafi verið ábótavant. Við fráganginn sem slíkan var ekkert að athuga er slysið varð. Ber stefndi ekki skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda fyrir það eitt að vera eigandi fasteignarinnar þar sem slysið varð. Ekkert saknæmt var við aðstæður fyrir utan húsið. Er því ekkert við stefnda að sakast um slysið. Frágangur lóðarinnar átti ekki að valda hættu fyrir vegfarendur væri eðlileg aðgát höfð. Eins og sést á ljósmyndum af vettvangi var um litla misfellu að ræða í gangstéttinni. Málsástæðum stefnanda um að þessi frágangur teljist óleyfilegur og þar með ólögmætur er mótmælt. Stefndi mótmælir því og að skýrsla byggingafulltrúa um vettvangsskoðun geti haft áhrif á mat þess hvort ástandi lóðarinnar hafi verið ábótavant. Þá hefur það enga þýðingu við úrlausn þessa máls að handrið, sem sýnt var á uppdrætti frá 20.06.2000, vantaði enda hefur ekki verið sýnt fram á nein orsakatengsl milli þess og slyssins sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir. Hinu sama gegnir um þá staðreynd að skábraut fyrir hreyfihamlaða vantaði, að gönguleiðir væru ómerktar og að lýsing var ekki á lóðinni. Stefndi mótmælir einnig því að ástand lóðarinnar hafi verið í andstöðu við ákvæði byggingarreglugerðar nr. 411/1998. Ákvæði reglugerðarinnar, sem stefnandi vísar til, eru almenns eðlis og veita enga leiðsögn um sakarmat í þessu máli. Þá er mótmælt þeirri fullyrðingu í stefnu að stefndi hafi með athöfnum sínum og athafnaleysi viðurkennt „hinn óforsvaranlega og óleyfilega lóðarfrágang og skyldu sína til að standa að úrbótum“. Stefndi hefur aldrei viðurkennt neina sök í þessu máli. Engin ástæða var til þess að mótmæla því að stefnandi fengi byggingafulltrúa til þess að skoða aðstæður að Lágmúla 5 enda vandséð að stefndi hefði getað staðið í vegi fyrir slíkri skoðun. Einnig er ítrekað að endurbætur stefnda á lóðinni að Lágmúla 5 tengdust viðhaldi sem var fyrir löngu búið að ákveða. Stefndi heldur því fram, að eins og stefnandi lýsir óhappinu, sé ljóst að hefði hún gætt eðlilegrar aðgæslu hefði slysið aldrei orðið og verði hún að bera hallann af því. Samkvæmt því verður slysið eingöngu rakið til gáleysis stefnanda sjálfrar eða óhappatilviks en ekki vegna þess að aðstæður hafi verið ófullnægjandi þannig að stefndi beri á því ábyrgð að lögum. Krafa stefnanda um tímabundið atvinnutjón er ósönnuð með öllu. Ber tjónvaldi aðeins að bæta sannað raunverulegt tímabundið vinnutekjutap en ekki áætlað. Því ber alfarið að hafna þessum kröfulið. Engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings þeirri fullyrðingu að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu tjóni og er þar af leiðandi engu slíku tjóni til að dreifa. Fjárhæð þessa kröfuliðar, sem tekur mið af meðallaunum grunnskólakennara í Kennarasambandi Íslands hjá Reykjavíkurborg, er einnig mótmælt sem of hárri. Stefnandi hefur við kröfugerð sína miðað við frádrátt samtals að fjárhæð 1.805.710 krónur vegna greiðslna frá þriðja manni, sbr. m.a. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi telur að með greiðslum þessum hafi stefnandi fengið meint tjón sitt að fullu bætt ef tekið er tillit til meðallauna stefnanda seinustu þrjú ár fyrir slys, svo sem tíðkanlegt er eins og að neðan greinir. Stefndi mótmælir sem of hárri kröfu stefnanda um launaviðmiðun vegna tímabundins atvinnutjóns og vegna kröfu um bætur fyrir varanlega örorku, sbr. 6. og 7. gr. laga nr. 50/1993. Er þess krafist að undir engum kringumstæðum verði miðað við hærri útreikning en samsvari meðallaunum stefnanda seinustu þrjú ár fyrir slys eins og meginreglan er í málum sem þessum. Stefnandi miðar tjónsútreikning sinn við meðallaun grunnskólakennara í Kennarasambandi Íslands hjá Reykjavíkurborg árið 2001. Skal á það bent að stefnandi var ekki grunnskólakennari er slysið varð né hefur hún leitt líkur að því að svo yrði á ný. Þá hefur stefnandi heldur ekki starfað sem grunnskólakennari eftir slysið. Eru tekjuforsendur útreikningsins því rangar og hefði átt að miða við skattframtalstekjur stefnanda sjálfrar síðustu þrjú ár fyrir slys. Samkvæmt framansögðu ber því að hafna þessum kröfuliðum eða a.m.k. að virða þessa skekkju til verulegrar lækkunar. Í greinargerð sinni mótmælti stefndi sem of háum fjárhæðum krafna um þjáningarbætur og bætur fyrir varanlegan miska en féll frá þeim mótmælum við aðalmeðferð málsins.. Upphafstíma vaxtakrafna er mótmælt. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt og þess krafist að dráttarvextir komi einungis til álita eftir endanlega dómsuppsögu. Stefndi byggir varakröfu sína á því að skipta beri sök í málinu og lækka bætur til stefnanda í hlutfalli við eigin sök hennar og óhappatilviljun, auk þess sem stefnukröfum er mótmælt sem allt of háum. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á, þótt sannað teljist að frágangi brunnloks hafi verið ábótavant, að aðstæður hafi verið þannig að stefnandi hafi ekki mátt verða þess vör og getað forðast að stíga á það með eðlilegri aðgæslu. Að öðru leyti vísast um rökstuðning fyrir varakröfu til þess sem áður segir um aðalkröfu um sýknu. Varðandi lagarök vísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttarins, þ.m.t. reglna um sakarábyrgð, eigin sök, sönnun, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Þá vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993.Vaxtakröfur stefnda byggjast á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. IV. Forsendur og niðurstaða. Í málinu byggir stefnandi á því, að hún hafi dottið fyrir framan Lágmúla 5 í Reykjavík og hlotið tjón af. Engin vitni voru að óhappinu. Stefnandi hringdi í föður sinn, sem kom henni til aðstoðar, en ekki óskaði hún þá eftir aðstoð lögreglu eða starfsmanna Lyfju. Lögreglan var kvödd á staðinn um það bil fjórum klukkustundum síðar, það er eftir að stefnandi hafði farið og leitað sér aðstoðar á slysavarðstofunni og var þá gerð lögregluskýrsla. Í málinu liggja fyrir gögn er sýna að stefnandi verslaði í Lyfju á þessum tíma. Þegar litið er til atburðarrásarinnar í heild, vitnisburðar föður og framlagðra gagna telur dómurinn ekki varhugavert að leggja til grundvallar að stefnandi hafi dottið er hún hafi lokið verslun í Lyfju. Dómurinn hafnar því þeirri málsástæðu stefnda að ósannað sé að stefnandi hafi fallið í götuna laugardags-morguninn 26. janúar 2002 fyrir framan Lágmúla 5 í Reykjavík. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir af vettvangi eins og hann var þegar óhappið átti sér stað. Á myndunum sést brunnlokið greinilega. Í framburði Björns Vignis Björnssonar kemur fram, að brunnlokið hafi verið um það bil 80 cm í þvermál og að það hafi verið sigið um ca 5-8 cm. Getur þetta staðist miðað við ljósmyndirnar. Á brunnlokinu næst húsinu var handfang úr járni sem samkvæmt lögregluskýrslu var 4 cm á hæð. Eins og að framan greinir er stefnandi ein til frásagnar um það hvernig óhappið bar að. Í lögregluskýrslunni frá því um hádegið á slysdeginum kemur fram, að stefnandi hafi misstigið sig á brunnlokinu og þar sé misslétt. Síðar segir að hún hafi misstigið sig á járnhandfanginu og missléttunni sem hafði myndast. Fyrir dómi lýsti stefnandi því í upphafi þannig, að hún hafi farið sömu leið úr versluninni og hún hafi farið inn í hana. Stefnandi kveður, að þegar hún hafi komið fram fyrir bílinn sinn hafi hún dottið í jörðina. Hún hafi fundið að jörðin var ójöfn og þegar hún sat á jörðinni hafi hún fundið eitthvert „járndrasl“ og að gatan var ójöfn. Þegar hún hafði staulast á fætur sá hún að hún hafði dottið um brunnlokið. Síðar segist hún hafi stigið á mishæðótta brún. Aðspurð um nánari lýsingu á atburðinum segist hún hafi gengið með fram húsinu og stutt sig við það og krækst einhvern veginn í járnstykkið eða mishæðótta brúnina og fallið í jörðina. Að mati dómsins gætir misræmis í framburði stefnanda um það atriði hvort hún hafi dottið um járnhandfangið eða um ójöfnu þá er þarna var vegna sigsins á brunnlokinu. Eins og sést á ljósmyndum af vettvangi er járnhandfangið nálægt húsveggnum. Dómurinn telur ekki líklegt að stefnandi hafi gengið svo nálægt húsveggnum, að hún hafi dottið um sjálft járnhandfangið. Miðað við staðsetningu bifreiðar hennar og einnig það, að jörð var auð og engin hálka, eru líkur á því að hún hafi fremur gengið þvert yfir brunnlokið en með fram húsinu. Því lítur dómurinn svo á, að stefnandi hafi fallið um þá mishæð sem var þarna til staðar vegna sigs á brunnlokinu. Að mati dómsins verður sigið á brunnlokinu ekki talið til vanbúnaðar á fasteigninni þannig að valdi bótaskyldu. Hvar sem er geta gangstéttir verið ójafnar eða mishæðóttar og fólk dottið af þeim ástæðum. Engu breytir þó slysið hafi verið að morgni dags í janúar og myrkur verið úti, þar sem engin skylda er fyrir hendi í byggingarreglugerð til að hafa lóð upplýsta. Þvert á móti bar stefnanda að sýna eðlilega varkárni og aðgát í myrkrinu. Slys stefnanda er því að rekja til óhappatilviks sem er ekki á ábyrgð fasteignaeigenda. Er stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins, að stefnanda hafi ekki tekist að sanna rétt sinn til skaðabóta úr hendi stefnda og er dómkröfum því hafnað. Eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknar-kostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jóns Sigurðssonar hdl., sem er hæfilega ákveðin 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Jón Sigurðsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Eyvindur G. Gunnarsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Húsfélagið Lágmúla 5, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hildigunnar Guðmundsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur.
Mál nr. 582/2008
Kærumál Nauðungarsala Frávísunarúrskurður staðfestur
B leitaði úrlausnar héraðsdóms um að haldið skyldi áfram nauðungarsölu á nánar tilgreindri fasteign í Rangárþingi Eystra. Héraðsdómur vísaði málinu frá á þeim grundvelli að gerðarbeiðandi, R, hefði andmælt því að málið yrði borið undir dóm, eins og áskilið er í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. október 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður og að varnaraðila verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili mótmælti framgangi nauðungarsölu við fyrirtöku samkvæmt 21. gr. laga nr. 90/1991 og krafðist þess jafnframt að málinu yrði frestað. Vísaði sóknaraðili um það til ákvæða 22. gr. laganna. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði tók sýslumaður ákvörðun um að aðgerðir skyldu eigi stöðvaðar þrátt fyrir framkomin mótmæli sóknaraðila. Þá andmælti varnaraðili því að frestur skyldi veittur en í þeim andmælum fólst að hann veitti ekki samþykki fyrir því að úrlausn sýslumanns um ágreininginn yrði borin undir héraðsdóm samkvæmt 4. mgr. 22. gr. laganna. Að framanrituðu virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bólstaður ehf., greiði varnaraðila, Rangárþingi Eystra, 50.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi, dags. 7. maí 2008, mótteknu 13. maí s.á., fór Jón Ármann Guðjónsson hdl. þess á leit við Héraðsdóm Suðurlands, f.h. Bólstaðar ehf., kt. 421001-2430, að mótmæla framgangi uppboðs á eigninni Gilsbakki 14, fnr. 226-5294, Rangárþingi eystra. Sóknaraðili er Bólstaður ehf., kt. 421001-2430. Varnaraðili er Rangárþing eystra, kt. 470602-2440. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að uppboð fari fram á eigninni Gilsbakki 14, á grundvelli álagðra gatnagerðargjalda. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar sér til handa að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði sú ákvörðun sýslumannsins á Hvolsvelli frá 9. apríl 2008 um að nauðungarsölu skuli framhaldið á fasteigninni Gilsbakka 14, Rangárþingi eystra, að kröfu varnaraðila vegna vangreiddra gatnagerðargjalda af fasteigninni. Varnaraðili krefst þess jafnframt að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Mál þetta var þingfest þann 3. júní sl. og tekið til úrskurðar þann 9. september sl. að aðalmeðferð lokinni. Málavextir. Sveitarstjóri varnaraðila gerði, þann 19. september 2002, fyrir hönd varnaraðila, lóðaleigusamning við Ásmund Þór Kristinsson, kt. 050455-5139, um lóðina nr. 14 við Gilsbakka, Hvolsvelli. Með afsali, dagsettu 19. desember 2002, afsalaði Ásmundur einbýlishúsinu nr. 14 við Gilsbakka, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til Samverjans ehf., kt. 610802-3030. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 20. desember 2002 og innfært þann 23. desember s.á. Með afsali, dagsettu 23. desember 2002, afsalaði Samverjinn ehf. fasteigninni Gilsbakka 14, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til Esk ehf., kt. 580501-2140. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 27. desember 2002 og innfært þann 30. desember s.á. Með afsali, dagsettu 25. júní 2003, afsalaði Esk ehf. fasteigninni Gilsbakka 14, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til sóknaraðila. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 25. júní 2003 og innfært daginn eftir. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, var sóknaraðila tilkynnt að gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 14, að fjárhæð kr. 949.850, væru ógreidd. Meðal gagna málsins er reikningur að fjárhæð kr. 949.850, útgefinn 20. september 2005 af varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjalda fyrir fasteignina Gilsbakka 14. Með samkomulagi um greiðsludreifingu, dagsettu 31. maí 2006, lofaði sóknaraðili að greiða varnaraðila skuld vegna ógreiddra gatnagerðargjalda, m.a. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 14. Skuldin skyldi greiðast með jöfnum afborgunum með 15 daga millibili, í fyrsta sinn þann 1. júní 2006. Sóknaraðili greiddi eina afborgun en hætti síðan greiðslum. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 21. janúar sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 14, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna gatnagerðargjalda. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 7. mars sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 14, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna fasteignagjalda. Þann 9. apríl sl. voru beiðnirnar teknar fyrir hjá sýslumanninum á Hvolsvelli. Af hálfu sóknaraðila var þá mótmælt framgangi uppboðsins hvað varðaði kröfu um gatnagerðargjöld. Af hálfu varnaraðila var framkominni kröfu um frestun mótmælt. Fulltrúi sýslumanns hafnaði kröfu sóknaraðila og var gerðinni framhaldið. Af hálfu sóknaraðila var því lýst yfir að sóknaraðili myndi leita úrlausnar héraðsdómara þar sem þess yrði krafist að nauðungarsalan yrði felld úr gildi þar sem lögveðsréttur væri fallinn niður. Að kröfu varnaraðila var ákveðið að uppboð byrjaði á fasteigninni Gilsbakka 14 á skrifstofu sýslumanns miðvikudaginn 11. júní sl. kl. 10:30. Ekki liggja fyrir í málinu frekari gögn um nauðungarsöluna og hvort aðgerðum við hana sé nú lokið. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að kröfu varnaraðila sé beint að röngum aðila. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, hafi sóknaraðila verið tilkynnt að gatnagerðargjöld Samverjans ehf. væru ógreidd. Þegar bréfið sé lesið verði ekki annað séð en að gatnagerðargjöld hafi verið lögð á Samverjann ehf. Engu að síður hafi fylgt bréfinu reikningur vegna gatnagerðargjalda, útgefinn 20. september 2005, á nafn sóknaraðila. Miðað við efni bréfsins verði að miða við að gatnagerðargjöldin hafi verið lögð á Samverjann ehf., þá á árinu 2002 eða 2003, meðan eignirnar hafi enn verið í eigu þess félags. Í maí 2006 hafi reikningurinn verið settur í innheimtu og sóknaraðila kynnt að skuldin hvíldi á honum, tryggð með lögveði og sóknaraðili yrði að borga. Sóknaraðili hafi trúað fullyrðingum varnaraðila um slíkt, gert samkomulag um að greiða gatnagerðargjöldin og hafi greitt eina innborgun inn á þá skuld. Eftir nánari skoðun telji sóknaraðili að hann hafi verið blekktur til að greiða annarra skuld og að engin skylda hvíli á sóknaraðila að taka yfir þessa skuld og því síður að krafan geti verið tryggð með lögveði í fasteigninni Gilsbakka 14. Í lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, sem hafi verið í gildi þegar úthlutun lóðarinnar Gilsbakki 14 átti sér stað, hafi komið fram í 1. gr. að sveitarstjórn væri heimilt að innheimta gatnagerðargjald og að það yrði fyrst gjaldkræft við úthlutun lóðar, sem væri í eigu sveitarfélagsins. Sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær gjaldið yrði innheimt. Ekki hefði verið í ákvæðinu sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu. Þegar óskað hafi verið eftir upplýsingum um gjaldskrá gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent reglugerð um gatnagerðargjöld í Hvolshreppi. Sú reglugerð sé úrelt, miðað við lög nr. 17/1996. Þar sé kveðið á um A- og B- tegund gatnagerðargjalda, sem ekki séu til í lögum 17/1996. Þá sé ákvæði um gjalddaga gjaldanna verulega óljóst, þar sem í 1. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar sé skilgreint, hvernig gjalddagar „skuli vera“ en í næstu greinum á eftir sé fjallað um heimildarákvæði varðandi gjalddaga. Í 11. gr. reglugerðarinnar komi fram að lögveð sé fyrir gatnagerðargjöldum, án þess að skilgreint sé, hversu lengi það lögveð kunni að vera til staðar. Gjaldskrá um gatnagerðargjöld í Rangárþingi Eystra, nr. 923/2004, hafi verið samþykkt þann 11. nóvember 2004, eða um 8 árum eftir að lög nr. 17/1996 skylduðu sveitarfélög til að setja sér gjaldskrá. Í 6. gr. gjaldskrárinnar sé skilgreint hvernig gjalddagi skuli ákveðinn og tekið fram að heimilt sé að semja um greiðslukjör. Í 10. gr. gjaldskrárinnar, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 543/1996, komi skýrt fram að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalda. Ekki sé hægt að skýra ákvæðið öðruvísi en svo, að þar sé átt við upphaflegan lóðarhafa. Því telji sóknaraðili að útgáfa reikninga á nafn sóknaraðila árið 2005, eða þremur árum eftir úthlutun lóðarinnar Gilsbakka 14, hafi verið óheimil. Rétt málsmeðferð hjá varnaraðila hefði verið að leggja gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. og eftir atvikum þinglýsa kvöð á fasteignina, ef samið hefði verið um að veita greiðslufrest á gatnagerðargjöldum. Í 10. gr. gjaldskrárinnar segi að lögveðsréttur haldist þótt veittur sé greiðslufrestur og skuli þess getið í skilmálum. Ekkert slíkt liggi þó fyrir af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili kveðst telja að sönnunarbyrði um hvernig staðið hafi verið að innheimtu gatnagerðargjalda af fasteigninni Gilsbakka 14, hvað samið hafi verið um og hvers vegna varnaraðili telji sig hafa heimild til að leggja gjöldin á árið 2005, hvíli alfarið á varnaraðila, enda sé hann eini aðili málsins sem geti útvegað þau gögn. Sóknaraðili byggi á því, að innheimta gatnagerðargjalda vegna fasteignarinnar Gilsbakka 14 hjá honum sé ólögmæt. Sóknaraðili sé ekki greiðandi gjaldanna, enda ekki aðili að samningi um að fá úthlutað lóðum eða heimildum til að skipta lóðum út úr landi og byggja. Sóknaraðili hafi keypt fullbúin hús og hafi mátt treysta því að öll opinber gjöld hefðu verið greidd, enda eignarhald seljanda athugasemdalaust samkvæmt opinberri skráningu. Þá kveðst sóknaraðili telja að varnaraðili hafi fyrst átt að reyna innheimtu gjaldanna hjá greiðanda, Samverjanum ehf., en engin gögn liggi fyrir um að það hafi verið reynt. Í öðru lagi telur sóknaraðili að ekki sé til staðar lögveðréttur í fasteigninni Gilsbakka 14, vegna ógreiddra gatnagerðargjalda af þeirri eign. Horfa verði til þess að sóknaraðili hafi keypt fullbúnar eignir árið 2003. Samkvæmt veðbókarvottorði hvíli engar kvaðir á fasteigninni Gilsbakka 14, né heldur sé getið um ógreidd gatnagerðargjöld. Engar innheimtuaðgerðir hafi þá verið í gangi vegna ógreiddra gatnagerðargjalda og svo virðist sem varnaraðili hafi á þeim tímapunkti ekki verið búinn að leggja gjöldin á. Sóknaraðili hafi mátt treysta því að öll gjöld væru greidd vegna eignanna. Í því sambandi verði að horfa til traustfangsreglna þinglýsingarréttar, varðandi eignarétt aðila, kröfuréttindi veðhafa og almennt varðandi viðskipti milli aðila. Sóknaraðili kveðst alfarið hafna því að heimilt sé að leggja gjöld á hvenær sem er, eftir hentugleika, en slíkt myndi valda verulegum vandræðum í öllum viðskiptum með fasteignir. Sóknaraðili bendir á að í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé lögveðréttur takmarkaður við 2 ár frá gjalddaga og gjalddaga gatnagerðargjalda sé sniðinn þröngur stakkur í tíma. Ljóst sé að grandlaus þriðji aðili, eins og sóknaraðili, eigi ekki að þurfa að sæta því að gatnagerðargjöld séu fyrst innheimt þremur árum eftir að úthlutun lóða á sér stað, á hendur aðilum, sem keypt hafa eignir af upphaflegum eiganda, auk þess sem að aðgerðir á grundvelli lögveðsréttar, séu fyrst hafnar nærri 6 árum eftir að lóð er úthlutað. Sóknaraðili telur að setja verði sveitarfélögum þröngan stakk varðandi slíkar kröfur. Í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé skýrt kveðið á um að gatnagerðargjald skuli lagt á þegar sveitarstjórn úthlutar eða selur lóð eða byggingarrétt á lóð, eindagi slíkra gjalda sé 30 dögum eftir gjalddaga og lögveðsréttur gildi í tvö ár frá gjalddaga. Í þessu máli hafi lóðum verið úthlutað á árinu 2002, en beðið hafi verið um uppboð vegna gjaldanna í janúar 2008. Ljóst sé, jafnvel þó að litið yrði svo á að sveitarfélög hafi haft rýmri heimildir samkvæmt eldri lögum til álagningar gjalda, að lögveðréttur geti ekki verið teygður í meira en fimm ár frá úthlutun. Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, sé gildistími lögveðréttar tvö ár. Ekki sé óeðlilegt að horfa til þeirra laga við mat á því hversu lengi lögveðréttur geti gilt, enda sé um að ræða gjaldstofn sveitarfélaga sem sé skyldur gatnagerðargjaldi. Sóknaraðili telur ljóst að um verulega íþyngjandi álagningu sé að ræða og því verði að túlka allar heimildir mjög þröngt. Um lagarök vísar sóknaraðili til laga um gatnagerðargjald, bæði til laga nr. 17/1996, og til laga nr. 153/2006 til túlkunar, og til reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald. Sóknaraðili vísar einnig til almennra traustfangsreglna, almennra sjónarmiða um eignarrétt og til þinglýsingarlaga nr. 39/1978, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sóknaraðili segir málið vera rekið eftir reglum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málskostnaðarkröfu sína styður sóknaraðili við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili tekur fram að hann hafi lagt gatnagerðargjald á fasteign sóknaraðila að Gilsbakka 14 í Rangárþingi eystra, íbúð, bílskúr og lóð, samtals að fjárhæð 949.850 krónur samkvæmt reikningi varnaraðila á hendur sóknaraðila dags. 20. september 2005. Á þeim tíma hafi gilt lög um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, sem eigi við í máli þessu. Sett hafi verið reglugerð nr. 543/1996 um gatnagerðargjald samkvæmt heimild í 6. gr. laga nr. 17/1996, sem hafi tekið gildi á sama tíma og lögin, þann 1. janúar 1997. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi gjaldið fyrst orðið gjaldkræft við úthlutun lóðar ef sveitarfélag væri sjálft eigandi lóðar. Sveitarfélögum hafi verið veitt rúm heimild samkvæmt framangreindri lagagrein til að ákveða hvenær gjaldið væri innheimt. Í 6. gr. laganna hafi meðal annars komið fram að reglugerð skyldi sett sem kvæði nánar á um álagningu gatnagerðargjalds og að sveitarstjórn skyldi setja sér gjaldskrá þar sem kveðið væri nánar á um álagningu gjaldsins og innheimtu þess. Í 3. gr. reglugerðar sem hafi verið sett á grundvelli lagna nr. 17/1996 hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær það skuli innheimt og í c-lið 11. gr. hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá greiðsluskilmála gatnagerðargjalds. Sóknaraðili viðurkenni í greinargerð sinni að sveitarfélag geti innheimt gatnagerðargjald síðar en við úthlutun lóðar í eigu sveitarfélags, sbr. þau ummæli að „Ekki er settur sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu“. Samkvæmt áður gildandi lögum um gatnagerðargjöld, nr. 51/1974, hafi gatnagerðargjöld skipst í A- og B-gjald fram að gildistöku laga nr. 17/1996, en eftir það hafi bara verið um eitt gatnagerðargjald að ræða. Varnaraðili hafi aldrei nýtt sér heimild til að innheimta B-hluta gatnagerðargjalds. Hins vegar hafi verið viðhöfð sú regla hjá varnaraðila að innheimta gatnagerðargjald af nýbyggingum í sveitarfélaginu þegar búið hafi verið að leggja bundið slitlag á götu og ganga frá gangstéttum, sjá 2. mgr. 6. gr. laga nr. 51/1974. Ekki verði annað séð en að sveitarfélagi hafi verið fyllilega heimilt að miða við það tímamark samkvæmt lögum nr. 17/1996. Þess vegna hafi ekki verið lagt gatnagerðargjald á eign sóknaraðila fyrr en 20. september 2005. Varnaraðili hafi þann 6. ágúst 2002 samþykkt umsókn Ásmundar Þórs Kristinssonar um byggingu einbýlishúss við Gilsbakka 14 og lóðaleigusamningur hafi verið gerður við Ásmund þann 19. september 2002. Lóðarréttindin og mannvirki á lóðinni hafi síðar skipt um hendur án afskipta eða aðildar varnaraðila, og beri varnaraðili enga ábyrgð á því hvaða upplýsingar hafi legið fyrir um álagningu eða greiðslu gatnagerðargjalda af fasteigninni við eigendaskiptin, en sóknaraðila hafi verið í lófa lagið að leita eftir upplýsingum um það hjá varnaraðila. Sóknaraðili hafi eignast þessi réttindi með afsali dagsett 25. júní 2003 og hafi verið eigandi þeirra þegar reikningur sóknaraðila fyrir gatnagerðargjöldum hafi verið gefinn út. Sóknaraðili hafi verið lóðarhafi á þessum tíma og kröfum varnaraðila því réttilega beint að honum. Varnaraðili kveðst mótmæla þeim skilningi sóknaraðila að í þágildandi 10. gr. gjaldskrár varnaraðila og 2. gr. reglugerðar 543/1996 sé með orðinu ,,lóðarhafi’’ átt við upphaflegan lóðarhafa. Í 4. gr. laga 17/1996 hafi sagt að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalds og í 1. gr. laganna hafi sagt að sveitarfélagi sé heimilt að innheimta gatnagerðargjald af öllum lóðum í sveitarfélaginu. Ekki komi fram í athugasemdum við 4. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 17/1996 að átt sé við upphaflegan lóðarhafa. Lóðarréttindi geti skipt um eigendur eins og önnur bein og óbein eignarréttindi og því hljóti lögin að eiga við lóðarhafa á þeim tíma sem gatnagerðargjaldið er lagt á, enda hafi verið rúmar heimildir til að leggja gjaldið á eftir að lóð sveitarfélags hafi verið úthlutað. Leigutaka beri samkvæmt 9. tl. lóðarleigusamnings að greiða öll opinber gjöld og skatta sem lögð kunna að vera á lóðina sem gjaldstofn, og verði að líta svo á að það eigi einnig við álagt gatnagerðargjald. Þegar sóknaraðili hafi ekki greitt reikning vegna gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent honum innheimtubréf, dags. 8. febrúar 2006. Sóknaraðili hafi ekki mótmælt kröfum varnaraðila, hvorki eftir að reikningur var sendur né innheimtubréf. Eftir að varnaraðili hafi sent kröfuna til innheimtu hjá Intrum á Íslandi ehf., hafi verið gert samkomulag um greiðsludreifingu við sóknaraðila, dags. 31. maí 2006, en fyrir hönd sóknaraðila hafi ritað undir samkomulagið Kristjón Benediktsson, sem þá hafi verið í forsvari fyrir sóknaraðila. Greidd hafi verið ein greiðsla samkvæmt samkomulaginu. Varnaraðili kveðst mótmæla þeirri staðhæfingu sóknaraðila að hann hafi verið blekktur til að greiða gatnagerðargjaldið. Samkvæmt hlutafélagskrá sé tilgangur sóknaraðila samkvæmt samþykktum félagsins meðal annars eign og rekstur fasteigna, rekstur og útleiga á íbúðum sem langtímaverkefni, bygging eða kaup og sala íbúðarhúsnæðis, auk þess sem Kristjón hafi langa reynslu af byggingu og sölu húsa. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 17/1996 hafi sóknaraðili getað skotið ákvörðun varnaraðila um álagninu gatnagerðargjalds til úrskurðar félagamálaráðherra og hafi kærufrestur verið þrír mánuðir frá því að sóknaraðili fékk vitneskju um álagningu gjaldsins. Kæruheimildin taki til lögmætis álagningar gjaldsins, þ.e. fjárhæðar gjaldsins, forsendna álagningarinnar og hvenær gjaldsins verði fyrst krafist. Þá hafi sóknaraðili einnig getað höfðað dómsmál. Sóknaraðili hafi hvorugt gert og sé því bundinn af álagningu varnaraðila á gatnagerðargjaldi. Varnaraðili segir að samkvæmt lögum nr. 17/1996 sé lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi ekki markaður ákveðinn gildistími eða forgangsréttur. Meginreglan sé sú að eignarréttur og veðréttindi fyrnist ekki. Upphafsdagur fyrningar á kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjaldanna sé gjalddagi reiknings varnaraðila, sem sé einum mánuði eftir dagsetningu hans eða 20. október 2005, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Krafan sjálf fyrnist á 4 árum samkvæmt 3. tl. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, sbr. almenna heimild um lögtak fyrir gjöldum sveitarfélaga í 1. tl. 1. gr. laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885. Fyrningu kröfunnar hafi verið slitið þegar beiðni um nauðungarsölu var móttekin af sýslumanninum á Hvolsvelli þann 21. janúar 2008, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Þar sem lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi hafi ekki verið markaður ákveðinn gildistími samkvæmt lögum nr. 17/1996 þá sé lögveðsréttur fyrir hendi í fasteign sóknaraðila vegna umkrafins gatnagerðargjalds, dráttarvaxta og kostnaðar, að minnsta kosti svo lengi sem krafa sóknaraðila er ófyrnd, sbr. 4. gr. laga nr. 17/1996. Réttarvernd lögveðréttinda sé ekki háð þinglýsingu nema lög áskilji annar, sbr. 1. ml. 32. gr. þinglýsingarlaga, nr. 39/1978. Ekki sé almennt tíðkað að lögveðréttindum sé þinglýst á fasteignir og sum sýslumannsembætti hafi neitað að þinglýsa slíkum réttindum. Því eigi tilvísun sóknaraðila til traustfangareglna þinglýsingarréttar ekki við í málinu. Þá hafi núgildandi lög um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, sem hafi tekið gildi 1. júlí 2007, ekkert gildi í máli þessu, sbr. 2. mgr. 13. gr. þeirra laga og ákvæði til bráðabirgða. Jafnframt eigi tilvísun sóknaraðila í lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, um gildi forgangsréttar lögveðréttar í tvö ár fyrir álögðum fasteignagjöldum ekki við í máli þessu. Varnaraðili kveðst mótmæla að svo stöddu kröfu sóknaraðila um að virðisaukaskattur leggist ofan á umkrafða kröfu hans um málskostnað. Um lagarök vísar varnaraðili til laga um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald, laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885 og laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Varnaraðila byggir kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991. Niðurstaða. Hvorki í bréfi sóknaraðila frá 7. maí 2008 eða í greinargerð sóknaraðila kemur skýrt fram hvort sóknaraðili byggi málsókn sína á 13. eða 14. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Af málatilbúnaði sóknaraðila og gögnum málsins verður þó ráðið að sóknaraðili reki málið eftir ákvæðum 13. kafla. Áður en tekin verður efnisleg afstaða til krafna aðila ber að kanna hvort uppfyllt séu skilyrði fyrir því að málið verði rekið samkvæmt ákvæðum 13. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Í 1. mgr. 73. gr. laganna er kveðið á um að ,,eftir því sem mælt [sé] fyrir um í öðrum ákvæðum [laganna] megi leita úrlausnar héraðsdómara samkvæmt fyrirmælum [13.] kafla um ágreining sem rís við nauðungarsölu.“ Aðalreglan um þetta kemur fram í 4. mgr. 22. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði er samþykki gerðarbeiðanda, varnaraðila máls þessa, nauðsynlegt svo að gerðarþoli, sóknaraðili máls þessa, geti leitað úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns. Í gögnum málsins er ekki að finna skriflegt samþykki varnaraðila, né í bókun við fyrirtöku hjá sýslumanni, við því að mál þetta verði borið undir dóm. Í greinargerð varnaraðila er slíkt samþykki ekki heldur að finna. Ekki er þó berum orðum gerð krafa um að samþykki gerðarbeiðanda verði að vera skriflegt, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 7. maí 2003 í máli nr. 153/2003. Meðal gagna málsins er endurrit úr nauðungarsölubók sýslumannsins á Hvolsvelli. Þar kemur fram að lögmaður sóknaraðila hafi mótmælt framgangi uppboðsins en lögmaður varnaraðila hafi mótmælt framkominni kröfu um frestun. Fulltrúi sýslumanns hafi hafnað framkominni kröfu sóknaraðila og hafi ákveðið, að kröfu lögmanns varnaraðila, að uppboð skyldi byrja á fasteigninni Gilsbakka 14 miðvikudaginn 11. júní 2008. Af efni endurritsins verður ráðið að varnaraðili hafi ekki veitt samþykki sitt fyrir því að mál þetta yrði borið undir dóm, heldur þvert á móti hafnað því. Ber því að vísa máli þessu frá dómi án kröfu, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 11. júní 2002 í máli nr. 227/2002. Með vísan til þessarar niðurstöðu skal sóknaraðili greiða varnaraðila málskostnað. Mál þetta er eitt sex samkynja mála sem rekin eru fyrir dóminum milli sömu aðila. Með vísan til þess og lykta málsins telst málskostnaður vera hæfilega ákveðinn kr. 45.000 og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Sóknaraðili greiði varnaraðila kr. 45.000 í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.
Mál nr. 199/2011
Kærumál Þjóðlenda Aðild Meðalganga Frávísunarúrskurður staðfestur
A o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra á hendur Í var vísað frá dómi. Í málinu gerðu A o.fl. aðallega þá kröfu að felld yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar frá 19. júní 2009 í málinu nr. 4/2008, Skagafjörður austan Vestari-Jökulár, þess efnis að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda eins og nánar greindi í úrskurðarorði. Var krafist viðurkenningar á því að enga þjóðlendu væri að finna innan tiltekinna landamerkja og þar með að allt landsvæðið væri eignarland í samræmi við eignarheimildir A o.fl. Fyrir óbyggðanefnd höfðu tekið til andsvara þau A og H sem eigendur jarðarinnar Gilja, AB sem eigandi Litlu-Hlíðar, GH sem eigandi Bjarnastaðahlíðar, Þ sem eigandi Tunguháls II og B og GB sem eigendur Hofs. Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar með nánar tilgreindum merkjum væri þjóðlenda, en teldist afréttareign eigenda Gilja, Litlu-Hlíðar, Bjarnastaðahlíðar, Tunguháls II og Hofs. A, H, Þ, S, K, GH, F, AB og Þ höfðuðu málið á hendur Í. B og GB höfðuðu meðalgöngusök í mál þeirra og gerðu sömu kröfur og að ofan greinir. Í dómi Hæstaréttar kemur m.a. fram að B og GB hafi höfðað meðalgöngusökina löngu eftir að liðinn var sex mánaða frestur samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 og þá ekki sem eigendur jarðarinnar Hofs heldur sem aðilar að Fjallskilaskjóði Hofsafréttar sem hafði ekki látið málið til sín taka fyrir nefndinni. Þá bar þeim að beina meðalgöngusökinni að öllum upphaflegum aðilum málsins samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en ekki eingöngu að Í. Bæri því að vísa meðalgöngusökinni af sjálfsdáðum frá dómi. Þá kemur fram að af fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 leiði að ekki geti aðrir orðið aðilar að máli varðandi úrskurð óbyggðanefndar en þeir sem gert hefðu kröfu fyrir nefndinni. Það hefðu Þ, S, K og F ekki gert og yrði því að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi hvað þá varðaði. Þá var talið að krafa A, H, AB, GH og Þ vörðuðu hagsmuni eigenda jarðarinnar Hofs og hefði því borið að stefna þeim til varnar í málinu úr því að þau tóku ekki frá öndverðu þátt í málsókn annarra sóknaraðila. Yrði af þessum sökum jafnframt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er varðar kröfur þeirra. Að öllu þessu virtu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins kærða úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 4. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, svo og aðallega að sér verði dæmdur kærumálskostnaður, en til vara að hann verði felldur niður. I Samkvæmt gögnum málsins ákvað óbyggðanefnd 29. mars 2007 að taka til meðferðar eftir fyrirmælum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nánar tiltekið landsvæði á vestanverðu Norðurlandi. Að fram komnum kröfum varnaraðila og þeirra, sem létu málið sig varða, ákvað óbyggðanefnd að fjalla um þær í fimm aðskildum málum og tók eitt þeirra, sem varð nr. 4/2008, til Skagafjarðar austan Vestari-Jökulsár. Meðal landsvæða, sem varnaraðili krafðist að talin yrðu til þjóðlendna, var svokallaður austurhluti Hofsafréttar. Fyrir óbyggðanefnd tóku til andsvara gegn þeirri kröfu sóknaraðilarnir Anna Lísa Wium Douieb og Hlynur Unnsteinn Jóhannsson sem eigendur jarðarinnar Gilja, Arnþór Bergur Traustason sem eigandi Litlu-Hlíðar, Gísli Heiðar Jóhannsson sem eigandi Bjarnastaðahlíðar, Þórey Helgadóttir sem eigandi Tunguháls II og Borgþór Bragi Borgþórsson og Guðrún Björk Baldursdóttir sem eigendur Hofs. Í úrskurði óbyggðanefndar, sem kveðinn var upp 19. júní 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar með nánar tilgreindum merkjum væri þjóðlenda, en teldist í afréttareign eigenda Gilja, Litlu-Hlíðar, Bjarnastaðahlíðar, Tunguháls II og Hofs. Útdráttur úr úrskurðinum var birtur í Lögbirtingablaði 21. júlí sama ár, sbr. 18. gr. laga nr. 58/1998. Sóknaraðilar þessa máls að frátöldum Borgþóri Braga og Guðrúnu Björk höfðuðu mál á hendur varnaraðila 21. janúar 2010 og kröfðust þess aðallega að felld yrðu úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda og viðurkennt að „enga þjóðlendu sé að finna innan ofangreindra landamerkja jarðarinnar Gilja ... og þar með ... að allt ofangreint landsvæði, sé eignarland í samræmi við eignarheimildir stefnenda.“ Samkvæmt stefnunni komu sóknaraðilarnir Anna Lísa og Hlynur Unnsteinn fram í málinu sem eigendur Gilja en jafnframt jarðarinnar Tunguháls I, Arnþór Bergur sem eigandi Litlu-Hlíðar, Gísli Heiðar sem eigandi Bjarnastaðahlíðar og Þórey sem eigandi Tunguháls II. Þá sagði í stefnunni að sóknaraðilinn Þorsteinn Ragnar Leifsson kæmi fram sem eigandi jarðarinnar Byrgisskarðs og sóknaraðilarnir Sigurbergur Kristjánsson og Kristján Kristjánsson sem eigendur Bústaða, en sóknaraðilinn Fjallskilasjóður Hofsafréttar og allir hinir, sem stæðu að málinu, væru sameigendur að þeim „hluta jarðarinnar Gilja, sem austurhluti Hofsafréttar liggur undir.“ Varnaraðili krafðist sýknu í málinu. Aðalmeðferð í því fór fram 28. september 2010 og var það dómtekið að því búnu. Sóknaraðilarnir Borgþór Bragi og Guðrún Björk gáfu út stefnu á hendur varnaraðila 17. nóvember 2010, sem birt var honum sama dag, þar sem þau kröfðust þess sem „aðilar að Fjallskilasjóði Hofsafréttar“ að þeim yrði heimiluð meðalganga í fyrrgreindu máli og að kröfur annarra sóknaraðila í því yrðu teknar til greina. Í þinghaldi 26. nóvember 2010 var mál annarra sóknaraðila gegn varnaraðila tekið fyrir á ný „til framlagningar frekari gagna“ og var þar meðal annars lögð fram stefna sóknaraðilanna Borgþórs Braga og Guðrúnar Bjarkar. Í þinghaldinu var málið flutt á ný án þess að nokkurs væri getið um afstöðu upphaflegu aðilanna til meðalgöngu síðastnefndra sóknaraðila og var það síðan dómtekið. Enn var málið tekið fyrir á dómþingi 10. janúar 2011 og sem fyrr einskis getið um afstöðu upphaflegu aðilanna til meðalgöngunnar, en þar gaf eitt vitni munnlega skýrslu auk sóknaraðilanna Borgþórs Braga og Guðrúnar Bjarkar, sem nefnd voru stefnendur í bókun í þingbók, en þeim þó hvoru um sig „gerð grein fyrir vitnaskyldu og ábyrgð.“ Málið var loks flutt eitt sinn enn og dómtekið. Með hinum kærða úrskurði, sem kveðinn var upp 4. mars 2011 að gættum fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, var málinu vísað í heild frá dómi án kröfu varnaraðila. II Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 skal sá, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, höfða einkamál innan sex mánaða frá því að útdráttur úr honum er birtur í Lögbirtingablaði og er þar unnt að leita úrlausnar dómstóla um hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Sóknaraðilarnir Borgþór Bragi og Guðrún Björk höfðuðu sem fyrr segir meðalgöngusök í máli annarra sóknaraðila gegn varnaraðila 17. nóvember 2010, löngu eftir að liðinn var sex mánaða frestur samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998, sem tók að líða 21. júlí 2009. Að auki er þess að gæta að meðalgöngusökina höfðuðu þau ekki sem eigendur jarðarinnar Hofs, sem niðurstaða óbyggðanefndar um austurhluta Hofsafréttar varðaði, heldur sem „aðilar að Fjallskilasjóði Hofsafréttar“, sem hafði ekki látið málið til sín taka fyrir nefndinni. Meðalgöngusökinni beindu þau að varnaraðila einum, en ekki öllum upphaflegum aðilum málsins, svo sem bar að gera samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991. Þá er þess og að gæta að aldrei virðist hafa verið leitað á dómþingi viðhorfs annarra málsaðila til kröfu þessara sóknaraðila um að þeim yrði heimiluð meðalganga, sem virðist alls kostar að ófyrirsynju einungis hafa beinst að því að taka undir kröfur annarra sóknaraðila. Þótt ekki hefði verið nema einn þessara annmarka á meðalgöngusökinni hefði borið að vísa henni af sjálfsdáðum frá dómi. Eftir fyrrnefndri 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 má í máli þess, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, leita dóms um hverja þá kröfu, sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Af þessu ákvæði leiðir að ekki geta aðrir orðið aðilar að máli sem þessu en þeir, sem gert hafa kröfu fyrir óbyggðanefnd, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 4. október 2007 í máli nr. 27/2007. Sóknaraðilarnir Þorsteinn Ragnar, Sigurbergur, Kristján og Fjallskilasjóður Hofsafréttar gerðu engar kröfur fyrir óbyggðanefnd vegna jarðanna Byrgisskarðs eða Bústaða eða þess „hluta jarðarinnar Gilja, sem austurhluti Hofsafréttar liggur undir.“ Af þessum sökum verður að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er þessa fjóra sóknaraðila varðar. Í úrskurði óbyggðanefndar var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að austurhluti Hofsafréttar væri þjóðlenda, en landsvæðið, sem þar var afmarkað, væri í afréttareign eigenda Hofs, Gilja, Bjarnastaðahlíðar, Litlu-Hlíðar og Tunguháls II. Sóknaraðilarnir Anna Lísa, Hlynur Unnsteinn, Arnþór Bergur, Gísli Heiðar og Þórey koma sem fyrr segir fram í málinu sem eigendur fjögurra síðastnefndu jarðanna og krefjast þess að ákvæði um þetta í úrskurðinum verði felld úr gildi. Sökum afréttareignar varðar sú krafa hagsmuni eigenda jarðarinnar Hofs, sóknaraðilanna Borgþórs Braga og Guðrúnar Bjarkar, á þann hátt að óhjákvæmilega hefði borið að stefna þeim til varnar í málinu úr því að þau tóku ekki frá öndverðu þátt í málsókn annarra sóknaraðila, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. júní 2010 í máli nr. 184/2009. Vegna þessa verður jafnframt að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi að því er varðar kröfur sóknaraðilanna Önnu Lísu, Hlyns Unnsteins, Arnþórs Bergs, Gísla Heiðars og Þóreyjar. Að virtu því öllu, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dæma verður sóknaraðila til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Anna Lísa Wium Douieb, Hlynur Unnsteinn Jóhannsson, Þorsteinn Ragnar Leifsson, Sigurbergur Kristjánsson, Kristján Kristjánsson, Gísli Heiðar Jóhannsson, Fjallskilasjóður Hofsafréttar, Arnþór Bergur Traustason, Þórey Helgadóttir, Borgþór Bragi Borgþórsson og Guðrún Björk Baldursdóttir, greiði í sameiningu varnaraðila, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 30/2023
Almannatryggingar Félagsleg aðstoð Óvígð sambúð Stjórnsýsla Lögskýring Stjórnarskrá Kröfugerð Aðild
A höfðaði mál á hendur T og krafðist þess að ógiltur yrði úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála sem staðfesti ákvörðun T um að synja henni um greiðslu heimilisuppbótar. Umsókn A um heimilisuppbót 9. mars 2020 hafði verið synjað með vísan til þess að samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands væri A í skráðri sambúð og uppfyllti því ekki skilyrði 8. gr. laga nr. 99/2007 um að vera einhleyp og búa ein. Óumdeilt var í málinu að A og fyrrverandi sambýlismaður hennar höfðu slitið samvistir á fyrri hluta árs 2015. Þar sem þau höfðu ekki komið sér saman um forsjá og umgengni barna sinna voru þau hins vegar enn skráð í sambúð í þjóðskrá og með lögheimili á sama stað á því tímabili sem umsókn A um heimilisuppbót náði til. Varðandi aðild málsins komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir að það hefði ekki verið á forræði T að leiðrétta skráningu á sambúðarstöðu A í þjóðskrá væri unnt að leysa úr dómkröfu A án aðildar Þjóðskrár Íslands. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu, að teknu tilliti til markmiðs með greiðslu heimilisuppbótar eins og það yrði skýrt í ljósi fyrirmæla 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, yrði að túlka 8. gr. laga nr. 99/2007 með þeim hætti að þar væri að finna efnisleg lagaskilyrði um raunverulega félagslega og fjárhagslega stöðu lífeyrisþega og hvort hann væri í reynd einn um heimilisrekstur. Þá taldi Hæstiréttur að meðferð á máli A hefði verið í andstöðu við 37. og 38. gr. laga nr. 100/2007 svo og rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með því stefndi og úrskurðarnefndin hefðu láta hjá líða að taka tillit til gagna um aðstæður og hagi áfrýjanda og skoða stöðu hennar heildstætt. Taldi rétturinn að óheimilt hefði verið að hafna umsókn A um heimilisuppbót af þeirri ástæðu einni að hún væri enn skráð í sambúð í þjóðskrá. Var því fallist á kröfu A um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar velferðarmála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Sigurður Tómas Magnússon og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómari.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2023. Hún krefst þess að ógiltur verði úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála 16. september 2020 sem staðfesti ákvörðun stefnda 24. mars sama ár um að synja henni um greiðslu heimilisuppbótar. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort við ákvörðun um heimilisuppbót til áfrýjanda, samkvæmt 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, hafi borið að líta til raunverulegra aðstæðna hennar í stað skráningar á sambúðarstöðu í þjóðskrá við mat á hvort hún uppfyllti skilyrði ákvæðisins um að vera einhleyp. Í því sambandi deila aðilar um hvort skýring ákvæðisins hafi verið í andstöðu við rétt áfrýjanda til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. og jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.5. Stefndi var sýknaður af kröfum áfrýjanda með héraðsdómi 14. febrúar 2022. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 24. mars 2023 var sú niðurstaða staðfest.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 16. júní 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2023-60, meðal annars á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um hvort leggja beri skráningu sambúðar til grundvallar úrlausn um réttindi einstaklinga samkvæmt lögum nr. 99/2007 og lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar óháð raunverulegri sambúðarstöðu.Málsatvik7. Áfrýjandi og fyrrverandi sambýlismaður hennar og barnsfaðir voru skráð í óvígða sambúð í þjóðskrá 1. janúar 2000. Þau eignuðust saman þrjú börn, fædd árin 2000, 2003 og 2009. Ágreiningslaust er með aðilum málsins að áfrýjandi og fyrrverandi sambýlismaður hennar slitu samvistir á fyrri hluta árs 2015. Eftir samvistarslitin tóku við deilur þeirra í milli um fjárslit og forsjá barna þeirra og hófst sáttameðferð hjá sýslumanni 11. desember 2015. Forsjárdeilu þeirra lauk 30. júlí 2020 þegar þau komust að samkomulagi fyrir sýslumanni um sameiginlega forsjá. Á árinu 2015 var ákveðið með úrskurði héraðsdóms að opinber skipti færu fram til fjárslita milli þeirra og er þeim ólokið.8. Áfrýjandi hefur frá árinu 2018 fengið greiddan örorkulífeyri frá stefnda samkvæmt lögum nr. 100/2007. Hún sótti 9. mars 2020 um heimilisuppbót frá honum á grundvelli 8. gr. laga nr. 99/2007 afturvirkt frá 10. mars 2018, sbr. þágildandi 4. mgr. 53. gr. laga nr. 100/2007. Í bréfi áfrýjanda sem fylgdi umsókninni kom fram að hún hefði slitið samvistir við barnsföður sinn 15. apríl 2015. Þar sem þau hefðu ekki komið sér saman um forsjá og umgengni barna sinna væru þau enn skráð í sambúð í þjóðskrá og með lögheimili á sama stað. Fram kom að áfrýjandi hefði ítrekað reynt að fá breytt skráningu á lögheimili hjá Þjóðskrá Íslands en verið synjað á þeim grundvelli að ganga þyrfti frá sambúðarslitum og forsjá barnanna hjá sýslumanni.9. Með ákvörðun 24. mars 2020 synjaði stefndi umsókn áfrýjanda um heimilisuppbót með vísan til þess að samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands væri hún í skráðri sambúð og uppfyllti því ekki skilyrði 8. gr. laga nr. 99/2007 um að vera einhleyp og búa ein. Í frekari rökstuðningi stefnda 3. apríl 2020 kom fram að byggt væri á lögheimilis- og hjúskaparskráningu áfrýjanda hjá Þjóðskrá Íslands, sbr. lög nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur, við mat á umsóknum um heimilisuppbót. Samkvæmt þeim upplýsingum væru áfrýjandi og barnsfaðir hennar í skráðri sambúð, deildu sama lögheimili og hefðu gert það á því tímabili sem umsóknin varðaði. Þau gögn sem áfrýjandi hefði sent með umsókn sinni högguðu því ekki að hún væri skráð í sambúð hjá Þjóðskrá Íslands sem stefnda væri skylt að miða við.0. Áfrýjandi skaut þessari niðurstöðu til úrskurðarnefndar velferðarmála 16. apríl 2020. Með úrskurði 16. september sama ár staðfesti nefndin niðurstöðu stefnda. Vísað var til þess að áfrýjandi hefði ekki verið einhleyp í skilningi 8. gr. laga nr. 99/2007 þegar hin kærða ákvörðun var tekin og engin heimild væri til að víkja frá því skýra skilyrði fyrir greiðslu heimilisuppbótar.1. Samkomulag áfrýjanda og fyrrverandi sambýlismanns hennar um forsjá, lögheimili og meðlag vegna ólögráða barna þeirra var staðfest hjá sýslumanni 30. júlí 2020. Áfrýjandi sótti að nýju um heimilisuppbót sama dag og aftur 26. maí 2021 en var í bæði skiptin synjað af sömu ástæðum og fyrr. Loks sótti áfrýjandi um heimilisuppbót 3. ágúst 2021 afturvirkt frá og með 1. ágúst 2020. Skráningu á sambúðarstöðu áfrýjanda og fyrrverandi maka hennar var breytt í þjóðskrá 4. ágúst 2020 og tekið fram að óvígðri sambúð þeirra hefði verið slitið 30. júlí 2020. Stefndi samþykkti loks umsókn áfrýjanda um greiðslu heimilisuppbótar 25. október 2021 frá og með 1. ágúst 2020.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda 2. Áfrýjandi telur að með því að synja henni um heimilisuppbót, einvörðungu á grundvelli skráningar á sambúðarstöðu hennar í þjóðskrá, hafi stefndi og síðar úrskurðarnefnd velferðarmála brotið gegn rétti hennar til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. og jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Túlka verði skilyrði til greiðslu heimilisuppbótar samkvæmt 8. gr. laga nr. 99/2007 um að lífeyrisþegi sé einhleypur á þann veg að líta beri til raunverulegra aðstæðna hans.3. Ágreiningslaust sé að hún hafi ekki verið í sambúð með barnsföður sínum þegar hún sótti um heimilisuppbót og hafi haldið heimili ein með börnum þeirra frá samvistarslitum árið 2015. Stefndi hafi þrátt fyrir það byggt ákvörðun sína á formlegri skráningu óvígðrar sambúðar samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands í stað þess að líta til efnislegrar merkingar sambúðarhugtaksins eins og skýra beri 7. tölulið 2. gr. og þágildandi 2. mgr. 49. gr. laga nr. 100/2007. Í þeim ákvæðum sé berum orðum byggt á efnislegu mati á sambúðarstöðu einstaklings án tillits til opinberrar skráningar. Ekki hafi farið fram slíkt mat á aðstæðum áfrýjanda eða staða hennar og réttindi metin heildstætt svo sem skylt hefði verið samkvæmt þágildandi 37. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 99/2007.4. Við beitingu lagaákvæða sem ætlað sé að útfæra stjórnarskrárverndaðan rétt einstaklinga til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar verði að líta til þess að takmarkanir á slíkum réttindum þurfa að vera skýrt orðaðar í lögum en ekki handahófskenndar og án sýnilegrar ástæðu. Umræddrar skýrleikakröfu hafi ekki verið gætt við ákvörðun í máli hennar.5. Áfrýjandi byggir á að henni hafi verið ókleift að leiðrétta skráningu á sambúðarstöðu sinni í þjóðskrá meðan ekki hafði náðst samkomulag um forsjá og lögheimili ólögráða barna. Eina leið hennar til að fá skráningunni breytt hefði verið að fallast á kröfur barnsföður síns sem hún hafði kært fyrir heimilisofbeldi. Ekki hafi því verið um raunverulegt val að ræða heldur hafi stjórnvöld sett hana í ómögulega stöðu þar sem hún hefði aðeins getað notið réttar síns til félagslegrar aðstoðar samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar með því að gefa eftir réttindi sín og barna sinna til fjölskyldulífs samkvæmt 1. mgr. 71. gr. hennar.6. Loks telur áfrýjandi að skýring á ákvæðum laga nr. 99/2007 og 100/2007 í máli hennar, sem byggðist einungis á skráningu í þjóðskrá hafi falið í sér mismunandi meðferð á henni og öðrum einstaklingum í öldungis sömu stöðu andstætt jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.Helstu málsástæður stefnda7. Stefndi telur að réttilega hafi verið komist að þeirri niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að óheimilt hafi verið samkvæmt 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 76/2003 að slíta skráðri sambúð áfrýjanda og barnsföður hennar fyrr en ágreiningi þeirra hafði verið ráðið til lykta með staðfestingu sýslumanns 30. júlí 2020. Reglan stefni að því að tryggja hagsmuni barns í samræmi við skyldu löggjafans samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar til að börnum sé í lögum tryggð sú vernd sem velferð þeirra krefst. Foreldrar beri ábyrgð á að leiða til lykta slíkan ágreining í þágu hagsmuna barna og þannig annast börn sín á þann hátt sem best henti hag þeirra og þörfum, sbr. 2. mgr. 28. gr. barnalaga.8. Auk þess bendir stefndi á að það sé ekki á forræði hans að leiðrétta synjun Þjóðskrár Íslands um breytingu á sambúðarskráningu áfrýjanda eftir samvistarslit. Það veki spurningar um lögvarða hagsmuni hennar af úrlausn málsins og hvort vísa beri því frá dómi án kröfu.9. Synjun um að greiða áfrýjanda heimilisuppbót samkvæmt 1. mgr. 8 gr. laga nr. 99/2007 hafi byggst á að hún uppfyllti ekki skilyrði um að teljast einhleyp að lögum, enda hafi hún verið skráð í sambúð í þjóðskrá á þeim tíma sem umsóknin tók til. Stefndi hafnar því að vegið hafi verið að lágmarksréttindum áfrýjanda samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar en í löggjöf um almannatryggingar séu réttaráhrif víða bundin við hjúskaparstöðu fólks og sambúð, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. nóvember 2018 í máli nr. 795/2017. Þá hafi áfrýjandi fengið sömu meðferð og aðrir umsækjendur í sömu stöðu sem skráðir væru í sambúð og því ekki verið brotið gegn rétti hennar samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar.20. Stefndi tekur fram að ákvörðun um heimilisuppbót samkvæmt 8. gr. laga nr. 99/2007 sé í eðli sínu ekki matskennd heldur byggist á fastmótuðum skilyrðum um sambúðarstöðu umsækjanda samkvæmt þjóðskrá og þau skilyrði séu bæði hlutlæg og reist á málefnalegum forsendum. Í 51. gr. laga nr. 100/2007 sé mælt fyrir um upplýsingaskyldu Þjóðskrár Íslands um þessi atriði. Lögformleg skráning einstaklinga í þjóðskrá, þar á meðal um hjúskaparstöðu, sé grundvöllur ýmissa réttaráhrifa samkvæmt löggjöf um almannatryggingar og félagslega aðstoð.21. Almannaskráning hafi það markmið að endurspegla raunverulega og rétta stöðu einstaklinga og stefndi hafi ekki heimild til að horfa fram hjá sambúðarskráningu í þjóðskrá. Þá hafi þágildandi 2. mgr. 49. gr. laga nr. 100/2007 ekki falið í sér heimild fyrir stefnda til að líta á skráð sambúðarfólk sem einhleypa heldur aðeins til að meta hvort einstaklingar sem ekki eru skráðir í sambúð samkvæmt þjóðskrá séu engu að síður í sambúð eftir ótvíræðum gögnum enda teljist þeir þá ekki einhleypir. Um markmið þeirrar reglu vísar stefndi til að brögð séu að því að sambýlisfólk virði ekki lögheimilislög og skrái sig annars staðar en það hafi fasta búsetu í því skyni að öðlast rétt til hærri vaxta- og barnabóta.LöggjöfÁkvæði almannatryggingarlöggjafar22. Meginágreiningsefni málsins lýtur að skýringu á skilyrðum til greiðslu heimilisuppbótar samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð en ákvæðið er svohljóðandi:Heimilt er að greiða heimilisuppbót til einhleyps lífeyrisþega sem býr einn og er einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað.23. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 99/2007 gilda ákvæði laga nr. 100/2007 um almannatryggingar um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á.24. Í 7. tölulið 2. gr. laga nr. 100/2007 er sett fram eftirfarandi skilgreining á hugtakinu óvígð sambúð eins og það er notað í lögunum:Óvígð sambúð: Sambúð tveggja einstaklinga, sem skráð er í þjóðskrá, enda eigi þeir barn saman, eigi von á barni saman eða hafi verið í sambúð samfleytt lengur en eitt ár.25. Um réttarstöðu sambúðarfólks var að finna sérákvæði í 49. gr. laga nr. 100/2007 þegar atvik máls urðu, sbr. nú 37. gr. þeirra, sem hljóðaði svo:Einstaklingar sem eru í óvígðri sambúð, sbr. 7. tölul. 2. gr., njóta sömu réttinda og bera sömu skyldur og hjón samkvæmt lögum þessum. […]Sameiginlegt lögheimili eða sambúð eftir öðrum ótvíræðum gögnum lengur en eitt ár skal lagt að jöfnu við skráningu sambúðar í þjóðskrá.26. Í V. kafla laga nr. 100/2007 eru ákvæði um leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu stefnda í tengslum við málsmeðferð við ákvörðun um bótarétt. Þegar atvik máls urðu voru 1. mgr. 37. gr. og 38. gr. laganna svohljóðandi, sbr. nú 45. og 46. gr. þeirra:[1. mgr. 37. gr.] Tryggingastofnun ríkisins skal kynna sér aðstæður umsækjenda og greiðsluþega og gera þeim grein fyrir rétti þeirra samkvæmt lögum þessum og öðrum lögum er stofnunin starfar eftir, reglugerðum settum á grundvelli laganna og starfsreglum stofnunarinnar. Við meðferð máls skulu staða og réttindi umsækjanda eða greiðsluþega skoðuð heildstætt. Stofnunin skal leiðbeina umsækjanda um réttarstöðu hans, þau gögn sem þurfa að fylgja umsókn og um framhald málsins.[38. gr.] Tryggingastofnun skal sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun um bótarétt er tekin, þar á meðal að öll nauðsynleg gögn og upplýsingar liggi fyrir.27. Ákvæðum þessum var bætt í lög nr. 100/2007 með lögum nr. 8/2014 en í almennum athugasemdum með frumvarpinu sem varð að síðarnefndu lögunum kom fram að breytingarnar lytu að réttindum borgaranna og skyldum þeirra í samskiptum við stefnda og skýrar væri kveðið en áður á um eftirlitshlutverk stofnunarinnar. Þá var tekið fram í skýringum við 1. mgr. 37. gr. að 2. og 3. málsliður hennar væru nýmæli. Þar væri stefnda gert skylt að skoða stöðu og réttindi umsækjanda eða bótaþega í heild, meðal annars til að koma í veg fyrir að umsækjandi eða bótaþegi færi á mis við réttindi sem hann gæti átt tilkall til. Um ákvæði 38. gr. var vísað til að það væri í samræmi við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Lagafyrirmæli um skráningu og slit sambúðar og lögheimili28. Í almennum athugasemdum í frumvarpi sem varð að lögum nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur segir meðal annars:Meginmarkmið skráningar lögheimilis og aðseturs er að endurspegla raunverulega og rétta búsetu einstaklinga og þar með ákvarða réttarstöðu þeirra og skyldur gagnvart hinu opinbera. Margar opinberar stofnanir grundvalla ákvarðanir sínar að mestu á skráningu einstaklinga í þjóðskrá og því er nauðsynlegt að hún sé rétt. Ábyrgð á skráningu er fyrst og fremst hjá einstaklingnum sjálfum enda byggjast ýmis réttindi einstaklinga og skyldur einmitt á skráningu lögheimilis í þjóðskrá, svo sem réttur til greiðslna úr almannatryggingakerfinu [...]29. Um skráningu sambúðar í þjóðskrá er svohljóðandi ákvæði í 3. mgr. 5. gr. laganna:Tveir einstaklingar sem eru í samvistum og uppfylla hjónavígsluskilyrði hjúskaparlaga geta skráð sambúð sína í þjóðskrá. Skulu þeir hafa sama lögheimili og skal upphaf sambúðar miðað við þann dag þegar beiðni er lögð fram um skráningu.30. Í skýringum á 5. gr. sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 80/2018 segir meðal annars um slit skráðrar sambúðar:Í barnalögum kemur fram að eigi einstaklingar í skráðri sambúð barn saman sé þeim ekki heimilt að slíta sambúðinni nema gengið hafi verið frá forsjá, umgengni og lögheimili barnsins hjá sýslumanni. 31. Þegar atvik máls urðu var fjallað um forsjá barna við samvistarslit foreldra í 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 76/2003 og var ákvæðið svohljóðandi:Foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns síns eftir skilnað og slit sambúðar sem skráð hefur verið í þjóðskrá nema annað sé ákveðið. Foreldrar skulu ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði fasta búsetu. Sýslumaður skal tilkynna Þjóðskrá Íslands hjá hvoru foreldra barnið eigi lögheimili. [...]NiðurstaðaUm aðild og sakarefni 32. Stefndi hefur vísað til þeirra forsendna hins áfrýjaða dóms að Þjóðskrá Íslands hafi verið óheimilt vegna fyrirmæla barnalaga og laga nr. 80/2018 að breyta skráningu á sambúð áfrýjanda og barnsföður hennar. Áfrýjandi hafi unað þeirri niðurstöðu stofnunarinnar að synja um skráningu á flutningi lögheimilis. Stefndi tekur fram að ekki sé á forræði hans að leiðrétta ákvörðun Þjóðskrár Íslands, en það geti hugsanlega leitt til frávísunar málsins frá dómi án kröfu að stofnunin eigi ekki aðild að málinu.33. Dómkrafa áfrýjanda beinist nú að því að fella úr gildi úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála sem staðfesti synjun stefnda um greiðslu heimilisuppbótar en með hinum áfrýjaða dómi var dómkröfu hennar um að ákvörðun stefnda yrði einnig ógilt réttilega vísað frá héraðsdómi. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 28. febrúar 2024 í máli nr. 24/2023 hefur skapast um það nokkur festa í dómaframkvæmd að sjálfstæðar stjórnsýslu- og úrskurðarnefndir á kærustigi eigi ekki aðild að dómsmálum sem rekin eru um gildi úrskurða þeirra. Hefur verið talið rétt að beina slíkum kröfum að því stjórnvaldi sem tók ákvörðun á lægra stjórnsýslustigi, sbr. dóm Hæstaréttar 17. febrúar 1997 í máli nr. 63/1997 sem birtur er á bls. 643 í dómasafni réttarins það ár og dóma réttarins 21. mars 2002 í máli nr. 378/2001 og 14. desember 2001 í máli nr. 431/2001. Þótt þessi dómaframkvæmd sé ekki án undantekninga verður ekki fundið að aðild stefnda sem lægra setts stjórnvalds að máli þessu.34. Við úrlausn málsins verður jafnframt lagt til grundvallar að áfrýjanda hafi samkvæmt framkvæmd Þjóðskrár Íslands á lögum nr. 80/2018 verið gert ókleift að fá breytt skráningu á sambúðarstöðu sinni í þjóðskrá til samræmis við raunverulegar heimilisaðstæður. Þótt það hafi þannig ekki verið á forræði stefnda að leiðrétta skráningu á sambúðarstöðu áfrýjanda í þjóðskrá er unnt að leysa úr dómkröfu áfrýjanda í máli þessu án aðildar Þjóðskrár Íslands.Um skýringu lagafyrirmæla um heimilisuppbót35. Í málatilbúnaði stefnda og úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála er lagt til grundvallar að við skýringu orðsins „einhleypur“ í 8. gr. laga nr. 99/2007 skuli líta til skilgreiningar þess í Íslenskri nútímamálsorðabók að um sé að ræða einstakling sem er hvorki í sambúð né hjónabandi. Með vísan til 14. gr. laganna beri að leggja skilgreiningu 7. töluliðar 2. gr. laga nr. 100/2007 til grundvallar um inntak hugtaksins óvígð sambúð og sé stefnda því ekki heimilt að horfa fram hjá sambúðarskráningu í þjóðskrá við ákvörðun um greiðslu heimilisuppbótar. Ekki sé því um matskennda ákvörðun að ræða.36. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Hæstiréttur hefur í allmörgum málum skýrt hvað er fólgið í þessu ákvæði og hvaða skyldur það leggur löggjafanum á herðar, sbr. meðal annars dóma réttarins 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021 og 25. október 2023 í máli nr. 9/2023, en í þeim báðum var skorið úr um rétt einstaklinga til félagslegrar aðstoðar samkvæmt lögum nr. 99/2007.37. Í dómum Hæstaréttar hefur verið vísað til þess að á grundvelli 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hafi með almennum lögum verið komið á fót velferðarkerfi til að styðja við þá sem standa höllum fæti fjárhagslega og félagslega. Þar er einkum til að taka lög nr. 100/2007 sem mæla fyrir um skýlausan rétt manna til ótímabundinna bótagreiðslna úr almannatryggingum fullnægi þeir ákveðnum skilyrðum. Lagafyrirmæli um félagslega aðstoð samkvæmt lögum nr. 99/2007, þar á meðal um heimilisuppbót sem hér er til umfjöllunar, fela á hinn bóginn í sér að heimilt er að veita lífeyrisþega slíka uppbót að ákveðnum skilyrðum uppfylltum samkvæmt 8. gr. laganna sem lúta að fjölskylduhögum og heimilisaðstæðum hvers og eins umsækjanda og er þörf hans fyrir aðstoð metin út frá því. Í máli þessu greinir aðila á um skýringu stefnda á hugtökum í framangreindum lögum og lagaskilyrðum fyrir greiðslu slíkrar heimilisuppbótar og þá hvort þörfin fyrir aðstoð skuli metin á grundvelli tilgreindra formskilyrða eða efnislegra aðstæðna.38. Til að heimilt sé að greiða heimilisuppbót samkvæmt 8. gr. laganna þarf að vera um að ræða einhleypan lífeyrisþega sem býr einn eða er einn um heimilisrekstur. Samkvæmt ákvæðinu telst lífeyrisþegi ekki þurfa slíka uppbót njóti hann fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað. Með þessu er ekki gerð krafa um tiltekin fjölskyldutengsl en meta á í hverju og einu tilviki hvort umsækjandi njóti góðs af því að aðrir leggi eitthvað til reksturs heimilis eða húsnæðis.39. Engin algild skilgreining er til á hugtakinu óvígð sambúð í íslenskum rétti og ekki er þar heldur að finna almennar reglur um stofnun og slit sambúðar. Því þarf ekki að uppfylla sérstök skilyrði til að tveir einstaklingar hefji sambúð, stofnunin er óformleg og hið sama gildir um slit hennar. Lagaákvæði sem veita sambúðarfólki tiltekin réttindi taka mið af ýmsum forsendum, til dæmis að sambúðarfólk eigi sama lögheimili, hafi átt saman barn eða sambúðin sé skráð í þjóðskrá. Til hliðsjónar má einnig nefna dóm Hæstaréttar 2. september 2011 í máli nr. 476/2011 þar sem niðurstaða um hvort stofnast hefði til óvígðrar sambúðar í skilningi 100. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. réðst af sönnun um hvort fjárhagur málsaðila væri nægilega samtvinnaður.40. Ríkir almannahagsmunir felast í því að réttindi og skyldur einstaklinga samkvæmt almannatryggingalöggjöf geti verið tengd opinberri skráningu og ákveðin festa þarf að ríkja í þeim efnum. Skylda ýmissa opinberra aðila samkvæmt fyrirmælum laganna til að láta stefnda í té upplýsingar um umsækjendur um heimilisuppbót, þar á meðal Þjóðskrár Íslands sem veitir upplýsingar um lögheimili og hjúskaparstöðu, er því mikilvæg til þess að stofnunin geti framfylgt lögunum og þar með sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Í samræmi við það má að öðru jöfnu ganga út frá því að einstaklingur sem er skráður í óvígða sambúð í þjóðskrá sé ekki einhleypur og einn um heimilisrekstur. Þess er þá að gæta að honum er að jafnaði unnt að breyta skráningu sé hún röng, enda byggja lagafyrirmæli um skráningu í þjóðskrá á þeirri forsendu að ábyrgð á henni hvíli fyrst og fremst á einstaklingnum sjálfum. Sé honum á hinn bóginn meinað að lögum að breyta skráningu af ástæðum sem ekki tengjast möguleikum hans til framfærslu, svo sem vegna reglna um lögheimilisskráningu barna, hlýtur það þó að kalla á mat á raunverulegum aðstæðum hans.41. Þótt í 14. gr. laga nr. 99/2007 sé vísað til þess að ákvæði laga nr. 100/2007 skuli gilda eftir því sem við á um bætur félagslegrar aðstoðar fær sú lögskýring ekki staðist að við túlkun orðsins „einhleypur“ í 8. gr. fyrrgreindu laganna ráði úrslitum hvort umsækjandi er formlega skráður í óvígða sambúð í þjóðskrá eða ekki, sbr. 7. tölulið 2. gr. laga nr. 100/2007. Er þá einnig að líta til þeirra fyrirmæla þágildandi 2. mgr. 49. gr. laga nr. 100/2007 að þótt sambúð sé ekki skráð í þjóðskrá megi leggja það að jöfnu að einstaklingar hafi átt sameiginlegt lögheimili eða sambúð eftir öðrum ótvíræðum gögnum lengur en eitt ár.42. Efnislegt mat á aðstæðum umsækjanda, án tillits til skráðrar sambúðarstöðu, getur samkvæmt framangreindu leitt til þess að hann verði ekki talinn einhleypur. Þótt markmið reglu 2. mgr. 49. gr. sé að fyrirbyggja, að einstaklingar sem í reynd búa saman séu skráðir hvor með sitt lögheimili til að fá hærri bætur sem einstæðir foreldrar, getur mat af þessum toga ekki verið eingöngu í aðra áttina þannig að ekki verði litið til raunverulegra aðstæðna sem leiddar verða í ljós með ótvíræðum gögnum vegna þess að sambúðin er skráð í þjóðskrá.43. Að framangreindu virtu og að teknu tilliti til markmiðs með greiðslu heimilisuppbótar eins og það verður skýrt í ljósi fyrirmæla 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar verður að túlka 8. gr. laga nr. 99/2007 með þeim hætti að þar sé að finna efnisleg lagaskilyrði um raunverulega félagslega og fjárhagslega stöðu lífeyrisþega og hvort hann er í reynd einn um heimilisrekstur.Málsmeðferð umsóknar áfrýjanda44. Fyrir liggur að við meðferð umsóknar sinnar um heimilisuppbót lagði áfrýjandi fram gögn um að fimm ár væru liðin frá samvistarslitum við barnsföður hennar og að þau hefðu ekki búið á sama stað eftir það. Þar á meðal var vottorð sýslumanns 1. febrúar 2016 um að sættir hefðu ekki tekist um forsjá og umgengni barna þeirra. Fram kom staðfesting Þjóðskrár Íslands um að áfrýjanda hefði verið neitað um að skrá breytingu á lögheimili þar sem ganga þyrfti frá sambúðarslitum og forsjá barnanna hjá sýslumanni.45. Stefndi hefur ekki á neinu stigi máls vefengt frásögn áfrýjanda um að samvistarslit hafi orðið árið 2015 og hún hafi verið ein um heimilisrekstur á því tímabili sem umsókn laut að. Stefndi og síðar úrskurðarnefnd velferðarmála létu á hinn bóginn hjá líða að taka tillit til gagna, kynna sér frekar aðstæður og hagi áfrýjanda eða skoða stöðu hennar heildstætt svo sem skylt var samkvæmt þágildandi 37. gr. laga nr. 100/2007 við mat á þörf hennar fyrir heimilisuppbót. Ber einnig að skoða þá skyldu í ljósi lögskýringargagna með þessu ákvæði þar sem tekið er fram að markmið þess sé einkum að fyrirbyggja að umsækjandi fari á mis við réttindi sem hann gæti átt tilkall til. Var meðferð á máli áfrýjanda af þessum ástæðum í andstöðu við þágildandi 37. og 38. gr. laga nr. 100/2007 svo og rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga.46. Með vísan til framangreindrar túlkunar á 8. gr. laga 99/2007 var stefnda og úrskurðarnefnd velferðarmála óheimilt að hafna umsókn áfrýjanda um heimilisuppbót af þeirri ástæðu einni að hún væri enn skráð í sambúð hjá Þjóðskrá Íslands. Þar sem leyst var úr umsókn áfrýjanda á röngum lagagrundvelli var slíkur efnislegur annmarki á ákvörðunum í máli hennar að taka ber til greina kröfu hennar um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar velferðarmála. Gerist þá ekki þörf á að leysa frekar úr málsástæðum áfrýjanda um að fyrrgreind niðurstaða hafi falið í sér brot á jafnræði samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.47. Um málskostnað á öllum dómstigum og gjafsókn fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir en ákvæði hins áfrýjaða dóms um ákvörðun gjafsóknarkostnaðar áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest.Dómsorð:Ógiltur er úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála 16. september 2020 sem staðfesti ákvörðun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, 24. mars 2020 um að synja áfrýjanda, A, um heimilisuppbót.Stefndi greiði samtals 3.400.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum sem renni í ríkissjóð.Ákvæði héraðsdóms og Landsréttar um gjafsóknarkostnað eru staðfest en allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 1.000.000 króna.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=e3d5b42e-bb20-4ea6-b83c-5f00d7de1b6a&verdictid=ac16df61-44cb-4cfa-86dc-c99cb9deb757
Mál nr. 68/2001
Félag Skuldabréf Umboð Skaðabætur Málsástæða Frávísun frá héraðsdómi
P gaf út skuldabréf til SÍ. Síðar var gerð yfirlýsing um skuldskeytingu þar sem sagði að greiðandi skuldarinnar skyldi eftirleiðis vera Y ehf. Ritaði S undir yfirlýsinguna „pr.pr.” Y. SÍ höfðaði mál á hendur S og krafði hann um greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Reisti SÍ kröfu sína aðallega á þeirri málsástæðu að tilvist Y hefði liðið undir lok áður en S ritaði undir yfirlýsinguna, er Y var afmáð úr fyrirtækjaskrá. Með því hefði S orðið persónulega ábyrgur fyrir greiðslu skuldarinnar. F, sem tók við aðild málsins af SÍ, hélt því hins vegar aðallega fram fyrir Hæstarétti að S hefði ekki haft heimild til að skuldbinda félagið Y eða að það hefði aldrei verið til í þeirri mynd að unnt væri að baka því skuldbindingar að lögum. Byggði hann því ekki nema að óverulegu leyti á þeim málsástæðum sem málsóknin hefði verið reist á samkvæmt héraðsdómsstefnu. Var málatilbúnaður F því talinn vera svo á reiki að ekki varð hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2001. Hann krefst þess aðallega að kröfu stefnda á hendur sér verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að Pétur Júlíusson gaf út verðtryggt skuldabréf 28. október 1996 til Samvinnusjóðs Íslands hf. fyrir 3.493.136 krónum, sem skyldu greiðast ásamt nánar tilteknum vöxtum með 60 jöfnum mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. desember 1996. Til tryggingar skuldinni var sett að veði bifreiðin ON 078 af gerðinni Dodge árgerð 1994. Með yfirlýsingum Péturs og Samvinnusjóðs Íslands hf. 12. og 13. desember 1996 var veði létt af þessari bifreið, en í hennar stað voru settar að veði tvær bifreiðir, annars vegar ZZ 467 af gerðinni Lexus árgerð 1994 og hins vegar JI 088 af gerðinni Nissan árgerð 1988. Vanskil munu hafa orðið á afborgunum af framangreindri skuld allt frá fyrsta gjalddaga. Hinn 26. júní 1997 var gerð yfirlýsing um skuldskeytingu og breytingu á skilmálum skuldabréfsins. Samkvæmt henni voru gjaldfallnar afborganir, verðbætur, vextir og dráttarvextir lagðir við ógjaldfallnar eftirstöðvar skuldarinnar. Nam hún þannig reiknuð 3.651.973 krónum. Var samið um að sú fjárhæð skyldi verðtryggð og greiðast Samvinnusjóði Íslands hf. ásamt vöxtum með 60 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 2. ágúst 1997. Í skjalinu sagði jafnframt eftirfarandi: „Greiðandi skuldarinnar skal eftirleiðis vera Yrkja ehf. kt. 430292-2349 til heimilis að Suðurlandsbraut 46, 108 Reykjavík.“ Ritaði áfrýjandi nafn sitt undir þessa yfirlýsingu „pr.pr. Yrkju“. Hún var jafnframt undirrituð af hálfu Samvinnusjóðs Íslands hf., svo og Pétri Júlíussyni um „samþykki þingl. eiganda“. Ekki var greitt af skuldinni eftir þessar breytingar. Bifreiðirnar, sem stóðu að veði fyrir henni, voru seldar nauðungarsölu 30. janúar og 22. maí 1999. Af söluverði annarrar þeirrar fékk Samvinnusjóður Íslands hf. úthlutað 1.219.659 krónum, en af söluverði hinnar 92.071 krónu. Lét hann þær fjárhæðir samanlagðar ganga til greiðslu bankakostnaðar, dráttarvaxta og innheimukostnaðar af skuldinni. Samvinnusjóður Íslands hf. höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda með stefnu 27. desember 1999 til heimtu höfuðstól skuldarinnar, eins og honum var breytt með áðurnefndri yfirlýsingu 26. júní 1997, ásamt áföllnum verðbótum og umsömdum vöxtum af skuldinni fyrir tímabilið 26. júní til 2. ágúst 1997, en alls nam stefnukrafan þannig 3.699.586 krónum. Ekki er deilt um þá fjárhæð í málinu. Undir rekstri þess fyrir héraðsdómi tók stefndi við réttindum og skyldum Samvinnusjóðs Íslands hf. og þar með aðild að því. II. Fyrir liggur í málinu að 16. janúar 1992 var hjá Hagstofu Íslands sótt um að Skógræktarfélagið Yrkja fengi kennitölu. Í umsókninni, sem virðist hafa verið rituð á stöðluðu eyðublaði hagstofunnar, sagði að tilgangur félagsins væri skógrækt, en að því stæði Sala og markaður hf., sem jafnframt væri „ábyrgðarmaður“ þess. Áfrýjandi undirritaði umsóknina í nafni Sölu og markaðar hf. Samkvæmt framkomnum gögnum var hlutafélagaskrá tilkynnt 3. febrúar 1991 að áfrýjandi væri einn stjórnarmaður í því félagi, hinn 7. mars 1992 að á hluthafafundi 15. janúar sama árs hefðu tveir nafngreindir menn aðrir en áfrýjandi verið kjörnir í stjórn þess, en 23. júní 1992 að í síðastnefndri tilkynningu hefðu orðið mistök, þar sem áfrýjandi ásamt öðrum tilgreindum manni sæti í stjórninni. Með bréfi þeirra beggja 26. nóvember 1993 var hlutafélagaskrá tilkynnt að þeir hefðu sagt sig úr stjórn félagsins og látið af öllum trúnaðarstörfum fyrir það. Verður ekki séð af gögnum málsins að tilkynnt hafi verið eftir þetta um aðra stjórnarmenn í þeirra stað. Bú Sölu og markaðar hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 8. apríl 1994. Lauk skiptum á þrotabúinu 3. janúar 1997 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Samkvæmt bréfi Hagstofu Íslands 31. október 2000 til stefnda var Skógræktarfélagið Yrkja fellt úr fyrirtækjaskrá 5. maí 1997. Um ástæðuna fyrir því var vísað til þess að 3. janúar 1997 hafi skiptum verið lokið á þrotabúi Sölu og markaðar hf. Sagði síðan eftirfarandi: „Félög sem enginn stendur að eru ekki talin starfandi og þ.a.l. afskráð í fyrirtækjaskrá. Þar sem eini ábyrgðaraðili og aðstandandi Skógræktarfélagsins Yrkju var ekki lengur á skrá var það mat fyrirtækjaskrár að félagið væri ekki lengur starfandi og var það afskráð í fyrirtækjaskrá ... “. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hélt áfrýjandi því fram í héraði að Skógræktarfélagið Yrkja hefði ekki hætt starfsemi á þeim tíma, sem hér um ræðir, og væri það enn starfandi. Því til stuðnings lagði hann fram ársreikning fyrir félagið vegna ársins 1999 og yfirlýsingu 2. febrúar 2000, undirritaða af honum og Rúnari G. Sigurðssyni sem stjórnarmönnum í félaginu, en þar var meðal annars tekið fram að áfrýjandi hefði haft umboð til að skuldbinda félagið með áðurgreindri yfirlýsingu 26. júní 1997. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt fjölda nýrra gagna varðandi Skógræktarfélagið Yrkju, þar á meðal stofnsamning, stofnfundargerð og samþykktir, allt dagsett 12. júlí 1991, og stuttorðar fundargerðir frá aðalfundum í félaginu árin 1996 til 1999. Þessi gögn eru ýmist undirrituð af áfrýjanda einum eða honum og áðurnefndum Rúnari báðum. III. Leggja verður þann skilning í héraðsdómsstefnu að Samvinnusjóður Íslands hf. hafi reist kröfu sína á hendur áfrýjanda aðallega á þeirri málsástæðu að tilvist Skógræktarfélagsins Yrkju hafi liðið undir lok þegar það var afmáð úr fyrirtækjaskrá Hagstofu Íslands 5. maí 1997. Þar með hafi áfrýjandi gefið út áðurgreinda skuldbindingu 26. júní 1997 fyrir félag, sem var ekki lengur til. Um þetta hafi áfrýjanda verið kunnugt og bæri honum af þeim sökum sjálfum að greiða skuldina. Því var og haldið fram í stefnu að áfrýjandi hafi ekki haft umboð til að skuldbinda félagið, það hafi ekki verið „starfrækt í samræmi við uppgefinn tilgang“ þess og um væri að ræða saknæma háttsemi, sem áfrýjandi bæri ábyrgð á, en af öllum þeim ástæðum væri áfrýjandi persónulega ábyrgur fyrir skuldinni. Að því leyti, sem máli skiptir um þetta, var í stefnunni vísað um lagarök til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og II. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í þinghaldi fyrir héraðsdómi 28. apríl 2000 var fært til bókar eftir lögmanni, sem þá hafði tekið við málinu af hálfu Samvinnusjóðs Íslands hf., að hann mótmælti þeirri skoðun áfrýjanda að málatilbúnaður þess fyrrnefnda væri eingöngu reistur á því að áfrýjandi væri skuldari samkvæmt skuldabréfi, heldur væri „ábyrgðin ... ennfremur reist á skaðabótasjónarmiðum sbr. tilvísun í stefnu til saknæmrar háttsemi stefnda.“ Í greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti segir um málsástæður að byggt sé á því að áfrýjandi ábyrgist gagnvart stefnda að hafa haft heimild til að skuldbinda Skógræktarfélagið Yrkju með skuldskeytingu, að það félag hafi verið til og um persónu að lögum hafi verið að tefla, sem hafi verið bær til að stofna til skuldbindinga. Að öðrum kosti verði að líta svo á að áfrýjandi „hafi tekið á sig persónulega ábyrgð á skuldskeytingunni og/eða bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnda.“ Vísað var og til þess að í meginmáli skjalsins 26. júní 1997 hafi Yrkja ehf. verið tilgreint sem nýr skuldari. Hafi stefndi mátt treysta að farið hefði verið að lögum við stofnun og skráningu þess einkahlutafélags, en með því að það hafi aldrei verið til beri áfrýjandi persónulega ábyrgð á skuldinni, sbr. 10. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Jafnframt væri vefengt að Skógræktarfélagið Yrkja hafi verið til sem félag þegar áfrýjandi ritaði undir umrætt skjal, en um það væri vísað til forsendna héraðsdóms og röksemda í héraðsdómsstefnu. Verði litið svo á að þetta félag hafi verið til sem skógræktarfélag 26. júní 1997 markist réttarstaða þess af starfsreglum þess og tilgangi, svo og grunnreglum um almenn félög. Af hendi áfrýjanda hafi gögn um fyrrnefndu atriðin ekki komið fram undir rekstri málsins fyrr en í Hæstarétti, en þau vefengi stefndi, sem telji þau ótrúverðug og gerð til málamynda. Hafi verið stofnað til skuldarinnar, sem um ræðir í málinu, í tengslum við kaup dýrrar fólksbifreiðar, sem áfrýjandi hafi staðið að í eigin þágu, en þau geti ekki varðað starfsemi skógræktarfélags, sem nánast sé tekjulaust og eignalaust. Í raun hafi áfrýjandi ekki ritað undir skjalið 26. júní 1997 fyrir lögaðila eða persónu að lögum, sem sé bær um að taka á sig skuldbindingu, en hafi félagið verið til á þeim tíma bendi gögn málsins til að starfsemi þess hafi verið óskipulögð og óformleg. Væri mótmælt að skipulagsbundin eining hafi myndast um málefni og fjármuni félagsins, svo og að formleg stjórn hafi verið kjörin og starfað á grundvelli samþykkta eða stofnsamnings. Þá væri einnig mótmælt að áfrýjandi hafi haft umboð til að skuldbinda félagið, en fyrir því beri hann sönnunarbyrði, sem ekki hafi verið fullnægt með áðurnefndri yfirlýsingu 2. febrúar 2000. Beri áfrýjandi því persónulega ábyrgð á skuldinni vegna ákvæðis 25. gr. laga nr. 7/1936. Loks hélt stefndi fram að áfrýjandi hafi bakað sér tjón með sviksamlegri háttsemi. Af framangreindu verður ráðið að fyrir Hæstarétti byggir stefndi ekki nema að óverulegu leyti á þeim málsástæðum, sem málsóknin var reist á samkvæmt héraðsdómsstefnu. Verður ekki litið fram hjá því að í upphaflegum málatilbúnaði stefnandans í héraði var gagngert haldið fram að Skógræktarfélagið Yrkja hafi ekki lengur verið til eftir að Hagstofa Íslands máði það af fyrirtækjaskrá 5. maí 1997. Í framangreindum röksemdum stefnda fyrir Hæstarétti virðist á hinn bóginn að meira eða minna leyti hafa verið horfið frá þessari meginröksemd fyrir málsókn á hendur áfrýjanda og þess í stað haldið fram ýmist að hann hafi ekki haft heimild til að skuldbinda félagið 26. júní 1997 eða að félagið hafi aldrei verið til í þeirri mynd að unnt væri að baka því skuldbindingar að lögum. Þá er og á reiki hvort stefndi reisi kröfu sína á því að áfrýjandi beri sjálfkrafa persónulega ábyrgð á skuldinni við stefnda vegna þeirra atvika, sem áður greinir, eða að áfrýjandi hafi með þessu bakað sér skaðabótaskyldu. Eins og málið liggur nú fyrir verður að fallast á með áfrýjanda að stefndi hafi raskað verulega þeim grundvelli, sem málinu var lagður með héraðsdómsstefnu, auk þess sem málsástæður, sem hann byggir nú öðrum fremur á, séu í ýmsum atriðum í mótsögn við þær, sem upphaflega var haldið fram. Að því gættu hefur málatilbúnaður stefnda verið svo á reiki að ekki verður komist hjá að vísa málinu frá héraðsdómi. Í ljósi atvika málsins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta sem dómtekið var 31. október sl., er höfðað með stefnu þingfestri 13. janúar 2000 af Samvinnusjóði Íslands hf., Sigtúni 42, Reykjavík gegn Sigurði Erni Sigurðssyni, Neðstaleiti 28, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða skuld að fjárhæð 3.699.586 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, frá 4. janúar 1999 til greiðsludags. Þess er krafist að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxtanna. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á skuldabréfi útgefnu í Reykjavík hinn 28. október 1996 af Pétri Júlíussyni, kt. 210359-7299, Reyrengi 6, Reykjavík, til Samvinnusjóðs Íslands hf. Skuldabréfið var tryggt með veði í bifreiðinni ON-078, sem er af gerðinni Dodge Stealth r/t turbó 4x4, árgerð 1994, á l. veðrétti. Bréfið var að höfuðstól 3.493.136 krónur og skyldi það greiðast með 60 jöfnum afborgunum, á eins mánaðar fresti, fyrst 2. desember 1996. Vextir skyldu vera meðalvextir Seðlabanka Íslands af höfuðstól skuldarinnar eins og hann væri hverju sinni. Vextir skyldu reiknast frá og með 28. október 1996. Skuldin var bundin vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 178,4. Stefnandi lýsir málavöxtum nánar svo að hinn 12. desember 1996 hafi verið gerður veðflutningur og veðbandslausn og hafi veðið verið flutt af bifreiðinni ON-078 yfir á bifreiðina ZZ-467, sem sé af gerðinni Lexus, árgerð 1994, á 1. veðrétt. Hinn 13. desember 1996 hafi enn verið gerður veðflutningur og veðbandslausn og skyldi veðið flutt af bifreiðinni ON-078 yfir á bifreiðina JI-088, sem sé af gerðinni Nissan Praire, árgerð 1988, á 1. veðrétt. Í raun hafi verið um viðbótarveðtryggingu að ræða en ekki veðbandslausn sem þegar hafi farið fram. Þann 26. júní 1997 hafi verið gerð skuldskeyting og skilmálabreyting á veðskuldabréfi nr. 801757. Ekkert hafi þá verið greitt af skuldinni frá fyrsta gjalddaga. Uppgreiðsluverð skuldabréfsins hafi þá verið 3.651.973 krónur. Nýr greiðandi skyldi vera Yrkja, kt. 430292-2349, til heimilis að Suðurlandsbraut 46, Reykjavík. Fyrir hönd nýs greiðanda ritaði pr.pr. stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson. Lánið skyldi greiðast með 60 mánaðarlegum afborgunum, fyrst 2. ágúst 1997 og vextir skyldu vera óbreyttir og grunnvísitala skyldi vera 179,4. Vanskil hafi orðið strax við fyrstu greiðslu samkvæmt skilmálabreytingunni, eða þann 2. ágúst 1997. Þann 30. janúar 1999 hafi bifreiðin ZZ-467 verið seld nauðungarsölu. Þann 18. mars 1999 hafi sýslumaðurinn í Reykjavík úthlutað nauðungarsöluverðmætinu sem hafi komið til innborgunar á skuldina þann 23. mars 1999, 1.219.659 krónur. Af því fé fóru 867.353 krónur upp í dráttarvexti frá 2. ágúst 1997 til 12. desember 1998, 279.798 krónur til greiðslu á innheimtukostnaði og 7.597 krónur til greiðslu á dráttarvöxtum á innheimtukostnað, 57.921 krónur til greiðslu á virðisaukaskatti á innheimtukostnað og 6.990 krónur til greiðslu á bankakostnaði. Þann 22. maí 1999 hafi bifreiðin JI-088 verið seld nauðungarsölu. Sýslumaðurinn í Reykjavík hafi úthlutað nauðungarsöluverðmætinu 8. júní 1999 sem hafi komið til innborgunar á skuldina þann 21. júní 1999, 92.071 króna. Af því hafi 36.835 krónur farið upp í dráttarvexti af 3.699.586 krónum frá 12. desember 1998 til 4. janúar 1999, og 50.723 krónur til greiðslu á innheimtukostnaði og 1.383 krónur til greiðslu á dráttarvöxtum á innheimtukostnað frá 23. mars 1999 til 21. júní 1999 og 3.130 krónur til greiðslu á virðisaukaskatti á innheimtukostnað. Sótt hafi verið um kennitölu hjá Hagstofu Íslands fyrir félagasamtökin Yrkju, skógræktar­félag, þann 16. janúar 1992. Yrkja hafi verið felld af fyrirtækjaskrá 18. júlí 1994, eða tæpum þremur árum áður en stefndi hafi ritað undir í nafni félagsins til skuldbindingar á fyrrnefndri skuld eða þann 26. júní 1997. Með forráð félagasamtaka Yrkju fór Sala og markaður ehf., kt. 540289-1159, Garðastræti 6, en Sala og markaður hf. hafi verið stofnað þann 4. febrúar 1989. Þann 14. nóvember 1990 hafi Sala og markaður hf. verið framselt til Fjárskipta hf., kt. 470789-5229. Þann 16. nóvember 1990 hafi verið send tilkynning til hlutafélagaskrár um framsal hlutabréfa og tilkynning um nýja stjórn. Stjórn félagsins Sölu- og markaðar hf., hafi þá skipað Sigurður H. Garðarsson, kt. 150357­-2179, sem formaður, Sigurður Örn Sigurðarson, kt. 110759-3209 og Heimir Davíðsson, kt. 1206-8­4419, sem með­stjórnendur. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár, dags. 3. febrúar 1991, hafi verið kosin ný stjórn félagsins Sölu- og markaðar hf. þann dag og skyldi Sigurður Örn Sigurðsson vera stjórnarformaður og Sigurður H. Garðarsson varamaður. Aðrir hafi vikið úr stjórn. Með tilkynningu til hlutafélagaskrár, dags. 6. apríl 1992, hafi Sigurður Örn Sigurðsson og Sigurður H. Garðarsson sagt sig úr stjórn Sölu og markaðar hf., auk þess sem þeir hafi sagt af sér öllum trúnaðarstörfum fyrir félagið. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár, dags. 7. mars 1999, hafi ný stjórn verið skipuð 15. janúar 1992 og skyldi Hilmar Garðarsson vera formaður og Ágústína G. Pálmarsdóttir, sem sé eiginkona stefnda, vera varamaður. Leiðrétting vegna mistaka hafi verið send til hlutafélagaskrár þann 23. júní 1992 frá Sölu og markaði hf. þess efnis að ranglega hefði verið tilkynnt um nýja stjórn frá 15. janúar 1999, þ.e. Ágústína og Hilmar, hafi ekki átt að vera í stjórn. Stjórn félagsins hafi skipað Sigurður Örn Sigurðsson og Sigurður Garðarsson og tveir stjórnarmenn skyldu rita firmað. Með yfirlýsingu til hlutafélagaskrár, dags. 26. nóvember 1993, hafi Sigurður Örn Sigurðsson og Sigurður Garðarsson lýst sig úr stjórn Sölu og markaðar hf. og hafi sagt af sér öllum trúnaðarstörfum fyrir félagið. Ekki hafi verið tilkynnt um nýja stjórnarmenn félagsins. Tæpum fjórum árum eftir síðastnefnda yfirlýsingu eða þann 26. júní 1997 hafi verið gerð skuldskeyting og skilmálabreyting á veðskuldabréfi því sem hér um ræði nr. 801757. Nýr skuldari skyldi vera Yrkja, kt. 430292-2349. Fyrir hönd Yrkju hafi stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson, kt. 110759-3209, undirritað án sannanlegs prókúruumboðs og heimildar félagsins Yrkju sem hafi verið fellt af skrá 18. júlí 1994 og afmáð úr fyrirtækjaskrá 5. maí 1997, auk þess sem fyrirsvarsaðili Yrkju, þ.e. Sala og markaður ehf., hafi fyrir löngu verið úrskurðað gjaldþrota og afmáð úr fyrirtækjaskrá eða þann 4. febrúar 1997. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda, Sigurði Erni Sigurðssyni, á því að hann hafi skuldbundið félag, sem ekki var starfandi, tæpum fjórum árum eftir að hann hafi sagt sig úr stjórn félagsins, sbr. áðurnefnda yfirlýsingu. Félagið hafi þegar verið búið að fella af skrá og afmá. Stefndi hafi ritað undir skuldskeytingu vitandi það að fyrirtækið væri ekki lengur starfrækt og því augljóst að engar greiðslur kæmu frá félaginu sjálfu. Stefndi hafi, auk fyrrgreinds, ekki haft umboð til að skuldbinda Yrkju og því beri stefnda að greiða skuldina. Séu félagasamtök, sem Yrkja hafi verið, ekki starfrækt í samræmi við uppgefinn tilgang félagsins þá verði þeir sem standi að félaginu, og með það fara, persónulega ábyrgir fyrir skuldum þess. Þar sem búið hafi verið að fella Yrkju, skógræktarfélagið, af skrá og félagið í raun ekki lengur til beri stefndi persónulega ábyrgð á skuldinni þar sem hann undirriti skuldskeytinguna. Hér sé um saknæma háttsemi að ræða sem stefndi ber ábyrgð á og líti stefnandi svo á að stefndi sé persónulega ábyrgur fyrir greiðslu á skuldinni samkvæmt veðskulda­bréfinu. Eftirstöðvar höfuðstólsins þann 4. janúar 1999 hafi verið 3.651.973 króna verðbætur af höfuðstól frá júní 1997 til ágúst 1997 (180,1/179,4), 14.250 krónur, og samningsvextir frá 26. júní 1997 til 2. ágúst 1997, 33.363 krónur, eða samtals 3.699.586 krónur, sem sé stefnufjárhæðin. Dráttarvaxtakrafan miðist við þann 4. janúar 1999. Innheimtutilraunir hafi ekki borið árangur á hendur stefnda og sé því málsókn þessi óhjákvæmileg. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og II. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að málatilbúnaður stefnanda sé reistur á því eingöngu að stefndi sé skuldari samkvæmt skuldabréfi, þ.e. á bréfinu sjálfu. Stefndi hafi ekki tekið persónulega á sig að gerast skuldari bréfsins og stefnandi hafi ekki byggt á neinni þeirri málstæðu sem að lögum geti leitt til þeirrar niðurstöðu. Til þess skorti réttarheimild. Rangt sé að félagasamtökin Yrkja séu ekki til. Félagsfundur hafi ekki slitið félaginu og félagið sé með fulla starfsemi. Félag þetta hafi heldur ekki verið leyst upp samkvæmt 74. gr. laga nr. 33 frá 17. júní 1944, sbr. lög nr. 97/1995. Gildi þetta þótt fallist væri á allar staðhæfingar stefnanda í stefnu að öðru leyti. Samkvæmt hinu tilgreinda ákvæði sé Hagstofu Íslands bannað að leysa upp félög enda hafi Hagstofan ekki gert slíkt. Stefndi og Rúnar G. Sigurðsson, kt. 140956-4659, hafi á þessum tíma skipað stjórn Yrkju. Því er mótmælt að stefndi hafi ekki haft umboð til að skuldbinda félagið eða að Yrkja samþykki ekki þá skuldbindingu sem framkvæmd hafi verið. Þvert á móti telji félagið sig skuldbundið, sbr. framlagða yfirlýsingu stjórnar Yrkju, dags. 2. febrúar 2000. Niðurstaða Upplýst er að nafni Samvinnusjóðs Íslands hf. hefur verið breytt í Frjálsa fjárfestingabankann hf. Fram er komið að hinn 4. febrúar 1989 var félagið Sala og markaður hf. stofnað og stjórn mynduð. Á næstu árum urðu breytingar á stjórninni, eins og rakið er hér að framan. Samkvæmt gögnum málsins var stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson, skipaður í stjórn Sölu og markaðar 16. nóvember 1990 en hann sagði sig úr stjórninni ásamt Sigurði Garðarsskyni 26. nóvember 1993. Ekki liggur fyrir að að tilkynnt hafi verið um nýja stjórnarmenn. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 8. apríl 1994 var bú Sölu og markaðar hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Var skiptum lokið 3. janúar 1997 án þess að greiðsla fengist upp í kröfur sem voru að fjárhæð 16.783.312 krónur auk áfallinna vaxta og kostnaðar. Samkvæmt vottorði þjóðskrár var Sala og markaður hf. fellt af fyrirtækjaskrá 4. febrúar 1997. Hinn 16. janúar 1992 sótti félagið um kennitölu fyrir Skógræktarfélagið Yrkju og kemur fram í umsókninni að Sala og markaður hf. standi að félaginu. Tilgangur félagsins skyldi vera skógrækt. Samkvæmt bréfi Hagstofu Íslands, dags. 31. október 2000, var Yrkja skógræktarfélag afskráð í fyrirtækjaskrá 5. maí 1997 þar sem eini ábyrgðaraðili og aðstandandi Yrkju var ekki lengur á skrá og því litið svo á að félagið væri ekki starfandi. Eftir að eini ábyrgðaraðili Yrkju, Sala og markaður hf., var orðinn gjaldþrota og hafði verið tekinn út af fyrirtækjaskrá skrifaði stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson, hinn 26. júní 1997, fyrir hönd Yrkju, undir skuldskeytingu og skilmálabreytingu vegna veðskuldabréfs, sem útgefið var af Pétri Júlíussyni og skyldi greiðandi skuldarinnar eftirleiðis vera Yrkja ehf. Var uppgreiðsluverð þess 3.651.973,10 krónur. Stefndi heldur því fram, eins og áður greinir, að stefndi hafi með undirritun sinni ekki verið að taka á sig persónulega ábyrgð á skuldinni enda hafi félagið Yrkja ekki verið leyst upp og sé ennþá til. Til stuðnings þeim fullyrðingum sínum hefur stefndi lagt fram yfirlýsingu tveggja stjórnarmanna Yrkju, dags. 2. febrúar 2000, um að þeir kannist við umboð og heimild stefnda til að skuldbinda félagið á árinu 1997. Þá hefur verið lagður fram óendurskoðaður ársreikningur Yrkju 1999, þar sem að engu er getið þeirrar skuldar er mál þetta snýst um. Umsókn Sölu og markaðar hf. um kennitölu fyrir Yrkju til Hagstofu Íslands er eina gagnið í máli þessu sem sem varðar stofnun þessa félags. Ekki þykir sýnt fram á að nein starfsemi hafi farið fram á vegum félagsins eða að einhver skipulagsbundin eining hafi verið um starfsemi þess. Þá liggur ekki fyrir að stjórn hafi verið skipuð eða að félagið hafi átt réttindi eða borið skyldur. Óstaðfest yfirlýsing tveggja meintra stjórnarmanna á árinu 2000 um heimild stefnda til að skuldbinda félagið á árinu 1997 og óendurskoðaður ársreikningur 1999 þykja ekki styðja fullyrðingar stefnda í málinu. Samkvæmt framansögðu hafa engin haldbær gögn verið lögð fram í máli þessu er sýna fram á að Yrkja hafi verið til sem félag 26. júní 1997. Þegar stefndi undirritaði skuldskeytingu og skilmálabreytingu þann dag tókst hann, með undirritun sinni, því persónulega á hendur ábyrgð á greiðslu þeirrar skuldar sem upphaflega var samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af Pétri Júlíussyni og áður er rakið. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnanda á hendur stefnda því teknar til greina enda er enginn ágreiningur um fjárhæðir í máli þessu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan D Ó M S O R Ð Stefndi, Sigurður Örn Sigurðsson, greiði stefnanda, Frjálsa fjárfestingabankanum hf. 3.699.586 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. janúar 1999 til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 310/2006
Gæsluvarðhald Skaðabætur Gjafsókn
J krafðist þess að Í yrði gert að greiða honum miskabætur þar sem hann hefði saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 21. febrúar 2004 til hádegis 27. sama mánaðar. Tildrög málsins eru þau að í sendingu sem barst til landsins og stíluð var á J, fundust 10.102,66 grömm af hassi. J tók við sendingunni á heimili sínu, gegn greiðslu rúmlega 31.000 króna, og virtist sendingin ekki koma honum á óvart. J viðurkenndi að neyta fíkniefna og umbúðir utan af fíkniefnum fundust á heimili hans. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að ekki verið annað séð en að fullt tilefni hafi verið til þess að úrskurða J í gæsluvarðhald þar sem rökstuddur grunur hefði beinst að honum í skilningi 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Einnig var talið, með vísan til atvika málsins, nægjanlega fram komið að J hefði sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á í skilningi 175. gr. laga nr. 19/1991. Ekki var talið að gæsluvarðhaldið hefði staðið lengur en nauðsyn bar til. Var Í sýknað af kröfu J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2006. Hann krefst þess að stefndi greiði sér aðallega 11.000.000 krónur en til vara lægri fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. september 2004 til 23. desember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður. I. Áfrýjandi krefst bóta samkvæmt 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum, sbr. 175. gr. sömu laga, og reisir kröfuna fyrir Hæstarétti á því að hann hafi saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 21. febrúar 2004 til hádegis 27. sama mánaðar. Ríkissaksóknari ákvað 27. september sama ár að fella málið niður þar sem það er fram hefði komið við rannsókn þess væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Tildrög málsins eru þau að 18. febrúar 2004 stöðvaði tollgæslan á Keflavíkurflugvelli DHL-hraðsendingu stílaða á áfrýjanda frá Nara Bahadur Pun, Kalankhi, Kuleshwor Height, Khatmandu í Nepal. Sendingin var um 34 kíló og var samkvæmt farmskírteini sögð innihalda 21 útskorin skrautmun ætlaðan til gjafa, en munirnir voru ekki taldir hafa viðskiptalegt verðmæti. Sendingin var haldlögð og fengin starfsmönnum fíkniefnadeildar lögreglunnar í Reykjavík, sem komu henni til tæknideildar til rannsóknar, þar sem hún var talin innihalda fíkniefni. Við rannsókn kom í ljós að hass var falið í öllum skrautmununum og var það samtals 10.102,66 grömm. Áfrýjandi var eini maðurinn sem fannst í þjóðskrá með skráðu nafni viðtakanda. Hann hafði áður komið við sögu lögreglunnar vegna lítils háttar fíkniefnabrots. Að lokinni rannsókn á sendingunni var af hálfu lögreglu svo gengið frá henni að unnt væri að afhenda hana skráðum móttakanda, eins og hún hefði ekki verið opnuð. Í sendinguna var settur hlerunarbúnaður og fengin heimild til að hlera síma áfrýjanda, svo sem nánar er lýst í héraðsdómi. Lögreglumenn gengu síðan inn í sendingarferlið í samvinnu við flutningafyrirtækið. Í héraðsdómi er þessu ferli lýst og afhendingu sendingarinnar til áfrýjanda. Reisir áfrýjandi kröfu sína einnig á því að lögreglan hafi gengið lengra við að afhenda sendinguna, en sendingarferli flutningafélagsins bauð. Með því hafi lögreglan seilst of langt í því skyni að gera áfrýjanda tortryggilegan og þannig brotið gegn 31. gr. laga nr. 19/1991. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að tilraunir lögreglunnar til að hafa upp á viðtakanda sendingarinnar hafi gengið lengra en venjulegt er við afhendingar sendinga sem hraðsendingarfyrirtæki annast. Með vísun til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur um að ósannað sé að lögregla hafi með aðgerðum sínum brotið gegn ákvæði 31. gr. laga nr. 19/1991. II. Þegar áfrýjanda hafði fengið skilaboð um að hann ætti sendingu hjá DHL-hraðsendingarþjónustu hringdi hann til fyrirtækisins 20. febrúar 2004 kl. 11.15. Var samtal hans og starfsmanns flutningaþjónustunnar tekið upp og liggur endurrit þess fyrir í gögnum málsins. Honum var þá kynnt að hann ætti þar 33,5 kílóa pakka. Af upptökunni verður ekki merkt að þetta hafi komið honum á óvart. Honum var boðið að sækja pakkann eða að honum yrði ekið til hans. Sagði hann það best að pakkanum yrði komið til hans, „það væri bara helvíti fínt”. Hann upplýsti að hann dveldist á heimilisfanginu, sem skráð væri á sendingunni. Honum var skýrt frá því að einhver aðflutningsgjöld væru af sendingunni. Hann hváði en spurði síðan hvað þau væru mikil og var svarað að þau væru um 31.000 krónur. Hann svaraði þá að það væri í lagi. Starfsmaðurinn og áfrýjandi komu sér síðan saman um að áfrýjandi yrði heima milli eitt og hálf tvö um daginn. Áður en af því varð var hringt í áfrýjanda og heyrðu lögreglumenn að vinkona hans bað hann um að „redda spítti” og sagðist ekki vera að „djóka”. Lögreglumaður fór síðan með sendinguna á uppgefið heimilisfang og var þá áfrýjandi að koma að húsinu með vinkonu sinni, annarri en áður er rætt um, og tók hann við sendingunni, kvittaði fyrir hana og greiddi uppgefinn kostnað. Þegar sendingin var komin inn í íbúð heyrðist af hlerunarbúnaðinum í henni að strax var farið að eiga við pakkann. Endurrit upptökunnar er meðal gagna málsins en hún er ógreinileg þótt skýrt heyrist að karlmannsrödd segir „það hlýtur að vera í kistlinum”, kvenmannsrödd segir „já, já”, karlmannsrödd segir „já” og í framhaldi af því sé bankað í kistilinn. Síðan heyrist sagt „flottur kistill maður geðveikt” en svo er eins og kistillinn sé dreginn eða eitthvað átt við hann. Í framhaldi af þessu réðust lögreglumenn til inngöngu í íbúðina. Við rannsókn í íbúðinni fundust tveir plastpokar sem lögreglan telur vera utan af fíkniefnum. Áfrýjandi viðurkennir að hafa stöku sinnum reykt marihuana. Áfrýjandi neitaði sekt frá upphafi og bar því við að hann hefði tekið við sendingunni af forvitni og greitt aðflutningsgjöldin þar sem sig hafi ekkert munað um þau. Konan sem með honum var bar hjá lögreglu að sig minnti að áfrýjandi hefði sýnt sér nótur þar sem eitthvað stóð um Nepal. Hún hafi spurt hann hver væri að senda honum pakka frá Nepal og hafi hann ekkert sagst vita um það. Af hálfu lögreglunnar var þessu síðara ekki trúað. Skýringar áfrýjanda við yfirheyrslur hjá lögreglunni þóttu ótrúverðugar og var krafist gæsluvarðhalds yfir honum í þágu rannsóknarhagsmuna samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2004 var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi til 27. sama mánaðar kl. 16. Kærði hann úrskurðinn til Hæstaréttar en með dómi réttarins 25. febrúar 2004 var hann staðfestur. Þegar atvik málsins eru virt eftir á, svo sem þeim er lýst hér að framan, verður ekki annað séð en fullt tilefni hafi verið til þess að úrskurða áfrýjanda í gæsluvarðhald þar sem rökstuddur grunur hafði beinst að honum í skilningi 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ákæra var hins vegar ekki gefin út á hendur honum þar sem ekki þóttu nægar sannanir fram komnar sem nægja myndu til að fella á hann sök. Má því dæma honum bætur samkvæmt 176. gr. laga nr. 19/1991 nema talið verði að fella megi þær niður þar sem áfrýjandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að gæsluvarðhaldinu með hegðun sinni í skilningi niðurlags 175. gr. sömu laga. III. Að framan er því lýst að sendingin virtist ekki koma áfrýjanda á óvart þegar hann grennslaðist fyrir um hana hjá DHL-hraðsendingarþjónustu. Hann greiddi aðflutningsgjöld umyrðalaust og tók við sendingunni. Hann réðst strax í að taka hana upp og sá þá að minnsta kosti, hafi það ekki komið fram áður, hvaðan hún var komin og frá hverjum. Af viðbrögðum hans, sem koma fram í upptökum úr hlerunarbúnaði sem komið hafði verið fyrir í sendingunni, verður ekki annað ráðið en hann hafi átt von á henni, hvort sem hann átti það sem upphaflega var fólgið í skrautmununum eða ekki. Hann viðurkenndi að neyta fíkniefna og umbúðir utan af fíkniefnum fundust á heimili hans. Skýringarnar, sem hann gaf á hátterni sínu við skýrslugjöf hjá lögreglu, þar á meðal á ástæðum þess að hann hafi greitt aðflutningsgjöld af sendingunni, voru langsóttar. Verður af því sem hér hefur verið sagt talið nægjanlega fram komið að hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á í skilningi 175. gr. laga nr. 19/1991. Áfrýjandi hafði verið yfirheyrður hjá lögreglu áður en hann var leiddur fyrir dómara við meðferð gæsluvarðhaldsmálsins. Rannsókninni var síðan fram haldið og var meðal annars aflað upplýsinga um fjárhag áfrýjanda og viðskipti, hann yfirheyrður og kannað um ferðir Nepalbúa hér á landi. Ekki er annað fram komið en að rannsókninni hafi verið fram haldið, svo sem kostur var, og hafi því gæsluvarðhaldið ekki staðið lengur en nauðsyn bar til. Með því sem að framan er rakið og annars með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber áfrýjanda að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði eins og nánar er sagt í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jón Óskar Júlíusson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 18. mars 2005 og var dómtekið 20. febrúar sl. Stefnandi er Jón Óskar Júlíusson, Dofraborgum 21, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að íslenska ríkið verði dæmt til að greiða sér miskabætur að fjárhæð 11.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. september 2004 til 23. desember 2004 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga. Þá er þess krafist að íslenska ríkið verði dæmt til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir Hinn 18. febrúar 2004 tóku tollverðir tiltekna vörusendingu frá DHL-hraðflutningaþjónustu til skoðunar, en sendandi hennar var skráður Nara Bahadur Pun, Kalankhi Kulehwor Height, Kathmandu í Nepal. Tilgreindur móttakandi vörunnar var stefnandi máls þessa, þar sagður til heimilis að Skipholti 51 í Reykjavík. Gegnumlýsing benti til þess að taka þyrfti innihaldið til frekari skoðunar. Kom þá í ljós að innan í skrautmunum sem þar voru var efni sem gaf þá svörum að vera hass. Tók tæknideild lögreglunnar í Reykjavík við málinu og kom í ljós að sendingin innihélt alls um 10.102,66 grömm af hassi. Lagði lögreglan hald á fíkniefnin, en líklegt var talið að þau væru ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Aðeins einn undir nafni stefnanda reyndist til samkvæmt upplýsingum úr þjóðskrá, að sögn stefnda. Vegna rannsóknarinnar var fengin heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til símhlustunar þeirra símanúmera sem stefnandi væri notandi af þar sem hann var skráður móttakandi sendingarinnar. Var einnig fenginn dómsúrskurður sem heimilaði lögreglu að koma fyrir búnaði í vörusendingunni sem næmi og tæki upp hljóð sem væru nærri fyrir tiltekið tímabil. Gengið var þannig frá vörusendingunni að ekki sæist að hún hefði verið opnuð og litlum trékistlum komið fyrir í stað fíkniefnanna. Var það gert svo að unnt væri að afhenda vörusendinguna til skráðs móttakanda og freista þess að upplýsa um hver eða hverjir myndu gera tilkall til fíkniefnanna. Fór lögreglumaður, dulbúinn sem starfsmaður DHL-hraðflutningaþjónustunnar, þann 19. febrúar til að reyna að afhenda þar vörusendinguna til stefnanda sem skráður var móttakandi. Nafn stefnanda var þar ekki skráð á póstkassa eða dyrabjöllur og ekki fengust upplýsingar um það hvort hann byggi í húsinu. Er hins vegar upplýst í gögnum málsins að hann bjó þar og býr enn. Eftir nokkra eftirgrennslan í því skyni að afhenda pakkann fékk lögregla upplýsingar um að stefnandi hefði búið þar en væri fluttur úr húsinu. Haft var upp á skráðu lögheimili stefnanda á Sauðárkróki og þangað var hringt. Upplýsingar fengust um að hann væri ekki búsettur þar, en gefið var upp símanúmer foreldra hans. Til að hafa upp á honum var þá hringt í það númer. Aðspurð kvaðst móðir hans ekki vita hvar hann væri að finna en tók skilaboð til hans um að DHL-hraðflutningar væru að reyna að koma til hans pakka. Aftur reyndi lögreglumaður, dulbúinn sem DHL-starfsmaður, að taka hús á stefnanda að Skipholti 51, en án árangurs. Sendingunni var síðan komið til DHL og gerðar ráðstafanir til þess að hún yrði ekki afhent án vitneskju lögreglu og að fært yrði í ferilskrá DHL að reynt hefði verið að koma sendingunni til viðtakanda. Samtöl stefnanda um síma voru hljóðrituð bæði 19. og 20. febrúar. Er þeim lýst í gögnum málsins, bæði þar sem móðir hans lætur vita um erindið frá DHL og hvar stefnandi spyrst fyrir um pakkann. Reyndist hann reiðubúinn að láta aka pakkanum til sín að Skipholti 51 20. febrúar 2004 kl. 12.30. Kl. 13.00 kom stefnandi akandi. Lögreglumaður, dulbúinn sem starfsmaður DHL-hraðflutninga­þjónustu í bifreið merktri fyrirtækinu, gaf sig þá að honum. Er fundum þeirra bar saman spurði stefnandi hvort maðurinn vissi hvað væri í sendingunni, sem sá síðarnefndi svaraði neitandi, en sagði honum að greiða þyrfti 31.516 krónur í aðflutningsgjöld og sýndi reikning því til staðfestingar. Greiddi stefnandi reikninginn og fékk pakkann. Var stefnandi látinn kvitta á þar til gert eyðublað. Að þessu loknu fóru stefnandi og konan, sem með honum var í för, með pakkann inn í íbúðina að Skipholti 51. Var þá notast við búnaðinn sem komið hafði verið fyrir í pakkanum til að hlusta á hvað færi fram. Heyrðist óskýrt en mátti þó greina blótsyrði og að verið var að banka í trékistlana og að þau sakni einhvers sem hafi átt að vera í sendingunni. Heyrðist t.d. karlmannsrödd segja: „það hlýtur að vera í kistlinum“ og kvenmannsrödd svara því játandi. Í framhaldi af því var haldið áfram að banka í kistlana. Í framhaldi af þessu voru stefnandi og konan handtekin. Stefnanda var kynntur húsleitarúrskurður og fram fór leit. Var lagt hald á nokkra muni og pappíra sem gætu tengst rannsókninni frekar. Teknar voru skýrslur af stefnanda og öðrum. Krafist var gæsluvarðahalds yfir stefnanda þann 21. febrúar 2004 með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var á því byggt að rannsóknin væri á frumstigi og greint frá helstu atriðum sem rannsaka þurfti, en tryggja þyrfti að stefnandi gæti ekki torveldað rannsóknina. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var fallist á kröfu lögreglustjóra og stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 27. febrúar 2004. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi þann 25. febrúar 2004. Skýrsla var tekin af stefnanda 25. febrúar. Á gæsluvarðhaldstíma meðal annars var unnið frekar aðrannsókn málsins og skýrsla tekin af stefnanda, en hann var látinn laus 27. febrúar 2004. Umrædd hraðsending var flutt til landsins af DHL hraðflutningum. Stefnandi heldur því fram að hann hafi ekki haft hugmynd um að hann ætti von á slíkri sendingu þegar honum var tilkynnt um hana. Stefnandi heldur því fram að þegar hann hafi opnað sendinguna í íbúð sinni og orðið þess áskynja að hún innihélt nokkra kistla, hafi hann haldið inn í eldhús ásamt vinkonu sinni sem þá var stödd hjá honum af tilviljun og hafi þau verið að reyna að átta sig á áritun á fylgibréfi sendingarinnar þegar lögreglan ruddist inn í íbúðina. Áður hafði lögreglan tekið út úr sendingunni hin meintu fíkniefni og komið hljóðnema fyrir í staðinn. Allt frá upphafi hefur stefnandi neitað því að hann kannist við umrædda sendingu og kveðst ekki hafa átt von á sendingu frá Nepal. Þá kveðst hann ekki kannast við sendandann. Við rannsókn málsins heimilaði stefnandi lögreglu að kanna öll fjármál sín, símasamskipti auk þess sem símhlerunum var beitt við rannsóknina. Þrátt fyrir þetta kveður stefnandi ekki hafa komið fram neinar sannanir sem tengi hann við málið annað en það að hann hafi tekið við póstsendingu af einskærri forvitni sem stíluð var á nafn hans. Hann hafi allt frá upphafi staðfastlega neitað sakargiftum og hafi ekkert komið fram sem tengi hann við málið. Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sér miskabætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds sem honum var gert að sæta tímabilið 21. febrúar 2004 til 22. febrúar sama ár. Var stefnanda tilkynnt með bréfi ríkissaksóknara 21. september 2004 að mál á hendur honum hefði verið fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991, þar sem ekki var talið nóg fram komið við rannsókn málsins til þess að líklegt væri til sakfellis hans. Með bréfi dags. 23. desember 2004 var ríkislögmaður krafinn um bætur, fyrir hönd ríkisins, vegna handtöku og gæsluvarðhalds að ósekju. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 11. febrúar 2005, var kröfunni hafnað. Stefnandi gerir ýmsar athugasemdir við vinnubrögð lögreglunnar við rannsókn málsins. Bendir hann á að aðeins hafi verið tekin ein skýrsla af honum þá viku sem gæsluvarðhaldið stóð. Þá hafi reikningur sá er stefnanda var gert að greiða við afhendingu vörusendingarinnar af dulbúnum lögreglumanni að fjárhæð 31.516 krónur verið tilbúinn sérstaklega svo málið liti eins eðlilega út og hægt væri og sé hann mun hærri en eðlilegt sé. Samkvæmt upplýsingum frá Tollstjóranum í Reykjavík sé lagður 10% tollur á svokallað FOB-verð í íslenskum krónum. Þá hafi í tilfelli stefnanda tollur einnig verið settur ofan á flutningsgjald að fjárhæð 67.921 króna. Sé það gert m.a. til að gera hlut stefnanda enn tortryggilegri en annars hefði verið. Enda þegar í ljós kom að lögreglan hafði engar sannanir á stefnanda þá hafi það ítrekað komið upp hvers vegna stefnandi hafði greitt svo háa fjárhæð fyrir vörusendingu sem hann átti ekki von á. Til skýringar á því bendir stefnandi á að hann sé alls ókunnugur vörusendingum milli landa og hafi því ekki hugmynd um hvaða gjöld og hve há beri að greiða við slíka móttöku. Þá hafi dóttir hans verið í Bandaríkjunum á þessum tíma og hafi þessi sending allt eins getað verið frá henni enda var afmæli stefnanda á næsta leiti eða þann 11. mars. Samkvæmt minni stefnanda hafi það ekki komið fram á kvittun þeirri sem hann var látinn skrifa undir við afhendingu hvaðan pakkinn kom en þar sem kvittum sú hafi ekki enn fengist afhent frá lögreglu hafi ekki verið unnt að sannreyna það. Þá hafi ítrekað verið óskað eftir því við lögreglu og flutningsaðilann DHL að kvittun sú sem stefnandi kvittaði undir við móttöku vörusendingarinnar verði afhent honum en ekki hafi hún enn verið afhent þó svo flest þau gögn málsins hafi verið afhent. Forsvarsmaður DHL-flutninga hafi upplýst lögmann stefnanda um það að kvittun sú hafi verið afhent lögreglunni. Þá hafi ítrekað verið óskað eftir að fá afrit af reikningi þeim sem greiddur var í Nepal fyrir umrædda vörusendingu, þar sem fram komi sundurliðun á kostnaði við flutning og opinber gjöld og hver greiddi. Sá reikningur hafi enn ekki verið afhentur með gögnum málsins. Allt hafi verið reynt til að vekja athygli stefnanda á umræddri sendingu frá Nepal. Hringt hafi verið á fyrra heimili stefnanda á Sauðárkróki og loks í móður hans og fjölskyldu, sem flutt sé til Reykjavíkur. Séu þetta mjög svo ámælisverð vinnubrögð af hálfu lögreglu og engan veginn í samræmi við eðlilega starfshætti hjá hraðflutninga­þjónustum að ganga svo hart fram í því að koma pakka til móttakanda. Hafi þeir farið langt út fyrir sitt hlutverk sem sé að draga fram hið sanna í málinu. Á lögreglumenn séu lagðar ríkar skyldar og mikil ábyrgð sem komi m.a. fram í 31. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá komi fram í símhlerun þann 2. mars 2004, kl. 10:26 milli stefnanda og Erlu Þorsteinsdóttur að hann hafi upplýst lögregluna um það að Erla hafi sagt að pakkinn hafi ekki átt að fara til hans. Þetta ítreki hann svo í lögregluskýrslu þann 10. ágúst og málið sé ekki kannað frekar fyrr en með skýrslutöku yfir Erlu þann 17. ágúst 2004 eða fimm og hálfum mánuði eftir að lögreglan hafði fengið vitneskju um þetta samtal. Rétt sé einnig að geta þess að stefnandi hafi fengið sent innheimtubréf frá lögfræðistofu vegna ógreidds reikning frá DHL flutningum, ásamt vöxtum og kostnaði. Sé það auk annars til vitnis um þau vinnubrögð er fóru fram af hálfu lögregluyfirvalda í máli þessu. Stefnandi hafi á umræddu tímabili leigt herbergi að Skipholti 51, Reykjavík. Þegar mál þetta kom upp hafi stefnanda margítrekað verið hótað því að leigusamningi hans yrði rift og honum gert að yfirgefa herbergið. Leigusali hans hafi orðið fyrir mjög miklum óþægindum vegna málsins en húsleit hafi farið fram í íbúðinni. Þar hafi engin tæki eða tól fundist sem tengdust málinu. Þá hafi ekkert komið fram við rannsókn á haldlögðum munum s.s. tölvuturni, gsm síma o.fl. er tengdist málinu. Meðan rannsókn málsins fór fram hafi stefnandi átt von á barni og hafi það gert honum enn erfiðara fyrir að hann lægi undir grun um stórfelldan fíkniefnainnflutning og hvort hann yrði í fangelsi við fæðingu barns síns eða ekki. Þá hafi rannsókn málsins og gæsluvarðhaldið, er honum hafi verið gert að sæta, tekið verulega á andlega heilsu hans, þar sem það hafi legið fyrir að verið var að refsa honum fyrir verknað er hann kom ekki nálægt. Af hálfu stefnda er bent á að reikningurinn, sem stefnanda hafi verið gert að greiða við afhendingu, hafi lögregla fengið frá tolli/DHL með þeim upplýsingum að um rétta útreikninga og forsendur væri að ræða og reikningurinn skyldi fylgja sendingunni ef afhendingarferlið ætti að vera sem raunverulegast. Er fullyrðingum stefnanda um annað mótmælt. Hafi lögregla einnig fengið þær upplýsingar að í venjulegu afhendingarferli ætti viðtakandinn að greiða reikning nr. R0109409 svo sendingin fengist afhent. Vegna þessa hafi stefnandi verið látinn greiða 31.516 krónur við móttöku en upphæðin sé nánar sundurliðuð á umræddum reikningi. Er því alfarið mótmælt að reikningurinn hafi ekki sýnt eðlilegan framgangsmáta. Þá telur stefndi fullyrðingar, um að kvittun fyrir móttöku stefnanda á pakkanum hafi ekki fylgt rannsóknargögnum, rangar. Umrædd kvittun hafi alltaf fylgt rannsóknargögnum málsins. Hafi hún þar að auki verið send lögmanni stefnanda hinn 28. janúar síðastliðinn ásamt öðrum gögnum málsins. Eins og fram komi í bréfi lögreglustjórans í Reykjavík frá 25. apríl 2005 hafi þær upplýsingar fengist frá DHL við rannsókn málsins að við útkeyrslu og afhendingu sendinga á vegum fyrirtækisins væru starfsmenn þess með útprentað blað yfir þær sendingar sem þeir væru með við útkeyrslu hverju sinni og móttakendur sendinga væru látnir staðfesta móttöku afhendingar á umrætt eyðublað. Með þeim hætti hafi afhendingin til stefnanda verið gerð úr garði og notað tilbúið eyðublað til að líkja eftir þeim framgangi sem tíðkaður sé. Umrætt blað hafi síðan fengist afhent frá DHL og við afhendingu sendingarinnar hafi stefnandi verið látinn kvitta á blaðið. Hins vegar geymir kvittunin ekki upplýsingar um hvaðan sendingin var að koma en það komi fram á reikningi sem fylgt hafi sendingunni til stefnanda (þ.e. nafn sendanda, „Nara Bahaadur Pun“). Stefndi mótmælir sem röngu að afrit þeirra reikninga sem greiddir voru í Nepal fyrir umrædda sendingu fylgi ekki rannsóknargögnum. Í gögnum málsins sé að finna skjal frá DHL, „Shipment Airwaybill“, (dskj. nr. 3 - I. hluti, bls. 3) þar sem fram komi upplýsingar um að komið hafi verið með sendinguna hinn 15. febrúar 2004 til afgreiðslu DHL í Nepal og hún send þaðan til Íslands. Á skjalinu sé yfirlýsing til tollyfirvalda um tollverðmæti, $192. Þar komi einnig fram að flutningskostnaður hafi verið staðgreiddur með nepölskum peningum og skjalið tilgreini nafn og heimili sendanda og undirskrift hans. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins beri að greiða honum skaðabætur vegna ólögmætrar frelsissviptingar og rangra sakargifta. Þá byggir hann á því að greiða eigi honum miskabætur vegna mannorðsmissis. Byggir hann á því að ekki hafi nægilegt tilefni verið til að hneppa hann í gæsluvarðhald. Ljóst sé að lögreglan hafi undirbúið málið lengi áður en ráðist hafi verið til atlögu og ekkert hafi komið fram sem geti tengt stefnanda við málið. Þá sé ljóst að rannsóknaraðgerðir lögreglu séu ámælisverðar en stefnandi hafi allt frá upphafi haldið fram sakleysi sínu og verið samstarfsfús. Mannorðsmissir stefnanda sé mikill vegna máls þessa, en hann komi frá litlu bæjarfélagi utan af landi, þar sem erfitt geti verið að hreinsa menn sem bornir hafi verið röngum sökum. Stefnandi byggir á því að samkvæmt íslenskum rétti eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt og ófjárhagslegt tjón ef hann er handtekinn og hafður í gæsluvarðhaldi að ósekju vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, sé ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur stuðlað að handtöku eða gæsluvarðhaldi. Skilyrði bóta séu fyrir hendi í þessu máli, enda hafi rannsókn máls á hendur stefnanda verið hætt og hafi hann hvorki valdið né stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins. Þá er á því byggt að ekki hafi verið tilefni til handtöku og gæsluvarðhalds og hafi stefnandi ekkert tilefni gefið til slíkra aðgerða. Allt frá því að stefnandi var handtekinn, hinn 20. febrúar 2004, hafi hann verið stimplaður, af þeim sem til hans þekkja, sem sakamaður. Þá hafi liðið sjö mánuðir þar til stefnanda var tilkynnt um að málið hefði verið látið niður falla og allan þann tíma hafi hann mátt þola þær þjáningar sem því fylgi að eiga von á löngum fangelsisdómi vegna aðildar að fíkniefnainnflutningi. Frelsissvipting sé alvarlegt mál og hafi ekki einungis í för með sér að viðkomandi sé sviptur möguleikanum á öflun tekna, heldur sé verulegt miskatjón falið í slíkri aðgerð. Bæði vegna þeirrar andlegu þjáningar sem slík vistun hafi í för með sér og vegna þess skaða sem verði á mannorði viðkomandi. Stefnandi byggir á því að frelsissvipting hans og einangrun, á meðan á rannsókn stóð, hafi verið ólögmæt þar sem skilyrði gæsluvarðhalds hafi ekki verið fyrir hendi í upphafi. Því beri að greiða stefnanda bætur vegna rangra sakargifta en ekki aðeins bætur vegna frelsissviptingar. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar sé fjallað um rétt borgara til verndar fyrir frelsissviptingum og við framkvæmd þeirra. Í 1. - 4. mgr. sé vikið að efnislegum atriðum sem þetta varði. Síðan sé í 5. mgr. kveðið svo á um að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Ákvæði 5. mgr. hafi komið inn í stjórnarskrána með 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögunum segi, meðal annars, að í orðin „verið sviptur frelsi að ósekju“ sé unnt að leggja þann almenna skilning að þau vísi til þess að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu. Með orðalagi ákvæðisins sé ætlunin að mönnum verði tryggður bótaréttur ef þeim hefur verið gert að sæta frelsissviptingu án þess að hafa til þess unnið. Við skýringu þessa stjórnarskrárákvæðis verði að hafa í huga að það úrræði, að handtaka menn og loka þá inni, feli í sér afar íþyngjandi skerðingu á frelsi þeirra. Heimild til þessa, án þess að staðreynt hafi verið hvort þeir hafi unnið til frelsisskerðingar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Standi augljós rök til þess að maður sem þurft hafi að sæta sviptingu á frelsi sínu í þágu slíkra almannahagsmuna eigi rétt á bótum frá ríkinu ef niðurstaðan verði sú að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum eða ef hann verði, fyrir dómi, sýknaður af sakargiftum á þeim grundvelli að sök hans hafi ekki sannast. Í slíkum bótarétti felist einungis að sá sem eigi þá hagsmuni sem krefjist frelsissviptingar, þ.e.a.s. almenningur, greiði bætur til þess einstaklings sem hafi þurft að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra. Samkvæmt þessu verði talið að stjórnarskráin verndi bótarétt þeirra sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið, nema eitthvað sérstakt komi til sem skerði eða felli þann bótarétt niður. Þá sé þessi réttur einnig varinn í 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991 sé að finna ákvæði um bætur handa sakborningi o.fl. Þar sé í 1. mgr. 175. gr. kveðið svo á að kröfu um bætur megi taka til greina ef rannsókn hafi verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana, eða sakborningur hafi verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó megi fella niður bætur og lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Í 176. gr. séu svo taldar upp rannsóknaraðgerðir sem leitt geti til bótaréttar og síðan sagt að bætur megi dæma: a. ef lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða eða b. ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Skilyrði b. liðar í 176. gr. laga nr. 19/1991 geti leitt til þess að sakborningi verði synjað um bætur fyrir það eitt að nægilegt tilefni teljist hafa verið til þeirra aðgerða sem bótakrafa byggist á. Ákvæðið gangi þannig lengra í að skerða bótarétt sakborninga en heimilt sé samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Fullt tilefni geti hafa verið til aðgerða gegn sakborningi þótt hann hafi ekki að neinu leyti sjálfur átt sök á að skapa þær aðstæður sem leiði til aðgerðanna. Verði það ekki talið standast að skerða rétt til bóta í slíkum tilvikum. Á hinn bóginn sé ljóst að sakborningur geti sjálfur hafa valdið eða stuðlað að því að til rannsóknaraðgerða var gripið gegn honum. Sé þá gert ráð fyrir í 175. gr. laga nr. 19/1991 að bætur til hans verði lækkaðar eða felldar niður eftir atvikum. Ekki sé um slíkt að ræða í tilfelli stefnanda líkt og rakið hafi verið. Stefnandi byggir á því að stefndi eigi að greiða stefnanda miskabætur vegna mannorðsmissis og atlögu gegn persónu og æru hans, sbr. 26. gr. skaðabótalaga. Ásamt því að þola frelsissviptingu og gæsluvarðhald í tæplega 7 sólarhringa hafi athafnir lögreglunnar í Reykjavík valdið honum verulegum miska vegna mannorðs­missis og röskunar. Strax eftir handtöku stefnanda hafi fréttamiðlar fengið upplýsingar um stórfellt fíkniefnamisferli. Fyrirgangur lögreglunnar og rann­sóknar­at­hafnir allar hafi gert það að verkum að engum hafi dulist hver hinn meinti brotamaður hins mikla fíkniefnamisferlis væri. Síðan hafi stefnandi ekki getað um frjálst höfuð strokið í sínum heimabæ og hann, og raunar öll fjölskylda hans, orðið fyrir aðkasti og samfélagslegri höfnun. Þá sé kröfugerð stefnanda reist á því að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi að ósekju. Frá upphafi rannsóknar málsins hafi stefnandi haldið fram sakleysi sínu og við rannsóknina hafi ekkert komið fram um það að hann ætti hlut að máli. Þrátt fyrir þessar staðreyndir hafi stefnanda verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarhagsmuna frá 21. febrúar 2004 til 27. febrúar s.á. Miskabótakrafan sé áætluð og verði að telja hana síst of háa miðað við þann tíma sem stefnandi hafi sætt gæsluvarðhaldi svo og með tilliti til hinna alvarlegu sakargifta. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sérstaklega 175. og 176. gr. Þá vísar hann til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. um miskabætur. Þá vísar stefnandi til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995 til stuðnings kröfu sinni. Loks vísar hann til 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda að öllu leyti og kröfum á honum reistum. Byggir stefndi á því að tilefni hafi verið til handtöku og gæsluvarðhalds yfir stefnanda. Rannsóknin hafi verið markviss, hlutlaus og í samræmi við lög og gæsluvarðhaldinu markaður eðlilegur tími miðað við aðstæður. Stefndi byggir á því að lögmætt og réttmætt tilefni hafi verið til að handtaka stefnanda. Með því að sending sem innihélt fíkniefni í stórum stíl kom til landsins merkt stefnanda, sem áður hafði hlotið dóm fyrir fíkniefnamisferli, hafi augljóslega verið uppi rökstuddur grunur um að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru. Handtakan hafi einnig verið nauðsynleg við þessar aðstæður til að tryggja návist hans og til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Stefnandi hafi greitt rúmlega 31 þúsund krónur óhikað og fengið pakkann afhentan. Þeim útskýringum sem fram komi í stefnu um hugsanlegan uppruna pakkans hafi ekki verið borið við í skýrslum stefnanda hjá lögreglu. Þá sé ítrekað að við hljóðupptöku hafi heyrst að hann saknaði einhvers og hafi sagt: „það hlýtur að vera í kistlinum“ og konan sem með honum hafi játt því. Þá hafi heyrst hvar bankað virtist í kistlana. Við þetta hafi augljóslega stigmagnast sá grunur lögreglu að hann ætti aðild að þessum innflutningi fíkniefna. Auk þessa hafi stefnandi átt brotasögu tengda fíkniefnum. Byggir stefndi með vísan til framangreinds og þess sem fram komi í málsgögnum að öðru leyti á 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Stefndi byggir á því að allar rannsóknaraðgerðir sem fyrr sé lýst og fram komi nánar í málsgögnum hafi verið nauðsynlegar og réttmætar. Hafi þær verið lögmætar og til þess fallnar að leita eftir megni eftir grundvallarupplýsingum strax í upphafi máls. Eðlilegt hafi verið að lögregla líkti eftir starfsaðferðum DHL-hraðflutningaþjónustu og verði að ætla að slík fyrirtæki leiti allra venjulegra leiða til að hafa sem fyrst upp á ætluðum móttakanda. Engar aðgerðir lögreglu hafi gengið lengra en eðlilegt verði að teljast við þær aðstæður. Því er mótmælt að lögregla hafi gengið óeðlilega langt og þannig brotið gegn hlutlægnisskyldu samkvæmt 31. gr. laga nr. 19/1991. Hafi lögreglan fylgt eðlilegu verklagi við sambærilegar aðstæður þegar ekki næst í skráðan viðtakanda sendingar og óvissa er um heimilisfang hans. Nafn stefnanda, sem hafi verið það eina í þjóðskrá, hafi hvorki verið skráð á dyrabjöllu né á póstkassa í anddyri hússins. Á staðnum hafi fengist þær upplýsingar frá íbúa að stefnandi væri líklega fluttur burt. Hafi því ekki verið rétt að skilja tilkynningu þar eftir um að hann ætti sendingu hjá DHL heldur hafi verið reynt að afla upplýsinga um dvalarstað stefnanda. Eðlilegt hafi verið að hringja á skráð lögheimili þar sem tjáð var að hann byggi ekki og bent á foreldra hans. Hafi lögreglan vegna þessarar málsóknar leitað sérstaklega upplýsinga um sambærilegt verklag, svo sem fram komi í greinargerð hennar á dskj. nr. 16. En það samræmist þessu í öllum atriðum enda sé um hraðflutningaþjónustu að ræða og sérstakt keppikefli slíkra fyrirtækja að ná að afhenda beint til móttakanda sem fyrst ella þurfi að senda sendinguna til baka á kostnað fyrirtækisins. Við skýrslutöku yfir stefnanda eftir að hann var handtekinn hafi þessi grunur magnast enn frekar enda hafi hann upplýst að konan sem með honum var hefði neytt með honum fíkniefna og upplýst var að fundist hefðu plastpokar í hans fórum sem notaðir hefðu verið undir fíkniefni. Þá hafi framburður konunnar einnig ýtt undir grunsemdir um aðild stefnanda. Eins og vísað hafi verið til í kröfu lögreglu um gæsluvarðhald hafi rannsóknin verið á frumstigi og eftir var að vinna úr ýmsum upplýsingar og leita nýrra, meðal annars um fjármál og hvernig stefnandi tengdist hugsanlega öðrum vitorðsmönnum og hverjir stæðu að sendingunni. Þá þótti framburður stefnanda ekki trúverðugur og ekki í samræmi við framburð konunnar sem handtekin var á sama tíma. Um lögmæti gæsluvarðhaldsins vísast einkum til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, en fyrir liggi að Héraðsdómur Reykjavíkur féllst á kröfu lögreglustjóra og Hæstiréttur Íslands einnig í dómi sínum hinn 25. febrúar 2004, án þessa að varðhaldinu yrði markaður skemmri tími en í úrskurði héraðsdóms. Stefndi byggir á því að varðhaldið og tilhögun þess hafi verið lögmæt og réttmæt í ljósi aðstæðna og þeirra upplýsinga við rannsóknina sem fyrir lágu. Varðhaldið hafi alls ekki staðið í of langan tíma, einkum þegar þess sé gætt að hún hafi verið á algeru frumstigi og hafi átt eftir að vinna úr margvíslegum gögnum, meðal annars um fjármál stefnanda, skýrsluna af honum og öðrum, auk þess sem leita þurfti upplýsinga um annað fólk. Höfðu á þessum tíma borist upplýsingar um ferðir tiltekinna nepalskra manna sem búsettir voru hér á landi og gátu hugsanlega tengst málinu. Á frumstigi rannsóknarinnar og dögunum þar á eftir hafi verið ótækt að stefnandi gengi laus eða honum gert kleift að hafa samband við aðra, eftir atvikum þá sem ættu aðild að málinu. Stefndi leggur áherslu á að rannsókn sem þessi sé tímafrek á frumstigi og úrvinnsla gagna einnig sem og upplýsingaöflun hvers konar. Vanda hafi þurft til við að undirbúa skýrslutöku af stefnanda sem fram fór 25. febrúar 2004 en hún hafi verið ítarleg. Ekki hafi þótt tímabært að yfirheyrsla færi fram fyrr en gagnaöflun og gagnaúrvinnslu, sem fram fór á gæsluvarðhaldstímabilinu, væri lokið. Umrædd yfirheyrsla, sem fram fór, hafi síðan verið talin nægjanleg þar sem þá hafi verið farið yfir öll þau gögn er talin voru skipta máli fyrir rannsóknina og Jón Óskar yfirheyrður að öðru leyti um málið. Ekki hafi verið talin ástæða til að óska eftir framlengingu á varðhaldinu, en nauðsynlegt þótti að afla heimildar til símhlustunar sem kæmi til framkvæmda þegar stefnandi yrði látinn laus auk þess sem aflað hafi verið heimildar til öflunar símaupplýsingagagna með úrskurðum Héraðsdóms hinn 26. febrúar. Stefnandi hafi síðan verið látinn laus daginn eftir með því að lögreglumenn sóttu hann í fangelsið upp úr kl. 11 um morguninn og óku honum til Reykjavíkur. Eins og fram komi í gögnum málsins sé rækilega gerð grein fyrir öllum forsendum og ráðstöfunum rannsóknar vegna einfalds misskilnings sem hafi orðið vegna ógreiddra opinberra gjalda sem stefnandi hafi verið krafinn um með innheimtubréfi. Mistökin sem strax hafi verið leiðrétt rýri á engan hátt rannsókn málsins eða réttmæti aðgerða. Geti þetta atriði á engan hátt orðið kröfum stefnanda til stuðnings. Stefndi byggir á því með vísan til framangreinds að handtaka, gæsluvarðhald og aðrar rannsóknaraðgerðir hafi verið nauðsynlegar og lögmætar, sbr. dóm Hæstaréttar frá 25. febrúar 2004. Verði þá einnig að líta til eðlis brotsins og þeirra úrræða sem lögregla hafi almennt til að upplýsa slík brot. Eins og að framan greini hafi komið upp mörg atriði sem hafi gert það líklegt, meðan á rannsókn stóð, að stefnandi kynni að eiga hlut að innflutningnum. Því er mótmælt að lögregla hafi borið rangar sakir á stefnanda meðan á rannsókn stóð. Auk þess verði að gera greinarmun á „röngum sakargiftum“ og rökstuddum grun sem leitt geti til þvingunarúrræða og annarra rannsóknaraðgerða lögum samkvæmt eins og framan sé lýst. Stefndi byggir á því að ekki séu uppfyllt skilyrði 175. gr. eða 176. gr. laga nr. 19/1991 til greiðslu bóta. Lögmætt og réttmætt tilefni hafi verið til allra aðgerða lögreglu og þær hafi á engan hátt verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefndi telur að dómaframkvæmd sýni að heimildir þessar séu í samræmi við þau ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfest séu og vitnað sé til í stefnu. Sjálfstæður réttur til bóta verði því ekki byggður á þeim umfram það sem greini í nefndum ákvæðum laga um meðferð opinberra mála. Þá er mótmælt að byggt verði á öðrum heimildum sem greinir í stefnu og sé að mati stefnda í engu uppfyllt skilyrði 26. gr. laga nr. 50/1993. Á engan hátt hafi verið um að ræða atlögu eða ólögmæta meingerð gegn persónu stefnanda. Stefndi mótmælir að hann geti borið ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um málið, en gögn um það séu ekki lögð fram. Sé ekki vitað um neina þá umfjöllun gegn stefnanda sem komið hafi fram fyrir tilstilli starfsmanna stefnda. Engin gögn séu til stuðnings fullyrðingum um mannorðsmissi, aðkasti eða höfnun gagnvart stefnanda eða aðstandendum hans og sé málsástæðum þar að lútandi mótmælt. Þótt gæsluvarðhald sé þungbært alla jafna hafi stefnandi engin gögn lagt fram um að andlegri heilsu hans hafi hrakað svo sem haldið sé fram í stefnu og sé óhjákvæmilegt að mótmæla því. Þá telur stefndi að ekki hafi liðið óhóflega langur tími uns rannsókn var lokið eða uns ríkissaksóknari tilkynnti um að málið félli niður. Ekki verði þó með góðu móti séð að bótakröfur stefnanda byggi á því sérstaklega. Stefndi byggir á því að framburður stefnanda hafi ekki verið trúverðugur um nokkra þætti og hafi hann breytt framburði sínum við rannsókn málsins meðan hann sat í gæsluvarðhaldi. Þannig hafi hann, í skýrslu hinn 20. febrúar, borið að engin fíkniefnatengsl væru milli sín og konunnar H, en hafi breytt framburði sínum hinn 25. febrúar á þá lund að hann hefði e.t.v. reykt marihuanavindling með henni. Þá hafi ekki verið samræmi í framburði stefnanda um orðaskipti við konuna sem með honum var þegar pakkinn var tekinn upp. Hafi þar verið um að ræða veigamikil atriði sem stefnandi hafi breytt í framburði sínum síðar, meðal annars um hverju það sætti að konan E hefði greint frá því að stefnandi hefði sagt að hann væri að taka á móti sendingu og nefnt í því samhengi gras eða hass. Stefnandi hafi líka verið tvísaga um það hvort hann hefði bankað í kistlana sem í pakkanum voru. Gagnvart rannsóknurum hafi þessi atriði ljóslega borið keim af því að stefnandi hagræddi framburði sínum. Enn fremur verði ekki fram hjá því litið að framburður stefnanda um að forvitnin ein hafi rekið hann til að taka við pakka og greiða rúmlega 31 þúsund krónur fyrir séu mjög ótrúverðugar, enda hafi samtöl hans við DHL ekki borið þess merki að hann væri undrandi á sendingunni. Skuli ítrekað að skýringum þeim sem um geti í stefnu um hugsanlegan uppruna pakkans hafi ekki verið borið við hjá lögreglu. Stefndi bendi einnig á að í hljóðrituðu samtali við rannsóknarlögreglumann þann 1. mars 2004, kl. 13:21, sem fyrir liggi í málinu, komi fram hvar stefnandi greindi frá því að konurnar EÞ og JG kynnu að vera reiðubúnar til að gefa skýrslu. Hafi stefnandi talið að þær hefðu vitneskju um að sendingin hefði verið send á nafn sitt fyrir misskilning og að annar maður H kynni að vera tengdur málinu. Komi fram í samtalinu að rannsóknarlögreglumaðurinn hvatti stefnanda til að láta þær, og/eða aðra sem stefnandi teldi að hefðu upplýsingar um málið, hafa samband við rannsóknara og kvaðst stefnandi ætla að sjá til þess að það myndi gerast. Eins og fram komi í greinargerð lögreglustjóra á dskj. nr. 16 hafi enginn haft samband við lögreglu vegna þessa. Að mati lögreglu hafi á þessum tíma fyrst og fremst verið um að ræða ágiskanir stefnanda um meinta aðild H, sem ekki hafi verið studdar neinum gögnum. Vegna þessa hafi ekki þótt fram kominn nægjanlegur grundvöllur til að yfirheyra konurnar um meinta vitneskju þeirra um hugsanlega aðild H að málinu og enn síður að yfirheyra H vegna þess. Við yfirheyrslu þann 10. ágúst 2004 hafi hið hljóðritaða samtal stefnanda og lögreglumannsins verið borið undir stefnanda og þá hafi hann gefið framburð sem lögregla taldi gefa tilefni til upplýsingaöflunar frá EÞ. Í viðtali lögreglu við hana hafi hún vísað framburði stefnanda alfarið á bug og kvaðst aldrei hafa haft eða fengið neinar upplýsingar sem tengst gætu umræddri sendingu og/eða rannsókninni. Með vísan til framanritaðs byggir stefndi á því að fyrir hendi séu ástæður til að fella niður bætur með vísan til 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, sérstaklega sökum þess að misræmi og tvísögli hafi verið í framburði stefnanda sem að auki hafi verið ótrúverðugur um marga þætti. Að öðru leyti en að framan greini sé málatilbúnaði stefnanda mótmælt. Stefndi telji sig hafa leiðrétt þann misskilning sem endurspeglist í áskorunum í stefnu. Að öðru leyti sé þeim mótmælt sem þýðingarlausum og óljósum. Stefndi krefst til vara lækkunar verði fallist á bótaskyldu. Krafa stefnanda sé með öllu óraunhæf og í raun fjarstæðukennd miðað við tilefni og dómaframkvæmd í þeim tilvikum þegar til bótaábyrgðar hafi komið vegna handtöku og/eða gæsluvarðhalds. Sé því krafist verulegrar lækkunar með hliðsjón af dómum sem gengið hafi þegar til bótaskyldu hafi komið. Enn fremur sé til stuðnings lækkunarkröfu vísað til þess sem við eigi til stuðnings sýknukröfu að framan. Stefndi mótmælir vaxtakröfum stefnanda og dráttarvaxtakröfum, einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991 má taka til greina kröfu um bætur ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Þó má samkvæmt ákvæðinu fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Bæta skal fjártjón eða miska, ef því er að skipta. Samkvæmt 176. gr. sömu laga má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr. laganna. Skilyrði bótagreiðslu eru þau að lögmæt skilyrði hafi brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur, eins og á stóð, verið nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Eins og áður greinir kom sending sem innihélt fíkniefni til landsins og var sendingin merkt stefnanda. Af hálfu lögreglu var gengið frá sendingunni eins og hún hefði ekki verið opnuð til þess að unnt væri að afhenda vörusendinguna til skráðs móttakanda og freista þess þannig að upplýsa um hver eða hverjir væru eigendur fíkniefnanna. Stefnandi var handtekinn skömmu eftir að hann hafði móttekið og opnað hraðsendinguna. Eins og áður greinir var nafn stefnanda ekki skráð á dyrabjöllu né póstkassa á heimili hans og gat lögregla ekki afhent sendinguna fyrr en eftir nokkra eftirgrennslan. Ekki verður talið að óeðlilegum aðferðum hafi verið beitt af lögreglu til að hafa upp á stefnanda í ljósi þess að um hraðsendingu var að ræða sem vænta má að reynt sé að afhenda hratt og vel. Skilaboðum var komið til stefnanda um sendinguna og hafði hann samband við DHL hraðflutninga og spurðist fyrir um sendinguna sem síðan var afhent á heimili hans. Er ekki fallist á að lögreglan hafi með aðgerðum sínum að þessu leyti brotið ákvæði 31. gr. laga nr. 19/1991. Fyrir liggur að stefnandi tók við sendingunni athugasemdalaust. Á reikningi sem fylgdi kom fram hver var sendandi vörunnar. Þá greiddi stefnandi rúmar 31.000 krónur í aðflutningsgjöld til þess að fá pakkann afhentan. Telja verður eðlilegt í ljósi þessarar atburðarásar, og þess að stefnandi hafði áður hlotið dóm fyrir fíkniefnamisferli, að rökstuddur grunur hafi á hann fallið um að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru og réttmætt hafi verið að handtaka stefnanda við þessar aðstæður. Ekki hefur verið sýnt fram á annað en að uppfyllt hafi verið lagaskilyrði til þess að kveða á um gæsluvarðhald yfir stefnanda og eru dómsúrlausnir í þá átt þar af leiðandi reistar á lögmætum grunni og í samræmi við ákvæði laga um meðferð opinberra mála, stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt 2. mgr. 105. gr. laga nr. 19/1991 skal gæsluvarðhaldi markaður ákveðinn tími. Sá sem krafist hefur gæsluvarðhalds skal láta sakborning lausan þegar ástæður til gæslu eru ekki lengur fyrir hendi. Samkvæmt gögnum málsins var stefnandi yfirheyrður eftir handtöku hinn 20. febrúar 2004. Gæsluvarðhaldsúrskurður var kveðinn upp síðdegis 21. febrúar 2004. Rannsókn var á frumstigi. Vinna þurfti upp gögn er sneru að símhlustun sem fram hafði farið fyrir handtöku, hlustun á upptöku er pakkinn var opnaður, skoða gögn er komu fram við húsleit, skoða framburð stefnanda og konu, sem var í för með honum og var handtekin um leið og stefnandi, aflað var upplýsinga um fjármál stefnanda og undirbúa þurfti ítarlega yfirheyrslu er fram fór yfir stefnanda 25. febrúar 2004. Eftir þá yfirheyrslu var farið yfir málið og tekin ákvörðun um framhald málsins og var þá farið fram á úrskurð um símahlustun. Var stefnandi síðan leystur úr haldi um hádegi 27. febrúar 2004. Þegar þetta er virt verður að telja að rannsókn málsins hafi verið fram haldið með eðlilegum hætti þá daga sem stefnandi sat í gæsluvarðhaldi og þykir ekki sýnt fram á að honum hafi verðið haldið lengur í gæsluvarðhaldi en nauðsynlegt gat talist vegna rannsóknarinnar. Samkvæmt framansögðu er ekki sýnt fram á að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli 175. gr. eða 176. gr. laga um meðferð opinberra mála. Stefnandi reisir miskabótakröfu sína einnig á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykir ekki sýnt fram á í málinu að stefndi beri ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um umrætt mál eða að stefndi beri ábyrgð á meintum mannorðsmissi stefnanda. Er ekki sýnt fram á að stofnast hafi bótaábyrgð stefnda gagnvart stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Óskars Júlíus­sonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Sveins Andra Sveins­­sonar hrl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 581/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. nóvember 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fram er kominn rökstuddur grunur lögreglu um að varnaraðili, sem er tæplega 18 ára, hafi verið þátttakandi í skipulögðum þjófnaðarbrotum sem séu víðtækari en hún hefur viðurkennt hjá lögreglu. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt og að varnaraðili þurfi sökum rannsóknarhagsmuna að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, en 5. mgr. sömu lagagreinar stendur því ekki í vegi. Verður hinn kærði úrskurður fyrir þær sakir staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 364/2015
Fjármálafyrirtæki Skuldamál Skuldajöfnuður
Í hf. krafði G ehf. um greiðslu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. G ehf. mótmælti ekki fjárkröfu Í hf. en taldi sig eiga gagnkröfur til skuldajafnaðar á móti kröfu Í hf. með vísan til þess að starfsmenn Í hf. hefðu millifært af reikningum félagsins án heimildar, inn á reikning og til greiðslu skulda annars félags, GH2 ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af framburði fyrirsvarsmanns, prókúruhafa og eiganda beggja félaganna fyrir héraðsdómi mætti ráða að G ehf. hefði greitt leigu til GH2 ehf. Þá hefði bókari G ehf. greint frá því að þær millifærslukvittanir, sem um ræddi í málinu, hefði verið að finna í bókahaldi félagsins. Loks hafði G ehf., sem væri fyrirtæki í atvinnurekstri og bókhalds- og ársreikningsskylt samkvæmt lögum nr. 145/1994 og lögum nr. 3/2006, ekki sýnt fram á að gerðar hefðu verið athugasemdir við millifærslurnar fyrr en félagið skilaði greinargerð í héraði, eða tæpum þremur árum eftir að síðasta færslan átti sér stað. Var því lagt til grundvallar að millifærslurnar hefðu verið framkvæmdar með vitund og vilja G ehf. og staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að hafna kröfu G ehf. um skuldajöfnuð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 26. maí 2015. Hann krefst þess aðallega að tilskuldajafnaðar á móti kröfu stefnda að fjárhæð 16.979.066 krónur komi gagnkrafasín að fjárhæð 9.453.666 krónur, en til vara 3.362.577 krónur, hvort tveggjameð dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2010 til greiðsludags. Þákrefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara aðmálskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms að öðru leyti en því að til frádráttar kröfu sinni komi innborgunáfrýjanda 24. apríl 2015 að fjárhæð 4.108.254 krónur.Hinn 1. janúar 2007 yfirtók BYR sparisjóðurallar skyldur og réttindi Sparisjóðs Kópavogs, en með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 tók Byr hf. við eignum hins fyrrnefnda.Stefndi tók síðan við réttindum og skyldum Byrs hf. samkvæmt samrunatilkynningusem birt var í Lögbirtingablaðinu 5. desember 2011.Sönnunarbyrði hvílir á fjármálafyrirtækjum umheimild starfsmanna sinna til einstakra ráðstafana fyrir hönd viðskiptamanna,en um sönnun fer eftir almennum reglum, sbr. dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2016 ímáli nr. 381/2015. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi fóru þær millifærsluraf reikningum áfrýjanda hjá BYR sparisjóði og Byr hf., sem áfrýjandi reisirkröfur sínar um skuldajöfnuð við óumdeilda kröfu stefnda á, fram á tímabilinufrá 9. febrúar til 9. nóvember 2010. Í skýrslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda, semjafnframt var fyrirsvarsmaður GH2 ehf. og prókúruhafi á reikningum beggjafélaganna í BYR sparisjóði og síðar Byr hf., auk þess að vera aðaleigandiþeirra, fyrir dómi kom fram að áfrýjandi greiddi leigu til GH2 ehf. vegnareksturs síns í fasteign síðarnefnda félagsins. Þá greindi bókari áfrýjanda fráþví fyrir dómi að þær millifærslukvittanir, sem um ræðir í málinu, hafi veriðað finna í bókhaldi félagsins. Áfrýjandi, sem er fyrirtæki í atvinnurekstriog bókhalds- og ársreikningsskylt samkvæmt lögum nr. 145/1994 um bókhald oglögum nr. 3/2006 um ársreikninga, hefur ekki sýnt fram á að gerðar hafi veriðaf hans hálfu athugasemdir við áðurnefndar millifærslur fyrr en með greinargerðhans í héraði, sem lögð var fram í þinghaldi 31. október 2013, eða tæpum þremurárum eftir að sú síðasta átti sér stað. Af þeim sökum verður að leggja tilgrundvallar að millifærslurnar hafi verið gerðar með vitund og vilja áfrýjanda,eins og byggt er á af hálfu stefnda. Eftir að héraðsdómur gekk greiddiáfrýjandi 4.108.254 krónur 24. apríl 2015 inn á kröfu stefnda.Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt sem ídómsorði greinir.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorðisegir. Dómsorð:Áfrýjandi,Gullhamrar veitingahús ehf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 16.979.066krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 27. mars 2013 til greiðsludags, svo og samtals 1.200.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, allt að frádreginniinnborgun á 4.108.254 krónum 24. apríl 2015.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 2015.Mál þetta var höfðað3. september 2013, þingfest 12. sama mánaðar og tekið til dóms 24. mars sl. aðloknum munnlegum málflutningi.Stefnandi er Íslandsbanki hf., kt. [...], Kirkjusandi 2, Reykjavík. Stefnt er Lúðvík Thorberg Halldórssyni, kt.[...], Beykihlíð 25, Reykjavík, stjórnarformanni Gullhamra veitingahúss ehf.,kt. [...], Þjóðhildarstíg 2-6, Reykjavík, fyrir hönd félagsins og Jónu Sigríði Þorleifsdóttur,kt. [...] Beykihlíð 25, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda Gullhömrum veitingahúsiehf., verði gert að greiða stefnanda 16.979.066 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. mars 2013 til greiðsludags. Einnig erþess krafist að stefnanda verði heimilað að færa dráttarvexti upp á höfuðstólskuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 27. mars 2014, sbr. 12. gr.laga nr. 38/2001. Stefnandi krefst að auki málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi, Gullhamrar veitingahús ehf., krefst þess aðallega að staðfestverði, til skuldjafnaðar á móti kröfu stefnanda, gagnkrafa stefnda á hendurstefnanda að fjárhæð 9.453.666 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr.38/2001 af 1.500.000 krónum frá 9. febrúar 2010 til 7. júní 2010, af 3.400.000krónum frá þeim degi til 30. september 2010, en af 4.329.089 krónum frá þeimdegi til 7. október 2010, en af 6.991.089 krónum frá þeim degi til 18. október2010, en af 7.991.089 krónum frá þeim degi til 26. október 2010, en af8.591.089 krónum frá þeim degi til 9. nóvember 2010 og af 9.453.666 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefndi þá dómkröfu að staðfest verði til skuldajafnaðar, ámóti kröfu stefnanda, gagnkrafa stefnda á hendur stefnanda að fjárhæð 3.362.577krónur sem beri dráttarvexti samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.500.000krónum frá 9. febrúar 2010 til 18. október 2010, af 2.500.000 krónum frá þeimdegi til 9.nóvember 2010, og varakröfunni til skuldajafnaðar, 3.362.577 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði heimilað að höfuðstólsfæra dráttarvextiá 12 mánaða fresti, bæði í tilviki aðalkröfu og varakröfu sinnar, í fyrstaskipti 9. nóvember 2011. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Upphaflega beindi stefnandi málshöfðun þessari einnig að Jónu S.Þorleifsdóttur, Beykihlíð 25, Reykjavík, en við upphaf aðalmeðferðar málsins24. mars sl. felldi stefnandi niður kröfur sínar á hendur henni samhliðabreytingum á kröfugerð sinni. I.MálsatvikStefnandi hefurhöfðað mál þetta til innheimtu skuldar átékkareikningi nr. 1135-26-635 hjá stefnanda, en reikningur þessi mun hafaverið stofnaður hjá stefnanda í nafni stefnda 12. janúar 2006. Samkvæmtframlögðum skjölum nemur skuld á reikningnum alls 16.979.066 krónum. Stefndihefur tekið til varna, m.a. á þeim grundvelli að úttektir af reikningnum hafiverið án leyfis stefnda og er krafa stefnda um skuldajöfnuð sett fram með vísantil þessa. II.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi krefstgreiðslu ofangreindrar skuldar og vísar til þess að stefnandi hafi ekki greittkröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Um lagarök vísar stefnanditil almennra reglna kröfuréttar um skyldu til greiðslu fjárskuldbindinga.Vaxtakröfu sína styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 10.og 12. gr. þeirra laga. Málskostnaðarkrafa stefnanda er reist á ákvæði 130.gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III.Málsástæður og lagarök stefnduVarnir sínargrundvallar stefndi á því að félagið hafi verið með tvo bankareikninga hjáforvera stefnanda, Sparisjóði Kópavogs sem síðar varð hluti af Byr sparisjóði,sem síðan var tekinn yfir af stefnanda, Íslandsbanka hf. Þetta hafi veriðreikningar númer 1135-26-17517 og 1135-26-635. Forverar stefnanda, fyrstSparisjóður Kópavogs í eitt skipti og síðan Byr í sjö skipti á árinu 2010 hafiráðstafað fjárhæðum út af þessum tveimur reikningum, alls 9.453.666 krónum, ánheimildar og án samþykkis stefnda GV. Hinn 9. febr. 2010 voru millifærðar1.500.000 kr. af reikningi nr. 635 inn á reikning 1135-26-5312. Sá reikningurhafi verið í eigu annars fyrirtækis, GH 2 ehf. Hinn 7. júní 2010 hafi 1.900.000kr. verið færðar af reikningi nr. 17517 yfir á reikning nr. 5312. Hinn 30.september 2010 hafi 929.089 kr. verið teknar út af reikningi nr. 17517 ográðstafað annars vegar inn á reikning nr. 5312 (500.000 kr.) og hins vegar uppí greiðslu á skuldabréfi á nafni GH2 (429.089 kr.). Þá hafi 162.000 kr. veriðráðstafað 1. október 2010 af reikningi nr. 17157 til greiðslu inn á skuldabréfá nafni GH2 ehf. Hinn 7. október 2010 er 2.500.000 kr. ráðstafað af reikningistefnda, nr. 17517, inn á reikning GH2, nr. 5312. Hinn 18. október 2010 hafi1.000.000 kr. verið millifærðar af reikningi stefnda inn á reikning GH2, nr.5312. Enn hafi verið ráðstafað 600.000 kr. 26. október 2010 af reikningistefnda nr. 635 og lagt inn á reikning nr. 5312. Síðasta úttektin hafi veriðframkvæmd 9. nóvember 2010 þegar stefnandi færði samtals 862.577 kr. afreikningi stefnda nr. 635 og ráðstafaði fjárhæðinni annars vegar inn á reikningGH2, reikning nr. 5312,(147.000 kr.) og hins vegar til greiðslu á skuldabréfivegna sama þriðja aðila, (715.477 kr.).Af hálfu stefnda erþví haldið fram að allar framangreindar „ráðstafanir og úttektir“ af reikningumá nafni stefnda hafi verið án heimildar stefnda og félagið hafi aldrei samþykktþær. Við hverja heimildarlausa úttekt hafi stofnast krafa stefnda á hendurstefnanda um leið og viðkomandi úttekt hafði átt sér stað. Stefndi skuldi þvístefnda 9.453.666 krónur auk dráttarvaxta. Gagnkröfur stefnda til skuldjafnaðarvið kröfu stefnanda samsvari þessari fjárhæð, auk dráttarvaxta. Skilyrði tilskuldajafnaðar eru uppfyllt. Kröfur aðila eru gagnkvæmar, hvor á kröfu á hinn,kröfur beggja séu gjaldkræfar, gildar og hæfar til að mætast. Loks eigakröfurnar sér sömu rót, stefnandi líkt og forverar hans SPK og BYR veiti bankaþjónustuog stefndi hafi verið í viðskiptum við stefnanda á þeim grunni og af þeimviðskiptum stafi kröfur beggja. Reikningur stefnda hjá stefnanda nr.1135-26-17517 hafi verið veltureikningur vegna „kröfukaupaviðskipta“ aðila.Stefndi hafi gert stefnanda grein fyrir tilteknum útistandandi kröfum sem hannætti á hverjum tíma vegna þeirrar þjónustu sem hann seldi og að greiðendumkrafnanna hefði verið tilkynnt um að þeim bæri að greiða þær inn á reikning1135-26-17517. Á grundvelli þessa kveðst stefndi hafa notið tiltekinnayfirdráttarheimilda hjá stefnanda en sjálfur ekki haft aðgang að reikningnum.Það breyti þó ekki því að það sem var til ráðstöfunar á reikningnum á hverjumtíma skyldi aðeins ráðstafað í þágu stefnda, sbr. millifærslur af reikningi nr.17517 yfir á annan reikning stefnda hjá stefnanda eins og reikningsyfirlitsýni. Önnur notkun á því sem til ráðstöfunar var á hverjum tíma á reikningi nr.171517, hafi verið óheimil án leyfis stefnda. Verði talið aðstefnanda hafi verið heimilar þær úttektir sem hann framkvæmdi af reikningi nr.17517, byggir stefndi á því að hið sama hafi ekki gilt um reikning hans nr.1135-26-635 sem hafi verið hefðbundinn viðskiptareikningur fyrirtækis semstefndi hafi einn haft óskoraðan rétt yfir og einn haft rétt til að ráðstafainnstæðum og heimildum þar á hverjum tíma. Á þessu grundvallar stefndivarakröfu sína, sem er sú að stefndi eigi gagnkröfur til skuldajafnaðar viðkröfu stefnanda á hendur sér, sem nemi alls 3.362.577 kr., (auk umkrafinnadráttarvaxta), sem rekja megi til óheimilla og ósamþykktra úttekta stefnanda afreikningi stefnda nr. 1135-26-635. Hluta hinnar meintu yfirdráttaskuldar semstefnandi hefur stefnt vegna sé því ekki að rekja til úttekta stefnda, heldurúttekta stefnanda sjálfs af reikningi 1135-26-635 og ráðstöfunar á því semtekið var út í þágu annars aðila en stefnda, án samþykkis hans eða beiðni. Meðþeirri háttsemi hefur stefnandi stofnað til skuldar við stefnda sem stefndi ákröfu á að fá endurgreidda frá stefnanda án tafar og öðlaðist stefndi rétt tilendurgreiðslu á útteknum fjárhæðum um leið og úttektirnar fóru fram.Úttektirnar sem um er að ræða séu þessar: Hinn 9. febr. 2010, 1.500.000 kr.,hinn 18. október 2010, 1.000.000 kr. og hinn 9. nóvember 2010 862.577 kr. eðaalls 3.362.577 kr. Skilyrði til skuldajafnaðar eru uppfyllt, sbr. það sem segirum málsástæður aðalkröfu. Stefndibyggir dómkröfur sínar á almennum reglum kröfuréttar um greiðslufjárskuldbindinga. Um vaxtakröfu er vísað til laga nr. 38/2001. Krafa ummálskostnað er studd vísan til 130. gr., sbr. 129. gr. l. nr. 91/1991. IV.Skýrslur við aðalmeðferðLúðvík ThorbergHalldórsson, fyrirsvarsmaður stefnda, Beykihlíð 25 í Reykjavík, kom fyrir dómog gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Staðfesti hann að verastjórnarformaður og aðaleigandi stefnda. Jafnframt staðfesti hann að hann færimeð prókúruumboð fyrir hönd stefnda. Í skýrslu Lúðvíks kom að öðru leyti m.a.fram að hann hefði á sama tíma jafnframt verið í fyrirsvari fyrir annað félag,GH2 ehf., sem einnig hafi verið í reikningsviðskiptum hjá stefnanda. Fyrirtækiþessi hafi verið rekin hvort undir sinni kennitölunni og löngum verið í farsæluviðskiptasambandi við stefnanda og forvera þess fjármálafyrirtækis. Stefndihafi haft yfirdráttarheimild hjá bankastofnun þeirri þar sem stefndi var íreikningsviðskiptum. Hitt félagið, GH2 ehf., hafi lent í skuldavanda viðbankahrunið 2008 og orðið gjaldþrota í kjölfarið. Rekstur þessara tveggjafélaga, þ.e. GH2 ehf. og stefnda, hafi verið alveg aðskilinn. Yfirdráttarskuldhafi safnast upp á viðskiptareikningi stefnda nr. 1135-26-635. Kvaðst Lúðvíkhafa stjórnað úttektum af reikningnum í gegnum heimabanka og að aðrir hafi ekkihaft heimild til úttekta af greindum reikningi. Bankinn hafi þó skuldfært afreikningnum vegna vaxta af yfirdráttarláni. Að sögn Lúðvíks var stefndi einnigmeð vörslureikning í sama útibúi stefnanda, þ.e. reikning nr. 17517, og aðstefnandi hafi einn haft aðgang að þeim reikningi. Staðhæfði Lúðvík að ágrundvelli „kröfukaupasamnings“ við bankann hafi verið dregið á síðarnefndareikninginn samkvæmt kröfum sem Lúðvík kvaðst hafa stofnað á „viðskiptavinisína.“ Bak við þetta hafi bæði verið samningur og veð í kröfunum. Lúðvík sagðiúttektum af þessum reikningi, nr. 17517, hafa verið „mest háttað þannig að þaðvar bara beðið um að það yrði millifært og það var gert.“ Að meginstefnu hafieinungis átt að millifæra inn á reikning nr. 635, en ekki gat Lúðvík bent áneitt í gögnum málsins þessu til staðfestingar. Lúðvík staðfesti að í framkvæmdhafi einnig verið greitt inn á aðra reikninga. Lúðvík var spurður um dómskjölnr. 10 og 11 sem sýna millifærslur af öðrum bankareikningi stefnda, nr.1135-26-17517. Staðfesti hann að gögn þessi væru úr bókhaldi stefnda og að þarkæmi m.a. fram að 7. júní 2010 hafi 1.900.000 krónur verið greiddar inn áreikning nr. 5312 sem verið hafi í eigu GH2 ehf. Einnig staðfesti hann greiðslutil sama félags að fjárhæð 500.000 krónur 30. september 2010. Lúðvík sagðistekki hafa samþykkt þær úttektir af reikningnum sem fram koma á dómskjölum 10 og11, en „tuðað“ við útibússtjórann og ekki talið sig hafa verið í stöðu til að„hafa mjög hátt.“ Úttektirnar hafi verið ákveðnar og framkvæmdar afstarfsmönnum bankans. Ekki gat Lúðvík vísað til skriflegra gagna um mótmælihans við ráðstöfunum bankans. Hann staðfesti að hafa einnig verið meðprókúruumboð hjá GH2 ehf. Í ljósi þeirra ummæla Lúðvíks sem hér hefur veriðgreint frá var hann spurður að því hvers vegna hann hefði ekki greitt til bakaaf reikningi GH2 ehf. þá fjármuni sem þangað bárust af reikningi stefnda nr.635 eða óskað eftir endurgreiðslu. Lúðvík viðurkenndi að hafa „ekki haft hugsuná því“. Þá kom fyrir dóm oggaf vitnaskýrslu Ásta Hólm Birgisdóttir, starfsmaður hjá stefnanda, Dalseli 25,Reykjavík. Voru henni einnig sýnd áðurnefnd dómskjöl nr. 10 og 11. Sagði húnviðskiptin við stefnda hafa gengið þannig fyrir sig að Lúðvík hefði gertsamning við sparisjóðsstjórann um að keyptar yrðu viðskiptakröfur af stefnda.Sérstakur tékkareikningur hafi verið stofnaður í þessu skyni, nr. 17517. Lúðvíkeða bókari félagsins hafi stofnað kröfur í heimabankanum og svo hringt til aðóska eftir greiðslu frá bankanum. Stofnaður hafi verið yfirdráttur á reikningi17517 á þessum grunni og svo millifært yfir á reikning stefnda nr. 635.Færslurnar hafi ávallt verið gerðar samkvæmt símtali og kvaðst Ásta ekkiminnast þess að tölvupóstar hafi gengið á milli aðila í þessu samhengi. Stundumhafi Lúðvík falið henni að borga inn á reikning nr. 5312 sem var í eigu GH2ehf. eða að borga inn á skuldabréf ef þau voru í vanskilum. Kvittanir vegnamillifærslna hafi alltaf verið prentaðar út og sendar í pósti til stefnda. Ástakvaðst ekki minnast þess að Lúðvík hafi nokkru sinni kvartað yfir millifærslumþessum. Yfirlit hafi verið send út og þar veittur 30 daga athugasemdafrestur,en engar athugasemdir borist frá Lúðvík á þeim árum sem þetta verklag varviðhaft. Ásta kvaðst a.m.k. hafa gert ráð fyrir að yfirlit vegna reikningastefnda, væru póstlögð með reglubundnum hætti, en auk þess hafi Lúðvík haftaðgang að þessum upplýsingum í gegnum heimabankann. Árlega hafi sjálfkrafaverið send yfirlit yfir alla tékkareikninga. Ásta lýsti verklaginu nánar þannigað peningar hefðu verið millifærðir á grundvelli símtala og leyninúmeryfirleitt gefið upp nema fyrirtækjafulltrúi bankans hafi þekkt vel rödd ogsímanúmer þess sem rætt var við. Stundum hafi hún þurft að neita bókara stefndaum millifærslu þar sem hann hafi ekki haft prókúruumboð. Símtöl hafi ekki veriðhljóðrituð hjá Byr − sparisjóði. Fram kom í skýrslu Ástu að færslur ádómskjölum 10 og 11 hafi verið gerðar að beiðni Lúðvíks. Sjálf hafi hún engahagsmuni haft af því að millifæra þessa fjármuni. Fyrir dóminn kom oggaf vitnaskýrslu Pétur Guðmundsson, Snælandi 4 í Reykjavík, en Pétur kvaðsthafa starfað sem bókari fyrir bæði þau félög Lúðvíks Thorberg Halldórssonar,sem áður voru nefnd. Fram kom m.a. í skýrslu hans að fjárhagur þessara félagahafi verið aðskilinn. Staðfesti Pétur að dómskjal nr. 10 væri úr bókhaldistefnda og að hann hafi sjálfur handskrifað inn á það skjal tölurnar 5312, enþað hafi verið númer þess bankareiknings sem viðkomandi millifærsla, þ.e.1.900.000 kr. hafi verið lögð inn á 7. júní 2010. Að lokum kom fyrirdóm og gaf vitnaskýrslu Guðrún Katrín Jónína Gísladóttir, útibússtjóri hjástefnanda, Dynskógum 5, Reykjavík. Fram kom í skýrslu hennar að hún hafi áðurstarfað sem útibússtjóri hjá Byr – sparisjóði í Kópavogi. Voru henni sýnddómskjöl nr. 10 og 11. Ekki kvaðst hún minnast þess að henni hefðu boristathugasemdir eða mótmæli frá fyrirsvarsmanni stefnda vegna millifærslna afreikningi félagsins. Stefndi hafi átt tengilið hjá útibúinu og hafi sá tengiliður,öðru nafni fyrirtækjafulltrúi, annast um millifærslur samkvæmt erindum semþangað bárust. Að öðru leyti er ekki ástæða til að rekja framburð hennar. V.NiðurstaðaÓumdeilt er meðmálsaðilum að stefnandi hefur sem bankastofnun tekið við bæði réttindum ogskyldum gagnvart stefnda. Stefndi mótmælirekki fjárkröfum stefnanda, en telur sig eiga gagnkröfur til skuldajafnaðar meðvísan til þess að bankinn hafi í heimildarleysi tekið upp á því að millifæra aftilgreindum tékkareikningi nr. 635 til greiðslu á skuldum félagsins GH2 ehf.Við mat á þessu atriði verður ekki fram hjá því litið að fyrirsvarsmaðurstefnda, Lúðvík Thorberg Halldórsson, staðfesti í framburði sínum hér fyrirdómi að hafa á þeim tíma sem hér um ræðir verið prókúruhafi bæði hjá stefnda ogGH2 ehf. Jafnframt liggur fyrir að GH2 ehf. var skráð fyrir áðurnefndumreikningi nr. 5312 og staðfest hefur verið með framlögðum gögnum og skýrslumvið aðalmeðferð að það félag veitti viðtöku hluta þeirra fjármuna sem greiddirvoru út af bankareikningi stefnda nr. 635 sem mál þetta lýtur að. Við aðalmeðferð komufyrir dóm og gáfu skýrslu tveir starfsmenn stefnda sem lýstu því verklagi semviðhaft hafði verið við millifærslur af hálfu stefnda. Stefndi hefur ígreinargerð sinni til héraðsdóms gert athugasemdir við alls átta millifærsluraf reikningum stefnda sem framkvæmdar voru á tímabilinu 9. febrúar 2010 til 9.nóvember sama ár, samtals að fjárhæð 9.453.666 kr. Af hálfu stefnda hefur þvíverið haldið fram að millifærslum þessum hafi verið mótmælt gagnvart stefnandaog forverum hans. Þrátt fyrir að tímabil úttekta þeirra sem hér um ræðir náiyfir alls níu mánuði á árinu 2010 verður ekki séð að leitast hafi verið við þaðaf hálfu stefnda að ná fram leiðréttingu, t.d. með skriflegum athugasemdum eðamótmælum. Gögn málsins bera raunar með sér að sjónarmiðum í þessa veru hafifyrst verið sannanlega hreyft af hálfu stefnda með framlagningu greinargerðar ímáli þessu 31. október 2013. Með hliðsjón af þeim fjárhæðum sem fluttar voru afreikningi nr. 635 á umræddu tímabili hafði stefndi þó fullt tilefni til aðhreyfa slíkum mótmælum fyrr, hafi félagið á annað borð eitthvað haft viðmillifærslur þessar að athuga. Í ljósi þess ábyrgðarhlutverkssem títtnefndur Lúðvík gegndi í þeim félögum sem hér hafa verið nefnd tilsögunnar þykir verða að leggja til grundvallar að hann hafi vitað eða mátt vitaum þær millifærslur sem í máli þessu hafa verið gerðar að umtalsefni. Það aðhann hafi „ekki haft hugsun á“ að bregðast við með því að færa fjármuni tilbaka með þeim hætti sem hann nú virðist telja rétt, leysir hann ekki undanábyrgð í þessu tilliti. Í þessu samhengi er til þess að líta að Lúðvík lýstiþví sjálfur yfir við aðalmeðferð málsins að hann hafi haft aðgang aðreikningsupplýsingum stefnda í gegnum heimabanka. Engin gögn hafa verið lögðfram af hálfu stefnda sem stutt geta fullyrðingar stefnda í þá veru að andmælumhafi verið komið á framfæri við stefnanda á fyrri stigum. Af framangreinduleiðir að stefndi verður sjálfur að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Með því að stefndihefur ekki sýnt fram á að úttektir af tékkareikningi stefnda nr. 635 hafi veriðán samþykkis félagsins kemur ekki til álita að fallast á kröfu stefnda um skuldajöfnuð.Verða kröfur stefnda því teknar til greina og stefnda gert að greiða stefnandamálskostnað eins og í dómsorði greinir. ArnarÞór Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Stefndi, Gullhamrar veitingahús ehf., greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 16.979.066krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. mars2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 38/2019
Vörumerki Ómerkingarkröfu hafnað Aðfinnslur
Í desember 2016 fékk K ehf. lagt lögbann við því að E ehf. héldi áfram framleiðslu, markaðssetningu og sölu á ís til matar undir vörumerkinu TOPPÍS. Höfðaði félagið í kjölfarið mál þetta til staðfestingar á lögbanninu og til viðurkenningar á réttindum sínum. Héraðsdómur hafnaði staðfestingu lögbannsins og sýknaði E ehf. af viðurkenningarkröfunni, auk þess sem dómurinn féllst á gagnkröfu E ehf. um ógildingu á skráningu á umræddu vörumerki í vörumerkjaskrá. Með dómi Landsréttar var niðurstaða héraðsdóms staðfest. Í dómi sínum tók Hæstiréttur fram að lögbannið hefði fallið úr gildi samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann o.fl. og stæði því eftir ágreiningur aðila um viðurkenningarkröfu K ehf. og kröfu E ehf. um ógildingu á skráningu vörumerkisins. Komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að vörumerkið TOPPÍS uppfyllti ekki skilyrði 13. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki þar sem það skorti sérkenni og aðgreiningarhæfi. Hefði vörumerkið því í upphafi verið skráð andstætt ákvæðum laganna. Var einkum vísað til þess að í orðinu toppís fælist almenn lýsing á tegund vöru og að það skorti þann nauðsynlega eiginleika að geta skapað tiltekinni vöru það sérkenni í huga almennings að með því væri gefið til kynna frá hvaða aðila varan stafaði. Þá var ekki fallist á að vörumerkið hefði öðlast sérkenni við notkun þannig að einkaréttur hefði skapast í krafti notkunar í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 3. gr. laganna. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandihæstaréttardómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 22. júlí 2019. Hann krefst aðallega ómerkingarhins áfrýjaða dóms. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda um ógildingu áskráningu vörumerkisins „TOPPÍS“ nr. 905/1995 í vörumerkjaskrá. Jafnframtkrefst áfrýjandi viðurkenningar á því að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkið„TOPPÍS“ og að stefnda verði gert að fjarlægja allar vörur sínar,auglýsingaefni og annað sambærilegt efni sem auðkennt er með vörumerkinu ogfarga því. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndikrefst þess að ómerkingarkröfu áfrýjanda verði hafnað og staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁgreiningurí máli þessu lýtur í aðalatriðum að því hvort orðmerkið „TOPPÍS“, sem áfrýjandifékk skráð sem vörumerki á árinu 1995, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 905/1995,fullnægi því skilyrði 13. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki að vera til þessfallið að greina vörur og þjónustu áfrýjanda sem eiganda vörumerkisins frávörum og þjónustu annarra. Í lagaákvæðinu segir að merki, sem eingöngu eðaaðeins með smávægilegum breytingum eða viðbótum gefi til kynna meðal annars tegundvörunnar eða þjónustunnar, ástand, magn, notkun, verð, uppruna eða hvenær varansé framleidd eða þjónustan látin í té, skuli ekki teljast nægjanlegt sérkenni.Sama eigi við um tákn eða orðasambönd sem teljist algeng í viðskiptum eða séunotuð í daglegu máli. Verði niðurstaðan sú að umrætt vörumerki áfrýjanda hafiekki fullnægt skilyrðum 13. gr. laga nr. 45/1997 fyrir skráningu deila aðilar íannan stað um það hvort notkun áfrýjanda á merkinu hafi skapað honum vörumerkjaréttí samræmi við 2. mgr. 3. gr. sömu laga. IISamkvæmtgögnum málsins hóf stefndi starfsemi árið 1960 og þá sem ísgerð í eigu Mjólkursamsölunnar.Árið 2007 tók félag stefnda þann rekstur yfir og hefur haft hann með höndumsíðan. Samhliða yfirtöku rekstrarins var núverandi firmaheiti, sem jafnframt eraðalvörumerki félagsins, tekið upp. Stefndi framleiðir ís til matar og matargerðarúr mjólkurafurðum. Hinn 17. júní 1968 setti stefndi á markað keilulaga vöru semhann nefndi „emmess-ís-topp“ og auðkennd var nánar sem „emmess-ís-hnetu-toppur“.Í gögnum málsins kemur fram að á verðlista stefnda það ár hafi þessi nýjaframleiðsluvara verið auðkennd sem „Toppar“ og í auglýsingu í tímaritinuVikunni í september árið 1971 var sama vara auðkennd með nánari greiningu sem„hnetutoppur og bananatoppur.“ Stefndi fékk 22. mars 1991 skráð sem vörumerkistílfærða orðmerkið „emmess LÚXUS ÍS“ í flokki 29 sem nær yfir mjólk og mjólkurafurðir,og í flokki 30 sem nær yfir ís til matar. Í auglýsingu frá myndbandaleigunni Bónusvideoí Mosfellsblaðinu 1. mars 2001 var auglýst tilboð á: „Emmess toppís kaupir 2 færð4 fyrir kr. 349“. Verslanirnar Samkaup og Úrval auglýstu í Morgunblaðinu 19.júní 2003 meðal annars tilboð á „Emmess toppís“ á Essó bensínstöðvum. Hinn 3.maí 2011 fékk stefndi skráð vörumerkið „TOPPUR“ í vörumerkjaflokki 30.Starfsemiáfrýjanda hófst árið 1969 og framleiðir hann meðal annars ís til matar ogmatargerðar úr jurtaolíum. Árið 1970 hóf áfrýjandi framleiðslu á keilulaga vörusem samkvæmt verðlistum hans það ár gekk undir nafninu „Toppís“. Samkvæmtgögnum málsins auglýsti áfrýjandi í tímaritinu Vikunni í september 1971 vöruundir heitinu „Toppís“ og einnig ítímaritinu Frjáls verslun árið 1972 en þá undir yfirheitinu „ÍSPINNAR“. Áfrýjandifékk 28. ágúst 1995 skráð sem vörumerki orðmerkið „TOPPÍS“ í vörumerkjaflokki30 og er þar um að ræða vörumerki það sem um er deilt í máli þessu. Íauglýsingu frá versluninni Nóatúni í Morgunblaðinu 5. júlí 2002 voru auglýstar vörurýmissa framleiðenda og þeirra á meðal frá áfrýjanda vörurnar „Lúxus súkkulaði toppís“og „Lúxus karamellu toppís“. Á auglýsingaspjaldi áfrýjanda árið 2001 auglýstihann „Karamellu toppís“ og „Súkkulaði toppís“, á spjaldi árið 2005 „Lúxuskaramellu toppís“ og á spjaldi árið 2010 auglýsti áfrýjandi „Lúxus súkkulaðitoppís“, Lúxus tíramísu toppís“ og „Lúxus karamellu toppís“. Á verðlistumáfrýjanda frá árinu 2011 til ársins 2016 komu fyrir vöruheitin „Lúxus íspinnar“og „Lúxus toppís“ með mismunandi bragðtegundum.Ínóvember 2016 setti stefndi á markað nýja tegund af rjómaís í 0,5 og 1,5 lítraplastumbúðum undir stílfærða auðkenninu og vörumerkinu „emmessís TOPPÍS“. Undirþví stóð: „Nýr girnilegur rjómaís frá Emmessís“ og á hring með svörtum grunnineðanvert til hægri á loki umbúðanna, sem fyrst voru ferhyrndar og síðar átthyrndar,var áletrunin „- EKTA ÍSLENSKUR Rjómaís-“. Um var að ræða þrjár mismunanditegundir af rjómaís. Í héraðsdómi er þess getið að áfrýjandi hafi tilkynntstefnda 25. nóvember 2016 að hann ætti skráða vörumerkið „TOPPÍS“ og skoraðijafnframt á stefnda að láta þegar í stað af notkun þess. Kvaðst áfrýjandi íbréfi sínu um árabil hafa framleitt og selt ís til matar undir heitinu „TOPPÍS“ og lagt mikla fjármuni í að byggja merkiðupp. Í framhaldinu er í héraðsdómi rakið svar stefnda við áskorun áfrýjanda,lögbannsbeiðni áfrýjanda, gerð er grein fyrir lögbanni því er sýslumaðurinná höfuðborgarsvæðinu lagði 14. desember2016 við því að stefndi héldi áfram framleiðslu, markaðssetningu og sölu á ístil matargerðar undir vörumerkinu „TOPPÍS“ og atvik málsins rakin allt til þesser mál þetta var höfðað. Í héraðsdómi var stefndi sýknaður afviðurkenningarkröfu áfrýjanda í aðalsök og krafa stefnda í gagnsök um ógildinguá skráningu vörumerkisins „TOPPÍS“ nr. 905/1995 í vörumerkjaskrá tekin tilgreina. Með hinum áfrýjaða dómi var niðurstaða héraðsdóms staðfest. Lögbann þaðsem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði á 14. desember 2016 er fallið úrgildi, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann o.fl.og stendur því eftir hér fyrir dómi ágreiningur aðila um viðurkenningarkröfuáfrýjanda og kröfu stefnda um ógildingu á skráningu vörumerkis áfrýjanda.III Fyrir Landsrétti krafðist áfrýjandi þess að héraðsdómuryrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar. Þeirrikröfu hafnaði Landsréttur með hinum áfrýjaða dómi. Kröfu sína um ómerkingu hinsáfrýjaða dóms reisir áfrýjandi á sömu röksemdum og hann hafði uppi tilstuðnings kröfu sinni um ómerkingu héraðsdóms. Krafa áfrýjanda um ómerkingu er í fyrsta lagi byggð á þvíað rangri lagatúlkun hafi verið beitt við mat á því hvort það vörumerki semmálið lýtur að skorti sérkenni og aðgreiningarhæfi, sbr. 13. gr. laga nr.45/1997. Samkvæmt f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaskal í forsendum dóms koma fram rökstudd niðurstaða um sönnunaratriði oglagaatriði. Þetta gildir einnig um samningu dóma í Landsrétti, sbr. 166. gr.laganna. Ef niðurstaða dóms er fullnægjandi að þessu leyti getur ekki varðaðómerkingu þótt æðri dómur fallist ekki á sönnunarmat eða lagatúlkun í áfrýjuðumdómi. Þessari ómerkingarástæðu verður því hafnað. Í öðru lagi telur áfrýjandi að verulega skorti árökstuðning hins áfrýjaða dóms um kröfu stefnda um ógildingu á vörumerkinu ogekkert sé vikið að því hvort ógildingin eigi að gilda til framtíðar eða hafaafturvirk áhrif. Að þessu leyti skorti einnig á rökstuðning fyrir því að hafnakröfu áfrýjanda um staðfestingu lögbanns. Fyrir héraðsdómi og Landsrétti vorutil úrlausnar annars vegar kröfur áfrýjanda um staðfestingu lögbanns ogviðurkenningu á rétti hans samkvæmt skráðu vörumerki og hins vegar krafastefnda í gagnsök um að skráning vörumerkisins yrði ógilt. Úr þessum kröfum varleyst á báðum dómstigum og þurfti þá ekki að taka afstöðu til þess hvaðalögfylgjur hið skráða vörumerki gat haft þar til það var fellt úr gildi meðdómi. Jafnframt er haldlaus sú ómerkingarástæða áfrýjanda að með hinum áfrýjaðadómi hafi ekki verið tekin afstaða til allra málsástæðna hans. Í þriðja lagi heldur áfrýjandi því fram að hinn áfrýjaðidómur hafi verið reistur á málsástæðu sem stefndi hafði ekki uppi í málinu.Þannig hafi ekki verið byggt á því í gagnsök að vörumerkið hafi misst sérkennisitt vegna athafna eða athafnaleysis áfrýjanda, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 28. gr.laga nr. 45/1997. Á þetta verður ekki fallist enda var þessari málsástæðu tefltfram af hálfu stefnda með ótvíræðum hætti eins og rakið er í hinum áfrýjaðadómi. Samkvæmt framansögðu verður hafnað kröfu áfrýjanda umómerkingu hins áfrýjaða dóms. IVÍ 1.mgr. 28. gr. laga nr. 45/1997 kemur fram að hafi vörumerki verið skráð andstættákvæðum laganna sé unnt að fella skráninguna úr gildi með dómi eða ákvörðunHugverkastofunnar. Ef ástæða ógildingar er skortur á sérkenni merkis eða önnurtilvik sem getið er um í 13. gr. laganna skuli við matið einnig taka tillit tilnotkunar sem átt hefur sér stað eftir skráninguna. Sýknukrafastefnda og krafa hans um ógildingu á skráningu vörumerkis áfrýjanda ívörumerkjaskrá eru á því reistar í fyrsta lagi að áfrýjandi geti ekki byggtrétt á skráningunni. Annars vegar sé það vegna skorts merkisins á sérkenni,sbr. 13. gr. laga nr. 45/1997, og hins vegar vegna notkunarleysis áfrýjanda,sbr. 25. og 28. gr. laganna. Verði á hinn bóginn talið að áfrýjandi njótivörumerkjaréttar að orðinu „TOPPÍS“ er sýknukrafan í öðru lagi reist á því aðengin ruglingshætta sé á milli vörumerkis áfrýjanda annars vegar og hins vegarvörumerkisins á þeim ís sem stefndi hóf á árinu 2016 sölu á undir heitinu„emmess toppís“. Í þriðja lagi er sýknukrafa stefnda reist á því að áfrýjandihafi ekki lengur lögvarða hagsmuni af viðurkenningarkröfu sinni, auk þess semnotkun stefnda á umbúðum undir þá ístegund feli ekki í sér óréttmætaviðskiptahætti af hans hálfu. Að þessugættu verður fyrst tekin afstaða til þess við úrlausn málsins hvort merkiáfrýjanda skorti sérkenni í skilningi 13. gr. laga nr. 45/1997. Samkvæmt1. mgr. 13. gr. laga nr. 45/1997 er það eins og áður greinir skilyrðiskráningar vörumerkis að það sé til þess fallið að greina vörur og þjónustumerkiseiganda frá vörum og þjónustu annarra. Merki sem eingöngu eða aðeins meðsmávægilegum breytingum eða viðbótum gefa til kynna meðal annars tegundvörunnar eða þjónustunnar, ástand, magn, notkun, verð, uppruna eða hvenær varaner framleidd eða þjónustan látin í té, skal ekki telja nægjanlegt sérkenni.Sama á við um tákn eða orðasambönd sem teljast algeng í viðskiptum eða erunotuð í daglegu máli. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að þegar kveða skal á um hvortmerki hafi nægjanlegt sérkenni skuli líta til allra aðstæðna og þó einkum tilþess hversu lengi og að hve miklu leyti merki hefur verið í notkun. Ílögskýringargögnum kemur fram að það sé grundvallarskilyrði fyrir skráninguvörumerkis að það hafi sérkenni og aðgreiningarhæfi þannig að hver sem er getigreint vörur eiganda frá vörum annarra. Þessi krafa sé annars vegar reist á þvísjónarmiði að einfaldar myndir, mynd af vörunni sjálfri eða lýsing á henni meðalmennum orðum sé ekki til þess fallin að gefa vörunni sérkenni í hugaalmennings. Hins vegar sé það sjónarmið að ekki sé réttmætt að einstakir aðilargeti helgað sér almennar lýsingar á vöru þar sem slíkt myndi takmarka svigrúmannarra til þess að gera grein fyrir vöru sinni. Ekki sé um tæmandi talningu tilvikaí ákvæðinu að ræða og yfirleitt geti smávægilegar breytingar á lýsandi orðiekki leitt til þess að merki teljist skráningarhæft. Þegar metið sé hvort orðsem feli í sér lýsingu séu nægilega aðgreinandi beri einkum að hafa í hugamerkingu þeirra í íslensku máli en erlend orð komi þó einnig til greina hafiþau ákveðna merkingu hjá almenningi og eru í dæmaskyni nefnd erlend orð eins og„extra“ og „super“. Einnig segir að rétt sé að taka tillit til þess að ídaglegu lífi eða viðskiptum sé víða að finna orð sem ekki verði talin lýsandifyrir tiltekna vöru eða þjónustu en hafi unnið sér sess í málinu og flestirviti hvað þýði. Sem dæmi er nefnt táknið 100% sem ekki sé beinlínis lýsandifyrir eina tegund vöru eða þjónustu fremur en aðra en feli í sér almennalýsingu á vöru eða þjónustu og því geti enginn einn aðili öðlast einkarétt ánotkun þess.Skilyrði13. gr. laga nr. 45/1997 fyrir skráningu vörumerkis eiga sér samsvörun í b) ogc) liðum 1. mgr. 3. gr. tilskipunar 89/104/EBE frá 21. desember 1988 um samræmingulöggjafar aðildarríkja EB varðandi vörumerki, sem hefur verið leyst af hólmimeð tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/95/EB frá 22. október 2008 umsamræmingu á lögum aðildarríkja um vörumerki. Síðarnefnda tilskipunin var felldinn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 146/2009frá 4. desember 2009 um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn. Samkvæmt2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal meginmál EES-samningsinshafa lagagildi hér á landi. Við úrlausn málsins verður litið til 3. gr. sömulaga en samkvæmt henni skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á,til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja, sbr. einnigdóm Hæstaréttar 6. maí 2009 í máli nr. 437/2008. Jafnframt verður litið til 6.gr. EES-samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993, hvað þýðingu úrlausnaEvrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins varðar.Áskilnaður13. gr. laga nr. 45/1997 um sérkenni og aðgreiningarhæfi vörumerkis byggir einsog áður getur annars vegar á því að lýsing vöru með almennum orðum sé ekki tilþess fallin að gefa vörunni sérkenni í huga almennings og hins vegar á því aðekki sé réttmætt að einstakir aðilar geti helgað sér almennar lýsingar á vöruþar sem slíkt myndi takmarka svigrúm annarra til þess að gera grein fyrir vörusinni. Orðið ístoppur merkir í daglegu máli keilulaga sælgætisís og virðist súmerking fyrst hafa komið fram í orðabók árið 1983 í 2. útgáfu Íslenskrar OrðabókarMenningarsjóðs eða tólf árum áður en áfrýjandi fékk vörumerki sitt skráð. Erfallist á það mat sem fram kemur í héraðsdómi að þótt orðið ístoppur séaugljóslega ekki sama orðið og toppís sé eigi að síður náin samstaða meðorðunum. Þau skírskota bæði til þess að um keilulaga sælgætisís sé að ræða oger eini munur orðanna sá að í tilviki áfrýjanda er orðstofninn „topp“ fyrriliður samsetta orðsins toppís en í tilviki stefnda síðari liður samsettaorðsins ístoppur. Í orðinu toppís felst því almenn lýsing á tegund vöru. Skortirorðið samkvæmt því þann nauðsynlega eiginleika að geta skapað tiltekinni vöru þaðsérkenni í huga almennings að með því sé gefið til kynna frá hvaða aðila varanstafar, sbr. til hliðsjónar dóm Evrópudómstólsins 23. október 2003 í máliC-191/01 P, OHIM v Wrigley,málsgreinar 30 og 31. Samkvæmt þessu fullnægði vörumerkið „TOPPÍS“ ekkiskilyrði 13. gr. laga nr. 45/1997 um sérkenni og aðgreiningarhæfi og varsamkvæmt því í upphafi skráð andstætt ákvæðum laganna. Samkvæmtfyrri málslið 2. mgr. 3. gr. laga nr. 45/1997 getur vörumerki sem ekki telst fullnægjaskilyrðum laganna ekki skapað vörumerkjarétt með notkun. Í síðari málsliðnumkemur fram að vörumerki sem ekki telst fullnægja skilyrðum laganna um sérkennivið upphaf notkunar geti þó skapað vörumerkjarétt ef það öðlast sérkenni viðnotkun. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur áfrýjandi samkvæmt gögnummálsins nær eingöngu notað orðið toppís á vörur sínar með orðinu „Lúxus“ og þáýmist í samsetningunni „Lúxus toppís“ eða „Lúxus íspinni“ en í síðara tilvikinuer um að ræða ís með annarri lögun sem festur er á lítið tréprik eðaplastskaft. Af þessu verður ráðið eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi aðáhersla áfrýjanda í þessum samsetningum sé á orðinu „lúxus“ en notkun orðannatoppís og íspinni þjóni þeim tilgangi að lýsa mismunandi tegundum afframleiðsluvörum áfrýjanda. Verður því ekki fundinn staður í gögnum málsins aðáfrýjandi hafi í reynd notað orðið toppís með skýrum hætti til að greina vörursínar frá vörum annarra framleiðenda. Gat áfrýjandi því ekki með notkun sinnihelgað sér þá almennu lýsingu sem í orðinu felst þannig að takmarkað værisvigrúm annarra til þess að gera grein fyrir vöru sinni með notkun þess.Öðlaðist vörumerki áfrýjanda því ekki sérkenni við notkun hans þannig aðeinkaréttur gæti skapast í krafti notkunar, sbr. síðari málslið 2. mgr. 3. gr.laga nr. 45/1997. Samkvæmtframansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að fella úr gildiskráningu vörumerkisins „TOPPÍS“ nr. 905/1995 í vörumerkjaskrá og um sýknustefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Rétt erað málskostnaður falli niður á öllum dómstigum. Þaðathugist að lýsing málavaxta í héraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi er ekki ísamræmi við áskilnað d. liðar 1. mgr. 114. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaðurá öllum dómstigum fellur niður.Dómur LandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, JóhannesSigurðsson og Þorgeir Ingi Njálsson.Dómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 25. júlí 2018. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2018 ímálinu nr. E-13/2017.2Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðiómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar aðnýju. Til vara krefst áfrýjandi þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið ogbreytt á þann veg að allar dómkröfur hans í héraði verði teknar til greina enþær eru: Að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði14. desember 2016 við því að stefndi haldi áfram framleiðslu, markaðssetninguog sölu á ís til matar undir vörumerkinu TOPPÍS. Að viðurkennt verði með dómiað stefnda sé óheimilt að nota vörumerkið TOPPÍS. Að stefnda verði gert aðfjarlægja af sölustöðum og farga öllum vörum sínum, auglýsingaefni og öðrusambærilegu efni sem auðkennt er með vörumerkinu TOPPÍS. Að áfrýjandi verðisýknaður af öllum kröfum stefnda. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendistefnda.3Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum áfrýjanda. Þá krefststefndi málskostnaðar fyrir Landsrétti.4Í áfrýjunarstefnu og greinargerð gerði áfrýjandi þá kröfu aðaflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á tilteknum ákvæðum ítilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2008/95/EB frá 22. október 2008 umsamræmingu á lögum aðildarríkja um vörumerki. Með úrskurði Landsréttar 22. janúar 2019 var beiðninni hafnað.Niðurstaða5Krafa áfrýjanda um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju er ífyrsta lagi á því reist að rangri lagatúlkun hafi verið beitt við mat á þvíhvort umrætt vörumerki skorti aðgreiningarhæfi samkvæmt 13. gr. laga nr.45/1997 um vörumerki og dómurinn sé því rangur. Í öðru lagi sé ekki tekinafstaða til annarra málsástæðna en þeirra er lúta að sérkenni vörumerkissamkvæmt 13. gr. laganna. Í þriðja lagi skorti verulega á rökstuðning ogumfjöllun um forsendur hvað varðar kröfu áfrýjanda um staðfestingu lögbanns ogum málsástæður aðila í gagnsök. Í fjórða lagi telur áfrýjandi að rökstuðningskorti í forsendum héraðsdóms um upphafstíma réttaráhrifa ógildingar áskráningu vörumerkis. Í fimmta lagi telur áfrýjandi að í hinum áfrýjaða dómi sébyggt á málsástæðu sem virðist ekki hafa verið höfð uppi af hálfu stefnda, þaðer að vörumerki hafi vegna athafna eða athafnaleysis eiganda þess öðlastalmenna merkingu fyrir vöru eða þjónustu á því sviði sem skráning tekurtil,sbr. 2. tölulið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1997. Telur áfrýjandi aðöllu þessu virtu að dómur héraðsdóms sé í verulegum atriðum andstæðurgrundvallarreglum 111. gr. og 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.6 Í greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi kemur fram að hanntelur að skráning á vörumerki áfrýjanda hafi verið andstæð 13. gr. laga nr.45/1997 þar sem það hafi ekki búið yfir fullnægjandi sérkennum við skráningu ogskuli af þeim sökum ógilt. Þá kemur fram í greinargerðinni að verði ekki áþetta fallist sé á því byggt að vörumerkið hafi misst sérkenni sín vegnaathafnaleysis áfrýjanda og hafi öðlast almenna merkingu fyrir vörur á því sviðisem skráningin tekur til. Er þar um vísað til 2. töluliðar 2. mgr. 28. gr.laganna. Þá er í gagnstefnu stefnda í héraði vísað til þess að við mat áaðgreiningareiginleika og sérkenni vörumerkis skuli jafnframt taka tillit tilnotkunar sem átt hafi sér stað eftir skráningu og vísað til 28. gr. laga nr.45/1997 í heild. Samkvæmt þessu verður því ekki borið við að málsástæða semreist er á 2. tölulið 2. mgr. 28. gr. laganna hafi ekki verið höfð uppi fyrirhéraðsdómi. Önnur rök áfrýjanda fyrir aðalkröfu hans geta heldur ekki leitt tilómerkingar héraðsdóms. Verður ómerkingarkröfu því hafnað.7Í gagnstefnu gerði stefndi þá kröfu fyrir héraðsdómi aðvörumerkjaskráning áfrýjanda fyrir vörumerkið „toppís“ nr. 905/1995 ívörumerkjaskrá einkaleyfastofu yrði ógilt. Er krafan reist á 28. gr. laga nr.45/1997. Þar kemur fram í 1. mgr. að hafi vörumerki verið skráð andstætt ákvæðum laganna sé unnt að fellaskráninguna úr gildi með dómi eða ákvörðun Einkaleyfastofunnar,sbr. þóákvæði 8.–10. gr. Ef ástæða ógildingar er skortur á sérkenni merkis eða önnurtilvik sem getið er um í 13. gr. skal við matið einnig taka tillit til notkunarsem átt hefur sér stað eftir skráningu.Í 1. tölulið 2. mgr. 28. gr. laganna kemur fram að skráningu sé enn fremur hægt að fella úr gildi með dómi eða ákvörðunEinkaleyfastofunnaref vörumerki er ekki notað í samræmi við ákvæði 25.gr. þeirra.8Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 45/1997 kemur fram að hafi eigandi að skráðu vörumerki ekki innanfimm ára frá skráningardegi notað vörumerkið hér á landi fyrir þær vörur eðaþjónustu sem það er skráð fyrir eða hafi slík notkun ekki átt sér stað í fimmár samfellt megi ógilda skráninguna með dómi eða ákvörðun Einkaleyfastofunnar,sbr. 28. gr. og 30. gr., nema gildar ástæður séu fyrir því að notkun ávörumerkinu hafi ekki átt sér stað.Af þessu ákvæði leiðir að merkið„TOPPÍS“ verður að hafa verið notað sem vörumerki til þess að litið verði svo áað um notkun sé að ræða í skilningi laganna.9Af gögnum málsins verður ráðiðað áfrýjandi hafi nær eingöngu notað orðið toppís á vörur sínar með orðinu„Lúxus“. Þannig hefur hann notað samsetninguna „Lúxus toppís“ Þá skiptir einnigmáli að áfrýjandi hefur framleitt og markaðssett vöru sem kennd er við „Lúxusíspinna“. Í fyrra tilfellinu er um að ræða keilulaga ís en í síðara tilfellinu ísannarrar lögunar sem festur er á lítið tréprik eða plastskaft. Af þessu verðurráðið að áhersla áfrýjanda sé í þessum samsetningum á orðið „lúxus“ en orðintoppís og íspinni notuð til að lýsa mismunandi tegundum af ís. Sér þess ekkistað í gögnum málsins að áfrýjandi hafi í reynd notað orðið „toppís“ sem vörumerkimeð skýrum hætti til að greina vörur sínar frá vörum annarra framleiðenda.Verður því að fallast á með stefnda að áfrýjandi hafi ekki notað orðið „toppís“sem vörumerki eins og tilskilið er í lögum til að það haldi skráningarhæfisínu.0Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. mgr. 25. gr. og 1.töluliðar 2. mgr. 28. gr. laga um vörumerki er öllum kröfum áfrýjanda hafnað ogfallist á kröfu stefnda um að skráning áfrýjanda á vörumerkinu „TOPPÍS“ nr.905/1995 í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofunnar verði ógilt. Niðurstaða hinsáfrýjaða dóms er því staðfest, þar með talið ákvæði hans um málskostnað.1 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrirLandsrétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,Kjörís ehf., greiði stefnda, Emmessís ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrirLandsrétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2018I. DómkröfurMál þetta varþingfest 10. janúar 2017 en tekið til dóms 14. júní 2018 að loknumendurflutningi. Stefnandi í aðalsök gerir í fyrsta lagi þá kröfu að staðfestverði lögbann það sem Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 14. desember2016 við því að stefndi haldi áfram framleiðslu, markaðssetningu og sölu á ístil matar undir vörumerkinu TOPPÍS. Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðviðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkið TOPPÍS og íþriðja lagi að stefnda verði gert að fjarlægja af sölustöðum og farga öllumvörum sínum, auglýsingaefni og öðru sambærilegu efni sem auðkennt er meðvörumerkinu TOPPÍS. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefstþess í fyrsta lagi að kröfu stefnanda um staðfestingu lögbannsins verði hafnað.Þá krefst stefndi sýknu af öðrum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gertað greiða stefnda málskostnað. Stefndi gerir þákröfu í gagnsök i) að vörumerkjaskráning gagnstefnda fyrir vörumerkið TOPPÍSnr. 905/1995 í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu verði ógilt, og ii) aðgagnstefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar gagnstefnanda. Gagnstefndikrefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. II. MálavextirTildrög þessamáls eru þau að stefndi Emmessís setti í nóvember 2016 nýja tegund af rjómaís ámarkað undir vörumerkinu eða auðkenninu „TOPPÍS“. Auk vörumerkisins var sérstöklýsing skráð á hring með svörtum grunni neðan til til hægri á loki umbúðanna,en þar stóð áletrunin „EKTA ÍSLENSKUR Rjómaís“. Um var að ræða þrjár mismunandibragðtegundir af rjómaís. Með bréfistefnanda, dags. 25. nóvember 2016, var stefnda tilkynnt um að stefnandi ættiskráð vörumerkið „TOPPÍS“, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 905/1995 og skoraðihann á stefnda að láta þegar í stað af allri notkun á vörumerkinu. Stefnandikvaðst í bréfi sínu hafa um árabil framleitt og selt ís til matar undir heitinuTOPPÍS og lagt til mikla fjármuni í að byggja upp þetta merki. Í svarbréfistefnda, dags. 28. nóvember 2016, lýsti hann þeirri afstöðu að stefnandi gætiekki byggt rétt á þessari skráningu vegna þess að vörumerkið „TOPPÍS“ hefðiekki verið notað sem vörumerki í skilningi notkunarhugtaks vörumerkjaréttarins,a.m.k. síðastliðin fimm ár. Jafnframt tilkynnti stefndi stefnanda að hann hefðilagt fram kröfu hjá Einkaleyfastofunni um að vörumerkjaskráning nr. 905/1995yrði ógilt á grundvelli notkunarleysis. Stefndi lagði jafnframt inn umsókn íeigin nafni um vörumerkið „TOPPÍS“ 25. nóvember 2016. Stefnandi lagðisíðan fram beiðni hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, dags. 29. nóvember2016, um lögbann við því að stefndi héldi áfram framleiðslu, markaðssetningu ogsölu á ís til matar undir vörumerkinu TOPPÍS. Sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu lagði á lögbann eftir kröfum stefnanda 14. desember 2016 oggerði það að skilyrði að stefnandi legði fram tryggingu að fjárhæð kr.8.000.000 eftir kröfu stefnda. Var stefnda gert að fjarlægja af markaði vörurmeð vörumerkinu TOPPÍS af öllum sölustöðum fyrir kl. 14:30 mánudaginn 19.desember 2016. Stefnandi fékkútgefna réttarstefnu í málinu hinn 20. desember 2016 og var málið þingfest áreglulegu dómþingi hinn 10. janúar 2017. Lögmaður stefnda lét annan lögmannmæta í málinu af hálfu stefnda og fékk frest til reglulegs dómþings hinn 7.febrúar til þess að taka til varna. Á stefnunni er áritun dómara um að máliðskuli sæta flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Í þinghaldi 23. febrúar 2017 tók þáverandi dómari málsinsfram að dómstjóri hefði samþykkt flýtimeðferð málsins fyrir mistök en súákvörðun hefði síðan verið afturkölluð og tilkynnt aðilum málsins. Með úrskurðisem kveðinn var upp sama dag var hafnað kröfu gagnstefnda um að gagnstefnustefnda Emmessíss ehf. yrði vísað frá dómi. Með bréfi tilEinkaleyfastofu, dags. 7. febrúar 2017, óskaði stefndi eftir því að meðferðógildingarkröfunnar yrði frestað þar sem krafa um ógildinguvörumerkjaskráningar yrði höfð uppi í gagnsök þessa máls. Gagnstefna var birtlögmanni stefnanda hinn 9. febrúar 2017. Frestun meðferðar hjá Einkaleyfastofubyggist á 3. mgr. 30. gr. a í vörumerkjalögum nr. 45/1997 með síðaribreytingum. III. Málsástæður aðilaMálsástæður stefnanda í aðalsök Stefnandi byggirá því að hann hafi öðlast einkarétt á vörumerkinu TOPPÍS fyrir skráningu ognotkun, sbr. 1. gr. og 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaga. Vísar stefnandi til þessað stefnandi hafi fengið einkarétt á vörumerkinu TOPPÍS 13. febrúar 1995 og sénúmer einkaleyfisins V0024061 og skráningarnúmer 905/1995. Stefnandi sé þvískráður eigandi orðmerkisins TOPPÍS hjá Einkaleyfastofu, fyrir flokk 30: „Ís;ís til matar“ og hafi þar með með einkarétt til vörumerkisins, sbr. 1. tölul.1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaga. Kröfu sína um að stefnda verði bönnuð notkun ávörumerkinu TOPPÍS byggir stefnandi á 1. mgr. 42. gr. vörumerkjalaga ensamkvæmt því ákvæði má banna með dómi notkun vörumerkis sem er andstæð ákvæðumlaganna. Stefnandi vísartil þess að samkvæmt 4. gr. vörumerkjalaga felist í vörumerkjarétti að aðrir eneigandi vörumerkis megi ekki nota heimildarlaust í atvinnustarfsemi tákn semséu eins eða lík vörumerki hans ef notkunin tekur til eins eða svipaðrar vöruannars vegar og hins vegar ef hætta er á ruglingi. Af þeim sökum hafi veriðlögð fram beiðni um lögbann 29. nóvember 2016 við því að stefndi myndi haldaáfram framleiðslu, markaðssetningu og sölu á ís til matar undir vörumerkinuTOPPÍS, sem fallist hafi verið á 14. desember 2016. Þá hafi verið lagt fyrirstefnda að fjarlægja allar vörur sem bæru merkingar með heitinu TOPPÍS af öllumsölustöðum, hverju nafni sem þær nefndust. Telur stefnandi ljóst að skilyrðilögbanns samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 hafi verið uppfyllt, auk þess semmikil hætta hafi verið á að vörumerkið TOPPÍS myndi glata aðgreiningarhæfi sínuog að viðskiptavild myndi glatast ef önnur vara en vara stefnanda yrði seldundir vörumerkinu TOPPÍS. Stefnandi byggirkröfugerð sína jafnframt á því að þrátt fyrir skráningu vörumerkisins TOPPÍShafi réttur hans til vörumerkisins jafnframt stofnast á grundvelli notkunar ávörumerkinu á vörum sínum, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaga.Stefnandi vísar þá til þess að hann hafi notað vörumerkið TOPPÍS á vörur sínarum langt skeið og vísar stefnandi til framlagðra skjala um það atriði.Stefnandi vísartil þess að í 5. gr. vörumerkjalaga komi fram hvað geti talist til notkunarvörumerkis í atvinnustarfsemi. Bendir stefnandi á að í 1. tölul. ákvæðisins ségert ráð fyrir að slík notkun geti falist í því að setja merki á vöru eðaumbúðir hennar. Samkvæmt 2. tölul. 5. gr. vörumerkjalaga teljist það einnig notkunvörumerkis í atvinnustarfsemi ef vara auðkennd með vörumerki er boðin til sölu,markaðssett eða markaðssetning undirbúin. Notkun stefnda á vörumerkinu TOPPÍSfeli því augljóslega í sér notkun í atvinnustarfsemi og stefndi hafi því brotiðgegn lögvörðum réttindum stefnanda sem vernduð séu af 4. gr. vörumerkjalaga og72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sem mæli fyrir um aðeignarrétturinn sé friðhelgur en þá lagagrein verði að skýra með hliðsjón af 1.gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu.Kröfum sínum tilstuðnings vísar stefnandi jafnframt til 5. gr. laga nr. 57/2005, um eftirlitmeð viðskiptaháttum og markaðssetningu, en samkvæmt því ákvæði séu óréttmætirviðskiptahættir bannaðir. Óheimil notkun á vörumerki þriðja aðila geti falið ísér slíka óréttmæta viðskiptahætti en í 15. gr. a í sömu lögum segi að óheimiltsé að nota í atvinnustarfsemi firmanafn, verslunarmerki eða því um líkt, sem sáhefur ekki rétt til er notar, eða reka atvinnu undir nafni sem gefur villandiupplýsingar um eignarrétt eða ábyrgð atvinnurekanda. Þá sé sérhverjum jafnframtbannað að nota auðkenni, sem hann á tilkall til, á þann hátt að leitt geti tilþess að villst verði á því og öðru einkenni sem annað fyrirtæki notar meðfullum rétti. Með vísan tilþess sem hefur áður verið rakið telur stefnandi ljóst að stefndi sé að notavörumerki stefnanda án heimildar en vörumerkið hafi verið notað til þess aðgreina vörur stefnanda frá vörum annarra og uppfylli þess vegna skilyrði 13.gr. vörumerkjalaga. Heildaráhrif umbúða stefnda gefi það jafnframt til kynna aðtilgangur félagsins geti vart verið annar en að nýta sér viðskiptavildstefnanda. Þannig hafi stefndi sett á markað ís til matar undir vörumerkinuTOPPÍS í umbúðum sem stefndi hafi ekki notað áður en séu nákvæmlega þær sömu ogstefnandi hafi notað fyrir sína vöru um árabil. Þannig hafi svört lok veriðeitt kennileita umbúða stefnanda, en þau hafi verið tekin í notkun árið 1998.Þá hafi umbúðirnar verið ferhyrndar en lokin svört. Árið 2004 hafi umbúðirnarorðið átthyrndar og lokin áfram svört, svo sem þær hafi verið síðan. Þá telurstefnandi að prentun á loki umbúða um vöru stefnda sem seld er undirvörumerkinu TOPPÍS svipi mjög til umbúða um vöru stefnanda sem seld sé undirvörumerkinu MJÚKÍS. Í ljósi þessa sé mjög mikil hætta á ruglingi fyrir hendi efstefnda verður leyfð notkun vörumerkisins. Er í því sambandi vísað tilgrunnraka að baki 2. tl., 6. tl. og 7. tl. 1. mgr. 14. gr. vörumerkjalaga.Til að tryggjarétt sinn, með vísan til þess sem að framan er rakið, gerir stefnandi jafnframtþá kröfu að stefnda verði gert að fjarlægja af sölustöðum og farga öllum vörumsínum, auglýsingaefni og öðru sambærilegu efni sem auðkennt er með vörumerkinuTOPPÍS, sbr. 44. gr. vörumerkjalaga. Stefnandi vísarenn fremur til ákvæða samnings um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO),sem fjallar um hugverkarétt í viðskiptum (TRIPS), og ákvæðaParísarsamþykktarinnar um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar, og til laga nr.57/2005, um óheimila notkun á vörumerki og auðkennum, sbr. 15. gr. a. Umréttarfar er vísað til ákvæða laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31/1991og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 45. gr. vörumerkjalaga. Umvarnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Krafa stefnanda um málskostnað byggir á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, sérstaklega 130. gr.Málsástæður stefnda í aðalsök Sýknukröfur stefnda byggja í fyrstalagi á því að stefnandi geti ekki byggt rétt sinn á vörumerkjaskráningu nr.905/1995 þar sem ógilda verði það vörumerki, sbr. gagnkröfu stefnda í gagnsök.Sú krafa stefnda í gagnsök byggist annars vegar á notkunarleysi stefnanda ávörumerkinu, sbr. 25. gr. vörumerkjalaga, og hins vegar á skorti vörumerkisstefnanda á sérkenni, sbr. 28. gr. vörumerkjalaga. NotkunarleysiStefnandi vísar til þess að í 1. mgr.25. gr. vörumerkjalaga komi fram að ef eigandi að skráðu vörumerki hefur ekkiinnan fimm ára frá skráningardegi notað vörumerkið hér á landi fyrir þær vörureða þjónustu sem það sé skráð fyrir eða hafi slík notkun ekki átt sér stað ífimm ár samfellt megi ógilda skráninguna með dómi eða ákvörðun Einkaleyfastofu,nema gildar ástæður séu fyrir því að notkun á vörumerkinu hafi ekki átt sérstað.Af hálfu stefndaer byggt á því að eðli málsins samkvæmt verði merki að hafa verið notað semvörumerki til þess að um eiginlega notkun í skilningi laganna geti verið aðræða. Vísar stefndi til þess að sú skýring eigi sér jafnframt stoð í 10. gr.,sbr. 12. gr., fyrstu tilskipunar Evrópusambandsins um samræmingu á lögumaðildarríkja um vörumerki (89/104/EBE) og (95/2008/EB), sbr. XVII. viðaukaEES-samningsins, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, enþar sé kveðið á um að skýra beri íslensk lög og reglur til samræmis viðEES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Jafnframt sé vísað til síðustuuppfærslu á tilskipun Ráðsins og Evrópuþingsins (2015/2436/EU) um samræmingu álögum aðildarríkja um vörumerki, sem unnið er að innleiðingu á í íslenskalöggjöf. Stefndi byggir áþví að stefnandi hafi ekki notað „toppís“ sem vörumerki, hvorki í fimm ár fráskráningardegi né á síðastliðnum fimm árum. Stefndi bendir á að stefnandi byggiá því að hann hafi um langt skeið notað vörumerkið „toppís“ á vörur sínar.Staðreyndin sé hins vegar sú að eina notkun stefnanda á orðinu „toppís“ komifram á „Lúxus ís“ stefnanda eins og bent sé á í gögnum málsins. Stefndi telurþað augljóst af þessum gögnum að „toppís“ sé ekki það vörumerki sem notað sétil auðkenningar á umræddri vöru stefnanda. Vörumerkið sé „Lúxus“ en tilvísuniní „toppís“ feli eingöngu í sér lýsingu á umræddum „Lúxus“ ístoppum, þ.e. umkeilulaga ístopp er að ræða sem í almennu tali er oft vísað til sem„toppíss“. Stefndi bendir áað stefnandi sé líka með á markaði „Lúxus“ íspinna. Á þeim pinnum sé þannignotað sama vörumerkið, „Lúxus“, en í stað tilvísunar til „toppíss“ sé vísað til„íspinna“. Stefndi telur að orðin toppís og íspinni feli þannig aðeins í sérlýsingar á vörunum og orðin séu ekki til þess fallin – eða þeim ætlað – aðgreina vörur einstakra framleiðenda hverja frá annarri. Af þessu sé augljóst aðstefnandi noti orðið „toppís“ ekki sem vörumerki, frekar en orðið „íspinni“. Stefndi bendir áað sambærilegir ístoppar hans heiti „Toppur“. Hnetutoppur stefnda hafi fyrstkomið á markað 1968 og orðið vinsæll um leið, líkt og hann hafi verið allargötur síðan. Gildandi vörumerkjaskráning fyrir vörumerkið „TOPPUR“ sé nr.387/2011. Stefndi fullyrðir að „Emmessís-hnetu-Toppur“ sé eitt sterkastavörumerki fyrir ís hér á landi, en auk hans séu framleiddar þrjár aðrartegundir af toppi. Telur stefndi líklegt að tilvísun stefnanda í „toppís“, semskírskotun til þess lags sem er á emmessís-hnetu-Toppi, komi þaðan. Af gögnummálsins verði einnig ráðið að dreifingaraðilar hafi vísað í „Topp“ stefnda sem„toppís“ til að lýsa þeirri gerð af toppum sem um ræðir.Stefndi telur aðmeð sama hætti hafi ekki stofnast til vörumerkjaréttar á grundvelli þessararnotkunar stefnanda á orðinu, sem ekki hafi verið notað sem vörumerki, ekkifrekar en notkunar hans á orðinu „íspinni“. Stefndi hafnar því af þeim sökum ásama grundvelli að stefnandi geti byggt vörumerkjarétt sinn á notkun, sbr. 2.tl. 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaga. Með vísan tilþess sem að framan er rakið krefst stefndi ógildingar á vörumerkjaskráningustefnanda, sbr. kröfu stefnda í gagnsökinni, og niðurfellingar lögbanns ogsýknu af kröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 25. gr. vörumerkjalaga.Skortur á sérkenniStefndi vísar einnig til þess að í13. gr. vörumerkjalaga komi fram að það sé skilyrði skráningar vörumerkis aðmerkið sé til þess fallið að greina vörur og þjónustu merkiseiganda frá vörumog þjónustu annarra. Merki sem eingöngu eða með smávægilegum breytingum eðaviðbótum gefi til kynna tegund eða notkun vöru eða þjónustu séu þannig ekkitalin hafa nægjanlegt sérkenni. Stefndi byggirhvað þetta varðar í fyrsta lagi á því, að „toppís“ sé lýsandi og vísi einungistil tegundar íss, þ.e. til keilulaga ístopps, eins og áður hafi verið rakið. Afþeim sökum byggir stefndi á því að vörumerki stefnanda hafi verið skráðandstætt 13. gr. vörumerkjalaga og af þeim sökum skuli það ógilt, sbr. 1. mgr.28. gr. vörumerkjalaga. Þá sé jafnframt ljóst að merkið hafi ekki öðlastsérkenni á grundvelli notkunar stefnanda, enda noti stefnandi merkið einungis íþví skyni að lýsa þeirri tegund af ís sem um ræðir.Komist dómurinnað þeirri niðurstöðu að orðmerkið hafi búið yfir fullnægjandi sérkennum viðskráningu er á því byggt af hálfu stefnda að það hafi misst sérkenni sín vegnaathafnaleysis stefnanda og öðlast almenna merkingu fyrir vöru á því sviði semskráningin tekur til, sbr. 2. tl. 2. mgr. 28. gr. vörumerkjalaga. Stefndi vísar ennfremur til þess að samkvæmt viðhorfskönnun Gallup sem lögð hafi verið fram ímálinu sé ljóst að neytendur tengi orðið „toppís“ við báða ísframleiðendur,þ.e. bæði við stefnda og stefnanda. Sú niðurstaða bendi eindregið til þess aðneytendur tengi „toppís“ ekki við sérstaka vöru heldur fremur við tegund af ís.Ef hálfopin spurning var borin undir neytendur, þ.e.a.s. neytendur voru spurðirhvaða ísframleiðandi kæmi fyrst upp í hugann þegar þeir heyrðu minnst á„Toppís“ og þeim gefnir svarmöguleikarnir Kjörís, Emmessís og annar, þá tengdimeirihluti eða 61% merkið við stefnda en einungis 39% við stefnanda.Stefndi telur aðekki sé hægt að lesa þessa niðurstöðu öðruvísi en svo að neytendur séu þar aðtengja „toppís“ við „Topp“ stefnda, sem er mjög vel þekkt vörumerki. Í þessusambandi verði að hafa í huga að vörulína stefnda, „TOPPÍS“, sem stefnandi létmeð lögbanni taka af markaði, hafi verið afar takmarkaðan tíma á markaði og húngeti því ekki hafa haft áhrif á þessi viðhorf neytenda.Með vísan íframangreint krefst stefndi ógildingar á vörumerkjaskráningu stefnanda, sbr.kröfu stefnda í gagnsökinni, niðurfellingar lögbanns og sýknu af kröfumstefnanda á grundvelli 28. gr. vörumerkjalaga. Engin ruglingshætta er tilstaðarKomist dómurinn að þeirri niðurstöðu,gegn mótmælum stefnda, að stefnandi skuli njóta vörumerkjaréttar að orðinu„toppís“ þá byggir sýknukrafa stefnda í öðru lagi á því að engin ruglingshættasé til staðar á milli vörumerkis stefnanda eins og það er notað annars vegar ogvörumerkisins á ísnum sem stefndi hóf sölu á undir heitinu „Emmessís toppís“hins vegar, sbr. 4. gr. vörumerkjalaga. Vísar stefndi til þess að „Toppís“ hafiávallt staðið með vel þekktu vörumerki stefnda, „emmessís“, og því sé enginhætta á að neytendur geti staðið í þeirri trú að þarna sé um að ræða vörur frástefnanda. Þá séu vörur stefnanda, bæði vörurnar sjálfar sem og umbúðir utan umþær, jafnframt rækilega merktir með vörumerkinu „Kjörís“. Þar að auki telurstefndi að líta beri til þess að „toppís“ á umbúðum stefnda hafi allt aðramerkingu en þá sem notuð sé á vörum stefnanda. Stefndi noti orðið í þeirrimerkingu að um mikinn gæðaís sé að ræða, þ.e. „topp ís“, og hugðist stefndinota merkið fyrir skafís í stórum umbúðum, þ.e. 0,9 og 1,5 lítra pakkningum, ámeðan stefnandi noti orðið til að lýsa formi, þ.e. hvers konar tegund íss sé umað ræða. Styður það þá niðurstöðu að ekki geti verið um ruglingshættu að ræða ámilli vara stefnanda og stefnda. Stefndi telur aðþar sem engin ruglingshætta sé til staðar sé ekki um brot á meintumvörumerkjarétti stefnanda að ræða, sbr. 4. gr. vörumerkjalaga. Á þeimgrundvelli krefst stefndi niðurfellingar lögbanns og sýknu af kröfum stefnanda.Stefnandi á ekki lögvarðahagsmuni Sýknukrafa stefnda áviðurkenningarkröfu stefnanda, þess efnis að stefnda sé óheimilt að notavörumerkið TOPPÍS, byggist í þriðja lagi á því að stefnandi eigi enga lögvarðahagsmuni af þeirri kröfu enda hafi stefndi þegar orðið við kröfu stefnanda aðfjarlægja af sölustöðum allar vörur með vörumerkinu TOPPÍS og farga þeim.Skilyrði 2. mgr. 25. gr. eml. séu því ekki uppfyllt fyrir viðurkenningarkröfustefnanda. Ekki er um óréttmætaviðskiptahætti að ræðaStefndi vísar á bug fullyrðingumstefnanda um að umbúðirnar sem stefndi notar séu einhvers konar eftirlíking afumbúðum hans og að stefnandi eigi lögvarinn rétt til tiltekins útlits umbúða oglitavals. Mótmælir stefndi þannig málatilbúnaði stefnanda sem byggist að þessuleyti á 5. gr. laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum ogmarkaðssetningu, um að stefndi hafi viðhaft óréttmæta viðskiptahætti með því aðsetja þessar vörutegundir á markað. Af hálfu stefndaer byggt á því að hann hafi notað sams konar umbúðir um árabil, t.d. fyrirskafís. Þar sem markaður fyrir ís til matar á Íslandi sé ekki stór hafiframleiðendur ekki burði til þess að láta sérframleiða umbúðir fyrir sig og þvísé trúlegt að aðilar máls þessa eigi viðskipti við sömu eða tengda erlendabirgja þegar kemur að þeim ílátum sem ísinn sé markaðssettur í. Stefndi hafiekki sýnt fram á að hann geti átt einhvers konar einkarétt á þessum umbúðum. Þásé því einnig alfarið mótmælt að útlit umbúða stefnda sé á einhvern háttruglingslega líkt umbúðum stefnanda. Stefndi telur ekki annað séð en aðstefnandi sé að reyna að byggja á einhverjum réttindum sem ekki séu til staðar,með tilheyrandi kostnaði og matarsóun.Til stuðningskröfum sínum vísar stefndi til vörumerkjalaga nr. 45/1997, þ.á m. 4., 13., 25.og 28. gr. þeirra laga, fyrstu tilskipunar Evrópusambandsins um samræmingu álögum aðildarríkja um vörumerki, (89/104/EBE) og (95/2008/EB), sbr. XVII.viðauka EES-samningsins, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópskaefnahagssvæðið. Auk þess vísi stefndi til 5. gr. laga nr. 57/2005, um eftirlitmeð viðskiptaháttum og markaðssetningu, og til laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, þ.á m. til 2. mgr. 25. gr. hvað varðar skilyrði til að hafa uppiviðurkenningarkröfu og 28. gr. laganna um heimild til höfðunar gagnsakar. IV. NiðurstaðaÁgreiningur aðilalýtur að verulegu leyti að því hvort vörumerkið „toppís“ uppfylli það skilyrði13. gr. vörumerkjalaga að það sé til þess fallið að greina vörur merkiseigandafrá vörum og þjónustu annarra. Stefndi hefur í því sambandi vísað til þess aðmerki sem eingöngu eða með smávægilegum breytingum eða viðbótum gefur til kynnategund eða notkun vöru eða þjónustu sé þannig ekki talið hafa nægjanlegtsérkenni. Telur stefndi í þessu sambandi að orðið „toppís“ sé lýsandi og vísieinungis til tegundar íss, þ.e. til keilulaga ístopps, eins og áður hefur veriðrakið. Vörumerki stefnanda hafi því verið skráð andstætt 13. gr. vörumerkjalagaog af þeim sökum skuli það ógilt, sbr. 1. mgr. 28. gr. vörumerkjalaga. Þá séjafnframt ljóst að merkið hafi ekki öðlast sérkenni á grundvelli notkunarstefnanda, enda noti stefnandi merkið einungis í því skyni að lýsa þeirritegund af ís sem um ræðir.Samvæmtframangreindu reynir í máli þessu á túlkun 13. gr. vörumerkjalaga en ákvæðið ersvohljóðandi: Það er skilyrði skráningar vörumerkis að merkið sé til þess fallið aðgreina vörur og þjónustu merkiseiganda frá vörum og þjónustu annarra. Merki,sem eingöngu eða aðeins með smávægilegum breytingum eða viðbótum gefa til kynnam.a. tegund vörunnar eða þjónustunnar, ástand, magn, notkun, verð, uppruna eðahvenær varan er framleidd eða þjónustan látin í té, skal ekki telja nægjanlegtsérkenni. Sama á við um tákn eða orðasambönd sem teljast algeng í viðskiptumeða notuð eru í daglegu máli. Þegar kveða skal á um hvort merki hafi nægjanlegt sérkenni skal líta tilallra aðstæðna og þó einkum til þess hversu lengi og að hve miklu leyti merkiðhefur verið í notkun. Í athugasemdumvið ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 45/1997, um vörumerki, kemurfram að krafan um aðgreiningarhæfi og sérkenni grundvallist á tveimursjónarmiðum. Annars vegar að einfaldar myndir, mynd af vörunni sjálfri eðalýsing á henni með almennum orðum sé ekki til þess fallin að gefa vörunnisérkenni í huga almennings. Hins vegar sé ekki talið réttmætt að einstakiraðilar geti helgað sér almennar lýsingar á vöru, þar sem slíkt myndi takmarkasvigrúm annarra til þess að gera grein fyrir vöru sinni. Í framhaldinu errakið að þessi sjónarmið beri að hafa í huga þegar meta skuli hvort merki séhæft til skráningar. Jafnframt er tekið fram að upptalningin í ákvæðinu umþessi sjónarmið sé einungis í dæmaskyni en ekki tæmandi. Smávægilegarbreytingar á lýsandi orði geti yfirleitt ekki leitt til þess að merki teljistvera skráningarhæft. Þá kemur fram að þegar meta skuli hvort orð sem fela í sérlýsingu séu nægilega aðgreinandi beri einkum að hafa í huga merkingu þeirra ííslensku máli. Erlend orð komi þó einnig til greina ef þau hafa ákveðna merkinguhjá almenningi. Sem dæmi má nefna orð eins og „extra“ og „super“. Síðan segirsvo í athugasemdunum: Þá þykir enn fremur rétt að taka tillit til þess að í daglegu lífi eðaviðskiptum er víða að finna orð sem ekki verða talin lýsandi fyrir tilteknavöru eða þjónustu en hafa unnið sér sess í málinu og flestir vita hvað þýða. Ígildandi lögum er ekki að finna ákvæði sem dæma slík merki beinlínisóskráningarhæf. Sem dæmi hér má nefna táknið 100%. Táknið er ekki beinlínislýsandi fyrir eina tegund vöru eða þjónustu fremur en aðra en felur í séralmenna lýsingu á vöru eða þjónustu og því getur enginn einn aðili öðlasteinkarétt á notkun þess.Þótt vörumerkiuppfylli ekki skilyrði vörumerkjalaga um sérkenni við upphaf notkunar geturslíkt vörumerki samt sem áður öðlast sérkenni við notkun, sbr. 2. málslið. 2.mgr. 3. gr. vörumerkjalaga. Þótt þess sé ekkigetið í frumvarpi til laga nr. 45/1997 áttu skilyrði 13. gr. laganna umaðgreiningarhæfi sér samsvörun í b- og c-lið 1. mgr. 3. gr. tilskipunar nr.89/104/EBE frá 21. desember 1988 um samræmingu löggjafar aðildarríkja EBvarðandi vörumerki. Sú tilskipun hefur nú verið leyst af hólmi með tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins 2008/95/EB frá 22. október 2008 um samræmingu á lögumaðildarríkja um vörumerki. Er þar kveðið á um að að hvorki megi skrásetjavörumerki sem „hafa engin sérkenni“, sbr. b-lið 1. mgr. 3. gr.tilskipunarinnar, né vörumerki sem „eingöngu eru samansett úr táknum eðaupplýsingum sem í viðskiptum gefa til kynna gerð, gæði, fjölda, áætlaða notkun,verð, upprunaland eða framleiðslutíma vöru, tíma sem þjónusta var innt af hendieða aðra eiginleika vöru eða þjónustu“, sbr. c-lið 1. mgr. 3. gr.tilskipunarinnar. Í ákvæði 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar er enn fremursérstaklega tiltekið að ógilda megi merki sem hafa verið skráð í trássi viðþessi fyrirmæli. Samkvæmt 3. gr.laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, ber að túlka íslensk lög tilsamræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Tilskipun2008/95/EB var felld inn í EES-samninginn með ákvörðun sameiginleguEES-nefndarinnar nr. 146/2009 frá 4. desember 2009 um breytingu á XVII. viðauka(Hugverkaréttindi) við EES-samninginn, sem er hluti af þeim reglum sem leiðiraf 65. gr. EES-samningsins. Af þessu leiðirað túlka verður ákvæði 13. gr. laga nr. 45/1997 til samræmis við efnislegasamsvarandi ákvæði b- og c-liðar 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar, og þá, eftiratvikum, með hliðsjón af því hvernig þau ákvæði hafa verið skýrð ídómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins, sjá hér til hliðsjónarm.a. dóm Hæstaréttar Íslands frá 30. nóvember 2012 í máli nr. 669/2012. Í því sambandiverður að mati dómsins ekki litið framhjá því að við túlkun ákvæðis c-liðar 1.mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 40/94, sem svarar efnislega til c-liðar 1. mgr. 3.gr. tilskipunar nr. 2008/95/EB, hefur Evrópudómstóllinn lagt til grundvallar aðorð sem lýsa eiginleikum vöru eða þjónustu og sótt er um skráningu á geti eðlisínu samkvæmt ekki gegnt því hlutverki vörumerkis að gefa til kynna frá hvaðaaðila varan eða þjónustan stafi, nema viðkomandi aðili hafi helgað sérnauðsynleg sérkenni með notkun vörumerkisins. Hefur dómstóllinn þá jafnframtvísað til þess að bannið við því að orð sem lýsi eiginleikum vöru verði skráðsem vörumerki helgist af þeim almannahagsmunum að öllum eigi að vera frjálst aðnota slík orð (sjá dóm Evrópudómstólsins í máli C-191/01 P OHIM v Wrigley(DOUBLEMINT) [2003] ECR I-12447, 30. og 31. mgr.). Af sama dómiverður jafnframt ráðið að til þess að skráningu vörumerkis verði synjað ágrundvelli þess að það sé lýsandi fyrir vöru eða þjónustu, þá sé ekkinauðsynlegt að það tákn, orð eða orðasambönd sem myndar vörumerkið sé notað íreynd til að lýsa vöru eða þjónustu sem sótt er um skráningu fyrir, eðaeinkennum sömu vöru eða þjónustu. Það dugi til að umrædd tákn, orð eðaorðasambönd kunni að vera notuð í því skyni. Af þeim sökum verði að synjaumsókn um skráningu merkis ef ljóst er að a.m.k. ein möguleg merking þess lýsireiginleikum vörunnar eða þjónustunnar sem um ræðir (sjá hér tilvitnaðan dóm,32. mgr.).Í samræmi viðframangreint hefur verið talið í dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og undirréttarEvrópusambandsins að til þess að merki falli undir bann við skráningu vegnalýsandi eiginleika þá þurfi að vera nægilega bein og ákveðin tengsl á millimerkisins við vöruna eða þjónustuna sem um ræðir til þess að neytandinn geti ágrundvelli merkisins séð fyrir sér vöruna eða þjónustuna sem um ræðir og einneða fleiri eiginleika hennar (sjá hér dóm EFTA-dómstólsins frá 6. apríl 2017 ímáli E-5/16 (Oslóarborg), 124. mgr. og þá dóma sem þar er vitnað til). Þá hefurjafnframt verið lagt til grundvallar að ef vörumerki er lýsandi í skilningic-liðar 1. mgr. 3. gr. tilskipunar nr. 2008/95/EB þá skorti það þar með einnigsérkenni fyrir viðkomandi vöru eða þjónustu í skilningi b-liðar 1. mgr. 3. gr.tilskipunarinnar sjá hér dóm EFTA-dómstólsins frá 6. apríl 2017 í máli E-5/16(Oslóarborg), 136. mgr., og þá dóma sem þar er vitnað til. Með vísan til 3.gr. laga nr. 2/1993 og þess markmiðs EES-samningsins, en meginmál hans hefurlagagildi hér á landi, að mynda einsleitt Evrópskt efnahagssvæði ergrundvallist á sameiginlegum reglum og sömu samkeppnisskilyrðum verður að horfatil framangreindrar túlkunar Evrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins á ákvæði b-og c-liðar 1. mgr. 3. gr. tilskipunar 2008/95/EB við túlkun ákvæðis 13. gr.vörumerkjalaga. Miðað við þádómaframkvæmd telur dómurinn ljóst að ákvæði b-liðar og c-liðar 1. mgr. 3. gr.tilskipunarinnar um bann við skráningu merkis á þeim forsendum að það sélýsandi eða skorti sérkenni helgist af þeim sjónarmiðum að koma verði í vegfyrir að merki sem almennur neytandi, sem er tiltölulega vel upplýstur,athugull og varkár, setur ekki í samhengi við ákveðna vöru eða þjónustu frátilteknum aðila verði skráð sem vörumerki. Þessi afmörkun á c-lið 1. mgr. 3.gr. byggist á þeim sjónarmiðum að almannahagsmunir mæli gegn því að einstakiraðilar á markaði öðlist einkarétt á orðum sem lýsa tegund þjónustunnar,raunverulegum eða ætluðum eiginleikum eða öðrum einkennum eða orðum sem erualgeng í viðkomandi tungumáli. Þegar litið ertil þeirra sjónarmiða sem rakin eru hér að framan og þess hversu rúmt ákvæðic-liðar 1. mgr. 3. gr. tilskipunar 2008/95/EB hefur verið afmarkað ídómaframkvæmd er það niðurstaða dómsins að merkið „toppís“ uppfylli ekki kröfur1. mgr. 13. gr. vörumerkjalaga um skráningarhæfi. Er þá ekki unnt að horfaframhjá því að orðið „ístoppur“ er samkvæmt íslenskri orðabók viðurkennt orðyfir „keilulaga sælgætisís“. Þótt orðið „ístoppur“ sé augljóslega ekki sama orðog „toppís“ verður ekki dregin fjöður yfir það að afar náin samstaða sé meðþessum orðum enda skírskota þau, eins og stefnandi hefur notað orðið „toppís“,bæði til keilulaga sælgætisíss og eini munurinn á þeim er í reynd sá aðorðstofninn „topp“ sem er fyrri liður í öðru orðinu er síðari liður í hinu. Íþessu sambandi verður að leggja áherslu á að í því kynningarefni sem stefnandihefur lagt fyrir dóminn er orðasambandið „lúxus toppís” gagngert notað til aðlýsa slíkum keilulaga ís frá stefnanda til aðgreiningar frá vöru sem stefnandinefnir „lúxus íspinna“.Að mati dómsinsfelur orðið „toppís“ því í sér nægilega bein og ákveðin tengsl við ís af þeirrilögun sem það vísar til til að almennur neytandi geti á grundvelli merkisinsséð fyrir sér vöruna og hvaða eiginleika hún hefur í þessu skyni. Samkvæmt þvíer það niðurstaða dómsins að vörumerkið „toppís“ fullnægi ekki þeim kröfum semgerðar eru til aðgreiningarhæfis vörumerkis samkvæmt 13. gr. vörumerkjalaga nr.45/1997, eins og ákvæðið verður túlkað til samræmis við þær skuldbindingar semleiðir af EES-samningnum og þeim réttargerðum sem teknar hafa verið upp ísamninginn. Þegar horft ertil framangreindrar notkunar stefnanda á merkinu „toppís“ sem átt hefur sérstað í orðasambandinu „lúxus toppís“ verður heldur ekki talið að stefnandi hafiskapað sér vörumerkjarétt með notkun sinni á merkinu. Verður því að hafnamálsástæðum stefnanda sem byggjast á 1. málslið. 2. mgr. 3. gr. vörumerkjalaga.Í samræmi viðframangreint verður að hafna kröfu stefnanda í aðalsök um staðfestingulögbannsins. Af þeirri niðurstöðu leiðir jafnframt að sýkna verður stefnda afkröfum stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að notavörumerkið „TOPPÍS“ og að stefnda verði gert að fjarlægja af sölustöðum ogfarga öllum vörum sínum, auglýsingaefni og öðru sambærilegu efni sem auðkennter með vörumerkinu „TOPPÍS“. Með vísan tilniðurstöðu dómsins um að vörumerkið „TOPPÍS“ uppfylli ekki þær kröfur semgerðar verða til skráningar vörumerkis er jafnframt fallist á þá kröfu stefndasem gagnstefnanda í gagnsök að vörumerkjaskráning gagnstefnda fyrir vörumerkið„TOPPÍS“ nr. 905/1995 í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu verði ógilt. Í ljósiniðurstöðu dómsins um framangreint verður stefnanda jafnframt gert að greiðaallan málskostnað stefnda, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.800.000 krónur. Dómsorð:Stefndi, Emmessísehf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda í aðalsök. Vörumerkjaskráninggagnstefnda í gagnsök á vörumerkinu „TOPPÍS“ nr. 905/1995 í vörumerkjaskráEinkaleyfastofu er ógilt. Kjörís ehf.greiði Emmessís ehf. 1.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 468/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli J og A á hendur Ó ehf. var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust J og A þess að Ó ehf. yrði gert að fjarlægja grjóthleðslu á lóðamörkum fasteigna þeirra að viðlögðum dagsektum. Með vísan til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 taldi Hæstiréttur J og A vera heimilt að afmarka sakarefni málsins við aðfararhæfa kröfu með þeim hætti sem gert hafði verið og hefðu þau af því lögvarða hagsmuni að úr þeirri kröfu yrði leyst efnislega fyrir dómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru17. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. júlí 2017 þar sem máli sóknaraðila gegnvarnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Í málinu gera sóknaraðilar kröfu um að varnaraðilaverði gert að fjarlægja grjóthleðslu sem liggur á lóðarmörkum fasteigna aðila.Byggja sóknaraðilar á því að fyrirkomulag grjóthleðslunnar brjóti bæði gegnlögum og ákvæðum gildandi skipulags. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísaðfrá héraðsdómi á þeirri forsendu að kröfugerð sóknaraðila væri ekki svo ákveðinog skýr að hún gæti ein út af fyrir sig leitt til málaloka um sakarefnið. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að ekki beri nauðsyn til aðildar sveitarfélags aðdómsmáli þar sem reynir á gildi byggingarleyfis eða brottflutning mannvirkissem talið er fara í bága við skipulagsskilmála og lagaákvæði.Sóknaraðilar fara með forræði málsins og ákveðasamkvæmt því hvernig þau haga kröfugerð sinni. Í stefnu málsins hafasóknaraðilar afmarkað sakarefnið við aðfararhæfa kröfu um að varnaraðili fjarlægigrjóthleðslu á lóðarmörkum fasteigna þeirra að viðlögðum dagsektum. Slíkkröfugerð er sóknaraðilum heimil, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, oghafa þau af því lögvarða hagsmuni að úr þeirri kröfu verði leyst efnislega fyrir dómi.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili, Óshæð ehf., greiði sóknaraðilum,Jóni Viðari Stefánssyni ogAuði Kristínu Þorgeirsdóttur,350.000 krónur í kærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, miðvikudaginn 5. júlí 2017Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 2. desember 2016.Stefnendur eru Jón Viðar Stefánsson, kt. [...] og AuðurKristín Þorgeirsdóttir, kt. [...], bæði til heimilis að Hálsaþingi 5, Kópavogi.Stefndi er Óshæð ehf., kt. [...], Bergsmára 13, Kópavogi.Stefnendur krefjast þess að stefnda verði gert að fjarlægjagrjóthleðslu sem liggur meðfram lóðarmörkum Hafraþings 4 og 6, fastanúmer231-3543 og 230-7850, að lóðarmörkum Hálsaþings 5, fastanúmer 229-4036, aðviðlögðum 100.00 króna dagsektum sem stefndi greiði stefnendum óskipt frádómsuppsögu og þar til umkrafinni skyldu er fullnægt.Þá krefjast stefnendur málskostnaðarúr hendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi,en til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnenda.Til þrautavara krefst stefndi þess að sér verði ekki gert aðfjarlægja í heild grjóthleðslu sem liggur innan lóðarmarka Hafraþings 4 og 6,fastanúmer 231-3543 og 230-7850, og meðfram lóðarmörkum Hálsaþings 5,fastanúmer 229-4036, heldur einungis það magn hlaðins grjóts ofan af hleðslunnisem dómur telur þurfa til að hleðslan uppfylli kröfur skipulagsskilmála ogréttarreglna.Hver sem úrslit málsins kunna að verða krefst stefndi málskostnaðarúr hendi stefnenda.Krafa stefndu um frávísun málsins er hér eingöngu tilmeðferðar.Í þessum þætti málsins krefst stefndi þess aðallega aðmálinu vísað frá dómi. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda.Stefnendur krefjast þess að frávísunarkröfu stefndu verðihafnað og að ákvörðun um málskostnað verði látin bíða efnisdóms. I.Stefnendur eru sameigendur að fasteigninni að Hálsaþingi 5 áVatnsendasvæðinu í Kópavogi. Um er að ræða íbúð í parhúsi, Hálsaþing 5 og 7, enhúsið var byggt árið 2007. Lóð stefnenda að Hálsaþingi 5 liggur að lóðunumHafraþingi 4 og 6. sem eru í eigu stefnda. Á síðarnefndu lóðunum standa parhús,sem nú eru á byggingarstigi og tengjast Hafraþingi 2 annars vegar og Hafraþingi8 hins vegar. Lofthæð lóðar stefnenda er lægri en lóð stefnda sem nemur um 3-4metrum að jafnaði. Stefnendur kveða að þegar svo standi á geriskipulagsskilmálar o.fl. ráð fyrir því að lóðir, sem hærri eru, séu stallaðargagnvart aðliggjandi lægri lóðum, með nánar greindum hætti.Tildrög málsins eru nánar tiltekið þau að 29. maí 2015 gafbyggingarfulltrúi Kópavogsbæjar út byggingarleyfi til eiganda stefnda Óshæðarehf., North Team Invest ehf., fyrir parhúsum að Hafraþingi 2, 4, 6 og 8.Stefndi kveður að upphaflega hafi verið gert ráð fyrir tveggja hæða byggingu álóðum stefnda. Síðar hafi verið afráðið að byggja hús á einni hæð á lóðinni.Hafi það haft í för með sér að byggingarreitur hafi stækkað, m.a um 1,5 til 2metra til austurs, þ.e. í átt að umþrættum lóðarmörkum. Breyting þessi hafiverið kynnt lóðarhöfum Hálsaþings 5 og ekki sætt andmælum. Samkvæmt byggingarleyfunum, sem gefin voru út á grundvelli13. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, skyldu framkvæmdir við parhúsin unnareftir samþykktum aðal- og séruppdráttum, byggingar- og verklýsingum, svo oggildandi lögum og reglugerðum um skipulags- og byggingarmál, sbr. m.a. ákvæðilaga nr. 160/2010 og byggingarreglugerðar nr. 112/2012.Í kjölfar útgáfu leyfanna hófust framkvæmdir við bygginguparhúsa á lóðunum Hafraþing 2, 4, 6 og 8. Við upphaf framkvæmda lét stefndiÓshæð ehf. reisa grjóthleðslu, sem er að stórum hluta úr stórgrýti, álóðarmörkum síðastgreindra lóða gagnvart Hálsaþingi. Sá hluti grjóthleðslunnar,sem liggur að eign stefnenda, Hálsaþingi 5, stendur á lóðarmörkum Hafraþings 4og 6 og snýst sakarefni máls þessa um þá tilteknu hleðslu. Hæð grjóthleðsluþessarar nemur hæðarmuni lóða stefnenda og stefnda og hallar hún um u.þ.b.80-90 gráður að jafnaði. Grjóthleðslan er u.þ.b. 2,3 til 3,6 metrar á hæðmeðfram vesturmörkum Hafraþings 4 og u.þ.b. 1,2 metrar á hæð meðframvesturmörkum Hafraþings 6 sé miðað við grasflöt stefnenda. Grjóthleðslan liggurjafnframt meðfram aðliggjandi lóðum, þ.e. Hafraþingi 2 og 8 annars vegar ogHálsaþingi 7 og hluta Hálsþings 9 hins vegar.Stefndu benda á að nær allar nærliggjandi lóðir Hafraþings 4og 6 séu í mjög ólíkum hæðum og sé því mikið notast við stöllun nærrilóðamörkum til að báðar aðliggjandi lóðir nýtist sem best. Lóðir Hafraþings 4og 6 og aðstaðan gagnvart Hálsaþingi 5 sé þar engin undantekning, en stefnendurhafi ekki verið fáanlegir til að leggja neitt af mörkum við að koma lóðarmörkumí það horf sem þeir virðist gera kröfu um.Að sögn stefnenda hafði stefndi ekki samráð við þau umfrágang framangreindrar grjóthleðslu. Fljótlega eftir að grjóthleðslan reiskveðast stefnendur, ásamt öðrum íbúum Hálsaþings, hafa gert alvarlegarathugasemdir við frágang stefnda á fyrrgreindum lóðum að Hafraþingi og þáeinkum við umrædda grjóthleðslu. Hafi verið á það bent af hálfu stefnenda aðástand og frágangur grjóthleðslunnar samræmdist ekki gildandi reglum ogskilmálum varðandi skipulag lóðanna. Einnig stafaði börnum slysahætta afhleðslunni þar sem hún væri óeðlilega brött, og ylli slælegur frágangur hennarjarðraski og tjóni á garði stefnenda. Kveðast stefnendur hafa beint þvíoftsinnis til stefnda og verktaka á hans vegum að grípa til viðeigandi aðgerðavegna ófullnægjandi frágangs á grjóthleðslunni, en án árangurs.Í kjölfarið hafi stefnendur og nágrannar þeirra beint kvörtuntil Kópavogsbæjar vegna frágangs á fyrrgreindum lóðum að Hafraþingi, þ.m.t.umræddri grjóthleðslu. Með bréfi til bæjarstjóra Kópavogsbæjar, dagsettu 6.október 2015, hafi stefnendur farið fram á að framkvæmdir við lóðirnar yrðustöðvaðar og frágangi þeirra hagað í samræmi við skipulagsskilmála o.fl.. Íkjölfarið hafi starfsmaður bæjarins upplýst að byggingarfulltrúi hefði gert„lóðarhafa Hafraþing[s] 2-4 að stöðva framkvæmdir á lóð sinni þar sem hann varðekki við ábendingum varðandi lóðarfrágang...“, sbr. tölvubréf frá 13. október2015. Síðar í sama mánuði hafi stefnendur gert þá kröfu í tölvubréfi tilKópavogsbæjar að grjóthleðslan yrði fjarlægð í heild sinni, m.a. vegnaslysahættu af henni. Ekki hafi verið brugðist við þeirri málaleitan og ífebrúar 2016 hafi stefnendur orðið þess áskynja að framkvæmdir við umræddarlóðir að Hafraþingi væru að hefjast að nýju. Hafi stefnendur ítrekað fyrraerindi sitt til Kópavogsbæjar í framhaldinu, en ekki hafi verið brugðist viðþví af hálfu bæjarins.Með bréfi lögmanns stefnenda og eigenda Hálsaþings 9,dagsettu 18. apríl 2016, hafi þess verið krafist að byggingarfulltrúiKópavogsbæjar stöðvaði framkvæmdir að Hafraþingi 4, 6 og 8, og hlutaðist til umað framkvæmdum yrði hagað í samræmi við útgefin byggingarleyfi og skipulagsreglur.Byggingarfulltrúi hafi synjað kröfu stefnenda o.fl. um stöðvun framkvæmda meðbréfi 25. apríl 2016, m.a. með þeim rökum að framkvæmdaraðili hefði „fallist áað gera lagfæringar á umræddum lóðum“ sem fælust í því að „grjóthleðsla álóðarmörkum verði lækkuð“. Fyrir liggur að stefndi féllst á að lækka hleðslunaum a.m.k. 60 sm. Sama dag og fyrrnefnd ákvörðun byggingarfulltrúa lá fyrir,þ.e. 25. apríl 2016, hafi lögmaður stefnenda o.fl. ritað bréf til stefnda þarsem krafist hafi verið tafarlausra úrbóta á umræddum lóðarfrágangi oggrjóthleðslu á mörkum lóðanna. Í beinu framhaldi eða 28. apríl 2016 hafistefnendur o.fl. kært ákvörðun byggingarfulltrúa frá 25. sama mánaðar, þ.e.synjun á stöðvunarkröfu stefnenda o.fl., til úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála. Úrskurðarnefndin hafi staðfest ákvörðun byggingarfulltrúans meðúrskurði 19. maí 2016.Haustið 2016 hafi stefnendur falið Hallgrími Magnússynibyggingartæknifræðingi að mæla upp lóð stefnenda og lóðarmörk gagnvartHafraþingi 4 og 6 með tilliti til þess hvort ástand og frágangur margnefndrargrjóthleðslu, þ.m.t. hæð, halli og fjarlægð hennar frá lóðarmörkum, væri ísamræmi við gildandi lög og reglur varðandi skipulag o.fl. Í kjölfar mælingahafi Hallgrímur ritað minnisblað, dagsett 21. september 2016, þar sem komisthafi verið að þeirri niðurstöðu að umrædd grjóthleðsla sé of há, of brött og ofnálægt lóðarmörkum að Hálsaþingi 5 miðað við deiliskipulagsuppdrátt ogbyggingarreglugerð o.fl. Með bréfi 12. júlí 2016 hafi lögmaður stefnenda sentminnisblað Hallgríms til Kópavogsbæjar sem ekki hafi brugðist sérstaklega viðþví.Stefnendur benda á að fyrrnefndur verktaki og eigandistefnda, North Team Invest ehf., hafi afsalað lóðunum að Hafraþingi 2, 4, 6 og8 til stefnda með afsali 19. nóvember 2015, sem afhent hafi verið tilþinglýsingar 4. apríl 2016.Samhliða málsókn þessari höfði eigendur Hálsaþings 9sjálfstætt mál á hendur stefnda vegna grjóthleðslu sem standi við mörk þeirrarlóðar og aðliggjandi lóða að Hafraþingi 8.IIStefndi bendir á að málatilbúnaður stefnenda sé óljós oggagnaframlagning ófullnægjandi. Þá séu dómkröfur ekki til þess fallnar að náþví markmiði sem að sé stefnt og í reynd ekki dómtækar, auk þess sem aðild séábótavant. Af þeim sökum beri að vísa málinu frá dómi, sbr. meðal annars d- oge- lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Markmið stefnenda með málsókn virðist vera það aðlóðarmörkum verði komið í það sem þeir telja lögmætt horf. Dómkrafa stefnendamiði þó eingöngu að því að grjóthleðsla verði fjarlægð, en lúti í engu aðfrágangi lóðarmarka að öðru leyti, þ.e. að þau verði útfærð með tilteknum hættieða komið í það horf sem stefnendur telja lögmætt. Í því sambandi benda stefnduá að eini annmarki lóðarmarkanna núna lúti að frágangi á lóð stefnenda, semhafi ekki tekið lóð sína í rétta hæð og lögmætt horf. Málsóknin geti því ekkiveitt úrlausn um þau réttindi eða skyldur sem að sé stefnt. Það sé enda ljóstað með því að fjarlægja hleðsluna verði sá hluti lóðar stefndu, sem aðlóðarmörkum liggur, ennþá jafn hár og raunar verði ekki annað séð en aðbrottfall hleðslunnar væri í beinni andstöðu við kröfur sem lúti aðlóðarfrágangi. Brottflutningurhleðslunnar myndi jafnframt óhjákvæmilega leiða til þess að jarðvegur gætirunnið niður og inn á lóð stefnenda. Ólíkt því sem nú sé myndi brottfallhleðslunnar því geta valdið óþrifnaði eða spjöllum á lóð stefnenda. Hleðslanfeli ekki í sér neina hættu og brottfall hennar sé ekki heldur til þess falliðað auka öryggi, hvorki þeirra sem fari um lóð stefnenda né stefnda. Dómkröfurstefnenda séu því ekki aðeins í andstöðu við skipulagsskilmála og réttarreglurheldur líka í andstöðu við markmið málsóknarinnar. Stefndi kveðst jafnframt byggja kröfu sína um frávísun á þvíað stefnendur hafi ekki stefnt þeim aðilum sem nauðsyn krefji. Ekki verði annaðséð en að kröfur stefnenda byggist á því að umrædd hleðsla stefnda sé íósamræmi við skipulagsskilmála Kópavogsbæjar og lagareglur, en sveitarfélagiðsem fari með skipulagsvaldið telji hleðsluna þó samræmast öllum kröfum. Því fáistefndi ekki séð hvernig unnt sé að leysa úr málinu án aðildar Kópavogsbæjar. Ítengslum við þetta kveðst stefndi jafnframt benda á að ef ágreiningur komi uppum frágang á sameiginlegum lóðarmörkum skuli hlíta úrskurði byggingarnefndareins og fram komi í almennum ákvæðum skipulagsskilmála fyrir svæðið, sbr. c-lið 3. gr., en því hlutverki gegni byggingarfulltrúi. Stefnendur hafi lagtágreining sem að þessu lúti fyrir byggingarfulltrúa. Hafi stefnendur farið framá stöðvun framkvæmda og haldið því fram að hleðslan samræmdist ekkiskipulagsskilmálum og réttarreglum.Niðurstaða byggingarfulltrúa hafi ekki verið stefnendumþóknanleg og hafi þeir því beint kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála. Hafi m.a. verið gerð sú krafa að framkvæmdir yrðu stöðvaðar þartil „Óshæð ehf. hefur komið framkvæmdum á lóðunum í það horf sem samrýmistbyggingarleyfum og gildandi deiliskipulagi, þ. á m. með því að fjarlægjagrjóthleðslu sem Óshæð ehf hefur komið fyrir á lóðarmörkum umræddra lóðagagnvart Hafraþingi 5 og 9.“Úrskurðarnefndin hafi sömuleiðis hafnað kröfum stefnenda, en þaðathugist að framkvæmdir standi enn yfir vegna húsbyggingar og lóðar. Með vísantil þessa telji stefndu að sveitarfélagið verði að eiga aðild að þessu máli,enda megi með vísan til framangreinds líta svo á að farið sé fram á aðstjórnvaldsákvörðun verði, að minnsta kosti að hluta til, felld úr gildi.Loks kveðast stefndu benda á að röng gögn hafi verið lögðfram af hálfu stefnenda og því séu í reynd verulegir annmarkar á málatilbúnaði.Í ljósi þessa telji stefndi ekki efni til annars en að vísa málinu frá dómi. IIIStefnendur mótmæla frávísunarkröfu stefndu og krefjast þessað henni verði hafnað. Engir annmarkar séu á formhlið málins þannig að frávísunvarði. Kröfugerð og málatilbúnaðar stefnenda sé skýr og í samræmi við 80. gr.laga nr. 91/1991. Þá geti markmið málatilbúnaðarins ekki valdið vafa.Stefnendur krefjist þess að tilgreint mannvirki, sem stefnendur telji að brjótigegn lögum og skipulagsreglum, verði fjarlægt að viðlögðum dagsektum. Fjölmörgfordæmi séu fyrir kröfugerð af þessum toga, þ.e. um brottnám ólögmætramannvirkja, sbr. dóma Hæstaréttar 6. nóvember 2008 í máli nr. 32/2008, 7. apríl2009 í máli nr. 444/2008, 24. mars 2011 í máli nr. 406/2010 og 22. nóvember 2012í máli nr. 138/2012. Stefnendur hafi afmarkað málið með þeim hætti sem framkomi í stefnu og þeir hafi forræði á málinu og kröfugerð sinni.Mótbárur stefndu um að málsókn stefnenda „sýnist“ stefna aðöðru markmiði en framansögðu ekki sér ekki stoð. Þá sé því hafnað aðlóðafrágangurinn sé á ábyrgð stefnenda eða að brottfall hleðslunnar andstættkröfum um lóðafrágang. Hvað sem öðru lýði varði allar mótbárur stefnduefnishlið málsins, en ekki formhlið þess.Hvað aðild varðar kveðast stefnendur beina kröfum sínum að stefndasem þinglýstum eiganda mannvirkisins, en samkvæmt 15. gr. laga nr. 160/2010 ummannvirki beri eigandi þess ábyrgð á því að við hönnun, byggingu og rekstur mannvirkis sé farið að kröfumlaganna og reglugerða sem settar séu á grundvelli þeirra. Stefndi beri þáskyldu sem dómkrafa stefnenda lúti að. Stefnendur benda á að engin tiltekinstjórnvaldsákvörðun liggi fyrir í málinu og engin þörf hafi verið á aðildsveitarfélagsins samkvæmt gagnályktun frá 15. gr. áðurgreindra laga. Ídómaframkvæmda hafi kröfum um brottnám mannvirkja ætíð verið beint að eigandamannvirkis/lóðar, en ekki að sveitarfélagi. Í málinu sé ekki krafist ógildingará „ákvörðun“ Kópavogsbæjar. Benda stefnendur á að ákvörðun byggingarfulltrúa ímálinu varði annað atriði, þ.e. kröfu stefnenda um stöðvun framkvæmda viðHafraþing, sbr. 55. gr. laga nr. 160/2010. Bærinn hafi að öðru leyti ekkibrugðist við ítrekuðum kvörtunum stefnenda vegna umþrættra mannvirkja. Þráttfyrir að Kópavogsbæ hafi verið stefnt til réttargæslu af hálfu stefndu hafibærinn ekki látið málið til sín taka. Stefnendur benda á að jafnvelþótt Kópavogsbær hefði tekið ákvörðun vegna sakarefnisins þá hefði það ekkigirt fyrir málshöfðun þessa. Málshöfðun um brottnám mannvirkis sé sjálfstættréttarúrræði sem snúi að einkaréttarlegum hagsmunum stefnenda, þ.e. semfasteignareigenda. Valdheimildir sveitarfélags á grundvelli skipulags- eðamannvirkjalaga séu reistar á annars konar sjónarmiðum, sbr. dóm Hæstaréttar 7.apríl 2009 í máli nr. 444/2008. Hvað sem öðru líði takmarki úrræði innanstjórnsýslunnar ekki málshöfðunarrétt stefnenda, sbr. dóm Hæstaréttar 24. maí2011 í máli nr. 406/2010. Jafnframt sé það meginregla að aðildar sveitarfélagssé ekki þörf í málum er varði gildi byggingarleyfa og þess háttar, t.d. millitveggja einkaaðila, sbr. dóm Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 326/2005.IVMeð hliðsjón af dómaframkvæmd verðurekki gerð krafa um það að sveitarfélag eigi aðild að dómsmáli þar sem fjallaðer um gildi byggingarleyfis eða brottflutning mannvirkis, sem talið er fara íbága við skipulagsskilmála og lagareglur, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar22. nóvember 2012 í máli nr. 138/2012, 7. apríl 2009 í máli nr. 444/2008 og 19.janúar 2006 í máli nr. 326/2005.Stefnendur byggja áþví að umþrætt grjóthleðsla stefndu brjóti í veigamiklum atriðum gegn settumlagareglum og ákvæðum gildandi skipulags, þ.m.t. lögum nr. 160/2010 ummannvirki, ákvæðum byggingarreglugerðar, skipulagsskilmálum Vatnsendaþings, svoog samþykktum uppdráttum fyrir Hafraþing 4 og 6. Nánar tiltekið byggjastefnendur á því að grjóthleðslan sé í senn of brött, of há og of nálægtlóðarmörkum fasteignar þeirra að Hálsaþingi 5.Stefnendur benda á aðí skipulagsskilmálum vegna Vatnsendaþings komi fram að öll stöllun á lóð skuligerð innan lóðar í beinni línu milli uppgefinna hæðartalna nema annað sé tekiðfram eða um annað semjist við aðliggjandi lóðarhafa. Komi upp ágreiningur umfrágang á sameiginlegum lóðarmörkum skuli hlíta úrskurði byggingarnefndar umlausn málsins. Flái við lóðarmörk skuli að jafnaði ekki vera brattari en 1:2.Einnig vísa stefnendur til uppdrátta vegna Hafraþings 4 og 6, en af þeim verðiljóslega ráðið að stöllun lóðanna til vesturs skuli vera aflíðandi, þ.e. meðhalla upp á 1:2.Stefnendur telja aðumþrætt grjóthleðsla milli fasteigna málsaðila að Hafraþingi 4 og 6 ogHálsaþingi 5 teljist ótvírætt til „stöllunar“ og „fláa“ í skilningiframangreindra skipulagsskilmála. Á hinn bóginn liggi fyrir að grjóthleðslan sémiklum mun brattari en nemi hallanum 1:2, en það hlutfall svari u.þ.b. til 45gráðu halla. Grjóthleðslan sé þverhnípt, þ.e. halli um u.þ.b. 80-90 gráður aðjafnaði og sé því augljóslega í miklu ósamræmi við framangreint ákvæðiskipulagsskilmálanna um halla upp á 1:2. Auk þess sé grjóthleðslan u.þ.b. 2,3til 3,6 metrar á hæð meðfram vesturmörkum Hafraþings 4 og u.þ.b. 1,2 metrar áhæð meðfram vesturmörkum Hafraþings 6 og stafi börnum því sérstök slysahætta afhleðslunni af sömu ástæðum.Samkvæmtframangreindu virðist markmið stefnenda með málsókninni vera það að mörkum á millilóða málsaðila verði komið í lögmætt horf, þ.e. að stöllun á lóð stefndu ségerð innan hennar í beinni línu milli uppgefinna hæðartalna og að flái viðlóðarmörk sé að jafnaði ekki brattari en 1:2. Dómkröfur stefnenda miða þóeingöngu að því að grjóthleðslan verði fjarlægð, en lúta í engu að frágangilóðarmarka að öðru leyti, þ.e. að þau verði útfærð með tilteknum hætti eðakomið í það horf sem stefnendur telja vera lögmætt.Af framlögðumljósmyndum af umræddum lóðarmörkum og grjóthleðslu þykir ljóst að þrátt fyrirað grjóthleðslan yrði fjarlægð væri sá hluti lóðar stefndu sem að lóðarmörkumliggur enn jafn hár og brattur og áður. Jafnframt myndi brottflutningurhleðslunnar óhjákvæmilega leiða til þess að jarðvegur gæti færst úr stað ogrunnið inn á lóð stefnenda, sem gæti valdið þeim sem þar ættu leið um hættu.Þrátt fyrir að hleðslan yrði fjarlægð verður því ekki annað séð en að frágangurá lóðarmörkunum yrði eftir sem áður íandstöðu við þær reglur sem stefnendur telja að um hann gildi og að auki yrði öryggiþeirra sem ættu leið um lóðir málsaðila stefnt í hættu vegna lauss jarðvegs. Sú meginregla ertalin gilda að kröfugerð stefnanda verði að vera það ákveðin og skýr að húnleiði ein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið. Þótt með dómi yrði tekintil greina krafa stefnenda um brottflutning grjóthleðslunnar yrði með þeim dómiekki ráðið til lykta því ágreiningsatriði málsaðila hvernig haga skuli frágangilóðarmarkanna að öðru leyti. Málatilbúnaður stefnenda eru því ekki til þessfallinn að leiða ágreining aðila um frágang á lóðarmörkunum til lykta.Ekki verður ráðið afmálatilbúnaði stefnenda hvaða lögvörðu hagsmuni stefendur gætu haft af því aðafla dóms sem ekki hefði önnur áhrif en þau sem að framan greinir, sbr. 1. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991.Samkvæmtframangreindu þykir á skorta að kröfugerð stefnanda sé það ákveðin og skýr aðhún leiði ein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið. Með vísan tilframangreinds þykir kröfugerð stefnanda og málatilbúnaður að öðru leyti ekkisamrýmast meginreglunni um ákveðna og ljósa kröfugerð, sbr. d-lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því ekki hjá því komist aðvísa málinu frá dómi.Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 er stefnendum gert að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 200.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er höfð hliðsjón afsamkynja máli, nr. E-1150/2016, sem rekið var samhliða þessu máli.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnendur, Jón Viðar Stefánsson og Auður KristínÞorgeirsdóttir, greiði stefnda, Óshæð ehf. 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 111/2003
Virðisaukaskattur Tekjuskattur Útsvar Bókhald Framtalsbrot Fyrning
H var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Kröfu hans um að lækka bæri vangoldinn virðisaukaskatt og tekjuskattstofn var hafnað þar sem hann hafði ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings að hann hafi haft tiltekinn kostnað af sölu bifreiðanna sem um ræddi og minni tekjur af sölu þriggja þeirra. Með játningu H var jafnframt sannað að hann hefði gerst sekur um hafa látið undir höfuð leggjast að halda tilskilið bókhald vegna tilgreindrar starfsemi í samræmi við það sem lög áskilja og gera ársreikninga vegna hennar. Brotastarfsemin var talin samfelld og brotin því ófyrnd. Brot H voru stórfelld og vörðuðu verulegar fjárhæðir. Hins vegar hafði nokkur dráttur orðið á rannsókn málsins og H ekki sætt refsingu, sem hér skipti máli. Var refsing hans ákveðin fangelsi í sex mánuði, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið. Jafnframt var H dæmdur til að greiða sekt í ríkissjóð, 9.000.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en ella að refsing verði milduð. I. Í málinu er ákærða nú gefið að sök í I. kafla ákæru að hafa látið undir höfuð leggjast að skila virðisaukaskattsskýrslum vegna virðisaukaskattskyldrar atvinnustarfsemi hans í eigin nafni við innflutning og sölu á bifreiðum frá júlí til desember 1995 og að hafa skilað rangri skýrslu vegna greiðslutímabilsins janúar til febrúar 1996 og með þessu komið sér hjá að standa skil á innheimtum virðisaukaskatti, samtals að fjárhæð 1.922.581 króna. Er fjárhæð vangreidds skatts á einstökum greiðslutímabilum tilgreind í hinum áfrýjaða dómi. Þá er honum í II. kafla ákæru nú gefið að sök að hafa látið hjá líða að telja fram til skatts tekjur af áðurnefndri starfsemi á árinu 1995 á skattframtali 1996 og hafa vantalið tekjuskattsstofn um 5.597.175 krónur og komið sér þannig undan að greiða tekjuskatt og útsvar, samtals 2.249.834 krónur. Loks er hann í III. kafla ákæru sakaður um að hafa ekki haldið tilskilið bókhald og gert ársreikninga vegna umræddrar starfsemi árin 1995 og 1996, í samræmi við það sem lög áskilja. Eru ætluð brot ákærða, sem hann var sakfelldur fyrir í héraði og hér eru til meðferðar, nánar heimfærð í ákæru, eins og lýst er í héraðsdómi. Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf rannssókn á bókhaldi og skattskilum í sjálfstæðri starfsemi ákærða og einkahlutafélagsins B 11. mars 1997, sem lauk með skýrslu 3. maí 2000. Beindist rannsóknin einkum að þeim þætti í starfsemi ákærða og félagsins sem laut að innflutningi og sölu á bifreiðum á árunum 1995 og 1996. Var hún einkum afmörkuð við skil á skattgögnum til skattyfirvalda, bókhald, tekjuskráningu og tekjuskráningargögn skattaðila, skattskylda veltu og virðisaukaskattskil, rekstrartekjur og möguleg rekstrargjöld svo og innskatt, eins nánar er getið í héraðsdómi. Er niðurstaða rannsóknarinnar varðandi eigin starfsemi ákærða nánar rakin þar. Með bréfi skattrannsóknarstjóra til ákærða 10. maí 2000 var honum tilkynnt um lok rannsóknarinnar og að á grundvelli fyrirliggjandi gagna hefði verið tekin ákvörðun um að senda málið embætti ríkisskattsjóra, sem tæki afstöðu til hugsanlegrar endurálagningar. Var ríkisskattstjóra sent bréf þess efnis sama dag. Jafnframt var ákærða tilkynnt í fyrrgreindu bréfi að fyrir lægi af hálfu skattrannsóknarstjóra að taka ákvörðun um refsimeðferð málsins og honum gefinn 30 daga frestur til að koma að athugasemdum. Skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til opinberrar rannsóknar með bréfi til ríkislögreglustjóra 26. júlí 2000 og var ákærða tilkynnt með bréfi sama dag um þá ákvörðun. Kom fram í báðum bréfunum að engar athugasemdir hafi borist frá ákærða. Ríkislögreglustjóri fór þess á leit í bréfi til skattrannsóknarstjóra 11. apríl 2001 að hann gerði nánari grein fyrir því hvort fyrir lægju frekari gögn hjá embættinu en fram hefðu komið um gjöld, eftir atvikum innskatt, sem ákærði kynni að hafa haft vegna þess rekstrar hans sem rannsóknin lyti að. Svar barst frá skattrannsóknarstjóra 18. apríl sama árs og kemur þar fram að í áðurnefndri skýrslu hans 3. maí 2000 hafi verið gerð tæmandi grein fyrir þeim gögnum, sem fyrir lágu hjá embættinu um kostnað vegna eigin rekstrar ákærða. Ekki væri hins vegar ósennilegt að starfsemin hafi kallað á útgjöld umfram þau, sem gögn lágu þá fyrir um hjá skattrannsóknarstjóra, enda þótt ákærði hafi engin frekari gögn lagt fram um þau útgjöld við rannsókn málsins eða komið með ábendingar um hvar slík gögn væri að finna. Í skýrslu ríkislögreglustjóra 20. apríl 2001 kemur fram að rannsókn hans hafi beinst að innflutningi ákærða á 117 bifreiðum í eigin nafni eða annarra á tímabilinu ágúst 1995 til og með desember 1996. Var nánar fjallað um innflutning og sölu hverrar bifreiðar í skýrslunni. Var niðurstaðan sú að ákærði hafi flutt inn og endurselt bifreiðarnar í eigin nafni, B ehf., G ehf., fjölskyldu sinnar eða annarra. Segir þar að rannsóknin hafi byggst á gögnum og upplýsingum, sem aflað hafi verið hjá skattrannsóknarstjóra, en þó hafi fjárhæðir samkvæmt rannsókn ríkislögreglustjóra í allnokkrum tilvikum verið mun lægri en hjá skattrannsóknarstjóra í ljósi þess að talsverður vafi hafi verið á því hvert hafi verið raunverulegt söluverð, enda ekki unnt að sannreyna það með óyggjandi hætti í bókhaldsgögnum. Kom fram í skýrslunni að ekkert bókhald hafi verið fært vegna eigin rekstrar ákærða á árunum 1995 og 1996 og reikningar og eða kvittanir vegna umræddra viðskipta ekki gefnar út í öllum tilvikum. Kaupendur hafi í sumum tilvikum borið um annað kaupverð en fyrirliggjandi reikningar báru með sér og ákærði hafi skýrt svo frá að söluverðið gæfi ekki endilega rétta mynd af raunverulegu söluverði, heldur einungis lántöku kaupandans. Hafi ákærði sagt að í þeim tilvikum hafi hann endurgreitt hluta lánsfjárhæðarinnar til viðkomandi kaupanda, án þess að leggja fram gögn um það uppgjör. Viðskiptin hafi að verulegu leyti farið í gegnum einkareikninga ákærða og eiginkonu hans og blandað hafi verið saman fjármálum þeirra persónulega, fjármálum ákærða vegna innflutnings og sölu bifreiða í eigin nafni eða annarra, fjármálum B ehf. og G ehf., sem hafi rekið A. Í ljósi þessa og gagna málsins verði ekki lesið úr bókhaldsgögnum hvert hafi verið raunverulegt söluverð hverrar bifreiðar. Fram kemur í yfirliti, sem byggt var á þeim gögnum sem skattrannsóknarstjóri hafði aflað og afhent ríkislögreglustjóra og fylgdi skýrslu þess síðarnefnda 20. apríl 2001, að vanframtalin skattskyld velta vegna umræddra bifreiðaviðskipta í eigin starfsemi ákærða hafi numið 51.239.980 krónum vegna júlí til desember 1995 og janúar til febrúar 1996. Vangoldinn virðisaukaskattur fyrir sömu tímabil hafi numið 4.438.188 krónum og hafi þá verið tekið tillit til mögulegs innskatts að fjárhæð 6.717.023 krónur vegna júlí til desember 1995 og 1.398.550 krónur vegna janúar og febrúar 1996, eða samtals 8.115.573 krónur. Samkvæmt niðurstöðu skattrannsóknarstjóra var vanframtalin skattskyld velta hins vegar 103.761.691 króna og vangoldinn virðisaukaskattur 15.186.386 krónur að teknu tilliti til mögulegs innskatts að fjárhæð samtals 10. 235.231 króna. Ákærði var yfirheyrður hjá skattrannsóknarstjóra í maí 1997 og desember 1999. Hann kvaðst hafa hagað innflutningi bifreiðanna ýmist með þeim hætti að hann hafi keypt erlendis bifreið fyrir tiltekinn kaupanda eða keypt hana sjálfur. Í fyrrgreindum tilvikum hafi hann ýmist fengið greiðslu inn á reikning sinn eða kaupandinn afhent honum greiðslu, sem hann hafi haft með sér utan. Greiðslan hafi ýmist verið fyrir heildarsöluverði bifreiða eða eingöngu kaupverði þeirra erlendis. Sagði hann sölureikninga hafa legið til grundvallar uppgjöri virðisaukaskatts og þeir gefnir út í hans nafni. Kvaðst hann mundu kanna hvort hann hefði þessi gögn undir höndum og koma þeim til skila innan fárra daga. Í skýrslutökum hjá ríkislögreglustjóra 11. maí 2001 og 14. júní sama árs var hann yfirheyrður um einstakar bifreiðar líkt og áður hjá skattrannsóknarstjóra og gerði hann ýmsar athugasemdir varðandi fyrirliggjandi upplýsingar um sumar þeirra. Með bréfi ríkislögreglustjóra 24. ágúst 2001 til skattrannsóknarstjóra var þess farið á leit í ljósi framburðar ákærða að bókhaldsgögn hans yrðu könnuð frekar og nánar tiltekin gögn að því er tilgreindar bifreiðar varðaði afhent ef þau fyndust. Í svarbréfi skattrannsóknarstjóra 10. september sama árs var þess getið að þau bókhaldsgögn, sem hald var lagt á við rannsókn málsins hafi varðað B ehf. og G ehf., en ekki hafi verið lagt hald á nein gögn frá ákærða. Með bréfinu fylgdu frekari gögn um sölu á 47 tilgreindum bifreiðum, meðal annars gögn um söluverð og skattframtöl kaupenda og seljenda. Í ljósi þessara nýju gagna fór fram af hálfu ríkislögreglustjóra endurskoðun á fyrri niðurstöðum varðandi ætlað söluverð og rekstrartekjur ákærða. Í skýrslu ríkislögreglustjóra 30. okóber 2001 var gerð grein fyrir þeim niðurstöðum. Samkvæmt þeim lækkaði vanframtalin skattskyld velta í 18.933.453 krónur vegna júlí til desember 1995 og 3.108.434 krónur vegna janúar til febrúar 1996, eða samtals 22.041.887 krónur. Var kostnaður talinn nema 13.336.278 krónum vegna fyrra tímabilsins, en 1.362.003 krónum vegna þess síðara og vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn vegna tekjuársins 1995 því talinn nema 5.597.175 krónum. Vangoldinn virðisaukaskattur lækkaði í 1.494.706 krónur vegna júlí til desember 1995 og í 427.875 krónur vegna janúar til febrúar 1996, eða samtals í 1.922.581 krónu, að teknu tilliti til mögulegs innskatts að fjárhæð 3.143.985 krónur vegna fyrra tímabilsins og 333.691 krónu vegna þess síðarnefnda, eða samtals 3.477.676 krónur. Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru í málinu 20. september 2002. Var hún að því er eigin starfsemi ákærða varðar, sem hér er til umfjöllunar, byggð á framangreindum niðurstöðum rannsóknar hans. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 15. október sama árs og dómur kveðinn upp 29. janúar 2003. Var ákærði sýknaður af ætluðum brotum sem vörðuðu B ehf., eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Unir ákæruvaldið við þá niðurstöðu og er hún því ekki til umfjöllunar í Hæstarétti. II. Ákærði hefur játað sakargiftir samkvæmt I. og II. kafla ákæru að öðru leyti en því að hann telur að fjárhæðirnar séu of háar. Þannig hélt hann því fram við þingfestingu málsins í héraði að skattskyld velta vegna tímabilsins september til október 1995 ætti að nema 3.716.977 krónum og vangoldinn virðisaukaskattur fyrir sama tímabil 509.656 krónum. Að sama skapi ætti skattskyld velta vegna janúar til febrúar 1996 að nema 1.325.301 krónu og vangoldinn virðisaukaskattur fyrir sama tímabil 221.523 krónum. Ákærði hefur enga grein gert fyrir þessum fjárhæðum. Fyrir Hæstarétti heldur hann því annars vegar fram að söluverð fimm tilgreindra bifreiða sé reiknað of hátt, en hins vegar að almennt hafi ekki hafi verið tekið tillit til flutningskostnaðar og skráningargjalda við rannsókn ríkislögreglustjóra, sem ákæran byggist á. Beri því að lækka virðisaukaskatt og tekjuskattstofn. Fram er komið að því er varðar tvær þessara bifreiða að þær hafa engin áhrif á skattskil ákærða þar sem ekki var ráð fyrir því gert í rannsókninni að ákærði hefði haft tekjur af sölu þeirra. Stendur þá eftir ágreiningur um söluverð þriggja bifreiða, T, R og Y, og kostnað vegna sölu þeirra. Verður nú gerð nánari grein fyrir sölu þeirra og gögnum er fyrir liggja um hana. S var skráður innflytjandi bifreiðarinnar T samkvæmt aðflutningsskýrslu 7. nóvember 1995, en samkvæmt gögnum frá seljanda hennar, Grosse & Riedel GmbH í Þýskalandi, keypti ákærði bifreiðina af fyrirtækinu 17. október 1995. Meðal málsskjala er greiðslukvittun sem ber með sér að S hafi greitt ákærða 1.105.000 krónur fyrir bifreiðina 3. október 1995. Í niðurstöðu rannsóknar skattrannsóknarstjóra og ríkislögreglustjóra var á því byggt að ákærði hefði selt S bifreiðina á 1.105.000 krónur. Var sú niðurstaða reist á áðurnefndri kvittun og þeim framburði S við rannsókn málsins hjá skattrannsóknarstjóra að hann hafi greitt ákærða innflutningsverð bifreiðarinnar, sem hann taldi að hefði numið þessari fjárhæð, en auk þess hafi hann sjálfur greitt öll gjöld af henni. Við áðurnefnda endurskoðun ríkislögreglustjóra 30. október 2001 var gert ráð fyrir því að mögulegur kostnaður við sölu bifreiðarinnar hefði numið 503.690 krónum, sem var innkaupsverð samkvæmt aðflutningsskýrslu. Ákærði gerði engar athugasemdir við þessar niðurstöður í skýrslu sinni hjá ríkislögreglustjóra 14. júní 2001. Í vörn hans fyrir dómi er því hins vegar haldið fram að hann hafi sjálfur greitt allan kostnað vegna innflutnings bifreiðarinnar. Fyrir héraðsdómi kvaðst hann telja þennan kostnað nema 898.591 krónu, en við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti 1.162.019 krónum. Við rannsóknina hafi einvörðungu verið tekið tillit til tollverðs bifreiðarinnar en ekki vörugjalds, skráningargjalds, flutningskostnaðar og „þóknunar til ákærða“. Hafi því miðað við það, sem ákærði hélt fram fyrir Hæstarétti, orðið tap á sölunni, en ekki gróði, og hann því hvorki átt að greiða virðisaukaskatt né vantalið fram til skatts tekjur af sölu þessarar bifreiðar. Í skýrslu sinni fyrir dómi hélt ákærði því fram að þóknun hans fyrir söluna hafi verið innifalin í áðurnefndu söluverði, en nefndi ekki í því sambandi tiltekna fjárhæð. Fram kom í skýrslu S fyrir dómi að hann hafi keypt bifreiðina af ákærða á 1.105.000 krónur. Hún hafi verið flutt inn á hans nafni, en honum hafi aldrei verið kunnugt um hvert innkaupsverð hennar var. Ákærði hefur engin gögn lagt fram því til staðfestingar að söluverð bifreiðarinnar hafi verið annað og lægra en áðurnefnd kvittun ber með sér. Hann hefur heldur ekki sýnt fram á að hann hafi sjálfur haft meiri kostnað af sölu hennar en þegar hefur verið tekið tillit til. Samkvæmt aðflutningsskýrslu 1. febrúar 1996 var E skráður innflytjandi bifreiðinnar R, en gögn frá áðurnefndum seljanda í Þýskalandi sýna að ákærði keypti bifreiðina af fyrirtækinu 23. janúar 1996. Var innkaupsverð hennar samkvæmt aðflutningsskýrslu 451.900 krónur. Í skýrslu sinni hjá skattrannsóknarstjóra kvaðst E hafa greitt ákærða 970.000 krónur fyrir bifreiðina, en sú greiðsla hafi tekið til erlends kaupverðs hennar, flutningsgjalds og vörugjalds. Engin gögn liggja hins vegar fyrir um þessi kaup. Við rannsókn skattrannsóknarstjóra var á því byggt að söluverðið hafi verið 970.000 krónur. Ákærði gerði engar athugasemdir við þessar niðurstöður í skýrslu sinni hjá ríkislögreglustjóra 14. júní 2001. Í skýrslu ríkislögreglustjóra 30. október 2001 var gert ráð fyrir því að mögulegur kostnaður við sölu bifreiðarinnar hafi numið 705.717 krónum, en sú fjárhæð er byggð á tollverði hennar og vörugjaldi. Var innskattur hækkaður í samræmi við það. Fram kom í skýrslu E fyrir dómi að ákærði hafi gengið frá skjölum varðandi innflutning bifreiðarinnar og reiknað skatta og gjöld af henni fyrir sig. Hafi hann greitt fyrir bifreiðina um 1.500.000 krónur að meðtöldum sköttum og gjöldum. Síðar í yfirheyrslunni sagði hann að hann hafi litið svo á að hann væri sjálfur að flytja inn bifreiðina með aðstoð ákærða, sem hafi fengið einhverja þóknun fyrir, en nánar aðspurður kvaðst hann ekki muna hver sú þóknun var. Í skýrslu ákærða fyrir dómi kvaðst hann hafi fengið 50.000 krónur í þóknun vegna bifreiðarinnar. Ákærði gerði engar athugasemdir við rannsókn málsins hjá skattrannsóknarstjóra og ríkislögreglustjóra um að hann hefði selt E bifreiðina fyrir 970.000 krónur. Framburður kaupandans um viðskiptin með bifreiðina er á reiki og engin gögn liggja fyrir í málinu sem stutt getur þá síðbúnu fullyrðingu ákærða að hann hafi eingöngu fengið umrædda þóknun vegna þessara viðskipta. Verður samkvæmt framansögðu við það miðað að ákærði hafi selt E umrædda bifreið fyrir þá fjárhæð, sem á var byggt við rannsókn málsins. Ákærði hefur ekki lagt fram nein gögn um frekari kostnað af sölu hennar en þegar hefur verið tekið tillit til. Samkvæmt aðflutningsskýrslu 25. janúar 1996 var ákærði skráður innflytjandi bifreiðinnar Y. Innkaupsverð hennar var samkvæmt aðflutningsskýrslu 417.032 krónur. Fram kom við rannsókn skattrannsóknarstjóra að ákærði var fyrsti skráði umráðamaður bifreiðarinnar frá 2. janúar 1996 til 26. sama mánaðar, en þá var G ehf. skráður eigandi hennar til 1. febrúar sama árs en C frá þeim tíma. C kvaðst í yfirheyrslu hjá skattrannsóknarstjóra hafa keypt bifreiðina af ákærða á 1.250.000 krónur, en samkvæmt afsali til C 1. febrúar 1996 var seljandinn G. ehf. og söluverðið 1.250.000 krónur, sem greitt var með tiltekinni bifreið og 1.065.000 krónum í peningum. Í skýrslu sinni hjá skattrannsóknarstjóra kvaðst ákærði hafa selt C bifreiðina á 1.250.000 krónur. Við rannsókn skattrannsóknarstjóra var á því byggt að söluverðið hafi verið það sama og fram kemur í afsalinu og framburði C og ákærða. Í skýrslu sinni hjá ríkislögreglustjóra 14. júní 2001 kvaðst ákærði hins vegar hafa flutt bifreiðina inn í eigin nafni en í raun fyrir G ehf. og það félag hafi einvörðungu greitt sér kostnaðarverðið. Félagið hafi síðan selt C bifreiðina. Hagnaður af sölunni hafi því ekki runnið til sín heldur félagsins. Hann kvað skattrannsóknarstjóra hafa lagt hald á öll gögn vegna viðskipta sinna við G ehf. Ákærði skýrði frá á sama veg fyrir dómi. Fram kom hins vegar í rannsókn skattrannsóknarstjóra að engin gögn hafi fundist vegna þessara viðskipta. Við nánari rannsókn ríkislögreglustjóra 30. október 2001 var gert ráð fyrir því að mögulegur kostnaður við sölu bifreiðarinnar hafi numið 656.286 krónum, en sú fjárhæð er byggð á samanlögðu tollverði hennar, 468.776 krónum, og vörugjaldi, 187.510 krónum. C sagðist ekki muna í skýrslu sinni fyrir dómi hver hefði selt sér bifreiðina, en vísaði í afsal þar um. Hann staðfesti að hafa greitt fyrir hana það verð sem fram kom í afsalinu. Vitnið F kvaðst fyrir dómi hafa verið framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins G, sem rekið hafi A á þeim tíma sem umrædd viðskipti fóru fram. Vitnið kannaðist ekki við viðskiptin með bifreiðina. Ljóst er að ákærði flutti bifreiðina inn í eigin nafni og var samkvæmt gögnum málsins skráður umráðamaður hennar frá 2. janúar 1996 til 26. sama mánaðar en frá þeim tíma var G ehf. skráður eigandi hennar í fjóra daga, eða þar til C keypti bifreiðina. Ákærði skýrði svo frá við rannsókn skattrannsóknarstjóra að hann hafi selt C bifreiðina. Hins vegar mun C hafa svarað fyrirspurn skattrannsóknarstjóra á þann veg að G ehf. hafi selt sér bifreiðina. Fram er komið að ákærði starfaði á þessum tíma á A, en þar hafði hann jafnframt aðstöðu fyrir sjálfstæða starfsemi sína við innflutning og sölu bifreiða. Eins og að framan segir flutti ákærði inn bifreiðina í eigin nafni og var fyrsti skráði umráðamaður hennar. Hann hefur engin frekari gögn lagt fram um að hann hafi í raun keypt bifreiðina fyrir G ehf. og að söluhagnaður hafi runnið til félagsins. Hann hefur heldur ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings að hann hafi haft frekari kostnað af sölunni en þegar hefur verið tekið tillit til. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður ekki fallist á þá málsvörn ákærða að lækka beri vangoldinn virðisaukaskatt og tekjuskattstofn að því er tekur til áðurnefndra þriggja bifreiða, enda var það á færi ákærða sjálfs að afla gagna um frekari kostnað af sölu þeirra eða um þóknun hans, ef því var að skipta. Fram er komið að rannsóknaraðilar skoruðu ítrekað á ákærða að leggja fram slík gögn. Eins og fyrr segir heldur ákærði því einnig fram að lækka beri vangoldinn virðisaukaskatt og tekjuskattstofn vegna sölu og innflutnings ákærða á öðrum bifreiðum, sem sakarefnið lýtur að, þar sem almennt hafi ekki hafi verið tekið tillit til flutningskostnaðar og skráningargjalda við rannsókn ríkislögreglustjóra, sem ákæran byggist á. Ákærði hefur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þessari kröfu sinni og verður því ekki fallist á þessa málsvörn hans. Samkvæmt framansögðu er sannað að ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er nú að sök gefin í I. og II. kafla. Í III. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda tilskilið bókhald vegna áðurnefndrar starfsemi í samræmi við það sem lög áskilja og gera ársreikninga vegna hennar. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra segir að ákærði hafi ekkert bókhald fært í sjálfstæðri starfsemi sinni vegna rekstraráranna 1995 og 1996. Í skýrslu hans í maí 1997 hjá því embætti er eftir honum haft „að bókhald hafi ekki verið fært vegna sjálfstæðrar starfsemi“ ákærða. Við þingfestingu málsins í héraði 28. október 2002 neitaði ákærði að hafa gerst sekur um áðurnefnd brot samkvæmt III. kafla ákæru. Við aðalmeðferð þess 17. desember 2002 kvaðst hann ekki hafa haldið bókhald, en hann „reiknað með“ að endurskoðandi hans hefði gert það. Er honum var kynntur framburður sinn um þetta hjá skattrannsóknarstjóra og niðurstaða þess embættis taldi hann að sá framburðar væri réttur. Er því sannað með játningu ákærða að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er nú sakaður um í III. kafla ákæru. III. Virðisaukaskattsbrot ákærða, sem fjallað er um í I. kafla ákæru, varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995, en brot hans samkvæmt II. kafla við 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 1. gr. laga nr. 42/1995, sbr. nú 109. gr. laga nr. 90/2003 og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Vanskil ákærða á virðisaukaskatti vegna þeirra greiðslutímabila, sem rakin eru í ákæru, námu samtals 1.922.581 krónu og vanskil tekjuskatts og útsvars vegna gjaldáranna 1995 og 1996 voru samtals 2.249.834 krónur. Vanskil ákærða á virðisaukaskatti, tekjuskatti og útsvari námu því samtals 4.172.415 krónum og verða þau til þess að í heild teljast brot hans meiri háttar. Verða þessi brot hans því jafnframt færð undir 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Ákærði vanrækti af stórkostlegu hirðuleysi að halda tilskilið bókhald og gera ársreikninga vegna atvinnustarfsemi sinnar árin 1995 og 1996. Hefur hann því einnig brotið gegn 1. og 5. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald með áorðnum breytingum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Ekki eru skilyrði til að sakfella hann fyrir brot gegn ákvæðum laga nr. 144/1994 um ársreikninga. Ákærði reisir sýknukröfu sína einkum á því að brot hans séu fyrnd, þar sem óeðlilegar tafir hafi verið á rannsókna málsins og meðferð þess. Brot ákærða samkvæmt I. kafla ákæru eru samkynja og náðu samfellt yfir greiðslutímabilin frá júlí 1995 til og með febrúar 1996 og var brotastarfsemin því samfelld. Ákærði skilaði inn virðisaukaskattskýrslu fyrir síðasta greiðslutímabilið 11. júní 1996, en hún var röng. Ber því að miða við að brotastarfsemi hans hafi lokið þann dag. Telst fyrningarfrestur samkvæmt því hefjast þegar brotastarfseminni lauk, sbr. 1. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Á sama hátt verður að líta á brot ákærða á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og bókhaldslögum sem samfellda brotastarfsemi. Samkvæmt 5. mgr. 41. gr. laga nr. 50/1988, eins og þeirri málsgrein var breytt með lögum nr. 111/1992, og 6. mgr. 108. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 með áorðnum breytingum, sbr. nú 110. gr. laga nr. 90/2003, fyrnist sök samkvæmt 107. gr. laganna, nú 109. gr. síðarnefndra laga, á sex árum miðað við upphaf rannsóknar, enda verði ekki um óeðlilegar tafir á rannsókn máls eða ákvörðun refsingar. Á sama hátt fyrnast sakir samkvæmt 4. mgr. 41. gr. laga nr. 145/1994, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, á sex árum miðað við upphaf rannsóknar á vegum skattrannsóknarstjóra eða ríkislögreglustjóra eða hjá löglærðum fulltrúum þeirra, gegn manni sem sökunaut, enda verði ekki óeðlilegar tafir á rannsókn máls eða ákvörðun refsingar. Ákærði var yfirheyrður af löglærðum fulltrúa skattrannsóknarstjóra 6. maí 1997 og var þá ofangreindur 6 ára fyrningarfresturinn rofinn, enda beindist rannsóknin þá strax að þeirri brotastarfsemi ákærða, sem fjallað er um í málinu. Rannsókn skattrannsóknarstjóra stóð yfir í um þrjú ár, en hún beindist einnig að ætluðum brotum ákærða vegna sölu á bifreiðum í nafni B ehf. Þá liðu rúm tvö ár frá því að málinu var vísað til ríkislögreglustjóra 26. júlí 2000 og uns ákæra var gefin út 20. september 2002. Þótt fallast megi á að töluverður dráttur hafi orðið á rannsókn málsins hjá skattyfirvöldum og lögreglu verður ekki talið að þær tafir hafi verið slíkar að áhrif hafi á fyrningu sakar, enda voru brot ákærða umfangsmikil og rannsókn seinlegri þar sem ákærði hélt ekki bókhald. Brot hans voru því ófyrnd, þegar málið var þingfest í héraði 15. október 2002. Eins og fyrr segir voru brot ákærða stórfelld og vörðuðu verulegar fjárhæðir. Hins vegar ber að líta til þess að nokkur dráttur var á rannsókn málsins og ákærði hefur ekki sætt refsingu, sem hér skiptir máli. Að öllu þessu athuguðu er refsing hans ákveðin fangelsi í sex mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar, eins og nánar greinir í dómsorði. Jafnframt verður ákærði dæmdur til að greiða sekt í ríkissjóð, 9.000.000 krónur, og komi fangelsi í fjóra mánuði í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Halldór Baldvinsson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 9.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í fjóra mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Málið höfðaði Ríkislögreglustjórinn með ákæru útgefinni 20. september 2002 á hendur ákærða Halldóri Baldvinssyni, [ . . . ]. “I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að skila virðisaukaskattsskýrslu vegna virðisaukaskattskyldrar starfsemi hans við innflutning og sölu á bifreiðum frá júlí – desember 1995 og hafa skilað rangri skýrslu vegna tímabilsins janúar til febrúar 1996 í eigin nafni og hafa skilað virðisaukaskattsskýrslum með röngum fjárhæðum virðisaukaskattsskyldrar veltu og virðisaukaskatts vegna allra uppgjörstímabila ársins 1996 vegna sölu ákærða á bifreiðum í nafni B ehf., kt. 620296-2609, sem hann var daglegur stjórnandi fyrir og hafa með þessu komið sér og félaginu undan að standa Tollstjóranum í Reykjavík og sýslumanninum í Hafnarfirði skil á innheimtum virðisaukaskatti, í samræmi við það sem lög áskilja, samtals að fjárhæð kr. 2.965.054 og sundurliðast sem hér greinir; Uppgjörstímabil: Vantalin skattskyld Vangoldinn velta: virðisaukaskattur: Júlí-ágúst kr. 8.011.325 kr. 380.044 September-október kr. 5.805.661 kr. 727.106 Nóvember-desember kr. 5.116.467 kr. 387.556 kr. 18.933.453 kr. 1.494.706 Janúar-febrúar kr. 3.108.434 kr. 427.875 kr. 3.108.434 kr. 427.875 Uppgjörstímabil: Vantalin skattskyld Vangoldinn velta: virðisaukaskattur: Janúar-febrúar kr. -698.962 kr. 14.879 Mars-apríl kr. 5.095.765 kr. 520.003 Maí-júní kr. 282.598 kr. -24.589 Júlí-ágúst kr. 4.860.293 kr 238.495 September-október kr. -467.219 kr. 267.363 Nóvember-desember kr. -298.488 kr. 26.322 kr. 8.773.978 kr. 1.042.473 Samtals: kr. 30.815.865 kr. 2.965.054 Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39. 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. II. Fyrir brot á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og almennum hegningarlögum, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram til skatts tekjur hans af sjálfstæðri atvinnustarfsemi á árinu 1995 á skattframtali 1996 og hafa vantalið tekjuskattsstofn á skattframtali 1997 vegna ársins 1996 og hafa látið undir höfuð leggjast að skila skattframtali fyrir Behf. 1997 vegna ársins 1996, og að hafa með því vantalið tekjuskattsstofn sinn á skattframtali 1996 um 5.597.175 og vantalið við skattskil 1997 tekjuskattsstofn hans sjálfs og B ehf. um kr. 1.289.987 og hafa með þessu komið sér undan greiðslu tekjuskatts og útsvars um kr. 2.249.834 og hafa komið sér og B ehf. undan greiðslu tekjuskatts að fjárhæð kr. 425.675 og sundurliðast sem hér segir: A. Vanframtalið á skattframtali ákærða 1996. Vanframtaldar tekjur af sjálfstæðri atvinnustarfsemi: kr. 18.933.453 Vanframtalin rekstrargjöld: kr. -13.336.278 Vanframtalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn: kr. 5.597.175 Tekjuskattur, tekjuskattsprósenta 33,15 kr. 1.855.463 Útsvar, útsvarsprósenta 8,40 kr. 470.162 Persónuafsláttur kr. –75.791 Vangreiddur tekjuskattur og útsvar samtals: kr. 2.249.834 B. Vanframtalið á framtali ákærða 1997 og ekki talið fram vegna B ehf. 1997 Vanframtaldar tekjur af atvinnustarfsemi ákærða og B ehf: kr. 65.695.112 Vanframtalin rekstrargjöld ákærða og B ehf: kr. –61.405.185 Áætlaður tekjuskattstofn af skattstjóra vegna B ehf: kr -3.000.000 Vanframtaldir tekjuskattsstofnar ákærða og B ehf: kr. 1.289.927 Vangreiddur tekjuskattur, tekjuskattsprósenta 33,00 kr. 425.675 Brot ákærða samkvæmt A. lið teljast varða við 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75, 1981, um tekju og eignarskatt, sbr. 1. gr. laga nr. 42, 1995, 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4, 1995, um tekjustofna sveitarfélaga og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. Brot ákærða samkvæmt B. lið teljast varða við 1. og 2. mgr. 107. gr. laga nr. 75, 1981, sbr. 1. gr. laga nr. 42, 1995, og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. III. Fyrir bókhaldsbrot, með því að hafa látið undir höfuð leggjast að halda tilskilið bókhald vegna atvinnustarfsemi sinnar árin 1995 og 1996 í eigin nafni og í nafni B ehf., árið 1996 í samræmi við það sem lög áskilja, og gera ársreikninga vegna starfsseminnar. Telst þetta varða við 1. og 5. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145, 1994, um bókhald, 1. tölulið 1. mgr. 83. gr. sbr. 82. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga, sbr. 1. og 3. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr., 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot. Af hálfu ákærða er haldið uppi vörnum í málinu og hefur hann gert þá kröfu aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu og til þrautavara er þess krafist að ákærður hljóti þá vægustu refsingu sem lög leyfi. Þá er þess krafist að allur kostnaður verði lagður á ríkissjóð þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Sveins Andra Sveinssonar, hrl. Málavextir. Ákærði starfaði á árunum 1995 og 1996 við innflutning og sölu á bifreiðum, ásamt almennri bifreiðasölu með notaðar bifreiðar. Starfsemi hans var m.a í nafni B ehf. og G ehf. Ákærði hafði starfsstöð hjá F á A við Miklatorg í Reykjavík. Einkahlutafélagið B ehf. var stofnað af F og K eiginkonu ákærða þann 22. febrúar 1996. Stjórn félagsins var skipuð þeim sömu einstaklingum. B ehf. var stofnað til að sjá um sölu og innflutning á bifreiðum. B ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 28. október 1998 og var skiptum lokið þann 19. mars 1999. G ehf. var stofnað af F árið 1994. G ehf. var stofnað til að sjá um rekstur A. G ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 24. júní 1998 og var skiptum lokið þann 30. desember 1998. Skattrannsóknarstjóra ríkisins barst þann 14. febrúar 1997 tilkynning frá skattstjóranum í Reykjavík á grundvelli 7. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og 6. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt vegna gruns um skattsvik ákærða. Í tilkynningunni kom fram að hjá skattstjóra væru fyrirliggjandi upplýsingar er sýna að ákærði og eiginkona hans virðast hafa staðið í stórfelldum viðskiptum með bifreiðar á árunum 1995 og 1996. Ekki hafi verið gerð grein fyrir tekjum af umræddum viðskiptum í skattframtali gjaldársins 1996 og þá voru þau ekki á skrá yfir virðisaukaskattsskylda aðila. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum ákærða hófst þann 11. mars 1997 með því að fjórir starfsmenn hans lögðu leið sína að starfsstöð ákærða á A við Miklatorg í þeim tilgangi að fá afhent til rannsóknar bókhald og önnur gögn er vörðuðu rekstur ákærða. Á starfsstöðinni voru ákærða afhent tvö bréf þar sem tilkynnt var að rannsókn væri hafin á bókhaldi og skattskilum ákærða sjálfs sem og einkahlutafélagsins B ehf. rekstrarárin 1995 og 1996. Jafnframt var farið fram á afhendingu á færslubókum, bókhaldsgögnum og fylgiskjölum svo og öllum öðrum gögnum er vörðuðu reksturinn, framangreint rekstrartímabil. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins afmarkaðist við rekstrartímabilið 1995 og 1996 og beindist aðallega að innflutningi og sölu notaðra og nýrra bifreiða. Rannsóknin beindist ekki að þeim þætti rekstrarins sem snýr að almennri bifreiðasölu með notaðar bifreiðar. Rannsóknin leiddi í ljós að ákærði skilaði skattayfirvöldum skattframtölum fyrir gjaldárin 1996 og 1997 vegna rekstraráranna 1995 og 1996. Skattframtölin voru bæði undirrituð af ákærða og eiginkonu hans. Ársreikningur var ekki meðfylgjandi skattframtali gjaldársins 1996 en yfirlit vegna kaupa og sölu bifreiða fylgir skattframtali gjaldársins 1997. Ekki voru staðin skil á skattframtali gjaldársins 1997 vegna rekstrarársins 1996 fyrir hönd B ehf. Ákærði skilaði skattayfirvöldum virðisaukaskattsskýrslum fyrir tvö fyrstu uppgjörstímabil rekstrarársins 1995 og fyrir öll uppgjörstímabil rekstrarársins 1996. Virðisaukaskattsskýrslum var skilað fyrir öll uppgjörstímabil rekstrarársins 1996 fyrir hönd B ehf. Virðisaukaskattsskýrslur vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar, mars-apríl og maí-júní eru undirritaðar af F, vegna uppgjörstímabilsins júlí-ágúst er undirrituð af ákærða og vegna uppgjörstímabilanna september-október og nóvember-desember eru undirritaðar af eiginkonu ákærða. Þegar skoðaðir voru bankareikningar ákærða og eiginkonu hans annars vegar og bankareikningur B ehf. hins vegar kom í ljós að heildarinnborganir á viðkomandi reikninga árin 1995 og 1996 námu kr. 203.251.253. Af þessum rúmu tvöhundruð milljónum voru innborganir á reikning B ehf. kr. 3.591.658 eða einungis tæp 2%. Þannig virðast sölutekjur innfluttra bifreiða að mestu leyti hafa verið lagðar inn á bankareikninga ákærða sjálfs og eiginkonu hans. Engin gögn né upplýsingar voru fyrirliggjandi um uppgjör þessara viðskipta á milli ákærða og einkahlutafélagsins B ehf. Ekki var unnt að greina á milli annars vegar sjálfstæðrar starfsemi ákærða og hinsvegar atvinnurekstrar hans í nafni einkahlutafélagsins B ehf. Þannig var allur innflutningur bifreiða og sala á þeim hvort sem viðskiptin voru gerð í nafni ákærða, í nafni tiltekinna annarra einstaklinga honum tengdum eða í nafni einkahlutafélaga honum tengdum í reynd þáttur í sjálfstæðri starfsemi ákærða. Við rannsóknina kom í ljós að bifreiðar voru gjarnan seldar á milli ákærða og einkahlutafélaga honum tengd svo og til félaga hans, maka og ættingja. Þetta virðist vera gert í þeim tilgangi einum að gera það erfiðara að rekja sölu bifreiðanna til ákærða. Þá kom í ljós fjöldi tilvika þar sem söluverð var rangt tilgreint á sölureikningum, í öðrum tilvikum voru veruleg frávik frá viðmiðunarverðum án sjáanlegra skýringa. Þá voru reikningar oft ekki gerðir eða þeir rangfærðir. Samkvæmt þessu þurfti við rannsóknina að leitast við að ákvarða söluverð bifreiðanna m.a. út frá upplýsingum frá kaupendum, hlutlægum sönnunargögnum m.a. frá lögreglu og öðrum gögnum og upplýsingum. Niðurstöður rannsóknarinnar um þau atriði er lúta að ákærunni voru þær að ákærði hefði ekki nema að litlu leyti gert skattayfirvöldum grein fyrir sölu sinni á innfluttum bifreiðum í innsendum skattgögnum. Ákærði vanframtaldi rekstrartekjur sínar vegna umræddra tekjuára um samtals kr. 158.205.557. Þá voru möguleg rekstrargjöld ákærða vegna umræddra tekjuára vanframtalin um kr. 108.532.105. Skattskyld velta ákærða vegna umræddra tekjuára var vanframtalin um samtals kr. 103.761.691 og virðisaukaskattur um samtals kr. 25.421.617. Þá var mögulegur innskattur vanframtalinn að fjárhæð kr. 10.235.231. Þá leiddi rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins það í ljós að bókhald hafði hvorki verið fært vegna sjálfstæðrar starfsemi ákærða né vegna B ehf. Einnig var vörslu bókhaldsgagna áfátt. Ekki var ljóst hvaða gögn lágu til grundvallar innsendum virðisaukaskattsskýrslum eða innsendu rekstraryfirliti með skattframtali 1997. Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins skýrði ákærði frá því að allur innflutningur á bifreiðum hvort sem innflutningurinn hafi verið í hans nafni, eiginkonu hans eða B ehf. hafi í reynd verið í hans höndum. Daglegur rekstur félagsins og ákvarðanatökur hafi einnig verið í hans höndum. Varðandi skil á skattgögnum kom fram hjá ákærða að gerð skattframtala hans hafi verið í höndum hans sjálfs. Til grundvallar uppgjöri og skilum á virðisaukaskatti vegna sjálfstæðrar starfsemi hans lágu sölureikningar en vegna félagsins lágu til grundvallar innkaupareikningar og sölureikningar. Varðandi færslu bókhalds kom fram hjá ákærða að ekkert bókhald hafi verið fært vegna sjálfstæðrar starfsemi hans en að I löggiltur endurskoðandi hafi séð um færslu bókhalds vegna B ehf. Niðurstöður rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins lágu fyrir í skýrslu dags. 3. maí 2000. Áður hafði ákærða og Halldóri Jónssyni hdl. skiptastjóra í þrotabúi B ehf. verið send skýrsla skattrannsóknarstjóra ríkisins um rannsóknina með bréfum dags. 21. janúar 2000. Var þeim þá gefinn 30 daga frestur til að tjá sig um efni skýrslunnar áður en skattrannsóknarstjóri ríkisins tæki ákvörðun um framhald málsins. Í bréfi dags. 24. janúar 2000 frá Halldóri Jónssyni hdl. skiptastjóra í þrotabúi B ehf. kemur fram sú afstaða hans að ákærði beri alla ábyrgð á félaginu. Ekki voru gerðar athugasemdir við efni skýrslunnar. Engin andmæli bárust frá ákærða vegna skýrslunnar þrátt fyrir að umbeðnir frestir til að skila athugasemdum hafi verið veittir. Skýrsla skattrannsóknarstjóra ríkisins var síðan þann 10. maí 2000 send ríkisskattstjóra til endurákvörðunar. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins endurákvarðaði ríkisskattstjóri 28. desember 2001 álagningu opinberra gjalda og virðisaukaskatt ákærða. Áður hafði ákærða verið veittur frestur til að gera athugasemdir við fyrirhugaðar skattbreytingar. Engar athugasemdir bárust frá ákærða innan veitts frests. Með bréfi dags. 10. maí 2000 var ákærða tilkynnt um að rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins væri lokið. Þá var ákærða jafnframt bent á að hann kynni að hafa bakað sér refsiábyrgð vegna brota á lögum sem upplýst voru við rannsóknina. Var vísað til 1. mgr. 26. gr. reglugerðar nr. 361/1995 um skattrannsóknir o.fl. um að fyrir lægi hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að taka ákvörðun um refsimeðferð málsins í samræmi við ákvæði 41. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald með áorðnum breytingum, 108. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með áorðnum breytingum, 41. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með áorðnum breytingum og 31. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með áorðnum breytingum. Ákærða var í bréfinu gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð sbr. 2. mgr. 26. gr. reglugerðarinnar, en í því fælist m.a. að hann geti óskað þess að skattrannsóknarstjóri ríkisins falli frá refsimeðferð, að málið yrði sent yfirskattanefnd til úrlausnar eða að því verði vísað til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjórans til opinberrar saksóknar. Ákærða var veittur 30 daga frestur til að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð en engin andmæli bárust frá ákærða og tók skattrannsóknarstjóri ríkisins að loknum frestinum ákvörðun um að vísa málinu til ríkislögreglustjóra sem var svo gert með bréfi dags. 26. júlí 2000. Í kjölfar dóms héraðsdóms Reykjavíkur dags. 13. október 2000 í máli ákæruvaldsins gegn ákærða þar sem hann var sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins voru gerðar breytingar á niðurstöðum skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins. Breytingarnar leiddu til þess að tekjur (skattskyld velta) voru lækkaðar um kr. 9.340.955, rekstrargjöld um kr. 10.779.851 og útskattur um kr. 2.288.534. Í rannsókn ríkislögreglustjóra var stuðst við skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins og einnig var aflað frá honum frekari gagna. Í framhaldi af gagnaöfluninni voru teknar skýrslur af ákærða og gögnin borin undir hann. Eftir að hafa dregið saman það sem fram kom við rannsóknina var það mat rannsóknara að lækka umtalsvert niðurstöðufjárhæðir skattrannsóknarstjóra ríkisins. Aðallega var það vegna þess að erfitt var að ákvarða söluverð bifreiðanna. Var talið rétt að ákærði nyti vafans um þetta efni. Við skýrslutöku hjá ríkislögreglustjóra skýrði ákærði frá því að hann hafi borið ábyrgð á innflutningi allra þessara bifreiða á árunum 1995 og 1996 en ekki eiginkona hans eða F. Hann hafi annast daglega fjármálastjórn B ehf. og að fjármálum hans persónulega og fjármálum B ehf. kunni að einhverju leyti að hafa verið blandað saman. Ákærði gat ekki gefið skýringar á því hversvegna virðisaukaskattsskýrslum hafi ekki verið skilað vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi hans vegna uppgjörstímabilanna júlí til og með desember 1995. Þá gerði ákærði í nokkrum tilvikum athugasemdir við niðurstöður ríkislögreglustjóra varðandi söluverð eða önnur atriði vegna innflutnings á bifreiðunum. Ákærði kvaðst ekki muna hvort bókhald hafi verið fært vegna sjálfstæðrar starfsemi hans en hann telur að I löggiltur endurskoðandi hafi séð um færslu bókhalds vegna B ehf. Verður nú raktir framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa vitað að til hafi staðið að stofna einkahlutafélagið B ehf. en hann hafi hinsvegar ekki komið beint að stofnun félagsins. Staða hans hjá félaginu hafi verið að sjá um innflutning á bifreiðum frá Þýskalandi. Hann hafi oft farið til Þýskalands vegna þessa. Í sumar þessar ferðir hafi F farið með honum. Ákærði kvað fleiri hafa komið að sölu bifreiðanna eftir að þær voru komnar til landsins m.a. F og aðrir sölumenn hjá A. Varðandi þátt F og K eiginkonu hans í rekstri félagsins kvað ákærði að K hafi ekki komið beint að daglegum rekstri félagsins en að F hafi hinsvegar komið beint að rekstrinum. F hafi einnig ásamt sér haft samskipti við I sem hafi aðstoðað þá við að fylla út virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið. Ákærði kvaðst hafa afhent I bókhaldsgögn til að fylla út skýrslurnar vegna þess að I var með starfsstöð í Hafnarfirði og þangað hafi ákærði oft farið vegna tollafgreiðslu bifreiðanna. Aðspurður um framburð sinn hjá lögreglu þar sem hann hafi haldið því fram að rekstur félagsins og ákvarðanatökur hafi verið í hans höndum kvaðst ákærði hafa átt við að hann hafi tekið allar ákvarðanir er vörðuðu innflutning á bifreiðum. Þá hafi hann á þeim tíma ekki viljað blanda F og eiginkonu sinni of mikið inn í málið. Spurður um af hverju sölutekjur bifreiðanna hafi að mestu leyti verið lagðar inn á bankareikninga hans og eiginkonu hans, kvað hann það hafa verið til að auðvelda fyrir kaupum á bifreiðum í Þýskalandi. Aðspurður um framburð F fyrir dómi varðandi stöðu ákærða hjá félaginu og þar sem fram kom að reksturinn hafi verið á herðum ákærða, kvað ákærði hann vera rangan. Þá hafi F verið fullkunnugt um að það hafi verið rekstur hjá félaginu enda hafi hann keypt bíla af félaginu og undirritað virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið. Ákærði kvaðst ekki geta lagt fram nein gögn vegna þeirra bifreiða þar sem hann telur söluverð bifreiðanna hafa verið ákvarðað of hátt við rannsóknina né vegna þeirra kostnaðarliða sem til hafi fallið við innflutning á bifreiðunum til landsins og hann vill láta taka tillit til. Í málinu báru í þessu sambandi 12 menn vitni, sem voru kaupendur bifreiðanna eða tendust þeim. Vitnið F kvaðst hafa rekið A við Miklatorg. Þar starfaði ákærði einnig ásamt því við innflutning og sölu á bifreiðum. Einkahlutafélagið B ehf. var stofnað til að sjá um þann rekstur. Vitnið kvaðst ekkert hafa komið nálægt þeim rekstri. Reksturinn hafi verið á herðum ákærða. Hann útilokar þó ekki að hafa skrifað undir virðisaukaskattsskýrslur eða að hafa skilað bókhaldsgögnum til endurskoðanda. Vitnið I, löggiltur endurskoðandi kvaðst fyrst hafa komið að einkahlutafélaginu B ehf. í gegnum F. Hann hafi m.a. aðstoðað við fylla út virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið. Hann kvaðst hafa fengið sölureikninga og innkaupareikninga frá ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa fært bókhald fyrir félagið enda viti hann ekki til þess að það hafi verið fært enda hafi rekstur þess staðið stutt. Niðurstaða Í I. og II. kafla ákærunnar er ákært fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt, lögum um tekjuskatt og eignarskatt, lögum um tekjustofna sveitarfélaga og almennum hegningarlögum. Ákærði hefur að hluta til játað þá verknaði sem hann er sakaður um. Varðandi lið I. í I. kafla ákærunnar viðurkennir hann að hafa framið virðisaukaskattsbrot sem varðar virðisaukaskattsnúmer 23560 þó þannig að það sé lægri fjárhæð að því er varðar árið 1995, tímabilið september-október eigi vantalin skattskyld velta að vera kr. 3.716.877 og vangoldin virðisaukaskattur kr. 509.656. Fyrir árið 1996 sé vantalin skattskyld velta kr. 1.325.301 og vangoldin virðisaukaskattur kr. 221.523. Ákærði neitar hins vegar að bera ábyrgð á vanskilum á virðisaukaskatti vegna B ehf. enda hafi hann ekki verið í forsvari fyrir félagið. Varðandi II. kafla ákærunnar játar hann a-lið en að fjárhæðin sé lægri eða kr. 1.382.780. Vanframtaldar tekjur af sjálfstæðri atvinnustarfsemi eigi að vera kr. 16.846.679 og því eigi vantalinn tekjuskatts- og útsvarsstofn að vera kr. 3.510.401, tekjuskattur miðað við prósentur kr. 1.163.698 og útsvar miðað við útsvarsprósentu kr. 294.873. Ákærði treystir sér hins vegar ekki til að taka afstöðu til b-liðarins þar sem ekki sé sundurliðað það sem varði annars vegar ákærða persónulega og hins vegar B ehf. Ákærði stundaði á árunum 1995 og 1996 innflutning og sölu á bifreiðum og var einkahlutafélagið B ehf. stofnað 22 febrúar 1996 til að sjá um þann rekstur. Í rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins kom fram að ekki var hægt að greina á milli annars vegar sjálfstæðrar starfsemi ákærða og hins vegar atvinnurekstrar hans í nafni einkahlutafélagsins B ehf. Sölutekjur innfluttra bifreiða virðast að mestu leyti hafa verið lagðar inn á bankareikninga ákærða sjálfs og eiginkonu hans en ekki inn á bankareikning B ehf. Í skýrslu sinni hjá lögreglu sem ákærði gaf þann 10. maí 2001 kom fram hjá ákærða að rekstur félagsins og ákvarðanatökur hafi verið í hans höndum. Þannig hafi fjármálum hans persónulega og fjármálum B ehf. að einhverju leyti verið blandað saman. Fyrir dómi dró hann verulega úr þessum fullyrðingum og kvaðst hafa átt við að hann hafi tekið allar ákvarðanir er vörðuðu innflutning á bifreiðum en ekki varðandi sölu bifreiðanna eða annan rekstur. Fram kom hjá vitninu F fyrir dómi að rekstur félagsins hafi verið á herðum ákærða. Þá kom fram hjá vitninu I fyrir dómi að hann hafi haft samband við ákærða varðandi rekstur félagsins. Ákærði sá um innflutning og tollafgreiðslu bifreiðanna. Þá kom hann að sölu þeirra og sölutekjur voru að mestu leyti lagðar inn á bankareikning hans og eiginkonu hans. Hann hafði einnig samband við I varðandi uppgjör og skil á virðisaukaskatti fyrir félagið. Af öllu framangreindu má ráða að ákærði hefur verið hinn eiginlegi stjórnandi B ehf. og haft með höndum daglegan rekstur, fjármálastjórn og ákvarðanatöku hjá félaginu varðandi innflutning og sölu á bifreiðum sem hann stundaði. Engu að síður verður ekki litið fram hjá því að B ehf. er löglega stofnað einkahlutafélag, sem lýtur stjórn löglega kosinnar félagsstjórnar og hefur verið skráð í hlutafélagaskrá. Í stjórn félagsins var F, sem jafnframt er með prókúruumboð sem framkvæmdastjóri, en í varastjórn var eiginkona ákærða, K og voru þau stofnendur félagsins. Ekki verður séð eða er fram komið að ákærður hafi átt hlut í félaginu. Þó að ákærður hafi haft sterka stöðu í félaginu svo sem að framan er rakið verður samt að líta svo á að það sem hann gerir f.h. félagsins sé á ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra félagsins, sem ber ábyrgð á hinum daglega rekstri þ.á.m. skattskilum og bókhaldi þess, enda fram komið, að það er F, stjórnarmaður félagsins og prókúruhafi, sem hefur samband við I endurskoðanda og felur honum að fylla út virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið. Ekki hefur verið lögð fram nein samþykkt frá stjórn félagsins, þar sem ákærða er heimilað að taka bindandi ákvarðanir fyrir það í mikilvægum málum. Í málinu verður því ekki lögð refsiábyrgð á ákærða fyrir þau skattalaga og bókhaldsbrot, sem hann er sakaður um í sambandi við rekstur B ehf. Við rannsókn og meðferð málsins kom fram hjá ákærða að gerð skattframtala hans hafi verið í höndum hans sjálfs. Ekki voru staðin skil á skattframtali gjaldársins 1997 vegna rekstrarársins 1996 fyrir hönd B ehf. Þá kom fram hjá ákærða að hann hafi sjálfur séð um uppgjör og skil á virðisaukaskatti vegna sjálfstæðrar starfsemi hans, en I hafi séð um það fyrir félagið. Ekki voru staðin skil á virðisaukaskattsskýrslum nema fyrir hluta þeirra uppgjörstímabila sem rannsóknin náði til. Tölulegar niðurstöður voru byggðar á bókhaldsgögnum sem ákærði afhenti I hverju sinni. Virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið voru síðan ýmist undirritaðar af ákærða, F eða eiginkonu ákærða. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins leiddi í ljós að ákærði hafði ekki nema að litlu leyti gert skattayfirvöldum grein fyrir sölu sinni á innfluttum bifreiðum í innsendum skattgögnum. Þá leiddi rannsóknin í ljós að skráð viðskipti voru ótrúverðug og tekjuskráning marklaus. Gerð hefur verið grein fyrir því með hvaða hætti starfsmenn skattrannsóknarstjóra ríkisins fundu út niðurstöðufjárhæðir sínar sem lagðar hafa verið til grundvallar í málinu. Ákærði hefur mótmælt þessum niðurstöðum og að þær verði lagðar til grundvallar í málinu heldur eigi í þeim efnum að fara eftir játningu hans. Byggir hann mótmæli sín einkum á því að söluverð nokkurra bifreiða hafi í rannsókninni verið ákvarðað of hátt. Þegar virtir eru framburðir þeirra 12 vitna sem báru um þetta efni verður að telja að frekari gögn skorti til að söluverði þeirra verði breytt til lækkunar. Þá byggir hann á því að taka þurfi tillit til ýmissa kostnaðarliða eins og flutningskostnaðar og skráningarkostnaðar sem til féll við innflutning á bifreiðunum til landsins. Engin frekari gögn hafa þó verið lögð fram af hálfu ákærða önnur en óljósir útreikningar. Engu að síður er ljóst, að þessi kostnaður fellur á hverja innflutta bifreið, og ekki eru ábendingar um þessi kostnaður sé innifalinn í innflutningsverði bifreiðanna og þykir rétt að ákærði njóti vafans um þetta við refsiákvörðun í málinu o g reikningar um þennan kostnað hafi glatast.. Í rannsókn ríkislögreglustjóra var stuðst við skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins og einnig var aflað frá honum frekari gagna. Niðurstöður rannsóknar ríkislögreglustjóra voru að lækka umtalsvert niðurstöðufjárhæðir skattrannsóknarstjóra ríkisins. Aðallega var það vegna þess að erfitt var að ákvarða söluverð bifreiðanna. Var talið rétt að ákærði nyti vafans um þetta efni. Að öllu framangreindu verður ekki talið varhugavert að leggja til grundvallar niðurstöðufjárhæðir skattrannsóknarstjóra ríkisins með síðari breytingum ríkislögreglustjóra. Brot samkvæmt I. og II. kafla ákæru verður að virða heildstætt sem samfellda brotastarfsemi og þykja þau þá með vísun í dóm Hæstaréttar nr.18/2001 ófyrnd. Samkvæmt öllu framangreindu þykir sannað að ákærði hefur vegna sjálfstæðrar starfsemi sinnar. framið þau brot sem lýst er í I. kafla ákæru vegna virðisaukaskattsnúmers 23560 og II. kafla A í ákæru og eru þau þar rétt færð til refsiákvæða. Í II. kafla B ákæru er ákærður sakaður um að hafa vantalið tekjur á framtal 1997 bæði fyrir atvinnustarfsemi sína og B ehf. án þess að það sé sundurliðað og skilið á milli hvað sé vegna hans persónulega og hvað vegna B ehf. Þegar höfð er hliðsjón af því sem að framan getur um að ákærður beri ekki refsiábyrgð á vanskilum skatta og bókhaldi vegna B ehf. þykir verða að vísa þessum lið ákærunnar frá dómi. Í III. kafla ákærunnar er ákært fyrir brot gegn bókhaldslögum og lögum um ársreikninga. Ákærði hefur haldið því fram að bókhald sitt persónulega hafi verið í lagi en að hann beri ekki ábyrgð á bókhaldi B ehf. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins leiddi það í ljós að bókhald hafði hvorki verið fært vegna sjálfstæðrar starfsemi ákærða né vegna B ehf. Þá var ekki gerður ársreikningur. Fram kom hjá vitninu I fyrir dómi að hann hafi m.a. aðstoðað við fylla út virðisaukaskattsskýrslur fyrir félagið. Hann hafi við það verk fengið sölureikninga og innkaupareikninga frá ákærða. Hann hafi hins vegar ekki fært bókhald fyrir félagið enda viti hann ekki til þess að það hafi verið fært enda hafi rekstur þess staðið stutt. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins leiddi það einnig í ljós að vörslu bókhaldsgagna var áfátt. Þannig liggur ekki fyrir hvaða gögn liggja til grundvallar innsendum virðisaukaskattsskýrslum né innsendu rekstraryfirliti með skattframtali 1997. Ákærður þykir samkvæmt því sem áður er rakið ekki bera ábyrgð á bókhaldi B ehf. og er því sýknaður af því broti í III. kafla ákæru er varðar B ehf.. Hins vegar þykir sannað að ákærði hefur vegna sjálfstæðrar starfsemi sinnar framið þau brot sem lýst er í III. kafla ákæru og þar eru rétt færð til refsiákvæða. Ákvörðun refsingar ákærða Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til sakaferils ákærða en hann hefur ekki áður sætt refsingu svo áhrif hafi við úrlausn þessa máls. Einnig verður að líta til þess að dráttur hefur orðið á meðferð málsins í höndum skattayfirvalda og lögreglu án þess að séð verði, að ákærði hafi á neinn hátt tafið fyrir málinu. Vangoldinn virðisaukaskattur vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi ákærða nemur kr. 1.922.581,- og vangreiddur tekjuskattur og útsvar telst vera 1.844.064,- þegar tekið hefur verið tillit til flutningskostnaðar og skráningargjalda til lækkunar. Sekt ákærða þykir því með hliðsjón af ákvæðum 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1987 sbr. 3. gr. laga nr. 42/1955 og 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981 með síðari breytingum hæfilega ákveðin kr. 8.500.000 og komi 4 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa. Brot ákærða verða að teljast meiriháttar í merkingu 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 39/1995 0g lög nr,82/12998 og ber því jafnframt að dæma hann samkvæmt því ákvæði og lögum nr. 145/1994 og lögum nr. 144/1994 sbr. lög nr.37/1995 í fangelsi í 4 mánuði, en þegar virt er hversu mikill dráttur hefur orðið á meðferð málsins og þegar og er litið til annarra atvika þess, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærður almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga sbr. lög nr. 22/1955. Dæma ber að ákærður greiði allan kostnað sakarinnar að 2/3 hlutum, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hrl. Sveins Andra Sveinssonar sem ákveðast 400.000 krónur, svo og þóknun vegna réttargæslu á rannsóknarstigi málsins kr. 486.500,-, sem þegar hefur verið lagt út fyrir, en að öðru leyti greiðist kostnaður þessi úr ríkissjóði. Tafir á dómsuppsögu eru vegna anna dómara o.fl.. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson, fulltrúi Ríkislögreglustjórans. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærður, Halldór Baldvinsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og niður skal hún falla að liðnum 3 árum haldi ákærður almennt skilorð samkvæmt 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. lög nr. 22/1955. Ákærður greiði 8.500.000 krónur í sekt og komi 4 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna frá birtingu dóms þessa. Ákærður er sýknaður af refsikröfu vegna vanskila á virðisaukaskatti að fjárhæð 2.965.054 krónur vegna B ehf. Refsikröfu vegna brota sem getur um í II. kafla B í ákæru er vísað frá dómi. Ákærður greiði 2/3 hluta alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða hrl. Sveins Andra Sveinssonar 400.000 krónur svo og þóknun vegna réttargæslu á rannsóknarstigi 486.500 krónur sem þegar hefur verið lagt út fyrir, en að öðru leyti greiðist kostnaðurinn úr ríkissjóði.
Mál nr. 407/1999
Jarðalög Stjórnsýsla Jafnræðisregla Sératkvæði
Árið 1939 eignaðist ríkissjóður jarðirnar B og T. Hefur jörðin B meðal annars merki við jarðirnar D og BE. Frá árinu 1947 voru jarðirnar B og T leigðar bændum á jörðinni D til slægna og beitar. Árið 1981 féll leigusamningurinn niður og var E og S, bændum á jörðinni D, tilkynnt að hann yrði ekki endurnýjaður. Þ, bóndi á BE, hafði þá óskað eftir því við ríkið að fá jarðirnar leigðar og síðar keyptar. E og S óskuðu hins vegar eftir því að fá leigusamninginn endurnýjaðan á grundvelli ákvæðis um forleigurétt. Var málið ekki afgreitt formlega, en E og S greiddu áfram fyrir leiguafnot og fjallskil jarðanna auk þess sem þeir greiddu af þeim fasteignagjöld. S leitaði síðan eftir kaupum á jörðunum 1997. Var heimildar til sölu jarðanna aflað í fjárlögum fyrir árið 1998 og afsal fyrir þeim undirritað í janúar 1998. Krafðist Þ ógildingar á ákvörðun landbúnaðarráðherra um sölu jarðanna og ógildingar afsals fyrir þeim. Ekki var talið að lagafyrirmæli hefðu gert það skylt að leita umsagnar jarðanefndar áður en ákvörðun var tekin um sölu jarðanna, en með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 var hins vegar talið eðlilegt að almennt væri leitað umsagnar jarðanefnda og hreppsnefnda áður en ákvörðun um sölu ríkisjarða væri tekin. Einnig var talið, þótt ekki væri að finna bein fyrirmæli um slíkt í lögum, að almennt væri rétt að auglýsa ríkisjarðir, sem ætlunin væri að selja, þannig að þeir sem áhuga hefðu fengju sama tækifæri til að gera kauptilboð í fasteignina, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Talið var að eðlilegt mat á áframhaldandi nýtingu jarðanna B og T með jörðinni D hefði legið að baki sölu þeirra, sbr. 1. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Í ljósi þess að lagaheimildar til sölunnar var aflað og að salan var byggð á málefnalegum sjónarmiðum var ekki talið að skortur á samráði við jarðanefndir og sveitarstjórnir eða skortur á auglýsingum leiddi, þrátt fyrir framanskráð, til ógildingar sölu jarðanna til S. Voru íslenska ríkið og S því sýknuð af kröfum Þ um ógildingu ákvörðunar um sölu jarðanna B og T og um ógildingu afsals fyrir þeim.
Dómur Hæstaréttar. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 5. og 6. október 1999. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara eru sömu kröfur hafðar uppi sem í héraði. Ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Er þar í fyrsta lagi um að ræða símbréf landbúnaðarráðuneytis 16. desember 1997 til fjármálaráðuneytis um að fjárlaganefnd Alþingis verði fengin til að hlutast til um breytingar á 7. gr. frumvarps til fjárlaga 1998. Meðal þessara breytinga var að bætt yrði við greinina heimild til að selja jarðirnar Brúnir og Tjarnir í Vestur-Eyjafjallahreppi, Rangárvallasýslu. Í öðru lagi er um að ræða minnisblað fjármálaráðuneytis til fjárlaganefndar þar sem þessari ósk var meðal annars komið á framfæri. I. Fyrir Hæstarétti gerir stefndi aðallega þá kröfu að dómur héraðsdóms verði staðfestur, en með þeim dómi var ógilt ákvörðun landbúnaðarráðherra um sölu jarðanna Brúna og Tjarna í Vestur-Eyjafjallahreppi og afsal fyrir jörðunum 22. janúar 1998. Auk þessa gerir hann sömu varakröfu, þrautavarakröfu og þrauta- þrautavarakröfu og gerðar voru í héraði. Kröfur þessar eru annars vegar um að hann fái viðurkenndan rétt til að ganga að hluta inn í kaupsamning um jarðirnar og hins vegar um afnotarétt af þeim. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað málinu og kröfur þessar felast ekki í þeirri kröfu sem tekin var til greina með dómi héraðsdóms. Komast þær því ekki að í Hæstarétti. II. Ríkissjóður eignaðist 1939 jarðirnar Brúnir og Tjarnir í Vestur- Eyjafjallahreppi. Munu jarðirnar hafa verið keyptar í tengslum við gerð varnargarða við Markarfljót en búast mátti við að fljótið eyddi jörðum þessum að hluta og gerði þær ver fallnar til búskapar, en þær liggja saman að núverandi farvegi þess að vestanverðu. Brúnir sem liggja norðar hafa merki við jörðina Dalsel á löngum kafla að norðan og vestan. Áfrýjandi Símon Oddgeirsson býr nú á Dalseli og nýtir þá jörð. Þá hafa Brúnir merki við jörðina Borgareyrar á nokkrum kafla, en þar býr stefndi. Aðrar jarðir liggja síðan að jörðunum Brúnum og Tjörnum að vestan allt til sjávar. Eftir kaup ríkisins voru jarðirnar leigðar til ábúðar fram til ársins 1947, en hafa lengst af síðan verið leigðar Dalselsbændum til slægna og beitar. Um þessi afnot liggja fyrir samningar frá 1953 og 1956, en þar eru jarðirnar leigðar til fimm og tíu ára. Þeir samningar voru framlengdir, en í apríl 1971 voru gerðir nýir leigusamningar um jarðirnar við Oddgeir Ólafsson þáverandi eiganda Dalsels til fimm ára og með forleigurétti. Eftir að leiga Ólafs hafði einu sinni verið framlengd voru þær síðan leigðar sonum hans Einari og Símoni í apríl 1978 til fardaga 1981 með sömu skilmálum og greinir í samningunum frá 1971. Áður en það var gert höfðu landbúnaðarráðuneytinu borist óskir stefnda um að fá jarðirnar á leigu. Samkvæmt bréfi landbúnaðarráðherra 23. desember 1980 var þeim bræðrum kynnt að leigusamningarnir myndu falla niður á fardögum 1981 og yrðu ekki endurnýjaðir. Þegar þetta bréf var ritað hafði stefndi hafið tilraunir til að fá jarðirnar keyptar með aðstoð lögmanns. Þeir bræður óskuðu eftir endurnýjun leigusamningsins með bréfi 9. maí 1981 og vitnuðu til ákvæða samninganna um forleigurétt. Á þessum tíma fóru fram ýmsar sáttaumleitanir með þeim bræðrum og stefnda um að þeir nýttu jörðina í sameiningu, en án þess að af því yrði. Aflað var álits hreppsnefndar og jarðanefndar hér um og skipuð sáttanefnd. Með bréfi 15. október 1982 sendi landbúnaðarráðuneytið fyrirmæli til sýslumanns Rangárvallasýslu um að hann tæki ekki á móti leigugreiðslum frá bræðrunum. Þrátt fyrir framangreindar aðgerðir ráðherra og ráðuneytisins á þessum tíma voru þeim bræðrum send bréf varðandi jarðirnar 18. september 1985. Þar voru þeir ávarpaðir sem leigutakar og bréfunum fylgdu útskriftir samninga við þá og var í þeim vitnað um leigumála til samninga sem gerðir höfðu verið við föður þeirra 1971. Af gögnum málsins má ráða að bræðurnir hafi greitt fyrir leiguafnot þrátt fyrir framangreint bréf ráðuneytisins til sýslumanns. Árin 1983, 1984 og 1985 hafi þeir greitt inn á geymslureikning en eftir það hafi ríkisféhirðir innheimt leigu hjá þeim. Samkvæmt bréfi oddvita Vestur-Eyjafjallahrepps hafa fjallskil vegna jarðanna verið greidd af Dalselsbændum allt frá árinu 1954 til ársins 1994 þegar álagningu vegna fjallskila var hætt tímabundið vegna friðunar afrétta hreppsins. Þá hafi þeir greitt fasteignagjöld vegna jarðanna allt frá 1962 að fasteignagjöld urðu tekjustofnar sveitarfélaga. Af framangreindu verður ekki annað ráðið en að bændur í Dalseli hafi í raun haft leiguafnot af jörðunum Brúnum og Tjörnum og greitt fyrir þau allt frá 1953 og 1956 og verður við það að miða um úrlausn málsins. Áfrýjandi Símon Oddgeirsson leitaði eftir kaupum á jörðunum 2. október 1997. Ákvað landbúnaðarráðuneytið að verða við þessari beiðni og aflaði heimildar til sölu jarðanna í fjárlögum fyrir árið 1998, sbr. lög nr. 150/1997, 7. gr. 4.18. Afsal fyrir jörðunum var síðan undirritað 22. janúar 1998. III. Stefndi heldur því fram að hann og fyrir hans tíma faðir hans hafi sem ábúendur Borgareyrar nýtt umdeildar jarðir til beitar, fyrst með leyfi Oddgeirs Ólafssonar en síðar án leyfis, þar af síðari árin til beitar 30 til 40 geldneyta. Hann byggir aðalkröfu sína á því að ríkissjóður hafi ekki auglýst jarðirnar opinberlega eða kynnt þær á almennum markaði svo að allir sem áhuga hefðu ættu kost á því að bjóða í þær. Með þessu hafi jafnræðisregla stjórnsýslulaga verið brotin og eigi þetta að leiða til ógildis sölunnar. Ekki hafi verið fyrir hendi þær aðstæður að áfrýjandi Símon Oddgeirsson ætti einn kauprétt að jörðunum, sem gæti réttlætt undanþágu frá því að auglýsa þær til sölu. Þá heldur hann því einnig fram að áfrýjandi íslenska ríkið hafi brotið gegn þeirri formreglu fyrir sölunni að leita meðmæla jarðanefndar Rangárvallasýslu til hennar, en lögbundin skylda sé til þess, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um Jarðasjóð nr. 34/1992, en samhljóða ákvæði hafi áður verið í 43. gr. jarðalaga nr. 65/1976, sbr. 11. gr. laga nr. 90/1984. IV. Af hálfu áfrýjanda íslenska ríkisins er því haldið fram að ákvörðun landbúnaðarráðherra um að selja jarðirnar hafi byggst á umsókn áfrýjanda Símonar um kaup þeirra, og er það í raun óumdeilt. Hafi ákvörðunin helgast af því að hann og aðrir ábúendur í Dalseli hafi haft jarðirnar á leigu allt frá 1953 og 1956. Umsóknin hafi verið samþykkt, lagaheimildar hafi verið aflað og frá sölunni gengið. Vísað er til þess að það sé einn af hornsteinum eignarréttar að geta tekið ákvörðun um sölu eignar og velja sér viðsemjanda. Þegar stjórnvald ráðstafar eigum ríkisins gilda um þá ákvörðun reglur stjórnsýsluréttar. Um kaupsamninginn annars gilda almennar reglur um fasteignakaup eftir því sem við getur átt. Af hálfu áfrýjenda er því mótmælt að jarðirnar hafi verið í eigu Jarðasjóðs þannig að þurft hafi að gæta ákvæða 2. mgr. 5. gr. laga nr. 34/1992 um meðmæli jarðanefndar fyrir sölunni. Samkvæmt afsali voru það fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og landbúnaðarráðherra fyrir hönd jarðadeildar landbúnaðar-ráðuneytisins sem seldu jarðirnar með sérstakri heimild í 7. gr. fjárlaga fyrir árið 1998, lið 4. 18. Jarðirnar voru því ekki seldar á grundvelli laga nr. 34/1992. Þegar þær voru keyptar til ríkisins hafði Jarðasjóður ekki verið stofnaður. Samkvæmt 36. gr. jarðalaga fer jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins með málefni jarða í ríkiseign nema annað sé ákveðið í lögum. Samkvæmt 2. tl. 4. mgr. 6. gr. sömu laga þarf ekki að afla samþykkis jarðanefnda fyrir aðilaskiptum að ríkisjörðum fremur en þegar ríkið leigir slægjur og beit jarða sinna, sbr. 5. tl. sömu málsgreinar. Verður ekki séð að bein lagafyrirmæli hafi gert það skylt að leita umsagnar jarðanefndar áður en ákvörðun var tekin um sölu jarðanna. Með vísun til 10 gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verður hins vegar að telja eðlilegt að almennt sé leitað umsagnar jarðanefnda og hreppsnefnda áður en ákvörðun um sölu ríkisjarða er tekin, svo sem gert var í hið fyrra sinnið sem sala jarðanna komst á dagskrá. Hvorki í jarðalögum né í öðrum lögum er að finna bein fyrirmæli um að auglýsa skuli fyrirhugaða sölu ríkisjarða. Lagaákvæði, sem gefa almenningi kost á að kaupa eignir ríkisins að undangenginni auglýsingu, eru almennt reist á sjónarmiðum um að tryggja beri hagkvæmni ráðstöfunar og jafnræði þeirra sem hug hafa á kaupum. Gera verður ráð fyrir því að ríkisjarðir geti verið eftirsóknarverðar til kaups. Þar sem stjórnvöldum er skylt að gæta jafnræðis milli borgaranna, er almennt rétt að auglýsa ríkisjarðir, sem ætlunin er að selja, þannig að þeir sem áhuga hafa fái sama tækifæri til að gera kauptilboð í hlutaðeigandi fasteign, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Því hefur hins vegar ekki verið haldið fram að jarðirnar hafi verið seldar of lágu verði. V. Landbúnaðarráðuneytið hlutaðist til um það að ósk áfrýjanda Símonar að sérstakrar lagaheimildar væri aflað gagngert til sölu jarðanna Brúna og Tjarna til hans. Jarðirnar liggja saman og hafa merki að Dalseli. Þær hafa um áratugi verið leigðar og nýttar frá Dalseli til beitar og slægna. Nýtingu stefnda á jörðunum er hins vegar mótmælt utan þess að áfrýjandi Símon viðurkennir að fé hafi þar gengið lausagöngu frá Borgareyrum sem frá öðrum bæjum. Af hálfu áfrýjanda íslenska ríkisins er því mótmælt að fyrirsvarsmenn þess hafi nokkuð vitað af afnotum stefnda. Þegar til þessa er litið verður að leggja til grundvallar að eðlilegt mat á áframhaldandi nýtingu jarðanna með Dalseli hafi legið að baki sölunni, sbr. og 1. gr. jarðalaga. Landbúnaðarráðuneytið aflaði lagaheimildar til sölunnar og þau sjónarmið sem það lagði til grundvallar henni voru málefnaleg. Þótt almennt séu það betri stjórnsýsluhættir að leita samráðs við jarðanefndir og sveitarstjórnir og að auglýsa ríkisjarðir til sölu verður ekki talið, eins og hér stendur á, að skortur á því eigi að leiða til þess að stefndi fái ógilt söluna til áfrýjanda Símonar Oddgeirssonar. Er þá einkum litið til þess að um eyðijarðir er að ræða sem lengi höfðu verið nytjaðar frá Dalseli samkvæmt samningum og ekki er annað fram komið en að verð þeirra hafi verið eðlilegt. Samkvæmt framangreindum málavöxtum og niðurstöðu málsins er rétt að áfrýjandi íslenska ríkið beri sjálft sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti en stefndi, Þorsteinn Markússon, greiði áfrýjanda Símoni Oddgeirssyni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, íslenska ríkið og Símon Oddgeirsson, skulu sýknir af kröfu stefnda, Þorsteins Markússonar, um ógildingu ákvörðunar landbúnaðarráðherra um sölu jarðanna Brúna og Tjarna í Vestur-Eyjafjallahreppi og um ógildingu afsals fyrir þeim 22. janúar 1998. Áfrýjandi íslenska ríkið skal bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi, Þorsteinn Markússon, greiði áfrýjanda Símoni Oddgeirssyni 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Heimild frá Alþingi til sölu jarðanna Brúna og Tjarna í Vestur-Eyjafjallahreppi á árinu 1998 var veitt með ákvæði í fjárlögum ársins. Ekki er leitt í ljós, hvort beiðni um heimildina hafi tilgreint, hverjum jarðirnar yrðu seldar eða með hvaða hætti, og ekki er mælt fyrir um það efni í ákvæðinu, sem samþykkt var. Verður heimildin ekki talin breyta því, að framkvæmd á sölu jarðanna hafi verið háð almennum lagareglum, sem við gætu átt. Í V. kafla jarðalaga nr. 65/1976 er fjallað um jarðir í opinberri eigu. Segir þar í 36. gr., að jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins fari með málefni þeirra jarða, nema annað sé ákveðið í lögum. Í 37. gr. er að finna almenna heimild til að selja jarðir eða jarðarhluta í ríkiseign til sveitarfélaga, sem jarðirnar tilheyra, og í 38. gr. er kveðið á um rétt handa ábúendum ríkisjarða í erfða- eða lífstíðarábúð til að fá ábúðarjarðir sínar keyptar. Í báðum tilvikum er það skilyrði fyrir kaupum um jarðirnar, að meðmæli hlutaðeigandi jarðanefndar liggi fyrir, enda þótt kaupin heyri undir landbúnaðarráðuneytið samkvæmt 36. gr. Um síðarnefndu jarðirnar er þetta einkum athyglisvert vegna þess, að þar er að jafnaði um að ræða lögbýli í búskaparnotum, enda þarf ábúandinn að leggja fram yfirlýsingu hreppsnefndar sinnar um, að hann hafi setið jörðina vel og nefndin sé meðmælt kaupunum, svo sem áður var áskilið í lögum um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Ætla verður, að ekki sé þá síður ástæða til að leita umsagnar eða meðmæla jarðanefndar, ef um er að ræða ráðstöfun á eyðijörðum eða lendum, sem ekki eru fallnar til sjálfstæðs búskapar. Í lögum nr. 34/1992 um Jarðasjóð, sem starfræktur er við jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins og áður var mælt um í VI. kafla jarðalaga, er fjallað í 2. gr. um heimildir sjóðsins til kaupa á jörðum. Taka þær heimildir ekki síst til jarða, sem erfitt er að nýta til búskapar af ýmsum ástæðum, sbr. 1.-4. tl. 1. mgr. greinarinnar. Í 1. mgr. 5. gr. laganna er veitt almenn heimild til að selja jarðir sjóðsins sveitarfélögum eða upprekstrarfélögum, sem þær tilheyra, svo og einstaklingum eða félagasamtökum. Er þar ekki sérstaklega áskilið, að sú ráðstöfun verði borin undir jarðanefnd, svo sem áður þurfti samkvæmt 1. mgr. 43. gr. jarðalaga, ef ráðgert var að selja jarðirnar einstaklingum til varanlegrar ábúðar. Hefur sá áskilnaður væntanlega verið felldur niður til einföldunar og með hliðsjón af því, að þess sé að jafnaði ekki að vænta, að jarðeignir sjóðsins verði seldar til sjálfstæðs búskapar. Í fyrsta málslið 2. mgr. 5. gr. er á hinn bóginn einnig heimilað að selja jarðir hans öðrum jarðeigendum í sama sveitarfélagi til þess að bæta búrekstraraðstöðu þeirra. Er þar mælt um það skýrum stöfum, að til þess þurfi að fá meðmæli jarðanefndar, svo sem áður var eftir 2. mgr. 43. gr. jarðalaga. Í máli þessu er deilt um samliggjandi eyðijarðir við Markarfljót, sem dæmdar voru óhæfar til sjálfstæðs búreksturs fyrir mörgum áratugum vegna landspjalla af ágangi fljótsins. Hafa þær nú verið seldar áfrýjandanum Símoni Oddgeirssyni til að treysta búrekstursaðstöðu hans í Dalseli. Hann hafði ekki áður haft þær til ábúðar, sem vonlegt var, heldur á tímabundinni leigu til beitar og slægna. Fram er komið í málinu, að land jarðanna hafi einnig gagnast nágrönnum hans að einhverju marki á liðnum árum, þar á meðal stefnda við búskap hans á Borgareyrum. Samkvæmt gögnum um landkosti jarðanna verður að telja óvíst, að beint hafi legið við að ráðstafa þeim í einu lagi og til eins aðila, ef koma ætti til sölu á þeim á annað borð. Verður að ætla, að skipting á þeim eða ráðstöfun til sameiginlegra afnota frá fleiri jörðum hefði einnig getað komið til álita og verið jafnhagfelld eða hagfelldari með tilliti til hagsmuna byggðar á þessu svæði. Þegar fyrrgreind ákvæði V. kafla jarðalaga og laganna um Jarðasjóð eru virt ásamt 1. gr. jarðalaga, þar sem markmið þeirra eru skilgreind, og 6. gr. og öðrum ákvæðum II. kafla laganna, þar sem almennt er fjallað um hlutverk jarðanefnda, verður að líta svo á, að landbúnaðarráðuneytinu hafi borið skylda til að leita álits og meðmæla jarðanefndar Rangárvallasýslu, áður en ákvörðun yrði tekin um sölu hinna umdeildu jarða. Er og ekkert því til fyrirstöðu, að sala á fasteignaréttindum í eigu ríkissjóðs verði borin undir jarðanefnd, þótt salan sé ekki háð beinu samþykki nefndarinnar. Samkvæmt þessu eiga úrslit málsins að vera þau, að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um efni málsins og málskostnað verði staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli stefnda og áfrýjandans Símonar Oddgeirssonar falli niður, en áfrýjandinn íslenska ríkið greiði stefnda hæfilegan málskostnað fyrir réttinum. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 8. júlí 1999. Mál þetta höfðaði Þorsteinn Markússon, kt. 310146-3909, Borgareyrum, Vestur Eyjafjallahreppi, með stefnu útgefinni 11. desember 1998 á hendur ríkissjóði Íslands og Símoni Oddgeirssyni, kt. 021227-2269, Dalsseli, Vestur-Eyjafjallahreppi. Málið var dómtekið 17. maí sl. Það var síðan endurupptekið og dómtekið að nýju 28. júní. Stefnandi krefst þessa: 1. Að ógilt verði með dómi sala og þar með afsal stefnda ríkisins á jörðunum Brúnum og Tjörnum I og II í Vestur-Eyjafjallahreppi til stefnda Símonar Oddgeirssonar, 22. janúar 1998. 2. Fyrsta varakrafa er að viðurkennt verði að stefnandi hafi öðlast rétt til að ganga að hluta inn í samning stefndu um jarðirnar samkvæmt afsali 22. janúar 1998 og að fá afsal frá ríkissjóði til sín fyrir 50% jarðanna ásamt öllum þeim gögnum og gæðum sem jarðarpartinum fylgir og fylgja ber, gegn greiðslu á kr. 1.305.000. 3. Önnur varakrafa er að viðurkennt verði að stefnandi hafi öðlast rétt til að ganga að hluta inn í samning stefndu um jarðirnar samkvæmt afsali 22. janúar 1998 og að fá afsal frá ríkissjóði til sín fyrir 211 ha. af grónu, en óræktuðu landi jarðanna, auk samsvarandi hlutfalls ræktaðs lands og ógróins lands jarðanna ásamt öllum þeim gögnum og gæðum sem jarðarpartinum fylgir og fylgja ber, gegn greiðslu á kr. 750.897. Nánar skýrir stefnandi þessar tvær fyrstu varakröfur sínar með þeim áskilnaði að stefndu verði að þola ógildingu á samningi sínum og áðurgreindu afsali að því marki sem hann brýtur í bága við rétt stefnanda. 4. Þriðja varakrafa stefnanda er að gagnvart stefnda Símoni Oddgeirssyni verði viðurkenndur afnotaréttur (beitarítak) stefnanda af jörðunum á grundvelli afnotahefðar. Nánar sé það beitarréttur fyrir allt að 40 nautgripi allt árið. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Stefndi, Símon Oddgeirsson, krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun auk álags á málskostnað. Jarðirnar Brúnir og Tjarnir I og II í Vestur-Eyjafjallahreppi urðu eign ríkisins á árinu 1939. Voru þær komnar í eyði 1947. Hafa þær síðan verið nytjaðar frá nágrannajörðum, einkum af eiganda og ábúanda Dalssels, sem hefur verið leigutaki jarðanna samkvæmt skriflegum samningum. Málssókn stefnanda byggir á því að hann og faðir hans á undan honum hafi líka nytjað jarðirnar á móti stefnda Símoni Oddgeirssyni og öðrum ábúendum Dalssels. Af skriflegum gögnum sem liggja frammi í málinu er elstur leigusamningur dagsettur í júlí 1953, þar sem landbúnaðarráðherra leigir Oddgeiri Ólafssyni, föður stefnda Símonar, þá til heimilis í Eyvindarholti, jörðina Brúnir til fimm ára. Í júní 1956 var honum leigð jörðin Tjarnir til 10 ára frá fardögum það ár. Samningar þessir voru síðar endurnýjaðir og með bréfi dags. 19. apríl 1978 er samið við stefnda Símon og bróður hans, Einar, um leigu beggja jarðanna til fardaga 1981. Fram kemur í bréfi þeirra bræðra til Landbúnaðarráðuneytisins dags. 7. ágúst 1980 að þeir telji að framlenging samnings er gerð var 1976 hafi verið við þá ásamt föður þeirra, þar sem þeir hafi rekið saman félagsbú á jörðinni Dalsseli. Með síðastnefndu bréfi fóru þeir bræður fram á það sem þeir þá kalla áframhaldandi ábúð á jörðunum. Þessu erindi þeirra svaraði ráðuneytið með bréfi 23. desember 1980, þar sem tilkynnt var að leigusamningar um jarðirnar féllu úr gildi á fardögum 1981 og yrðu ekki endurnýjaðir. Segir jafnframt að ráðuneytið hafi ekki tekið endanlega ákvörðun um hvernig land jarðanna yrði nýtt. Með bréfi 9. maí 1981 ítrekuðu bræðurnir fyrri beiðni um það sem þeir kalla áframhaldandi ábúð. Í bréfi þeirra segir m.a. að þeir telji að í forleigurétti sínum „hafi átt að felast fyrirheit um áframhaldandi ábúð á umræddum jörðum, á meðan við vildum.” Ráðuneytið sendi stefnanda bréf þann 19. apríl 1982. Þar er honum boðið að fá báðar jarðirnar á leigu að hálfu á móti stefnda Símoni og bróður hans Einari. Með bréfi 27. sama mánaðar tilkynnti stefnandi ráðuneytinu að hann væri tilbúinn að undirrita samningsuppkast það sem fylgdi bréfi ráðuneytisins, þó með því skilyrði að það væri „ að öllu leyti samhljóða samningi meðleigjendanna”. Samningar þessir voru aldrei undirritaðir, enda var þeim hafnað af stefnda Símoni og Einari. Næst í tímaröð er bréf landbúnaðarráðuneytisins til sýslumanns Rangárvallasýslu, dags. 15. október 1982. Þar segir að frá fardögum 1981 hafi stefndi Símon Oddgeirsson og bróðir hans Einar ekki haft neinn samningsbundinn rétt til afnota af eyðijörðunum, en þær séu eign ríkisins. Jarðirnar hafi ekki verið leigðar öðrum. Loks eru sýslumanni gefin þau fyrirmæli að taka ekki við leigugjaldi fyrir jarðirnar þar til annað verði ákveðið. Stefnandi staðhæfir að hann, og faðir hans á undan honum, hafi nýtt land jarðanna til beitar um áratuga skeið. Hafi þau hafist þegar eftir að jarðirnar fóru í eyði 1947. Hafi faðir hans ásamt fleiri bændum nýtt jörðina til beitar. Á árinu 1958 hafi faðir hans og ábúandi Dalssels girt land eyðijarðanna til að hindra ágang hrossa og annars búfénaðar úr Landeyjum. Segir hann að ábúendur beggja jarðanna hafi nytjað eyðijarðirnar og hafi það verið samkvæmt óformlegu samkomulagi þeirra. Stefnandi kveðst hafa tekið formlega við ábúð að Borgareyrum 1973 af föður sínum. Stefnandi segir að á árinu 1978 hafi þeir bræður, stefndi Símon og Einar, girt af jarðirnar og þannig hindrað nýtingu hans. Hafi hann þá leitað til ráðuneytisins og farið fram á að sér yrðu leigðar jarðirnar. Sama gerðu þeir bræður í Dalsseli og voru jarðirnar leigðar þeim samkvæmt bréfi 19. apríl 1978, sem getið er hér að framan. Stefndi Símon Oddgeirsson hefur í greinargerð sinni mótmælt þessari málavaxtalýsingu stefnanda. Hann segir að stefnandi hafi ekki nýtt jarðirnar á nokkurn hátt eftir að faðir hans, Oddgeir Ólafsson, tók þær á leigu. Þá hafi þeir ekki tekið þátt í að girða jarðirnar eins og haldið sé fram, heldur hafi þeir ábúendur Borgareyra einungis girt fyrir sínu landi. Eins og áður segir rann hinn skriflegi leigusamningur út 1981 og virðist ekki hafa verið endurnýjaður í því formi. Er málið var endurupptekið hinn 28. júní sl. lagði stefndi Símon fram tvö bréf landbúnaðarráðuneytisins, dags. 18. september 1985, þar sem fjallað er um leigusamninga þeirra bræðra um jarðirnar. Bréf þessi eru tilkynning um breytta innheimtu leigugreiðslna og um tölvuskráningu samninga. Á útskrift er fylgir bréfunum er raunar tilgreint að samningur sé dagsettur 1. júní 1971 og að hann gildi til 1. júní 1976. Allar götur síðan hefur leiga verið greidd, ýmist beint til sýslumanns á Hvolsvelli eða ríkisféhirðis, en síðustu árin og raunar einnig í tvígang fyrr með geymslugreiðslu. Þessar tilkynningar um breytt form á innheimtu eru raunar einu skriflegu gögnin sem fram hafa verið lögð um samskipti ráðuneytisins og ábúenda Dalssels varðandi leigu á jörðunum síðustu árin. Hafa stefndu ekki lagt fram önnur gögn um samskipti sín á milli eða afdrif þess fjár er greitt hefur verið á geymslureikning. Á árinu 1986 hóf ráðuneytið enn að leita lausnar á deilum málsaðila um afnot jarðanna. Var skipuð nefnd þar sem sátu auk fulltrúa ráðherra tveir lögfræðingar tilnefndir af aðilum. Gerði nefndin tillögu til ráðherra um að ábúendum Borgareyra og Dalssels yrði gefinn kostur á að kaupa jarðirnar í afmörkuðum hlutum. Lauk nefndin störfum í janúar 1987. Þann 15. sama mánaðar skilaði Tryggvi Gunnarsson, sem var fulltrúi ráðherra í nefndinni, minnisblaði til ráðherra þar sem hann gerir grein fyrir ásókn aðila í að ná umráðum jarðanna. Rekur hann m.a. ályktanir hreppsnefndar Vestur-Eyjafjallahrepps og jarðanefndar Rangárvallasýslu síðla vetrar og vorið 1978 þar sem mælt er með því að ábúendur beggja jarða fái leiguafnot eyðijarðanna. Síðan segir orðrétt á minnisblaðinu: „Ráðuneytið ákvað með bréfi, dags. 19. apríl 1978, að ábúendur Dalssels, Einar og Símon Oddgeirssynir, fengju jarðirnar Brúnir og Tjarnir leigðar til fardaga 1981. Í umræddu bréfi var tekið fram, að leiguskilmálar væru þeir sömu og greinir í samningum við föður þeirra um jarðirnar frá 6. apríl 1971. Af hálfu ábúenda Borgareyra var þessari leigu mótmælt. Í framhaldi af þessu leitaði ráðuneytið eftir samkomulagi við ábúendur Borgareyra og Dalssels um skiptingu á afnotum af jörðunum, og eftir viðræður fulltrúa ráðuneytisins við ábúendur lagði ráðuneytið til að jarðirnar yrðu leigðar báðum aðilum að jöfnu til sameiginlegra afnota. Ábúendur Dalssels höfnuðu þessari tillögu, en ábúandi Borgareyra samþykkti. Á árinu 1980 óskuðu bæði ábúendur Dalssels og Borgareyra eftir að fá afnot af jörðunum, og bentu ábúendur Dalssels m.a. á að skv. fyrri samningi þeirra þá hefðu þeir forleigurétt að umræddum jörðum. Enn náðist ekki samkomulag um skiptingu afnota af jörðunum og með bréfi ráðuneytisins, dags. 23. des. 1980, var ábúendum Dalssels tilkynnt að leigusamningur þeirra félli úr gildi í fardögum 1981 og yrði ekki endurnýjaður. Frá þeim tíma hafa jarðirnar ekki verið leigðar.” Ekki var gengið frá neinum samningum samkvæmt tillögum nefndarinnar. Stefnandi segir að síðastliðinn áratug hafi báðir málsaðilar nýtt landið án nokkurra árekstra. Hann hafi hætt sauðfjár- og hrossabúskap og beiti einungis geldneytum sínum á landið, 30-40 gripum. Þetta hafi hann gert til að betri friður ríkti um nýtinguna. Í greinargerð stefnda ríkisins er ekki lýst málavöxtum í neinu verulegu í andstöðu við það sem fram kemur hjá stefnanda. Þó má tilgreina að þar segir að á árinu 1987 hafi ráðuneytið hætt tilraunum til að ná samkomulagi um nýtingu eyðijarðanna og að stefnandi hafi ekki síðar leitað eftir afnotum við ráðuneytið. Tekið er svo til orða að ráðuneytinu hafi verið kunnugt um nýtingu jarðanna frá Dalsseli. Meðstefndi Símon Oddgeirsson hafi leitað eftir kaupum á jörðunum með bréfi dagsettu 2. október 1997. Ráðuneytið hafi samþykkt beiðni þessa og aflað sér heimildar til sölunnar í fjárlögum fyrir árið 1998. Í bréfi stefnda Símonar til ráðherra þar sem hann óskar eftir kaupum á jörðunum vísar hann til þess að hann og áður faðir hans og bróðir hafi haft jarðirnar á leigu frá 1954. Stefnandi mótmælti sölunni með bréfi til ráðherra 18. mars 1998 og var mótmælunum svarað með bréfi til lögmanns stefnanda dags. 22. maí 1998. Þar segir m.a.: „ Þrátt fyrir fullyrðingar yðar er ljóst að umbj. yðar hefur ekki haft samningsbundin afnot af jörðunum, hvorki að hluta eða í heild, og engar leigugreiðslur hafa heldur borist ráðuneytinu frá honum fyrir hin meintu afnot. Sala jarðarinnar var ákveðin í ráðuneytinu á grundvelli beiðni þar um frá Símoni Oddgeirssyni í bréfi dags. 2. október 1997. Aflað var nauðsynlegrar lagaheimildar til sölunnar með lögum nr. 150/1997 (fjárlög, 7. gr., liður 4.18). Jarðirnar voru ekki auglýstar til sölu, enda slíkt óþarft og ónauðsynlegt að lögum miðað við ákvörðun ráðuneytisins." Í aðilaskýrslu sinni lýsti stefnandi því að hann hafi talið að faðir sinn hefði nýtt eyðijarðirnar á móti Oddgeiri, föður stefnda Símonar, samkvæmt samkomulagi þeirra í milli. Tveir bændur, þeir Viðar Marmundsson á Svanavatni og Haraldur Konráðsson á Búðarhóli voru leiddir sem vitni fyrir dóm og báru um að þeim hefði virst sem ábúendur Dalssels og Borgareyra hefðu nýtt eyðijarðirnar sameiginlega. Stefndi Símon kannaðist við það í aðilaskýrslu sinni að fé frá öðrum jörðum, m.a. Borgareyrum hefði gengið á eyðijarðirnar. Oddviti Vestur-Eyjafjallahrepps hefur með yfirlýsingu staðfest að ábúendur Dalssels hafi um áratugaskeið greitt fasteignagjöld og fjallskil fyrir eyðijarðirnar. Málsástæður stefnanda. Aðalkröfu sína um ógildingu á sölu jarðanna byggir stefnandi á því að með sölunni hafi verið brotin jafnræðisregla gagnvart honum, þar sem honum hafi ekki verið gefið færi á að leita eftir kaupum. Stefndi Símon hafi ekki neina þá stöðu er réttlæti undanþágu frá því að auglýsa jarðirnar til sölu. Vísar stefnandi til 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Til vara byggir stefnandi hér á því að verði viðurkennt að stefndi Símon hafi haft stöðu ábúanda, hafi hann einnig haft þá stöðu og því verið óheimilt að ganga framhjá honum við söluna. Þá styður hann aðalkröfu við að brotin hafi verið formskilyrði. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 34/1992 um jarðasjóð hafi verið skylt að leita meðmæla jarðanefndar. Kveðst hann byggja á því að jarðirnar hafi fallið til jarðasjóðs. Stefnandi segir þetta hafi verið vanrækt þrátt fyrir fyrri afskipti og yfirlýsingar jarðanefndar um afnot stefnanda. Tilgangurinn virðist hafa verið sá að tryggja að jarðirnar yrðu einungis seldar stefnda Símoni. Telur stefnandi að þar sem ekki hafi verið leitað eftir samþykki jarðanefndar sé salan marklaus. Gagnvart aðalkröfu vísar stefnandi loks til þess að söluna beri að ógilda þar sem hún hafi verið gerð án heimildar að því leyti sem hann hafi áunnið sér forkaupsrétt að jörðinni og að því marki sem hann hafi áunnið sér óbein eignarréttindi að henni. Varakröfu sína byggir stefnandi í fyrsta lagi á því að landbúnaðarráðuneytið hafi veitt honum vilyrði fyrir því að honum yrði gefið færi á að kaupa jarðirnar að hluta, ef tekin yrði ákvörðun um að selja þær. Bendir stefnandi á afskipti ráðuneytisins, fyrst bréf dagsett 18. júní 1979, þar sem fram kemur að leigja skuli jarðirnar málsaðilum að jöfnu. Þá bendir hann á ályktanir jarðanefndar og sveitarstjórnar. Í þessu sambandi bendir hann einnig á að alla þá tíð sem hann hafi nýtt jarðirnar hafi ríkið aldrei gert athugasemd við hann. Styður stefnandi þessa málsástæðu sína við almennar reglur stjórnsýsluréttarins um stjórnvaldsvilyrði. Forkaupsrétt byggir stefnandi á því að stöðu sína megi leggja að jöfnu við stöðu leiguliða samkvæmt jarðalögum. Athugasemdalaus afnot þeirra feðga allt frá árinu 1947. Frá árinu 1981 hafi jarðirnar ekki verið leigðar og hafi hann ásamt stefnda Símoni nytjað þær. Skuli hann því hafa sömu réttarstöðu og stefndi Símon, en sala til hans virðist hafa verið byggð á því að hann hefði stöðu leiguliða. Þá telur stefnandi að ekki hafi verið gætt jafnræðis er honum var ekki kynnt að til stæði að selja jarðirnar og gefinn kostur á að gera boð í þær. Hafi ekki verið skylt að bjóða jarðirnar á almennum markaði hafi með tilliti til vitneskju ráðuneytisins og fyrri afskipta verið skylt að bjóða honum að kaupa. Gangi þetta einnig gegn tilgangi jarðalaga, sem sé sá að tryggja eðlilega og hagkvæma nýtingu lands. Þrautavarakröfu byggir stefnandi á sömu sjónarmiðum og varakröfu, en gerir þá tilkall til kaupa á hluta sem lagt er til í niðurstöðu Tryggva Gunnarssonar í áðurnefndu minnisblaði til ráðherra. Það er að byggt skuli á hlutfalli milli landstærðar jarðanna. Síðari þrautavarakröfu sína byggir stefnandi á því að með óslitnum afnotum sínum og föður síns frá 1947 sé skilyrðum afnotahefðar fullnægt. Segir hann að afmörkun réttarins við 40 nautgripi sé hófleg miðað við fyrri afnot og stærð landsins. Stefnandi vísar hér til hefðarlaga nr. 46/1905, einkum 8. gr. Málsástæður stefnda ríkissjóðs. Stefndi ríkissjóður telur að ekki hafi verið skylt að auglýsa jarðirnar til sölu. Meðstefndi hafi nýtt jarðirnar um áratuga skeið. Hann hafi gefið sig fram sem hugsanlegur kaupandi og því hafi ekki þurft að leita hans með auglýsingu. Eigandi jarðanna hafi samkvæmt beiðni ákveðið að selja þær og sú ákvörðun hafi verið staðfest af Alþingi. Réttur til að velja sér viðsemjanda og taka ákvörðun um sölu eigna sé einn af hornsteinum eignarréttarins. Stefnandi hafi ekki fært fram rök fyrir því að honum hafi verið mismunað á grundvelli þeirra sjónarmiða sem talin eru í 11. gr. stjórnsýslulaga. Þá segir stefndi að jarðirnar hafi verið ríkisjarðir í skilningi I. kafla jaraðlaga, en hafi ekki fallið undir lög nr. 34/1997. Jarðirnar hafi verið seldar samkvæmt skýrri heimild í lögum nr. 150/1997. Tilvísun stefnanda til óbeinna eignarréttinda hans sé óútskýrð og ómarktæk. Stefndi mótmælir því að í tillögum og greinargerðum starfsmanna landbúnaðarráðuneytisins hafi falist annað en tillögur. Áform um leigu til beggja aðila geti ekki löngu síðar bundið hendur ráðuneytisins við ákvarðanatöku um annars konar ráðstöfun jarðanna. Stefndi segir lýsingu stefnanda á meintri nýtingu hans á jörðunum vera óljósa og ekki sé í gögnum að finna trúverðuga lýsingu á því hver notin voru í hvaða mæli. Hafi stefnandi nýtt jarðirnar hafi það verið án heimildar og hann hafi aldrei boðið fram greiðslu fyrir notin. Það standi ekki upp á eigandann að eiga frumkvæði að því að amast við nýtingu stefnda á jörðunum. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki stöðu ábúanda í skilningi ábúðarlaga nr. 64/1976 og eigi því ekki forkaupsrétt samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga. Sala jarðanna til meðstefnda hafi ekki verið byggð á réttarstöðu hans sem leiguliða samkvæmt jarðalögum. Samkvæmt leigusamningnum hafi eigandi Dalssels hins vegar haft forleigurétt og salan hafi verið byggð á heimildarákvæði laga nr. 150/1987, en ekki á forkaupsrétti meðstefnda. Stefndi mótmælir því að sala jarðanna sé andstæð jarðalögum. Hann bendir á að ekki sé skýrt á nokkurn hátt hvernig þessi ráðstöfun skerði búskaparmöguleika stefnanda. Loks gerir stefndi þá athugasemd að verulega skorti á að kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda sé skýr og glöggur í samræmi við grundvallarreglur laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Símonar Oddgeirssonar. Stefndi Símon Oddgeirsson segir að leiguafnot sín af eyðijörðunum hafi staðið óslitið þar til hann fékk afsal fyrir þeim í janúar 1998. Hann telur að uppsögn ráðuneytisins á þessum leiguafnotum hafi verið ólögmæt vegna forleiguréttar síns, þar sem tilgangur ráðuneytisins hafi verið áframhaldandi útleiga. Vísar hann hér til H 1998.455. Þá hafi uppsögninni ekki verið fylgt eftir og tekið hafi verið við leigugreiðslum athugasemdalaust. Samningur stefndu hafi verið löglegur sölusamningur um jarðir og hafi hann ekki raskað réttindum stefnanda á nokkurn hátt. Telji stefnandi á sér brotið eigi hann að beina bótakröfum að meðstefnda ríkissjóði. Stefndi telur að ógildingarreglur samningalaga nr. 7/1936 eigi ekki við í máli þessu, enda sé ekki á þeim byggt. Þá sé samningur um jarðakaupin ekki ákvörðun um rétt eða skyldu manna í skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga og því geti jafnræðisregla laganna ekki átt við. Þá mótmælir stefndi því að salan hafi ekki verið heimil vegna réttinda stefnanda yfir jörðunum. Stefnandi lýsi því sjálfur í stefnu að meðstefndi ríkissjóður hafi átt jarðirnar. Varakröfur stefnanda telur stefndi ódómhæfar. Ekki sé afmarkað hvaða hluta jarðanna hann vilji eignast. Ekki standi nein heimild til að skylda sig til að eiga jarðirnar í óskiptri sameign með stefnanda. Um rökstuðning stefnanda fyrir varakröfum segir stefndi að ekki hafi legið fyrir nein vilyrði fyrir áframhaldandi afnotum stefnanda af jörðunum. Þá skapi gamlar sáttahugmyndir ráðuneytisins stefnanda ekki neinn rétt yfir jörðunum. Í þessu sambandi mótmælir stefndi því að til séu reglur um stjórnvaldsvilyrði. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi eigi forkaupsrétt með sömu rökum og meðstefndi. Bætir hann við að hafi stefnandi haft not af jörðunum hafi það verið heimildarlaust og farið leynt. Loks bendir hann á að hugmyndir um stærð lands sem selja ætti stefnanda í minnisblaði geti ekki orðið grundvöllur kröfugerðar á hendur ríkissjóði. Kröfu um viðurkenningu beitarítaks mótmælir stefndi. Hann segir rangt að stefnandi og faðir hans hafi nytjað jarðirnar frá 1947 og segir að málavaxtalýsing í stefnu sé ekki sönnunargagn. Ábúendur Dalssels hafi haft jarðirnar á leigu í yfir 40 ár samkvæmt skriflegum leigusamningum. Þá telur stefndi ólíklegt að beitt hafi verið 40 nautgripum á land jarðanna allt árið um kring. Þá hafi stefnandi ekki lýst þessu ítaki sínu. Þá geti menn ekki unnið hefð gegn betri vitund. Þá telur stefndi að sala jarða sé ekki úrlausn mála hjá stjórnvöldum í skilningi 11. gr. stjórnsýslulaga. Kröfu um álag á málskostnað byggir stefndi á 2. mgr., sbr. c-lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, þar sem hér sé um að ræða margendurteknar málshöfðanir vegna þess sama. Niðurstaða. Í stefnu er talað um þrjár jarðir, þ.e. Brúnir og Tjarnir I og II. Hér á eftir og raunar oft hér að framan er talað um Tjarnir sem eina jörð. Heimild var í fjárlögum fyrir árið 1998 til að selja umræddar jarðir. Heimildin felur ekki annað í sér en að heimilt sé að selja jarðirnar, en ekki er sagt hverjum eða með hvaða kjörum. Ekki var gerð tillaga um þessa heimild í frumvarpi til fjárlaga (122. löggjafarþing, þskj. 1), heldur kom hún inn í frumvarpið með samþykkt breytingartillagna meirihluta fjárlaganefndar sem gerðar voru á þingskjali 639. Ekki er að finna neinar skýringar á þessum breytingatillögum. Ekki hafa verið lögð fram önnur gögn varðandi aðdraganda þessarar heimildar en bréf stefnda Símonar til landbúnaðarráðherra, dagsett 2. október 1997, en ekki sést hvort það hafi verið meðal gagna er dreift var á Alþingi við meðferð frumvarps til fjárlaga. Þá er ekki að sjá að skrifleg gögn liggi fyrir um meðferð ráðuneytisins á þessari umsókn stefnda Símonar. Þó telja megi ljóst að tilgangur ráðuneytisins með því að beita sér fyrir því að nefnd breytingartillaga yrði gerð hafi verið sá að gera sölu til stefnda Símonar Oddgeirs­sonar mögulega, er af opinberum gögnum ekki sýnt að sá tilgangur hafi verið sýnilegur við meðferð málsins á Alþingi. Jarðirnar voru ekki eign Jarðasjóðs og um ráðstöfun þeirra giltu því ekki lög nr. 34/1992. Ekki eru lögfest í settum lögum ákvæði um hvernig standa skuli að sölu jarðeigna er ríkissjóður á. Ekki verður um það deilt að um réttarstöðu ríkissjóðs og viðsemjanda hans við jarðakaup gildi almennar reglur fasteignakauparéttar. Um ákvörðun um sölu, hvernig að sölu er staðið og hverjum er gefinn kostur á að kaupa gilda hins vegar lögfestar sem ólögfestar reglur stjórnsýsluréttar, þ.á.m. reglur um jafnræði þegnanna, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Dómafordæmi eru ekki til leiðsagnar um þetta efni. Í álitsgerð Umboðsmanns Alþingis frá árinu 1997 (mál nr. 2058/1997, SUA 1997:170) er fjallað um kvörtun vegna sölu ríkisjarðar. Í álitinu segir m.a.: „Hvorki í jarðalögum nr. 65/1976 né í öðrum lögum er að finna bein fyrirmæli um, að auglýsa skuli fyrirhugaða sölu ríkisjarða. Lagaákvæði, sem gefa almenningi kost á að kaupa eignir ríkisins að undangenginni auglýsingu, eru almennt reist á sjónarmiðum um, að tryggja beri hagkvæmni ráðstöfunar og jafnræði þeirra, sem hug hafa á kaupum. Gera verður ráð fyrir því að ríkisjarðir geti verið eftirsóknarverðar til kaups. Þar sem stjórnvöldum er skylt að gæta jafnréttis milli borgaranna, ber almennt að auglýsa ríkisjarðir, sem ætlunin er að selja, þannig að þeir, sem áhuga hafa, fái sama tækifæri til að gera kauptilboð í hlutaðeigandi fasteign. " Síðan er því lýst í áliti þessu að umrædd jörð verði ekki nýtt til sjálfstæðs búreksturs, en verði hins vegar auðveldlega nýtt frá jörð kaupandans. Þá hafi þessar jarðir áður verið ein jörð. Féllst umboðsmaður á að lögmætur grundvöllur hefði verið fyrir sölu jarðarinnar til viðkomandi kaupanda. Hins vegar tók hann fram að hin rúma heimild í fjárlögum til sölu jarðarinnar hafi ekki getað breytt þeirri skyldu, sem almennt hvíli á stjórnvöldum, að gæta jafnræðis við ráðstöfun eigna ríkisins. Hefði verið réttara að auglýsa sölu jarðarinnar fyrirfram. Þessi annmarki haggaði þó ekki gildi ráðstöfunarinnar. Svo háttar til með jarðirnar Brúnir og Tjarnir að á þeim verður sennilega ekki um fyrirsjáanlega framtíð sjálfstæður búrekstur. Land jarðanna getur hins vegar nýst með landi nágrannajarða, þ.e. allra jarða sem eiga merki að þeim. Ákvörðun stefnda landbúnaðarráðherra um að selja jarðirnar til stefnda Símonar segir í greinargerð hans hér fyrir dómi að hafi byggst á umsókn Símonar um kaup þeirra. Hafi umsóknin verið samþykkt, lagaheimildar verið aflað og frá sölunni gengið. Er vísað til þess að réttur til að taka ákvörðun um sölu og að velja sér viðsemjanda sé einn af hornsteinum eignarréttar. Á þetta verður að fallast, en hins vegar verður að bæta við að þegar um er að ræða opinbera aðila sem ráðstafa eignum ríkisins gilda um þessa ákvörðun reglur stjórnsýsluréttar, eins og áður segir, sem einkaaðilar eru eðlilega óbundnir af þegar þeir ráðstafa sínum eignum. Má um þetta vísa til áðurgreinds álits Umboðsmanns Alþingis. Þegar stjórnvöld hafa beitt réttum aðferðum og tekið ákvörðun um sölu eignar til ákveðins aðila gilda hins vegar milli viðsemjandans og hins opinbera aðila almennar reglur kauparéttar. Stefndi ríkissjóður bendir í raun ekki á nein atvik sem heimiluðu honum að selja jörðina meðstefnda Símoni án þess að öðrum væri gefinn kostur á að gera boð. Stefndi Símon byggir á því að hann hafi haft jarðirnar á leigu og eigi auk þess forleigurétt. Því hafi verið eðlilegt að selja honum jarðirnar. Tilvísanir stefnda ríkissjóðs til þess að aðrir en meðstefndi hefðu ekki leitað eftir kaupum um langa hríð skipta engu í þessu sambandi. Ljóst mátti vera að allir nágrannabændur gætu haft áhuga á að eignast land Brúna og Tjarna. Mátti stefnda landbúnaðarráðherra einkum vera þetta ljóst vegna forsögu málsins og þeirra samningsumleitana sem fram fóru að tilhlutan ráðuneytis hans fyrir meira en áratug síðan. Því er ekki haldið fram að ráðuneytið hafi kannað hvort nágrannabændur hefðu áhuga á kaupum. Ekki er nauðsynlegt að skera úr um það hvort í gildi hafi verið leigusamningur um jarðirnar, en leiga og forleiguréttur stefnda Símonar er ekki einn og sér nægilegur grundvöllur ákvörðunar um að veita honum einum tækifæri til að kaupa jarðirnar. Var því þessi málsmeðferð ráðuneytisins í andstöðu við reglur stjórnsýsluréttar um jafnræði aðila, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1993. Þegar ráðstafað er fasteignaréttindum geta skaðabætur yfirleitt ekki nægt til að rétta hlut þeirra sem brotið er gegn. Svo er heldur ekki í þessu tilviki. Verður að ógilda ákvörðun landbúnaðarráðherra um að selja meðstefnda Símoni Oddgeirssyni jarðirnar Brúnir og Tjarnir. Rétt er í samræmi við þessa niðurstöðu að stefndi ríkissjóður greiði stefnanda málskostnað, sem verður ákveðinn kr. 450.000. Er virðisaukaskattur innifalinn. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákvörðun stefnda landbúnaðarráðherra f.h. ríkissjóðs um sölu jarðanna Brúna og Tjarna í Vestur-Eyjafjallahreppi til stefnda Símonar Oddgeirssonar og afsal fyrir jörðunum dagsett 22. janúar 1998 eru ógild. Stefndi, ríkissjóður, greiði stefnanda, Þorsteini Markússyni, 450.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
Mál nr. 336/1998
Virðisaukaskattur
Félagið K keypti bifreið til notkunar í þágu atvinnurekstrar síns. Sást tvisvar til bifreiðarinnar, þar sem henni var lagt að næturlagi utan við M, heimili eigenda og framkvæmdastjóra K. Vegna þessa var virðisaukaskattur og álag vegna bifreiðarinnar endurákvarðað. Taldi K að staða bifreiðarinnar við M hefði verið heimil, þar sem hluti starfsemi og vörugeymslu K hefði verið færður í bílskúr við M vegna húsnæðisvanda K. Talið var að 1. mgr. 16. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 tæki til bifreiðarinnar og að ekki hefðu verið leiddar líkur að því að bifreiðin hefði eingöngu verið notuð í tengslum við virðisaukaskattskylda starfsemi K, þó að aðstaða hafi verið í M í þágu atvinnurekstrarins. Var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ríkið af kröfum K staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu dagsettri 25. ágúst 1998. Hann krefst þess að ógiltur verði úrskurður yfirskattanefndar nr. 554/1997, sem kveðinn var upp 9. júlí 1997. Þá krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 434.854 krónur auk dráttarvaxta af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. október 1996 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til þrautavara er þess krafist að krafa áfrýjanda verði lækkuð og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I. Héraðsdómur var kveðinn upp 22. maí 1998. Stefndi reisir frávísunarkröfu sína á því að áfrýjunarstefna hafi verið gefin út 25. ágúst 1998 eða rúmum þremur mánuðum eftir að dómur gekk í héraði. Hafi áfrýjunarfrestur þá verið liðinn. Í málinu liggja fyrir upplýsingar þess efnis, að skrifstofu Hæstaréttar hafi borist stefnan föstudaginn 21. ágúst 1998. Vegna mistaka hafi hún ekki verið gefin út fyrr en þriðjudaginn 25. sama mánaðar. Svo sem málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að stefnan hafi borist á afgreiðslutíma skrifstofunnar. Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður að telja að málinu hafi verið áfrýjað innan áfrýjunarfrests, sbr. 1. mgr. 153. gr. laganna. Verður því ekki fallist á að efni séu til að vísa málinu frá Hæstarétti. II. Í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt segir meðal annars að telja skuli til innskatts virðisaukaskatt af aðkeyptum rekstrarfjármunum, sem eingöngu varði sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu. Ákvæði þetta tekur tvímælalaust til sendibifreiðar áfrýjanda, XI 201, sem hann keypti í febrúar 1995. Áfrýjandi er í eigu hjóna, sem eiga heima að Miðvangi 147 í Hafnarfirði. Er annað hjónanna framkvæmdastjóri áfrýjanda. Í héraðsdómi er því lýst, að sendibifreiðin hafi staðið fyrir utan heimili eigenda áfrýjanda kl. 1.34 að nóttu 10. júní 1995 og kl. 7.08 að morgni 15. sama mánaðar. Auk þess hefur framkvæmdastjóri áfrýjanda skýrt svo frá fyrir dómi, að í nokkur önnur skipti hafi komið fyrir að bifreiðinni var lagt fyrir utan heimili þeirra hjóna eftir að starfsdegi lauk og hún staðið þar óhreyfð nóttina eftir. Áfrýjandi heldur því fram, að bílskúr að Miðvangi 147 hafi verið notaður við atvinnurekstur sinn jafnframt húsakynnum félagsins að Trönuhrauni 6 í Hafnarfirði, er á þeim tíma, sem hér um ræðir, hafi verið orðin of lítil fyrir reksturinn. Þótt í íbúðarhúsi eigenda áfrýjanda eða bílskúr við það hafi verið aðstaða í þágu atvinnurekstrarins nægir það ekki til þess að leiða líkur að því, að sendibifreiðin hafi eingöngu verið notuð í tengslum við virðisaukaskattskylda starfsemi áfrýjanda. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms þykir mega staðfesta hann um annað en málskostnað. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 7. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu, þingfestri 20. janúar síðastliðinn, af Kartoni ehf., kt. 631291-1209, Trönuhrauni 8, Hafnarfirði, gegn fjármálaráðherra, kt. 550169-2829, f.h. ríkissjóðs. Stefnandi krefst ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar nr. 554/1997, sem kveðinn var upp 9. júlí 1997. Þá er krafist endurgreiðslu lækkaðs innskatts og álags, svo og kostnaðar vegna kæru til yfirskattanefndar, samtals 434.854 kr., auk dráttarvaxta af 69.371 kr. frá 10. október 1996 til 15. desember 1997, en af 434.854 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Ennfremur krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess, að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Málavextir. Stefnandi er einkahlutafélag með skráð aðsetur að Trönuhrauni 6 í Hafnarfirði. Af hálfu stefnanda er starfsemi hans lýst svo, að hún felist í framleiðslu og innflutningi á jóla-, fermingar- og tækifæriskortum, ásamt gjafa- og jólapappír, auk lítilsháttar af ritföngum og annarri smávöru. Virkir viðskiptavinir, aðallega bókabúðir, blómabúðir og stórmarkaðir, séu nú um 230-240 talsins og dreifðir um land allt. Leggi stefnandi viðskiptavinum sínum til svonefnda sölustanda undir kort, sem hann sjái síðan um að þjónusta. Sé hluti af sölustöndum þessum staðsettur í verslunum árið um kring og þeir brúkaðir undir gjafa- og tækifæriskort. Vörur, sem seljist tímabundið, eins og fermingar-, stúdents- og jólakort, séu hins vegar í sérstökum stöndum, sem stefnandi komi með, fulla af kortum, þegar hin tímabundna sala hefjist og taki síðan til baka, ásamt þeim kortum, sem ekki hafi selst, þegar henni ljúki. Á milli notkunar/sölu á hinni tímabundnu vöru, hafi hún verið geymd í starfsaðstöðu stefnanda að Miðvangi 147. Séu sérstakir fermingarkortastandar yfirleitt settir í verslanir seinast í febrúar og teknir til baka í maí/júní. Í framhaldi af því séu kortin tekin úr stöndunum, verðmerkingar teknar af og kortin flokkuð og sett í kassa til geymslu. Eins sé farið með jólakortin. Þeim sé ekið í verslanir um mánaðarmót október/nóvember og það, sem eftir er af þeim, sótt aftur á milli jóla og nýárs og í janúarbyrjun. Hafi þetta í för með sér mikið vinnuálag í febrúarlok, maílok og út júnímánuð, svo og í október og nóvember hvert ár. Sé hin mikla vinna í júní ekki síst vegna þess að fyrirtækið loki vegna sumarleyfa starfsfólks í júlí, og fyrir þá lokun þurfi að vera búið að telja nákvæmlega öll þau fermingar- og stúdentskort, sem tekin hafi verið til baka, og gefa út kreditnótu fyrir þeim. Hafi mikið af vinnu á álagstímum, t.d. við talningu og frágang kortanna, verð- eða strikamerkingar, farið fram í starfsaðstöðu stefnanda að Miðvangi 147, en um áramótin 1997/1998 hafi stefnandi flutt alla starfsemi sína í eigið 500 fermetra húsnæði að Trönuhrauni 8. Félagið keypti bifreiðina XI-201, af tegundinni Hyundai Grace H100, í febrúar 1995. Þann 14. ágúst sama ár greindi skattstjóri Reykjanesumdæmis stefnanda bréflega frá því, að tveir eftirlitsfulltrúar við embættið hefðu séð nefnda bifreið, þar sem henni hefði í tvígang verið lagt við Miðvang 147 í Hafnarfirði, í fyrra skiptið kl. 01:34 að nóttu til 10. dag mánaðarins og hið síðara 15. sama mánaðar kl. 07:08 að morgni. Af því tilefni fór skattstjóri þess á leit, að stefnandi svaraði því, hvort og þá hvernig umrædd notkun bifreiðarinnar tengdist skattskyldri starfsemi félagsins. Þar sem svör bárust ekki frá stefnanda innan tilskilins frests, boðaði skattstjóri með bréfi 18. október 1995, að hann hygðist endurkrefja innskatt af öflun áðurgreindrar bifreiðar og hækka virðisaukaskatt í samræmi við þá ákvörðun, að viðbættu álagi samkvæmt 27. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Með bréfi til skattstjóra, dagsettu 16. nóvember 1995, lýsti framkvæmdastjóri félagsins starfsemi þess og húsakosti. Kom þar fram, að félagið ræki starfsemi sína í 200 fermetra leiguhúsnæði að Trönuhrauni 6 í Hafnarfirði, en vegna plássleysis þar í ársbyrjun 1993, hefði hluti lagers verið færður í bílskúr við einkaheimili eigenda félagsins að Miðvangi 147 í Hafnarfirði, þar sem jafnframt hefði farið fram pökkun korta og önnur störf eigenda félagsins. Þá greindi framkvæmdastjórinn frá því, að í janúarmánuði 1995 hefði verið keyptur 20 feta gámur til lausnar á húsnæðisvanda félagsins. Hefðu svonefndar sölugrindur verið fjarlægðar úr bílskúrnum á haustmánuðum sama árs og færðar í gáminn. Bílskúrinn hefði síðan verið tekinn í notkun fyrir jólakortapökkun. Þann 11. desember 1995 kvað skattstjóri upp úrskurð um endurákvörðun virðisaukaskatts og álags. Í samræmi við þann úrskurð, lækkaði innskattur á fyrsta tímabili virðisaukaskatts 1995 um 265.072 kr., auk þess sem 10% álag, að fjárhæð 26.507, bættist við. Stefnandi kærði úrskurðinn til skattstjóra með bréfi 9. janúar 1996, sem staðfesti endurákvörðun sína með úrskurði 12. febrúar sama ár. Stefnandi skaut þeim úrskurði til yfirskattanefndar með kæru 7. mars 1996, sem staðfesti úrskurð skattstjóra með úrskurði sínum 9. júlí 1997. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt, að eins og fyrirkomulagið hafi verið á þeim tíma, er hér um ræðir, hafi oft þurft að flytja vörur og gögn vegna hönnunarvinnu bæði milli starfsstöðva stefnanda og milli þeirra og verslana. Áður en stefnandi festi kaup á bifreiðum, hafi sendibifreiðar verið notaðar til þessara verka, en síðan hafi bifreiðar stefnanda tekið við, m.a. bifreiðin XI-201. Varðandi stöðu umræddrar bifreiðar þann 10. júní 1995 hafi svo háttað til, að framkvæmdastjóri stefnanda hafi farið í sölu- og þjónustuferð 7. júní 1995 á bifreiðinni út á land. Hafi hann komið til baka um kl. 23:30 að kvöldi 9. þess mánaðar. Þar sem rigningarlegt hafi verið um kvöldið og hætta verið á, að kortin, sem í bifreiðinni hafi verið, skemmdust vegna raka, yrðu þau geymd í henni, hafi framkvæmdastjórinn farið beint að starfsaðstöðu stefnanda að Miðvangi 147, þar sem hann hafi tæmt bifreiðina. Hafi hann litið svo á, að vinnu væri ekki lokið fyrr en daginn eftir. Þann 15. júní hafi framkvæmdastjórinn unnið við hönnun jólakorta og hafið störf mjög snemma, eða milli kl. 05:00 og 06:00, eins og aðra daga þá vikuna. Hafi hann þurft að sækja gögn og ljósritunarvél vegna hönnunar kortanna á aðalstarfstöð stefnanda að Trönuhrauni og farið með þau í bifreiðinni að starfstöðinni að Miðvangi 147, þar sem hönnunin hafi farið fram. Í 3. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 sé fjallað um, hvenær ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu. Samkvæmt því, sem þar komi fram, sé ljóst, að stefnandi hafi verið með starfsaðstöðu á tveimur stöðum, þ.e. að Trönuhrauni 6 og Miðvangi 147 í Hafnarfirði. Teljist umrædd notkun bifreiðarinnar við akstur milli starfstöðva félagsins og milli verslana og starfstöðva því ekki til einkanota, heldur hafi hér verið um að ræða notkun hennar í þágu starfsemi stefnanda. Sé hér ekki um að ræða bifreið, sem sérútbúin sé til viðgerðarþjónustu og notuð sé til að sinna fyrirvaralausum útköllum, þannig að skylt sé að sækja sérstaklega um heimild til slíkrar notkunar til skattstjóra, sbr. ofangreinda reglugerðargrein. Í leiðbeiningarreglum ríkisskattstjóra um virðisaukaskatt frá því í apríl 1995 segi m.a. í 2. ml. 2. mgr. 5. gr.: „Hafi fyrirtæki starfsstöð á fleiri en einum stað, er heimilt að geyma bifreið við einhverja af starfsstöðvum þess (þó ekki við heimahús).” Hafi þessar leiðbeiningarreglur ekki laga- eða reglugerðargildi og geti til ekki ráðið úrslitum í máli þessu. Af öllu því, sem rakið hafi verið, sé ljóst, að stefnandi hafi ekki brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 og 1. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993. Stefnandi sundurliðar fjárhæð endanlegrar dómkröfu sinnar sem hér segir: Endurgreiðsla lækkaðar innskattskr. 265.072 10% álagkr.26.507 Dráttarvextirkr.110.705 Gjald v/nauðungarsölukr.3.200 Kostnaður, 1. - 3. gr.kr.6.070 Fjárnámsgjaldkr.3.300 Lögfræðikostnaður v/kæru til yfirskattan.kr.20.000 Samtalskr.434.854 Stefnandi vísar um lagarök til 15. gr. laga nr. 30/1992 og 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988, sem og 61. gr. stjórnarskrárinnar. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því, að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt teljist til innskatts á hverju uppgjörstímabili virðisaukaskattur af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum, sem eingöngu varða sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Er bifreiðin XI-201 hafi verið keypt af stefnanda, hafi verið í gildi reglugerð nr. 192/1993 um innskatt, með þeirri breytingu, er leiddi af reglugerð nr. 532/1993. Eftir reglugerðinni sé að meginstefnu til heimilt að telja til innskatts hluta virðisaukaskatts af innkaupum, sem einungis varða að hluta sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Í 9. gr. reglugerðarinnar sé sú undantekning gerð, að því er varðar ökutæki af tilteknu tagi, að óheimilt sé að telja til innskatts virðisaukaskatt vegna öflunar eða leigu þeirra, nema þau séu eingöngu notuð vegna sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Skýrt komi fram í 3. mgr. 9. gr., að ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu, ef það er notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota, þ.m.t. til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. Gefi ákvæðið þannig ekki tilefni til mats á aðstæðum í einstökum tilvikum með tilliti til meginreglu 1. mgr. og 3. tl. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Mundu skýrar reglur 9. gr. reglugerðarinnar algerleg missa marks, ef fallast mætti á, að í einhverjum tilvikum hefði verið heimilt að geyma bifreið stefnanda við heimili eigenda utan vinnutíma. Fyrir liggi í málinu, að notkun greindrar bifreiðar hafi frá kaupdegi hennar verið andstæð 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993, með því að um hafi verið að ræða not, sem ekki hafi eingöngu verið vegna sölu skattskyldrar vöru og þjónustu. Hafi innskattur stefnanda því verið rangur á því uppgjörstímabili, sem um ræðir, og skattstjóra verið rétt og skylt að endurákvarða virðisaukaskatt stefnanda á viðkomandi uppgjörstímabili lögum samkvæmt. Vísar stefnandi í því sambandi til 26. og 27. gr. laga nr. 50/1988 og 12. gr. reglugerðar nr. 192/1993. Af hálfu stefnda er mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að starfstöð stefnanda hafi verið að Miðvangi 147 í Hafnarfirði. Hafi skráð aðsetur stefnanda verið að Trönuhrauni 6 þar í bæ. Þótt sannaðist, að verk í þágu stefnanda hefðu verið unnin á heimili framkvæmdastjóra félagsins, breyti það heimilinu ekki sjálfkrafa í vinnustað. Sé óupplýst, að vinnuaðstaða af einhverju tagi hafi verið að Miðvangi 147. Af hálfu stefnanda sé ekki dregin dul á, að bifreiðinni XI-201 hafi verið lagt fyrir utan heimili framkvæmdastjóra félagsins í a.m.k. tvö skipti, annað skiptið um hánótt og hitt rúmlega sjö að morgni. Mótmælir stefndi sem röngum og ósönnuðum útskýringum framkvæmdastjóra stefnanda á erindum, sem hann segi hafa verið í þágu félagsins þessa daga. Séu útskýringar hans ótrúverðugrar og ekki studdar gögnum eða vitnum og komi þær fyrst fram í stefnu, en hafi ekki verið hreyft á fyrri stigum, þegar málið var til meðferðar hjá skattstjóra og yfirskattanefnd. Þótt geymsla eða önnur vinna, tengd fyrirtækinu, hafi farið fram að Miðvangi 147, hafi skilyrðislaust borið að skila bifreiðinni strax að starfstöð þess að Trönuhrauni 6, en ella sé óhjákvæmilega um að ræða afnot, sem ekki hafi einungis verið í þágu virðisaukaskattskyldrar sölu eða þjónustu. Af gögnum málsins að dæma og útskýringum stefnanda hafi verið auðvelt að tryggja, að not bifreiðarinnar blönduðust undir engum kringumstæðum saman við einkanot. Þá sé ekkert komið fram um, að ástæða hafi verið til að geyma hana við einkaheimili fyrir utan vinnutíma. Hafi ætíð verið unnt og sjálfsagt að geyma bifreiðina við starfstöðina að Trönuhrauni 6. Sé fram komið, að framkvæmdastjórinn hafi haft aðra bifreið til einkanota og milli heimilis eigendanna og starfstöðvarinnar að Trönuhrauni sé aðeins um fjögurra mínútna gangur. Stefndi byggir á því, að skýra verði heimildir til að telja til innskatts kostnað af öflun bifreiða samkvæmt 16. gr. virðisaukaskattslaga og 9. gr. reglugerðar um innskatt þröngt, eins og orð ákvæðanna gefa tilefni til. Um sé að ræða ívilnandi ákvæði, sem feli í sér undantekningar frá hinum almennu reglum, að uppfylltum ströngum skilyrðum varðandi ökutæki, eins og um ræðir í máli þessu. Gefi ákvæðin einnig tilefni til að gera verði skýran greinarmun á einkaafnotum og notum í þágu atvinnurekstrar. Þar sem engar haldbærar skýringar hafi komið fram af hálfu stefnanda um ástæður þess, að bifreiðinni var í tvígang lagt við einkaheimili utan venjulegs vinnutíma, verði að gera ráð fyrir, að þar hafi verið um að ræða not bifreiðarinnar milli heimilis og vinnustaðar. Sé því um að ræða hlunnindi framkvæmdastjórans í skilningi 3. tl. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Sé því hvorki unnt að taka til greina kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðar yfirskattanefndar né endurgreiðslukröfu hans, og verði að leggja til grundvallar, að stefnandi þurfi á ný að sækja um heimild til að telja til innskatts af bifreiðinni, að uppfylltum lagaskilyrðum. Til stuðnings kröfum sínum og einkum varakröfu um lækkun á endurgreiðslukröfu, mótmælir stefndi endurgreiðslu á gjaldi vegna nauðungarsölu, sem í raun komi aðeins til af vanskilum stefnanda. Hið sama gildi um endurgreiðslu á 110.705 kr., sem stefnandi kveði vera greidda dráttarvexti til 15. desember 1997. Þá er sérstaklega mótmælt kröfulið í stefnu að fjárhæð 20.000 kr., sem stefnandi kveði vera lögfræðikostnað vegna kæru til yfirskattanefndar, en stefnandi hafi ekki rökstutt þá kröfu með vísan til réttarreglna. Ennfremur mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda, svo og upphafstíma dráttarvaxta. Telji stefndi ekki fyrir hendi rétt til vaxta umfram það, sem kveðið sé á um í 112. gr. laga nr. 75/1981 og lögum nr. 29/1995. Verði að miða upphafstíma vaxta við dómsuppsögu eða þingfestingu. Niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt skal telja til innskatts á hverju virðisaukaskattstímabili, sbr. 24. gr. sömu laga, virðisaukaskatt af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum, sem eingöngu varða sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Kemur fram í athugasemdum með ákvæðinu, að eftir því væri til dæmis óheimill frádráttur innskatts, sem varðar byggingu, sem aðeins að hluta sé notuð í skattskyldri starfsemi fyrirtækisins. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er síðan að finna heimildarákvæði fyrir fjármálaráðherra til að setja reglur um, að til innskatts megi telja ákveðinn hluta af virðisaukaskatti innkaupa, sem ekki varðar eingöngu sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Þá eru talin upp í 3. mgr. greinarinnar nokkur tilvik, þar sem ekki er heimilt að telja til innskatts virðisaukaskatt af þar til greindum aðföngum, þar á meðal hlunnindum til eiganda eða starfsmanna. Segir meðal annars í athugasemdum með þeirri málsgrein, að það leiði þegar af ákvæðum 1. mgr., að frádráttur innskatts á vörum, sem keyptar eru til einkaneyslu eigandans, sé óheimill, og varði slík innkaup ekki sölu fyrirtækisins á skattskyldum vörum og þjónustu. Stefndi keypti bifreiðina XI-201 í febrúar 1995. Var þá í gildi reglugerð nr. 192/1993 um innskatt, með þeim breytingum, sem gerðar höfðu verið á henni með reglugerð nr. 532/1993, en umrædd reglugerð (nr. 192/1993) var sett með stoð í 2. mgr. 16. gr., sbr. 49. gr. áðurgreindra laga um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Í II. kafla reglugerðarinnar er fjallað um innkaup, sem ekki varða eingöngu sölu á skattskyldri vöru eða þjónustu. Er meginreglan þar sú, að heimilt er að telja til innskatts hluta virðisaukaskatts af innkaupum, sem einungis varða að hluta sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Hins vegar er þar jafnframt að finna sérstaka undantekningarreglu í 9. gr. um ökutæki tiltekinnar gerðar og búnaðar, en samkvæmt 1. mgr. greinarinnar er óheimilt að telja til innskatts vegna öflunar eða leigu þessara ökutækja, þar á meðal ökutækis sömu tegundar og mál þetta tekur til, nema þau séu eingöngu notuð vegna sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu. Í 3. mgr. greinarinnar segir svo: „Ökutæki skal ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu ef það er notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota þ.m.t. til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. [Bifreið, sem er sérútbúin til viðgerðarþjónustu og greinilega merkt viðkomandi atvinnufyrirtæki, má þó geyma við heimili starfsmanns eða eiganda enda sé hún þá notuð til að sinna fyrirvaralausum útköllum. Sækja skal sérstaklega um heimild til slíkra nota til skattstjóra.” Rgl. nr. 532/1993]. Fallist er á það með stefnda, að skýra verði heimildir til að telja til innskatts kostnað af öflun bifreiða samkvæmt undirstöðureglu 16. gr. virðisaukaskattslaga og skýrri undantekningarreglu 9. gr. nefndrar reglugerðar um innskatt þröngt. Er það þannig fortakslaust skilyrði beitingar ofangreindrar undantekningarreglu, að ökutækið sé eingöngu notað vegna sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu. Verður ekki séð, að um neina undanþágu sé að ræða frá þeirri reglu. Er þannig enginn greinarmunur gerður eftir umfangi notkunarinnar í einkaþágu eða því, hvort fjárhagslegur ávinningur af akstrinum er smá- eða stórvægilegur. Þá verður heldur ekki séð, að það kunni að vera háð mati, hvort bifreiðin sé notuð að hluta í einkaþágu og að hluta í rekstrarlegum tilgangi. Ennfremur er það sérstaklega tekið fram, að akstur milli heimilis og vinnustaðar sé bannaður. Ber það því undir stefnanda að sanna, að bein tengsl séu á milli stöðu bifreiðarinnar XI-201 umrædd skipti og sölu stefnanda á vörum eða skattskyldri þjónustu og að hún hafi á engan hátt verið notuð í einkaþágu. Fram er komið í málinu, að á þeim tíma, er umræddar ljósmyndir voru teknar og ekki er ágreiningur um, að sýni í bæði skiptin umrædda bifreið stefnanda fyrir utan Miðvang 147, Hafnarfirði, var skráð starfsstöð (heimilisfang) stefnanda að Trönuhrauni 6 þar í bæ. Jafnframt verður að telja, að upplýst sé í málinu með vætti vitnanna Guðrúnar Helgu Össurardóttur og Magneu Guðrúnar Gunnarsdóttur, að húsnæðisþrengsli stefnanda á hinni eiginlegu starfsstöð hafi gert það að verkum, að hluti af lager hans var geymdur í bílskúr við heimili framkvæmdastjóra félagsins og eiginkonu hans að Miðvangi 147. Á sama hátt er að mati dómsins nægjanlega í ljós leitt, að þar hafi verið unnið af heimilismönnum að einhverjum verkefnum, svo sem pökkun, í þágu stefnanda. Þrátt fyrir að í ljós sé leitt af hálfu stefnanda samkvæmt framansögðu, að hluti af lager hans hafi verið geymdur í bílskúr við heimili framkvæmdastjóra stefnanda og eiginkonu hans og að unnið hafi verið þar að einstökum verkefnum í þágu stefnanda af heimilismönnum, verður ekki litið á þann vettvang sem starfsstöð stefnanda. Hins vegar er upplýst í málinu, að hinn hinn daglegi rekstur hafi á þeim tíma, sem hér um ræðir, farið fram á umræddri starfsstöð að Trönuhrauni 6. Það var fyrst í stefnu, sem framkvæmdastjóri stefnanda greindi frá ástæðum þess, að umrædd bifreið stóð fyrir framan heimili hans greind skipti, annars vegar um hánótt og hins vegar árla morguns. Að áliti dómsins eru svo síðbúnar skýringar ótrúverðugar. Með vísan til þess, sem hér hefur verið rakið, og þá sér í lagi afdráttarlauss orðalags 3. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993, þar sem einu undantekninguna frá þeirri reglu, sem fram kemur í 1. málslið, virðist vera að finna í 2. málslið greinarinnar, svo sem umræddri grein var breytt með reglugerð nr. 532/1993, en sú undantekning á ekki við hér, þykir eigi annar lögskýringarkostur tækur en að telja akstur framkvæmdastjórans milli daglegs vinnustaðar að Trönuhrauni 6 og heimilis að Miðvangi 147 hafa verið í eigin þágu. Telst aksturinn því til hlunninda framkvæmdastjórans í skilningi 3. tl. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Samkvæmt því var skattstjóra bæði rétt og skylt að endurákvarða virðisaukaskatt stefnanda á viðkomandi uppgjörstímabili eftir heimildarákvæði 9. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988, sem þá var í gildi, en nú er að finna í 26. gr. sömu laga, sbr. 4. gr. laga nr. 149/1996. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, er þykir hæfilega ákveðinn 100.000 kr. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kartons ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 100.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 333/2000
Ávana- og fíkniefni Skilorð
Mál þetta varðar aðallega innflutning á 3.850 MDMA töflum og sölu og dreifingu fíkniefnanna hérlendis. Var talið sannað að G, I og S hefðu sammælst um að flytja mikið magn ólöglegra fíkniefna til landsins í því skyni að hafa verulegan ágóða af sölu þeirra. Hafi I og S lagt fram fé til kaupanna, án þess að vita hvers þeir mættu vænta í sinn hlut, en miðað var við að þeir hefðu ráðgert að fá svipað magn og þeir fengu, en G var talinn hafa gert sér grein fyrir því frá upphafi að allt að helmingi meira magn fíkniefna fengist fyrir féð. Talið var sannað að J hefði aðallega haft það hlutverk að geyma fíkniefnin og fá þau öðrum í hendur eftir ákvörðun G. Þá var talið sannað að Þ hefði tekið við MDMA töflum frá J og tekið að sér að dreifa þeim til annarra í ágóðaskyni. Loks var talið sannað að A hefði tekið við fíkniefnum af Þ og ætlað þau til sölu, en ósannað þótti að af henni hefði orðið. Var A dæmdur til tíu mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og greiðslu sektar, G dæmdur í 7 ára fangelsi og til greiðslu sektar, I dæmdur í 4 ára fangelsi og til greiðslu sektar, J dæmdur í 3 ára fangelsi og til greiðslu sektar, S dæmdur í fangelsi í 3 ár og 6 mánuði og til greiðslu sektar og Þ dæmdur í 2 ára fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var skotið til Hæstaréttar 14. ágúst 2000 að ósk ákærðu, en fimm dómfelldra í héraði una héraðsdómi. Af hálfu ákæruvaldsins var jafnframt áfrýjað til fullrar sakfellingar, að því er fimm ákærðu hér fyrir dómi varðar, og á hendur öllum sex til þyngingar á refsingum. Fyrir Hæstarétti er kröfugerð ákæruvaldsins hins vegar á þá lund, að krafist er staðfestingar á niðurstöðu héraðsdómara um sakfellingu ákærðu og þyngingar á refsingu þeirra. Ákærði Andri Reyr Vignisson krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði Guðmundur Ingi Þóroddsson krefst þess, að honum verði dæmd vægasta refsing, sem lög leyfi, „að því marki sem lagaskilyrði kynnu að verða talin vera fyrir hendi um refsiábyrgð vegna þáttar hans í málinu.“ Ákærði Ingi Þór Arnarson krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar en til vara sýknu „af þeirri kröfu ákæruvaldsins að hann hafi ásamt meðákærðu Guðmundi Inga og Sveini Inga lagt á ráðin um innflutning á MDMA töflum frá Hollandi. Þá verði ákærði sýknaður af þeirri sök að telja hann og Svein Inga samverkamenn og þeir hafi átt að fá sameiginlega af sendingunni 1850 MDMA töflur.“ Að svo búnu krefst ákærði vægari refsingar en í héraðsdómi „fyrir þau brot sem hann hefur gengist við eða sannað þykir að hann hafi framið.“ Ákærðu Jón Ágúst Garðarsson, Sveinn Ingi Bjarnason og Þórir Jónsson krefjast endurskoðunar á ákvörðun viðurlaga til mildunar. I. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir málavöxtum og framburði ákærðu. Þar kemur fram, að mál þetta varðar aðallega innflutning á 3.850 MDMA töflum eða svonefndum e-töflum frá Hollandi í desember 1999 og sölu og dreifingu fíkniefnanna hér á landi. Einungis 401 tafla fannst við leit lögreglu á heimili eins hinna ákærðu og voru þær gerðar upptækar með dómi héraðsdóms. Sú ákvörðun er ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Aðrar upptökukröfur voru ekki bornar fram af hálfu ákæruvalds vegna þeirra ákærðu, sem áfrýjun málsins varðar. Eins og kröfugerð ákæruvaldsins fyrir Hæstarétti er háttað koma heldur ekki til endurskoðunar þær sakargiftir ákæru, sem héraðsdómari taldi ósannaðar. II. Ómerkingarkrafa ákærða Inga Þórs er á því reist, að ákæran sé afar óljós og þá sérstaklega um það magn, sem hann sé talinn hafa fjármagnað og fengið í sinn hlut. Þá sé mjög óljóst í ákæru, hvort verið sé að ákæra hann og ákærða Svein Inga fyrir að hafa fjármagnað í sameiningu kaup á 1.850 MDMA töflum eða hvort verið sé að ákæra þá sitt í hvoru lagi fyrir helming þess magns að frádregnum 100 töflum, sem einn dómfelldra í héraði fékk í sinn hlut af þessum töflum. Af hálfu ákærða Guðmundar Inga er tekið undir sjónarmið um óskýrleika í ákæruskjali og talið, að hann kunni ex officio að leiða til ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar eða frávísunar málsins frá héraðsdómi. Af orðalagi og framsetningu ákæru er alveg ljóst, að ákærðu Ingi Þór og Sveinn Ingi eru bornir sökum um að hafa í sameiningu staðið að innflutningi á að minnsta kosti 1.850 MDMA töflum og söludreifingu þeirra að frádregnum þeim 100 töflum, sem áður voru nefndar. Það kemur hins vegar til skoðunar við efnisúrlausn málsins og ákvörðun refsingar, hvort rétt sé að líta svo á, að þeir skuli einungis bera ábyrgð á þeim hluta efnisins, er kom í hlut hvors þeirra um sig við skipti sín á milli, þegar þeir höfðu tekið við fíkniefnunum hér á landi. Þá þarf ekki að velkjast í vafa um það, að þessir ákærðu eru sakaðir um það ásamt ákærða Guðmundi Inga að hafa ráðgast fyrirfram um innflutning ólöglegra fíkniefna, en ekki er nauðsynlegt, að nákvæm lýsing á aðdraganda þess samráðs komi fram í ákæru. Verknaðarlýsing ákæru er að öðru leyti skýr um það, að sakargiftir á hendur þessum ákærðu rúmast fyllilega innan brotalýsingar 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974. Verður ekki á það fallist, að ákæruskjalið fullnægi ekki áskilnaði c. liðar 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá er þess og að gæta, að héraðsdómur taldi vörn ákærðu ekki hafa verið áfátt vegna orðalags í ákæru. Eru þannig engin efni til þess að ómerkja héraðsdóm. III. Við úrlausn um sýknukröfu ákærða Andra Reyrs verður að líta til þess, að héraðsdómari hlýddi á framburð hans annars vegar og ákærðu Þóris og Guðmundar Inga hins vegar, en að samskiptum ákærða Þóris og ákærða Andra um afhendingu fíkniefna naut ekki vitna. Ákærði Þórir var talinn sannur að því að hafa afhent ákærða Andra 100 MDMA töflur en ekki 200 töflur, eins og misritast hefur í héraðsdómi. Með hliðsjón af endurritum símtala milli ákærða Þóris og ákærða Guðmundar Inga um innheimtu hjá ákærða Andra og einkum símtali hans sjálfs við ákærða Guðmund Inga 28. desember 1999, sem nánar er lýst í héraðsdómi, þykja ekki vera efni til þess að hagga mati héraðsdómara á sönnunargildi framburðar þeirra um þetta. Af gögnum málsins verður örugglega ráðið, að ákærðu Guðmundur Ingi, Ingi Þór og Sveinn Ingi hafi sammælst um að flytja mikið magn ólöglegra fíkniefna til landsins í því skyni að hafa af sölu þeirra verulegan ágóða. Ákærðu Ingi Þór og Sveinn Ingi lögðu fram fé til kaupanna án þess að séð verði, að þeir hafi fyllilega gert sér grein fyrir, hvers þeir mættu vænta í sinn hlut. Þó verður að miða við, að þeir hafi ráðgert að fá svipað magn og þeir fengu, en ákærði Guðmundur Ingi virðist frá upphafi hafa gert sér grein fyrir því, að allt að helmingi meira magn fengist fyrir þetta fé, og ætlaði hann það sjálfum sér. Ákærðu Ingi Þór og Sveinn Ingi greiddu ákærða Guðmundi Inga jafnframt 150.000 krónur hvor fyrir að takast á hendur ferðina til Hollands, kaupa fíkniefnin og senda þau til Íslands. Um þátt ákærða Jóns Ágústar er til þess að líta, að hann var ekki ákærður fyrir að hafa átt nokkurn hlut að undirbúningi innflutnings fíkniefnanna, en hann hefur játað fyrir dómi að hafa vitað um erindi ákærða Guðmundar Inga til Hollands rétt áður en hann fór utan. Þá unir ákæruvaldið þeirri niðurstöðu héraðsdóms, að ákærða Jóni Ágústi hafi verið ókunnugt um magn efnanna, þegar þau komu til landsins og hann tók við þeim úr hendi ákærða Sveins Inga. Hlutverk hans í framhaldi þessa virðist aðallega hafa verið að geyma fíkniefni og fá þau öðrum í hendur eftir ákvörðun ákærða Guðmundar Inga. Sá síðarnefndi hélt því fram fyrir dómi, að þeir tveir hafi ætlað að skipta með sér til helminga hagnaði af sölu efnanna, en því neitaði ákærði Jón Ágúst eindregið. Hann bar því hins vegar við, að með dreifingu fíkniefnanna hafi hann vænst þess að fá upp í skuldir, sem fallið hafi á hann vegna reksturs fyrirtækis, sem hann hafi áður átt með ákærða Guðmundi Inga. Af framburði hans verður ráðið, að hann hafi fengið til sín um 70.000 krónur í þessu skyni, en skuldirnar hafi þó verið margfalt hærri. Hefur ekki verið leitt í ljós, að þessu hafi verið á annan veg farið. Með þessum athugasemdum verður sakarmat héraðsdóms staðfest með skírskotun til forsendna dómsins að öðru leyti. IV. Ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða Andra Reyrs skal standa óhögguð og þykir eftir atvikum mega við það una vegna aldurs hans, að refsivist hans verði skilorðsbundin í þrjú ár. Við ákvörðun refsingar ákærðu Guðmundar Inga, Inga Þórs og Sveins Inga verður að líta til þess, að þeir stóðu í upphafi saman að ráðagerð og framkvæmd hins ólöglega innflutnings fíkniefnanna, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn er ljóst, að ákærði Guðmundur Ingi var aðalmaður í skipulagningu og allri framkvæmd innflutningsins og stjórnaði síðan dreifingu á rúmum helmingi efnanna. Verður ákvörðun héraðsdóms um refsingu hans staðfest með frekari vísun til þess rökstuðnings, sem þar greinir, bæði fangelsisrefsing og sektarrefsing. Frá fangelsisrefsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 29. desember 1999 til uppkvaðningar þessa dóms. Við það þykir mega miða, að ákærðu Ingi Þór og Sveinn Ingi hafi frá upphafi haft í huga að skipta með sér fíkniefnunum á þann veg, að hvor þeirra um sig myndi annast sölu og dreifingu efnanna án atbeina hins. Er ekki annað fram komið en að sú hafi orðið raunin. Samverknaður þeirra við kaup og innflutning efnanna verður refsingu þeirra á hinn bóginn til þyngingar. Ekki er ástæða til að gera teljandi mun á refsinæmi verknaðar þeirra, þótt ákærði Sveinn Ingi hafi að fyrirlagi ákærða Guðmundar Inga sótt fíkniefnin á póstmiðstöð DHL hraðflutningafyrirtækisins og fengið þau ákærða Jóni Ágústi í hendur rétt á eftir, en ákærðu Ingi Þór og Sveinn Ingi skiptu efnunum á milli sín að kvöldi sama dags. Báðir játuðu þeir hreinskilnislega brot sín, sem eru stórfelld. Ákærði Sveinn Ingi hefur ekki áður gerst sekur um refsilagabrot, en ákærði Ingi Þór var með dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. febrúar 2000 dæmdur í átta mánaða fangelsi fyrir ránsbrot og var fullnustu sex mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í tvö ár. Refsing ákærða Inga Þórs nú verður hegningarauki við þann dóm, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga, en jafnframt verður skilorðshluti hans dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. gr. sömu laga. Þykir refsing ákærða Sveins Inga hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði en refsing ákærða Inga Þórs fangelsi í fjögur ár. Frá refsingu beggja ber að draga gæsluvarðhaldsvist til uppsögu þessa dóms, ákærða Sveins Inga frá 29. desember 1999 til 2. janúar 2000 og síðan frá 7. janúar 2000 og ákærða Inga Þórs frá 8. janúar 2000. Þá verður báðum ákærðu gert að greiða sektir á þann veg, sem héraðsdómur tiltók. Um ákvörðun refsingar ákærða Jóns Ágústar er vísað til forsendna héraðsdóms og að auki þeirra sjónarmiða um sakarmat, sem að framan er lýst. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár, og greiði hann jafnframt 300.000 krónur í sekt í ríkissjóð, en um vararefsinguna er mælt í dómsorði. Frá fangelsisrefsingu ákærða ber að draga gæsluvarðhaldsvist þá, er hann sætti frá 4. janúar til 24. febrúar 2000. Ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða Þóris verður staðfest með vísun til forsendna hans, en ákærði virðist hafa verið samvinnuþýður við rannsókn málsins. Frá refsingu hans ber að draga gæsluvarðhaldsvist frá 29. desember 1999 til 1. febrúar 2000. Fallist verður á ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærðu skulu greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Andri Reyr Vignisson sæti fangelsi í tíu mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 22/1955. Þá greiði ákærði 150.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms. Ákærði Guðmundur Ingi Þóroddsson sæti fangelsi í sjö ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 29. desember 1999 til uppsögu þessa dóms með fullri dagatölu. Þá greiði ákærði 3.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi sex mánaða fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði Ingi Þór Arnarson sæti fangelsi í fjögur ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 8. janúar 2000 til uppsögu þessa dóms með fullri dagatölu. Þá greiði ákærði 1.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði Jón Ágúst Garðarsson sæti fangelsi í þrjú ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 4. janúar til 24. febrúar 2000 með fullri dagatölu. Þá greiði ákærði 300.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi fangelsi í 45 daga í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði Sveinn Ingi Bjarnason sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 29. desember 1999 til 2. janúar 2000 og frá 7. janúar 2000 til uppsögu þessa dóms með fullri dagatölu. Þá greiði ákærði 1.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar, verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði Þórir Jónsson sæti fangelsi í tvö ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 29. desember 1999 til 1. febrúar 2000 með fullri dagatölu. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Andri Reyr greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Brynjari Níelssyni hæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Guðmundur Ingi greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Hallvarði Einvarðssyni hæstaréttarlögmanni, 300.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Ingi Þór greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Guðmundi Ágústssyni héraðsdómslögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Jón Ágúst Garðarsson greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Andra Árnasyni hæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Sveinn Ingi Bjarnason greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Sigurmar K. Albertssyni hæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Þórir Jónsson greiði skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti, Kristni Bjarnasyni hæstaréttarlögmanni, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Allan annan kostnað af áfrýjun sakarinnar greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2000. Ár 2000, fimmtudaginn 6. júlí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 866/2000: Ákæruvaldið (Sigurður Gísli Gíslason) gegn Andra Reyr Vignissyni (Brynjar Níelsson hrl.), A (Örn Clausen hrl.), Guðmundi Inga Þóroddssyni (Hallvarður Einvarðsson hrl.), Inga Þór Arnarsyni (Guðmundur Ágústsson hdl.), H (Pétur Örn Sverrisson hdl.), Jóni Ágústi Garðarssyni (Andri Árnason hrl.), M (Örn Clausen hrl.), MÍ (Páll Arnór Pálsson hrl.), Ó (Sigmundur Hannesson hrl.), Sveini Inga Bjarnasyni (Pétur Örn Sverrisson hdl.) og Þóri Jónssyni (Karl Georg Sigurbjörnsson hdl.) sem tekið var til dóms hinn 16. júní sl., að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 10. maí sl. á hendur ákærðu, Andra Reyr Vignissyni, kt. 210182-3149, Hléskógum 16, Reykjavík, A, Guðmundi Inga Þóroddssyni, kt. 290574-4639, Völvufelli 17, Reykjavík, Inga Þór Arnarsyni, kt. 150581-3979, Krókamýri 32, Garðabæ, H, Jóni Ágústi Garðarssyni, kt. 070280-4699, Réttarbakka 1, Reykjavík, M, MÍ, Ó, Sveini Inga Bjarnasyni, kt. 260680-3829, Hjaltabakka 24, Reykjavík, og Þóri Jónssyni, kt. 130882-3079, Skagaseli 2, Reykjavík. Gegn ákærðu A, Guðmundi Inga, Inga Þór, Jóni Ágústi, MÍ, Sveini Inga og Þóri, fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, en gegn ákærðu Andra Reyr, H, Ó og M fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. I. Innflutningur fíkniefna frá Hollandi til Íslands og söludreifing hérlendis. Gegn ákærðu Guðmundi Inga, Inga Þór og Sveini Inga, fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, og M fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, með því að hafa í ágóðaskyni staðið að innflutningi á MDMA (3,4 metylendíoxýmetamfetamín) töflum til Íslands frá Hollandi í desember 1999, og ákærða MÍ fyrir hlutdeild í broti meðákærða Sveins Inga gegn almennum hegningarlögum, svo sem hér er rakið. 1. Ákærða Guðmundi Inga er gefið að sök: Að hafa ásamt meðákærðu Inga Þór og Sveini Inga, lagt á ráðin um innflutning á MDMA töflum frá Hollandi, móttekið í því skyni fé frá þeim, sbr. ákæruliði I.2.og I.3, og keypt um 3.850 töflur í Amsterdam og sent með pósti hingað til lands í tveimur kössum á nafn meðákærða Sveins Inga. Er sendingin með fíkniefnunum kom til landsins 13. desember gefið meðákærða Sveini Inga fyrirmæli um að sækja hana á póstmiðstöð og afhenda meðákærða Jóni Ágústi, sbr. ákæruliði I.2 og II.1. Móttekið sendinguna frá Jóni Ágústi á heimili sínu, sbr. ákærulið II.1, þar sem þeir fjarlægðu fíkniefnin úr henni. Afhent á heimili sínu meðákærða Jóni Ágústi um 2.000 töflur og gefið honum fyrirmæli um að afhenda þær nafngreindum mönnum, þar á meðal meðákærða Þóri um 1.100 töflur, sem ákærði gaf enn fremur fyrirmæli um að afhenda töflur nafngreindum mönnum, sbr. ákæruliði I. 1-2. Þannig selt með milligöngu meðákærðu Jóns Ágústs og Þóris meðákærða A um 700 töflur, með­ákærða H um 200 töflur, meðákærða Ó um 100 töflur og meðákærða Andra Reyr um 200 töflur, sbr. ákæruliði II.3-6. Enn fremur afhent sjálfur meðákærða Sveini Inga um 1.850 töflur fyrir utan söluturninn Toppmyndir við Eddufell, Reykja­vík, sbr. ákærulið I. 2, kunnugt um að hann og meðákærði Ingi Þór ætluðu þær til sölu­dreifingar hérlendis. 2. Ákærða Sveini Inga er gefið að sök: Að hafa ásamt meðákærðu Guðmundi Inga og Inga Þór lagt á ráðin um inn­flutning á MDMA töflum frá Hollandi og hafa ásamt meðákærða Inga Þór lagt fé til kaupanna sem þeir afhentu meðákærða Guðmundi Inga, sbr. ákæruliði I.1 og I.3. Er töflurnar voru komnar til landsins sótt þær á póstmiðstöð DHL hraðflutninga­fyrirtækisins við Faxafen í Reykjavík og afhent skv. fyrirmælum meðákærða Guð­mundar Inga, meðákærða Jóni Ágústi skammt frá vinnustað hans við Bíldshöfða í Reykja­vík, sbr. ákæruliði I.1. og II.1. Móttekið síðar sama dag um 1.850 töflur frá meðákærða Guðmundi Inga, sbr. ákærulið I.1, sem ákærði og meðákærði Ingi Þór skiptu jafnt á milli sín á heimili ákærða að frádregnum 100 töflum er ákærði afhenti meðákærða M, sbr. ákæruliði I.3 og I.4. Jafnframt að hafa selt sinn hluta fíkniefnanna ónafngreindum mönnum hérlendis. 3. Ákærða Inga Þór er gefið að sök: Að hafa ásamt meðákærðu Guðmundi Inga og Sveini Inga lagt á ráðin um innflutning á MDMA töflum frá Hollandi og hafa ásamt meðákærða Sveini Inga lagt fé til kaupanna sem þeir afhentu meðákærða Guðmundi Inga, sbr. ákæruliði I.1 og I.2. Móttók meðákærði Sveinn Ingi fíkniefnin frá meðákærða Guðmundi Inga og fór með á heimili sitt þar sem hann og ákærði skiptu töflunum jafnt á milli sín, að frádregnum 100 töflum í eigu meðákærða M, sbr. ákærulið I.2 og I.4. Jafnframt að hafa selt sinn hluta fíkniefnanna ónafngreindum mönnum hérlendis. Að hafa lagt til fjármagn og afhent meðákærða Sveini Inga til kaupa á 100 MDMA töflum, sem meðákærði Guðmundur Ingi flutti inn til landsins, sbr. ákærulið I.1, og móttekið töflurnar frá meðákærða Sveini Inga á heimili hans, sbr. ákærulið I.2. Jafnframt að hafa að verulegu leyti selt fíkniefnin ónafngreindum mönnum hérlendis. Gegn ákærðu Jóni Ágústi, Þóri og A, fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, en gegn ákærðu H, Andra Reyr og Ó gegn lögum um ávana- og fíkniefni, framin hérlendis í desember 1999 til janúar 2000, svo sem hér er rakið: 1. Ákærða Jóni Ágústi er gefið að sök: 2. Ákærða Þóri er gefið að sök: Að hafa í tvö skipti í desember keypt af meðákærða Guðmundi Inga samtals um 700 MDMA töflur og móttekið þær frá meðákærða Jóni Ágústi við Mjódd og Nethyl í Reykjavík, sbr. ákæruliði I.1 og II.1, og selt ónafngreindum mönnum í ágóðaskyni. 4. Ákærða H gefið að sök: Að hafa í desember keypt samtals um 200 MDMA töflur af meðákærða Guðmundi Inga og móttekið þær annars vegar frá meðákærða Jóni Ágústi fyrir utan veitingastaðinn Kaffi Hafnarfjörð í Hafnarfirði og hins vegar á ótilgreindum stað í Reykjavík frá meðákærða Þóri, sbr. ákæruliði I.1 og II.1-2, og selt þær ónafngreindum mönnum í ágóðaskyni. Enn fremur haft í vörslum sínum 15 LSD (lýsergíð) skammta og 0,83 g af amfetamíni, sem lögregla fann við húsleit á heimili ákærða, þann 31. janúar. 5. Ákærða Andra Reyr er gefið að sök: 6. Ákærða Ó er gefið að sök: Að hafa í desember keypt um 100 MDMA töflur af meðákærða Guðmundi Inga og móttekið þær frá meðákærða Þóri á heimili sínu, sbr. ákæruliði I.1 og II.2, og selt ónafngreindum mönnum í ágóðaskyni. Enn fremur að hafa í vörslum sínum 2,67 g af amfetamíni, sem lögregla fann við húsleit á heimili ákærða, þann 31. janúar. III. Heimfærsla til refsiákvæða. Brot ákærðu A, Guðmundar Inga, Inga Þórs, Jóns Ágústar, Sveins Inga og Þóris, teljast varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974. Brot ákærða MÍ, telst varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærðu Andra Reyrs, H, M og Ó, teljast varða við 2. gr., sbr. 5. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr., sbr. 10.gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16/1986, sbr. reglugerð nr. 177/1986 . IV. Dómkröfur. 1. Að ákærðu verði dæmdir til refsingar. 2. Að eftirtalin fíkniefni sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 16/1986: a) 401 MDMA (3,4 metylendíoxýmetamfetamín) töflur, sem fundust við leit lögreglu á heimili ákærða Þóris þann 29. desember 1999. b) 15 skammtar af LSD (lýsergíð) og 0,83 g af amfetamíni sem fundust við leit lögreglu á heimili ákærða H, þann 31. janúar 2000. c) 0,07 g af amfetamíni sem fannst við leit lögreglu á heimili ákærða M þann 20. janúar 2000. d) 2,67 g af amfetamíni sem fannst við leit lögreglu á heimili ákærða Ó, þann 31. janúar 2000. 3. Að ákærða A verði með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 10/1997 og 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997, gert að sæta upptöku á kr. 2.450.000, sem svara til ávinnings hans af ofangreindu broti. Við meðferð málsins hefur ákæran verið leiðrétt og henni breytt sem hér segir: Misritun í 2. tl. II. kafla um sakargiftir ákærða Þóris þar sem segir: “..og meðákærða Andra Rey um 100 töflur,..” skuli standa 200 töflur eins og sjáist af samhengi annars staðar í ákærunni. Þá hefur upptökukrafa á hendur ákærða A verið lækkuð í 639.200 krónur. Enda þótt ákæran sé í sumum atriðum ekki eins skýr og æskilegt hefði verið hefur það ekki komið niður á vörn fyrir ákærðu í málinu. Málavöxtum verður þó ekki lýst hér á eftir að öllu leyti í samræmi við efnisskipan ákærunnar. Málavextir. Hinn 14. desember sl. vaknaði um það grunur hjá tollgæslumanni sem var á vakt í hraðflutningafyrirtækinu DHL að daginn áður hefði verið sótt þangað sending frá Hollandi sem gæti hafa verið fíkniefni. Sendingin hafði verið stíluð á Svein Inga Bjarnason, ákærðan í máli þessu. Samkvæmt aðflutningsskjölum voru í henni fatnaður, móttökutæki, loftnet, borðlampi og fleira, allt að tollvirði 162.685 krónur. Aðflutningsgjöld af sendingunni voru 91.462 krónur, og var hún þó sögð vera gjöf. Sendingin hafði verið afhent flutningsfyrirtækinu í Amsterdam 10. sama mánaðar. Lögreglu var gert viðvart um þetta og fóru lögreglumenn heim til ákærða og spurðu hann um þessa sendingu. Kvaðst hann hafa tekið á móti henni fyrir mann sem héti Guðmundur og ætti heima í Efra-Breiðholti, en það reyndist vera Guðmundur Ingi Þóroddsson, ákærður í málinu. Kvaðst Sveinn Ingi hafa sótt sendinguna og farið með hana og sett í jeppabíl sem stóð við Húsgagnahöllina. Þá er þess að geta að um þetta leyti höfðu lögreglu borist vísbendingar, m. a. um það að Guðmundur Ingi væri staddur í Hollandi að kaupa mikið af fíkniefnum, e-töflum og kókaíni, sem hann flytti hingað til lands. Leiddi þetta allt til mjög umfangsmikillar rannsóknar með símhlerun, handtökum, leit og varðhaldsúrskurðum. Var m. a. lagt hald á 401 töflu af efninu MDMA hjá ákærða Þóri sem raktar voru til þessarar sendingar. Töflur þessar eru ljósgular að lit. Öðrum megin á þeim er bókstafurinn S en hinum megin er deiliskora. Tíu af þessum töflum voru fengnar rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfjafræði til greiningar. Reyndist hver þeirra vera 8 mm í þvermál og vega 312 mg. Töflurnar voru efnagreindar með blettagreiningu á þynnu, gasgreiningu á súlu, massagreiningu, vökvagreiningu á súlu svo og ýmsum efnaprófum. Reyndist hver þeirra innihalda 94 mg af metýlendíóxýmetýlamfetamín-klóríði. Að sögn Ingibjargar Höllu Snorradóttur, lyfjafræðings á rannsóknastofunni, sem framkvæmdi þessa rannsókn hefur meðalinnihald efnisins í töflum sem mældar hafa verið á rannsóknastofunni á þessu ári verið um 93 mg á töflu en á síðasta ári var það milli 100 og 110 mg. Eins og fram kemur hér á eftir voru fluttar inn tvær gerðir af töflum. Hin gerðin var blá að lit að sögn flestra sem um gátu borið. Ekki var lagt hald á neina af þessum töflum í þessu máli en þær eru þekktar hér úr öðrum málum og hafa sérstök auðkenni. Í málinu er matsgerð um rannsókn á þremur þeirra, sams konar og gerð var á þeim töflum sem fundust hjá ákærða Þóri. Í matsgerðinni segir að töflur þessar séu 8 mm í þvermál og 280 mg að þyngd. Á annarri hlið þeirra er mótuð mynd af blómi og innan í því tölustafurinn 6. Hinum megin er deiliskora. Í hverri töflu reyndust vera 0,90 mg af metýlendíóxýmetýlamfetamín-klóríði. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. A. Ákærðu Guðmundur Ingi, Sveinn Ingi, Ingi Þór, M og MÍ: Innflutningur á MDMA-töflum hingað til lands frá Hollandi, sbr. I. kafla ákæru. Guðmundur Ingi hefur skýrt frá því að Ingi Þór, sem þá var í vímuefna­meðferð, hafi haft samband við sig í október eða nóvember og spurt hvort hann væri til í að “versla” með ecstasy-töflur. Hafi hann sagt að hann myndi hafa samband þegar hann losnaði úr meðferðinni. Sjálfur kveðst ákærði hafa nýlokið meðferð á þessum tíma og hefði Sveinn Ingi verið samtímis í meðferð en þeir tveir hefðu þó ekki rætt neitt um innflutning fíkniefna meðan á meðferðinni stóð. Þó hefði fjárhags­kröggur Sveins Inga borið á góma milli þeirra. Í desember hafi Ingi Þór haft samband aftur og þeir hist og síðar hafi Sveinn Ingi bæst í hópinn. Hafi orðið að samkomulagi með þeim þremur að þeir Ingi Þór og Sveinn Ingi legðu til 600.000 krónur í peningum en hann sjálfur færi út og keypti fyrir þá e-töflur. Yrðu þær sendar hingað til lands með pósti að öllum líkindum. Af þessum 600.000 krónum hafi helmingurinn verið þóknun til Guðmundar Inga, þ. e. 150.000 krónur frá hvorum hinna um sig. Þeir hafi talað um það að Ingi Þór og Sveinn Ingi hefðu út úr þessu 2000 e-töflur en hann fengi afganginn í sinn hlut. Ekki hafi verið ljóst hversu mikið fengist fyrir peningana en Guðmundur Ingi kveðst þó hafa búist við að 4000 töflur myndu fást fyrir þessa fjár­hæð. Kveðst hann hafa farið til Amsterdam og komið sér í samband við sölumann sem hann hitti á götu og hafi þeir gert kaup um 4000 e-töflur sem maðurinn hafi komið með á hótelið og hafi hann einnig séð um að pakka þessu inn í einn pakka þarna á hótelinu, fylla út sendingarskjöl og senda til Íslands. Hafi það farið þannig fram að maðurinn lét hraðsendingarfyrirtækið DHL sækja sendinguna á hótelið. Þetta hafi verið 10. desember og kveðst ákærði hafa farið heim daginn eftir. Tveimur dögum seinna hafi Ingi Þór hringt og sagt sér eftir Sveini Inga að sendingin væri komin. Kveðst ákærði þá hafa hringt í Svein Inga sem hafi sagt að það kostaði 90.000 krónur að leysa út sendinguna. Segir ákærði að þeir hinir hafi á þessum tíma ekki vitað að í sendingunni væri meira en 2000 töflur. Kveðst ákærði hafa sagt Sveini Inga að hitta sig við bensínstöð Olís í Álfheimum. Hafi ákærði Þórir keyrt með sig þangað og þar hafi Sveinn Ingi fengið þessa peninga hjá sér fyrir aðflutningsgjöldunum. Sveinn Ingi hafi svo ekið að starfstöð DHL en þeir Þórir fylgt á eftir og beðið meðan Sveinn Ingi fór inn og sótti sendinguna. Kveðst ákærði svo hafa fylgst með því þegar Sveinn Ingi ók með sendinguna til Jóns Ágústs, eins og búið hefði verið að ákveða, og hafi einhver verið í bílnum með Sveini Inga. Þeir hafi verið í símasambandi og kveðst ákærði hafa þannig vísað Sveini Inga veginn til vinnustaðar Jóns Ágústs sem hafi þar tekið við sendingunni. Segir ákærði að Þórir hafi svo ekið sér heim, en síðar um daginn hafi Jón Ágúst hringt og sagst vera kominn með sendinguna í hendur. Fyrirhugað hafi verið að fara með hluta af þessu austur fyrir fjall en ákærði kveðst hafa horfið frá því og ákveðið að Jón Ágúst kæmi með þetta allt heim til hans. Um kvöldmatarleytið hafi hann komið með sendinguna sem hafi verið í tveimur pökkum sem þeir hafi borið inn úr bílnum. Hafi Jóni Ágústi verið fullkunnugt um hvað var í þeim. Þeir hafi opnað þetta í sameiningu og hafi töflurnar verið faldar inni í hljómtæki í fjórum pakkningum og límbandi vafið utan um. Töflurnar hafi verið af tveimur gerðum, gular töflur og grænar að því er hann heldur. Þeir hafi skipt töflunum til helminga og sett í poka. Jón Ágúst hafi tekið helminginn af þessu, þ. e. 2000 töflur, og jafn mikið af hvorri tegund en þeir hafi verið búnir að ákveða að fá Þóri til þess að selja þetta fyrir þá. Ákærði kveðst svo hafa hringt í Svein Inga og þeir mælt sér mót. Kveðst ákærði hafa farið í leigubíl upp í Eddufell þar sem Sveinn Ingi hafi komið til hans í bílinn. Hafi þeir látið bílinn aka með þá heim til Sveins Inga og kveðst hann hafa látið Svein Inga hafa töflurnar á leiðinni þangað og Sveinn Ingi haft þær með sér inn til sín. Daginn eftir hafi Sveinn Ingi hringt og sagt að töflurnar hefðu ekki verið fleiri en 1850. Ákærði segist hafa prófað báðar tegundir af þessum e-pillum og hafi þær verkað eins og til var ætlast. Sveinn Ingi hefur skýrt frá því að hann hafi verið í meðferð á Vogi samtímis þeim Guðmundi Inga og Inga Þór. Hafi þar borið á góma að Ingi Þór skuldaði Guðmundi Inga fé. Sjálfur kveðst hann einnig hafa verið stórskuldugur. Kveðst hann hafa sagt Guðmundi Inga frá skuldunum og Guðmundur Ingi þá slegið upp á því við hann að hann legði peninga í fíkniefnainnflutning og losnaði þannig við skuldirnar. Hafi þeir farið að ræða um það að þeir Ingi Þór tækju lán til þess að kaupa fyrir e-töflur og að Guðmundur Ingi keypti þau erlendis, enda væri hann hvort sem væri á förum til útlanda í sömu erindum. Segir hann þá Inga Þór hafa verið að bræða þetta með sér vestur á Staðarfelli í Dölum þar sem þeir voru í framhaldsmeðferð. Þeir hafi talað við Guðmund Inga í síma og hafi komið fram hjá honum að hann ætlaði út viku eftir að þeir kæmu að vestan. Hafi þeir hvor um sig ákveðið að vera með Guðmundi Inga í þessu og fjármagnað hvor sinn hlut í þessu og leggur ákærði áherslu á að þeir hafi ekki verið saman í þessu. Eftir að þeir komu að vestan hafi þeir útvegað sér peninga til þess að leggja í þetta. Kveðst ákærði hafa tekið 340.000 króna bankalán til þess að standa straum af sínum hluta og hafi hann fengið MÍ, kunningja sinn, til þess að skipta því í gjaldeyri og geti verið að hann hafi sagt MÍ nákvæmlega hvað flytja ætti inn. Þeir Ingi Þór hafi farið heim til Guðmundar Inga og þá hafi talast svo til að þeir yrðu þrír um pakkann en einnig hafi þeir talað um að tveir aðrir ætluðu að leggja einhvern pening í þetta einnig. Þá hafi einnig verið talað um það að þeir tveir, ákærði og Ingi Þór, fengju 500 til 1000 e-töflur í sinn hlut hvor, eftir því hvernig verðlagið væri á þessu þar ytra. Einnig hafi það orðið úr að M lagði 100.000 krónur í þetta og muni M hafa sjálfur séð um að skipta þeim yfir í gyllini. Eftir að þeir voru komnir með gjaldeyrinn í hendur hafi þeir þrír, ákærði, Ingi Þór og M, ekið heim til Guðmundar Inga þar sem Ingi Þór fór inn og afhenti Guðmundi Inga peningana. Ákærði segist vita til þess að Guðmundur Ingi hafi hringt í Inga Þór að utan og virst vera óráðinn í því hvernig hann ætti að koma fíkniefnunum til Íslands en svo hafi hann ákveðið að senda þau með DHL-fyrirtækinu. Þegar sendingin kom til landsins hafi verið hringt frá fyrirtækinu og tilkynnt um hana. Hann hafi haft samband við Guðmund Inga sem hafi útvegað fé fyrir aðflutningsgjöldunum, um 92.000 krónur. Þeir hafi mælt sér mót við bensínstöð Olís í Álfheimum og hafi MÍ ekið sér þangað þar sem ákærði fékk peningana hjá Guðmundi Inga. Þeir hafi svo ekið að hraðflutningafyrirtækinu í tveimur bílum og kveðst ákærði þar hafa leyst út sendinguna og sett í bílinn hjá MÍ. Hafi þetta verið tveir stórir kassar, um metri á kant og hefði Guðmundur Ingi verið búinn að banna sér að opna þá. Þeir hafi svo ekið eftir fyrirmælum og leiðbeiningum Guðmundar Inga þar til þeir komu á fyrir fram ákveðinn stað rétt hjá Húsgagnahöllinni en þar hafi verið maður sem ákærði þekkti ekki og hafi hann tekið við sendingunni. Hafi sá maður sagt að Guðmundur Ingi myndi hringja út af framhaldinu. Guðmundur Ingi hafi hringt um kvöldið og hafi þeir hist í Eddufelli þar sem ákærði kveðst hafa fengið plastpoka hjá honum með um 1800 e-töflum. Þeir Ingi Þór hafi svo skipt þessu á milli sín og M þannig að hvor þeirra Inga Þórs fékk 875 töflur, jafnt af báðum tegundum, og M 100 töflur, einnig jafnt af báðum tegundum. Ákærði kveðst hafa neytt um 10 taflna sjálfur og hafi þær verkað ágætlega. Hann hafi þó heyrt kvartanir um það bláu pillurnar væru engar gleðipillur og þær gulu verkuðu of stutt. Ingi Þór hefur skýrt frá því að það hafi verið í ágústmánuði að Guðmundur Ingi hafi nefnt það við hann að hann tæki á móti fíkniefnasendingu fyrir sig. Kveðst ákærði hafa þverneitað þessu. Guðmundur Ingi hafi nefnt þetta aftur en ákærði kveðst hafa neitað sem fyrr. Í októberbyrjun hafi hann verið kominn í 100.000 króna fíkniefnaskuld við Guðmund Inga sem hann hafi ekki séð fram úr. Hann hafi haft orð á því við Guðmund Inga að hann myndi slá lán fyrir skuldinni. Hafi Guðmundur þá sagt að hann væri “að fara að taka pakka” um jól eða áramót og spurt hvort hann hvort hann vildi “ekki frekar taka þátt í pakkanum heldur en að vera að taka lán, eða taka í rauninni meira lán og leggja þann pening í pakkann.” Segist ákærði enn hafa neitað. Svo hafi það verið um miðjan þennan mánuð að ákærði kveðst hafa farið í meðferð á Vog og kynnst þar Sveini Inga. Hafi Sveinn Ingi sagt sér að Guðmundur Ingi hefði einnig talað við hann í þessa veru þegar þeir voru þar samtímis, en Guðmundur Ingi hafi þá verið nýfarinn af Vogi. Hefði þetta verið í framhaldi af því að Sveinn Ingi nefndi það við Guðmund Inga að hann væri skuldugur. Þeir Sveinn Ingi hafi ekki talað meira um þetta fyrr en þeir voru komnir vestur á Staðarfell. Það muni svo hafa verið um miðjan nóvember að Guðmundur Ingi hringdi í hann vestur og spurði hvort hann hefði hitt Svein Inga. Hafi hann mælst til þess að hitta þá báða fyrir sunnan. Hann kveðst hafa sagt Sveini Inga af þessu og þeir farið að velta því fyrir sér hvort ekki væri komin þarna leið út úr kröggunum, enda hefði Guðmundur Ingi verið búinn að segja að hægt væri að stórgræða á þessu. Eftir að þeir voru báðir komnir suður hafi Sveinn Ingi hringt og spurt hvort hann væri búinn að tala við Guðmund Inga og kveðst hann þá hafa hringt í hann og þá verið ákveðið að þeir skyldu hittast þrír heima hjá honum eitt kvöldið. Á þeim fundi hafi Guðmundur Ingi sagt að hann væri á leiðinni út til Amsterdam til þess að kaupa e-töflur fyrir sjálfan sig og tvo aðra, sem hann nafngreindi ekki. Þar sem hann vissi að þeir væru illa stæðir ætlaði hann að gefa þeim kost á því “að vera með í pakkanum.” Hafi þeir Sveinn Ingi ákveðið að “vera með.” Þeir tveir hafi rætt þetta saman en þó ákveðið þetta hvor fyrir sig. Segist ákærði telja að það hafi engin áhrif haft fyrir hann hvort Sveinn Ingi yrði með eða ekki. Guð­mund­ur Ingi hefði, þegar hér var komið, verið löngu búinn að ákveða hvernig hann ætlaði að framkvæma þetta og sagt þeim að fíkniefnin yrðu send til landsins með pósti og minnir ákærða að hann hafi nefnt DHL í því sambandi. Eitthvað hafi það verið nefnt á þessum fundi að efnin yrðu send Sveini Inga en það atriði hafi verið á milli þeirra Guðmundar Inga, en hann kveðst heldur ekki hafa sett sig upp á móti því. Guðmundur Ingi hafi sagt þeim að þeir gætu búist við að fá 700 til 1.000 e-töflur hvor fyrir 300.000 króna framlag. Ákærði kveðst svo hafa tekið 350.000 króna lán og keypt gyllini fyrir 300.000 krónur af því. Kveðst ákærði ekki vita hvort Guðmundur reiknaði af því andvirði skuldarinnar eða hvort þetta fór allt í pakkann, enda skipti það ekki máli lengur, því Guðmundur Ingi hafi hvort sem er gefið sér upp þessa skuld eftir að málið komst upp. Segir ákærði að þeir Sveinn Ingi og M hafi farið á bíl heim til Guðmundar Inga og kveðst hann hafa farið inn með peningana í tveimur pokum. Í öðrum hafi verið hlutur hans sjálfs en í hinum hlutur Sveins Inga og líklega M einnig. Þá segist ákærði hafa látið Guðmund Inga hafa 50.000 krónur að láni fyrir utan framlagið til kaupanna. Guðmundur Ingi hafi hringt að utan og sagt að töflurnar yrðu af tveimur gerðum. Ákærði segist svo hafa frétt það hjá Sveini Inga mánudaginn 13. desember að sendingin væri komin til landsins og hann væri búinn að fá hlut þeirra tveggja í hendur. Kveðst hann hafa farið heim til Sveins Inga og þar hafi þeir skipt töflunum jafnt á milli sín, tæplega 900 á mann, jafnt af báðum gerðum eins og sjálfgefið hafi verið. Einnig minnir hann að þeir hafi tekið frá samtals 100 töflur handa M, einnig jafnt af báðum gerðum. Ákærði segist hafa notað um 100 töflur af sínum hluta og hafi hann orðið fyrir vonbrigðum með aðra gerðina og fundist ekki vera næg verkun af henni. Hann hafi þó engar kvartanir fengið frá kaupendum um þetta. Ákærði segir að Guðmundur Ingi hefði verið búinn að áskilja sér 150.000 króna þóknun frá hvorum þeirra Sveins Inga um sig. Kveðst hann hafa greitt hana síðar, eftir að efnin voru komin til landsins, og þá lagt út fyrir þá Svein Inga báða. M hefur skýrt frá því að hann hafi verið orðinn mjög skuldugur vegna fíkniefnaneyslu og hafi hann verið að leita leiða til þess að losna út úr skuldunum. Hann hafi svo kynnst þeim Sveini Inga og Inga Þór inni á Vogi þar sem þeir voru allir í meðferð. Eftir að þeir voru komnir úr meðferð hafi þeir farið að hugsa þetta nánar, aðallega þeir Sveinn Ingi tveir og ákveðið að leggja “út í svona bissness”, það er að flytja inn e-töflur. Ingi Þór hafi komið inn í þetta seinna. Síðan hafi það orðið úr að þetta skyldi gert í samvinnu við Guðmund Inga og kveðst ákærði hafa lagt í fyrirtækið 100.000 krónur, eða andvirði þeirra í gyllinum, sem hann afhenti Sveini Inga. Kveðst hann muna eftir því að hafa farið í bíl með þeim tveimur upp í Breiðholt þar sem annar þeirra fór inn og gæti það hafa verið til þess að færa Guðmundi Inga peningana. Næst hafi það gerst að Sveinn hafi hringt og sagt að “þetta væri komið” og kveðst ákærði hafa farið heim til hans og sótt sinn hlut, sem hafi verið 100 töflur. Hafi þær verið af tveimur gerðum, gular annars vegar og bláar hins vegar. Kveðst ákærði hafa ætlað þetta allt til eigin neyslu í upphafi þó hann hafi svo freistast til annars seinna. Hafi hann hugsað þetta þannig að með því að kaupa töflur ódýrt erlendis myndi hann draga úr kostnaðinum við eigin neyslu. Hann kveðst ekki geta sagt hvort töflurnar hafi verið sterkar eða veikar. Þá kveðst hann ekki vita neitt um samkomulag hinna þriggja og nánari tilhögun innflutningsins. Hafi hann t. d. aldrei talað við Guðmund Inga. Hans þáttur í þessu fyrirtæki hafi ekki verið annar en að leggja peninga í það og fá töflurnar í hendur. MÍ hefur skýrt frá því að hann hafi verið til sjós með Sveini Inga og kynnst honum þannig. Eftir að Sveinn Ingi hafði komið úr meðferð hafi hann haft samband og þeir tekið saman billjard eins og þeir hefðu gert áður. Hafi Sveinn Ingi beðið sig um að skipta peningum í hollensk gyllini og væri þetta til þess að kaupa fyrir fíkniefni. Hann hafi þó ekki sagt hvers konar efni þetta væru. Kveðst ákærði hafa samþykkt þetta og tekið við peningunum hjá Sveini Inga. Hann hafi farið í Búnaðarbankann í Smáranum og Sparisjóð í Kópavogi og skipt samtals 300.000 krónum í 11.000 hollensk gyllini sem hann hafi farið með samdægurs heim til Sveins Inga og afhent honum. Svo hafi það verið nokkrum dögum síðar að þeir Sveinn Ingi hafi verið í billjard saman. Hafi þá verið hringt í Svein Inga og honum sagt “að það væri kominn pakki” og að það kostaði 90.000 krónur að leysa hann út. Hafi Sveinn Ingi þá hringt í einhvern en svo beðið hann að aka sér, fyrst í Eddufell þar sem hann fór inn, en síðan að Olísstöðinni í Álfheimum þar sem hann fór í annan bíl. Hafi Sveinn Ingi beðið hann að hitta sig hjá DHL-flutningsfyrirtækinu í Fákafeni. Þegar þangað kom hafi Sveinn Ingi verið þar fyrir og farið inn og leyst út pakkann og komið með hann í bílinn til ákærða. Hafi hann þá sagt að það væru e-töflur í pakkanum. Þeir hafi svo ekið með pakkann upp á Bíldshöfða eftir leiðbeiningum sem Sveinn Ingi fékk um farsíma. Þar hafi verið maður í bíl sem beið eftir þeim í bíl og Sveinn Ingi farið með pakkann yfir í bílinn til hans. Ákærði segist engan þekkja af hinum mönnunum sem þarna hafi komið við sögu. Meðal gagna málsins er útskrift frá Seðlabanka Íslands um gjaldeyriskaup ákærða MÍ, 3. desember 1999. Kemur þar fram að hann hafi tvisvar þann dag keypt samtals 9.750 gyllini fyrir 333.000 krónur í Sparisjóðsbankanum og að í Bún­aðarbanka Íslands hafi hann keypt 1500 gyllini í ferðagjaldeyri fyrir 51.000 krónur. Niðurstaða. 1. Guðmundur Ingi, Sveinn Ingi og Ingi Þór. Skilja verður I. kafla ákærunnar svo að þar sé Guðmundur Ingi saksóttur fyrir það að hafa í ágóðaskyni staðið að því að flytja inn ásamt þeim Sveini Inga og Inga Þór 3.850 MDMA-töflur til Íslands frá Hollandi í desember 1999: -með því að leggja á ráðin um innflutninginn, -með því að taka við fé frá þeim Sveini Inga og Inga Þór til þess að kosta hann, -með því að kaupa um 3.850 töflur í Amsterdam og senda með pósti hingað til lands. Þá verður ákærukaflinn skilinn svo að þar sé Sveinn Ingi saksóttur fyrir það að hafa í ágóðaskyni staðið að innflutningi ásamt Guðmundi Inga og Inga Þór á 1.850 MDMA-töflum til Íslands frá Hollandi í desember 1999: -með því að leggja á ráðin um innflutninginn, -með því að leggja fé í fyrirtækið, -með því að afhenda Guðmundi Inga féð, -með því að sækja þær á póstmiðstöð DHL og afhenda meðákærða Jóni Ágústi. Loks verður ákærukaflinn skilinn svo að þar sé Ingi Þór saksóttur fyrir það að hafa í ágóðaskyni staðið að innflutningi ásamt Guðmundi Inga og Sveini Inga á 1.850 MDMA-töflum til Íslands frá Hollandi í desember 1999: -með því að leggja á ráðin um innflutninginn, -með því að leggja fé í fyrirtækið, -með því að afhenda Guðmundi Inga féð. Sannað er með skýrslum þeirra Guðmundar Inga, Sveins Inga og Inga Þórs sem eru samhljóða í þýðingarmiklum atriðum og studdar gögnum að þeir lögðu saman á ráðin um það að flytja inn í ágóðaskyni verulegt magn af MDMA-töflum. Þá er sannað að þeir framkvæmdu þessa ráðagerð sína með því að tveir þeir síðarnefndu lögðu fé til þessa fyrirtækis og afhentu það Guðmundi Inga, með því að ákærði Guðmundur Ingi fór til Hollands, keypti þar um 3.850 töflur og sá til þess að þær voru sendar hingað til lands, með því að ákærði Sveinn Ingi leysti þær úr tolli með peningum sem hann fékk hjá Guðmundi Inga, allt eins og rakið er hér að framan og nánar greinir í 1. - 3. tl. I. kafla ákærunnar. Telja verður að Sveinn Ingi og Ingi Þór hafi búist við að hlutur þeirra í innflutningnum yrði allt að 2000 MDMA-töflur, en eins og ákærunni er háttað eru þeir ekki sakfelldir hér fyrir innflutning á meiru en um 1.850 töflum af MDMA en Guðmundur Ingi er hér sakfelldur fyrir innflutning á um 3.850 töflum af efninu. 2. M. Sannað er með framburði þeirra M og Sveins Inga, sem studdur er skýrslu Inga Þórs, að M tók þátt í því að flytja inn MDMA-töflurnar með því að leggja fram andvirði 100.000 króna í hollenskum gyllinum til innflutningsins, eins og lýst hefur verið hér að framan og greinir í 4. tl I. kafla ákærunnar. Telja verður að hann hafi, þegar hann lagði fé sitt í fyrirtækið, ekki haft í huga að selja nema hluta af töflunum, en framburður hans verður þó ekki skilinn öðru vísi en svo að hann hafi einnig ætlað hluta af þeim til sölu. 3. MÍ. Sannað er með játningu ákærða MÍ, sem studd er skýrslu Sveins Inga, að MÍ veitti Sveini Inga liðsinni í verki við innflutning á margnenfndum MDMA-töflum með því að skipta fyrir hann í banka um 300.000 krónum í hollensk gyllini þótt hann vissi að féð ætti að nota til þess að flytja inn fíkniefni, eins og lýst hefur verið hér að framan og nánar greinir í 5. tl. I. kafla ákærunnar. Ósannað er gegn neitun hans að hann hafi vitað um magn eða gerð efnanna þegar þetta gerðist. Þá er á sama hátt sannað að ákærði liðsinnti Sveini Inga við innflutninginn með því að aka honum og fíkniefnasendingunni í bíl sínum frá Faxafeni að Bíldshöfða eins og rakið hefur verið. Skýrsla Sveins Inga fyrir dómi, um það hvenær ákærði komst að því hvers konar fíkniefni væru í sendingunni sem hann var að flytja með honum, er ekki ótvíræð og ákærði segist sjálfur ekki hafa vitað það fyrr en eftir að Sveinn Ingi hafði sett pakkana í bíl hans. Þykir ekki óhætt að telja það sannað að MÍ hafi fengið vitneskju um það fyrr en þá. Skilja má 1. tl. I. kafla ákærunnar svo að Guðmundur Ingi sé þar saksóttur fyrir það sérstaklega að taka við sendingunni úr hendi Jóns Ágústs, að afhenda Sveini Inga um 1.850 töflur í Eddufelli og að Sveinn Ingi sé að sínu leyti saksóttur sérstaklega í 2. og 3. tl. I. kafla ákærunnar fyrir það að taka við þessum töflum úr hendi Guðmundar Inga. Þá má og skilja 2. og 3. tl. þessa kafla ákærunnar svo að þar séu þeir Sveinn Ingi og Ingi Þór sérstaklega saksóttir fyrir það að skipta með sér sínum hluta af töflunum. Loks má skilja 4. tl. kaflans svo að M sé þar sérstaklega saksóttur fyrir það að taka við sínum hluta af töflunum úr hendi Sveins Inga, og svo framvegis. Það athugast að öll þessi verk hljóta að teljast hluti af þætti þeirra og samverkan í innflutningnum en ekki sjálfstæð brot. B. Ákærðu Guðmundur Ingi, Jón Ágúst og Þórir: Viðtaka, sala og afhending á MDMA-töflum hér á landi, sbr 1. tl. I. kafla og 1. og 2. tl II. kafla ákæru. Guðmundur Ingi hefur sagt frá því að þeir Jón Ágúst hefðu verið búnir að ákveða að Jón Ágúst sæi um að dreifa þeim hluta af töflunum sem varð eftir þegar þeir Sveinn Ingi og Ingi Þór væru búnir að fá sinn hluta. Hafi hann því leiðbeint Sveini Inga, eins og fyrr segir, um það hvernig hann ætti að ná fundi Jóns Ágústs. Hafi Sveinn Ingi farið með alla sendinguna til Jóns Ágústs sem svo hafi fært honum hana heim um kvöldið. Þar hafi töflunum verið skipt. Hefðu þeir verið búnir að tala við Þóri um að hann sæi um að selja fyrir þá og ákváðu þeir Jón Ágúst að hann tæki við 1000 töflum og samþykkti Þórir það. Hafi Jón Ágúst haft með sér töflurnar og látið Þóri hafa helminginn, líklega þetta sama kvöld, en hinn helminginn af töflunum hafi Jón Ágúst tekið í geymslu heima hjá sér. Hafi þeir Jón Ágúst átt þær töflur saman. Kveðst ákærði hafa litið svo á að Þórir ætti hinar töflurnar eftir að hann fékk þær í hendur og að hann ætti að standa sér skil á 1.500.000 krónum fyrir þær. Ákærði hefur annars verið spurður rækilega út í það hvort Þórir hafi tekið að sér að selja þetta í umboðssölu eða fyrir eigin reikning og hafa svör hans verið lítið eitt loðin um það, sbr. einnig hér á eftir. Hann segir að þegar hringt hafi verið í sig til þess að falast eftir töflum, sem töluvert hafi verið um, hafi hann látið Þóri vita af því og Þórir séð um söluna. Segist hann ekki hafa skipt sér af því hverjum hann seldi. Segir hann Þóri hafa fengið töflurnar á 1500 krónur hverja og ráðið því hvaða verði hann seldi þær á. Hann hafi þó verið búinn að tala um það við hann að selja þær ekki á lægra verði en 2000 krónur hverja, enda ætluðu þeir sér einnig að selja töflur. Ákærði kannast við að hafa tekið til baka nokkuð af töflum frá Þóri þar sem salan hafi ekki gengið of vel og þá hina hafi vantað peninga. Segist hann hafa selt þessar töflur strák sem hann þekkti ekki. Ákærði kannast við það að hafa ásamt Jóni Ágústi selt ákærða A og Jóhanni nokkrum Björnssyni 500 töflur og eins hafi Jón Ágúst sagt sér að hann hefði látið þá fá 200 töflur til viðbótar. Hann hafi þó ekkert haft með það að gera. Að því er ákærða H varðar segist ákærði hafa vitað að Þórir hafi látið hann hafa 78 töflur. Hafi þetta gerst þannig að Þórir hafi komið með töflurnar heim til hans og skilið þær þar eftir til þess að H gæti sótt þær. Þá kveðst hann vita til þess að Jón Ágúst hafi látið H fá töflur, ef til vill í bíl fyrir utan veitingastofuna Kaffi Hafnarfjörð en hann viti ekki hversu margar töflur H fékk. Þeir Jón Ágúst og Þórir hafi algerlega séð um það. Að því er varðar ákærða Ólaf segir ákærði að Þórir hafi sagt sér að Ó hafi fengið hjá honum töflur en hann hafi ekki sagt hversu margar. Þá hafi Ó komið heim til hans, að því er hann minni, til þess að tala við Þóri sem hafi verið þar í samkvæmi. Þetta hafi verið einhvern tíma í desember, og hafi Ó þá sagt sér sjálfur að hann hefði fengið töflur hjá Þóri. Hann hafi þó ekki sagt hve margar en ákærði segist halda að Ó hafi skuldað Þóri 250.000 krónur fyrir töflur. Jón Ágúst hefur skýrt frá því að þeir Guðmundur Ingi hefðu rekið saman fyrirtæki á árunum 1998 og 1999. Guðmundur Ingi hefði farið af landi brott með peninga fyrirtækisins en skilið hann eftir með skuldir og ábyrgðir. Seinna hefði Guðmundur Ingi komið og beðist fyrirgefningar á þessu brotthlaupi og gefið til kynna að hann myndi greiða skuldina með hagnaðinum af fíkniefnasölu. Hann kveðst svo hafa vitað að Guðmundur Ingi fór til Amsterdam að kaupa e-töflur. Hafi Guðmundur Ingi hringt fullur í hann að utan og ruglað eitthvað í símann. Þegar hann kom að utan hafi hann hringt frá Keflavíkurflugvelli og beðið um að vera sóttur. Hafi þeir Þórir farið þangað á bíl Þóris og sótt hann. Hafi hann talað um að hann hefði komist yfir góðar töflur þar ytra og að dvölin hafi verið skemmtileg. Síðan hafi það gerst að morgni dags að Guðmundur Ingi hafi hringt og sagt að töflurnar væru komnar til landsins og að ákærði þyrfti að taka við pakkanum úr hendi Sveins Inga eða Inga Þórs. Kveðst ákærði hafa verið óviðbúinn þessu þar sem Guðmundur Ingi hefði ekki nefnt það áður að hann ætti að taka á móti pakkanum eða þá að hann tæki að sér að geyma töflurnar. Hann hefði þó verið búinn að segja sér að sendingin kæmi með DHL-flutningafyrirtækinu. Hafi Guðmundur sagt sér að fara á stað sem hann tiltók, rétt hjá vinnustað ákærða. Yrði komið með sendinguna í bíl og lýsti hann þeim bíl. Kveðst hann svo hafa farið og sótt tvo stóra kassa í bílinn til þeirra hinna og sett í jeppabíl sem hann hafði komið á í vinnuna. Eftir að vinnu lauk hafi hann ekið með kassana heim til Guðmundar Inga þar sem þeir voru opnaðir. Út úr þeim hafi komið úlpur og alls konar dót, þar á meðal kassettutæki sem Guðmundur Ingi hafi skrúfað í sundur. Út úr tækinu hafi komið þrír stórir hlunkar, vafðir inn í límband. Hann hafi opnað einn hlunkinn og úr honum hafi komið tveir pokar og muni hafa verið 1000 e-töflur í hvorum. Hafi hann beðið sig að fara með annan pokann til Þóris en geyma hinn heima hjá sér. Kveðst ákærði hafa þverneitað í fyrstu en svo dregist á það enda hafi Guðmundur Ingi bent honum á það að lögreglan þekkti hann ekki. Kveðst ákærði hafa farið heim til sín með pokana og þá hitt Þóri fyrir utan hjá sér þar sem Þórir tók við pokanum. Hafi Guðmundur Ingi komið þessu í kring og hafi hann sjálfur ekkert haft saman við Þóri að sælda. Hinn pokann kveðst hann hafa geymt úti í bílskúr. Daginn eftir kveðst hann hafa talað við Guðmund Inga og sagt að hann vildi losna við þetta en Guðmundur Ingi getað talað hann til og hann dregist inn á að geyma töflurnar áfram og afhenda þær í skömmtum. Þá hefur ákærði sagt að Guðmundur Ingi hafi gefið í skyn að hann fengi ekki skuldina greidda nema hann yrði samvinnuþýður um þetta. Guðmundur Ingi hafi samið við A um að hann fengi 500 töflur og hafi hann stefnt sér með þær niður í Kringlu. Hann kveðst þó ekki hafa þorað að flytja þær í bílnum sínum þangað heldur farið þangað fyrst og hitt Guðmund Inga og A þar sem þeir biðu í bíl. Hafi Guðmundur Ingi rekið A yfir í bílinn til ákærða og þeir farið heim og sótt þessar 500 töflur. Næst hafi það gerst á föstudegi að Guðmundur Ingi hafi hringt og beðið sig að koma með 100 töflur út í Mjódd. Þar hafi Guðmundur Ingi verið í bíl sínum og með honum H, sem ákærði hafði ekki hitt áður. Hafi Guðmundur Ingi ekið þeim suður í Hafnarfjörð að veitingastað sem heiti Kaffi Fjörður þar sem ákærði segist hafa látið Guðmund Inga hafa töflurnar í bílnum. Síðar um kvöldið kveðst hann hafa orðið þess áskynja að H hafði fengið eitthvað af þessum töflum hjá Guðmundi Inga, þó ekki allar, að því er hann heldur. Næst hafi það verið öðru hvoru megin við jól að Guðmundur Ingi hringdi aftur og bað um að hann kæmi með 100 töflur heim til hans en hann viti ekki hvað hafi orðið af þeim töflum. Enn hafi það gerst sunnudag eða mánudag eftir jólin að Guðmundur Ingi hringdi og bað um að fá 100 töflur til viðbótar og kveðst ákærði hafa farið með þær til hans. Guðmundur Ingi hafi farið með hann í bíltúr og ákærði látið hann hafa töflurnar í bílnum. Hafi þá verið eftir 200 töflur. Þegar hann frétti að Þórir hefði verið handtekinn hefði hann hitt Guðmund Inga og þeir ekið suður í Hafnarfjörð á sama stað og áður. Hafi hann spurt hvað hann ætti að gera við þessar töflur og Guðmundur Ingi þá sagt að hann skyldi láta A hafa þær strax. Kveðst ákærði þá hafa farið heim, sótt töflurnar og skotið þeim til A sem hafi verið í “Pizza 67” í Nethyl. Ákærði segir að með A hafi einatt verið bróðir kærustu hans, Jóhann Einar Björnsson, og kveður hann sig hafa grunað að sá piltur væri í þessu með A. Ákærði kveðst hafa gert sér grein fyrir því að þessar töflur allar, sem hann tók að sér að geyma og afhenti, yrðu hafðar til sölu. Hann kveðst ekkert hafa átt í töflunum og Guðmundur Ingi átt þær allar. Honum hafi ekki gengið annað til en það að Guðmundur Ingi gæti greitt honum skuldina, sem hafi verið 400.000 krónur. Hefði hann ekki fengið greitt nema lítinn hluta af henni. Þá segist ákærði aldrei hafa komið nálægt neinu uppgjöri vegna fíkniefnasölunnar og aldrei flutt peninga á milli manna. Hann kannast hins vegar við að H hafi haft samband og beðið um að fá að skipta töflum yfir í aðra tegund en þegar þetta hafi verið borið undir Guðmund Inga hafi hann neitað því og kveðst ákærði hafa tilkynnt H það. Þórir hefur skýrt frá því að Guðmundur Ingi eða Jón Ágúst, eða þeir báðir, jafnvel, hafi beðið sig um að taka á móti MDMA-töflum. Þá kannast hann við að hafa farið út á Keflavíkurflugvöll að taka á móti Guðmundi Inga þegar hann kom úr ferðinni eftir að hann keypti töflurnar. Á leiðinni í bæinn hafi hann talað um kaupin á töflunum og einnig sagt að Sveinn Ingi og Ingi Þór væru með honum í þessu fyrirtæki. Ekki er ákærði viss hvort Guðmundur hafi talað um hversu margar töflur hann hefði keypt en segir þó aðspurður að hann geti hafa sagt að þær væru 7000. Síðan hafi það gerst sama daginn og sendingin kom til landsins að þeir hafi hringt í sig, fyrst Guðmundur Ingi og svo Jón Ágúst, og beðið sig um að taka við töflunum sem hefðu verið að koma. Kveðst hann hafa farið heim til Jóns Ágústs og tekið við 1000 töflum í bílskúrnum hjá honum. Hafi þetta verið 10 pokar og 100 töflur í hverjum og allt í stærri poka. Fyrst í stað hafi aðeins verið rætt um að hann geymdi þessar töflur en síðan hafi hann tekið að sér að dreifa þeim eftir nánari fyrirmælum Guðmundar Inga. Hann kveðst ekki hafa átt neitt í þeim og hafa gengið út frá því að Guðmundur Ingi eða Jón Ágúst ætti þær. Ákærði kannast við að hafa tekið við greiðslum frá þeim sem hann afhenti töflur en hafa skilað öllu fénu til Guðmundar Inga nema 30.000 krónum sem hann fékk að halda eftir af greiðslu Andra Reyrs, sbr. hér á eftir. Ákærði kannast við að hafa afhent manni sem kallaður sé “Ó rotta” af þessum e-töflum og heldur að þær hafi verið 100. Þá kveðst hann hafa látið ákærða Andra Reyr fá 100 eða 200 töflur, ákærða H 100 töflur, pilt sem kallaður sé Ragnar “junior”, 30 töflur, að hann heldur, og hafi það verið í viðurvist Guðmundar Inga, enn fremur Aðalstein nokkurn, 30 töflur. Auk þessa alls hafi hann selt öðrum mönnum, ónafngreindum, nokkra tugi taflna. Hann segist hafa skilað 200 - 300 töflum til Guðmundar Inga og kveðst svo hafa vísað lögreglunni á 401 töflu í bílskúrnum hjá sér. Annars kemur fram hjá honum að einhverju geti skeikað um magnið sem hann afhenti öðrum og frásögn hans um söluverð þeirra er mjög svo óljós. Meðal gagnanna í málinu eru margar upptökur af símtölum Guðmundar Inga við Þóri, Jón Ágúst og aðra, sem lögreglan hleraði 16. til 28. desember sl. vegna málsins. Hafa hlutar af þessum upptökum verið leiknir fyrir Guðmund Inga. Þegar horft er fram hjá nokkrum galgopa í tali manna, einkum Guðmundar Inga, verða þessar upptökur ekki skildar öðru vísi en svo að hann sé að vísa kaupendum á Þóri, að hann sé að skipta sér af því hvernig Þórir afhendir “töflur”, “ellur”eða aðra ónefnda vöru, að hann sé að spyrja um eða reka á eftir því að Þórir innheimti skuldir hjá öðrum, þar á meðal meðákærðum, að hann sé að segja Andra Reyr að hann eigi að borga Þóri, að hann sé að reka fyrirtæki sem hann sé forstjóri fyrir, að hann láti aðra selja fyrir sig, að hann skipi meðákærða H fyrir um hvernig hann eigi að afhenda sér peninga, að hann ákveði, hvort H megi skipta á töflum við Jón Ágúst og svo framvegis. Hann hefur verið mjög rækilega spurður út í það sem kemur fram í þessum upptökum. Að lokum hefur hann nánast viðurkennt að hafa átt töflurnar sem Þórir fékk. Niðurstaða. 1. Jón Ágúst. Skilja verður 1. tl. II. kafla ákærunnar svo að þar sé Jón Ágúst saksóttur fyrir afhendingu og sölu fíkniefna hérlendis: Sannað er með skýrslu ákærða Sveins Inga, sbr. A - kafla hér á undan, svo og með skýrslum Guðmundar Inga og Jóns Ágústs að Jón Ágúst tók samkvæmt fyrirmælum Guðmundar Inga við pökkum úr hendi Sveins Inga, sem hann vissi að í voru MDMA-töflur, og fór með heim til hans. Hins vegar er það ósannað gegn neitun hans að hann hafi þá vitað hversu margar töflurnar voru. Þá er sannað með skýrslum Jóns Ágústs og Guðmundar Inga að Jón Ágúst tók við um 2000 MDMA-töflum af Guðmundi Inga sem í pökkunum höfðu verið og tók að sér að geyma af þeim um 1.000 töflur. Þá er enn fremur sannað með skýrslu Jóns Ágústs og Þóris, sem styðjast við annað í málinu, að Jón Ágúst afhenti Þóri MDMA-töflur sem hann vissi að ætlaðar voru til sölu. Telja verður ósannað, sbr. hér á eftir, að töflurnar hafi verið fleiri en um 1.000 talsins. Þá er sannað með játningu Jóns Ágústs, sem studd er skýrslu Guð­mundar Inga, sbr. hér að framan, og studd skýrslu A, sbr. F-kafla hér á eftir, að Jón Ágúst afhenti A MDMA-töflur sem hann vissi að voru ætlaðar til sölu. Í fyrra skiptið var það að ráði Guðmundar Inga, en vegna frásagnar A verða töflurnar ekki taldar hafa verið fleiri en 488, og í síðara skiptið afhenti hann A 200 töflur. Þá þykir vera sannað með skýrslum Jóns Ágústs og H, sbr. G-kafla hér á eftir, að Jón Ágúst fór með og afhenti í bíl í Hafnarfirði um 100 MDMA-töflur, annað hvort H sjálfum eða þá Guðmundi Inga, sem Jón Ágúst hlaut að vita að afhenti þær H eða öðrum. 2. Þórir. Skilja verður 2. tl. II. kafla ákærunnar svo að Þórir sé þar saksóttur fyrir afhendingu og sölu fíkniefna hérlendis: Sannað er með játningu Þóris og skýrslum þeirra Guðmundar Inga og Jóns Ágústs að Þórir tók við MDMA-töflum úr hendi Jóns Ágústs og tók að sér að dreifa þeim til annarra í ágóðaskyni. Er gegn neitun Þóris ósannað að hann hafi tekið við um 1.100 töflum eins og í ákærunni segir og verður því slegið föstu að þær hafi ekki verið fleiri en um 1.000 talsins. Þá er sannað með játningu Þóris svo og skýrslu H, í G-kafla hér á eftir, að hann afhenti H, eða skildi eftir handa honum hjá Guðmundi Inga, MDMA-töflur. Með hliðsjón af frásögn H þykir ekki vera alveg óhætt að telja að töflurnar hafi verið fleiri en 78 talsins. Þá er sannað með játningu Þóris og því sem rakið er og ályktað hér síðar í I-kafla um þátt Ó, að hann afhenti Ó um 100 töflur. Jafnframt er það sannað með játningu Þóris og því sem rakið er og ályktað hér síðar í H-kafla um þátt Andra Reyrs, að hann afhenti Andra Reyr um 200 töflur og loks með játningu Þóris að hann seldi ónafngreindum mönnum um 100 töflur. Í málinu eru vísbendingar sem þykja styðja þá staðhæfingu ákærða að hann hafi ekki fengið nema 30.000 krónur í sinn hlut og verður á því byggt. 3. Guðmundur Ingi. Skilja verður 1. tl. I. kafla ákærunnar svo að Guðmundur Ingi Þórir sé þar saksóttur fyrir það að selja og dreifa fíkniefnum hérlendis: -með því að afhenda Jóni Ágústi um 2.000 MDMA-töflur og láta hann afhenda Þóri um 1.100 töflur, -með því að láta þá Jón Ágúst og Þóri selja A samtals um 700 töflur, H um 200 töflur, Ó um 100 töflur og Andra Reyr um 200 töflur. Sannað er með játningu Guðmundar Inga og skýrslum Jóns Ágústs að Guð­mundur Ingi afhenti Jóni Ágústi um 2000 MDMA-töflur í því skyni að þær yrðu afhentar öðrum mönnum, þar á meðal meðákærða Þóri um 1000 töflur. Þeir Jón Ágúst og Þórir hafa eindregið borið það að Guðmundur Ingi hafi stjórnað allri dreifingu á MDMA-töflunum sem þeir fengu í hendur og að hann hafi átt þær. Að því er varðar þær 1000 töflur eða svo, sem Jón Ágúst hafði í vörslum sínum og dreifði af, hefur Guðmundur Ingi játað að hafa átt þær ásamt Jóni Ágústi og selt af þeim. Þá eru í málinu, eins og áður er rakið, margar upptökur af símtölum Guðmundar Inga við meðákærðu og aðra. Hafa skýringar hans á þeim ekki verið trúverðugar og verður að telja að þar komi fram ótvíræðar vísbendingar um það að hann hafi einnig stýrt einnig dreifingu taflnanna sem Þórir fékk í hendur, þar með til H, Ó og Andra Reyrs, eins og að ofan segir og einnig er rakið og ályktað um hér á eftir, í köflum G til I. Þegar svo haft er í huga að ákærði nánast viðurkenndi, þegar saumað var að honum fyrir dómi, að hafa átt töflurnar sem Þórir fékk, telst það vera hafið yfir allan skynsamlegan vafa að hann hafi mælt fyrir um það að A, H, Andra Reyr og Ó voru afhentar MDMA-töflur til frekari sölu eins og rakið hefur verið. Gegn neitun hans verður þó ekki talið sannað að hann hafi beinlínis mælt fyrir um það að A voru í seinna skiptið seldar 200 MDMA-töflur, sbr. einnig F-kafla hér á eftir. Brot Guðmundar Inga, Jóns Ágústs og Þóris teljast vera sérstaklega saknæm vegna magns og tegundar efnanna og varða við 173. gr. a í almennum hegningar­lögum 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. C. Ákærði Sveinn Ingi: Sala og afhending á MDMA-töflum hér á landi, sbr. 2. tl. I. kafla ákæru. Af því sem rakið var og ályktað í A-kafla hér að framan sést að um 875 MDMA-töflur af því sem flutt var inn komu í hlut Sveins Inga. Hann hefur sagt að hann hafi sjálfur neytt um 10 taflna af þeim en selt afganginn. Telst hann þannig vera sannur að því að hafa selt ónafngreindum mönnum um 865 MDMA-töflur. Telst þessi dreifing efnanna vera sérstaklega saknæm vegna magns og tegundar þeirra og því varða við 173. gr. a í almennum hegningarlögum 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. D: Ákærði Ingi Þór: Sala og afhending á MDMA-töflum hér á landi, sbr. 3. tl. I. kafla ákæru. Af því sem rakið var og ályktað í A-kafla hér að framan sést að um 875 MDMA-töflur af því sem flutt var inn komu í hlut ákærða Inga Þórs. Hann hefur sagt að hann hafi sjálfur neytt um 100 taflna af efninu en selt afganginn. Telst hann þannig vera sannur að því að hafa selt ónafngreindum mönnum um 775 MDMA-töflur. Telst þessi dreifing efnanna vera sérstaklega saknæm vegna magns og tegundar þeirra og því varða við 173. gr. a í almennum hegningarlögum 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. E. Ákærði M : Sala og afhending á MDMA-töflum hér á landi., sbr. 4. tl. I. kafla ákæru. M hefur viðurkennt, eins og fram er komið í A-kafla hér að framan, að hafa fengið í sinn hlut 100 MDMA-töflur af því sem flutt var inn. Hann hefur viðurkennt að hafa selt um 60 töflur af því og telst með því vera orðinn sannur að broti gegn 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, nr. 75, 1982, nr. 13, 1985 og við 2., sbr. 10. gr. rgj. um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986, sbr. rgj. nr. 177, 1986. F. Ákærði A: Kaup og sala á MDMA-töflum hér á landi, sbr. 3. tl. II. kafla ákæru. A hefur skýrt frá því að hann hafi farið á fund ákærða Guð­mundar Inga ásamt vini sínum, Jóhanni Einari að nafni, eftir að margnefnd sending var komin til landsins og þeir falað af honum 500 MDMA-töflur, fyrir 1000 krónur hverja. Nokkrum dögum síðar kveðst ákærði hafa farið til Guðmundar Inga sem hafi hringt í Jón Ágúst og mælt sér mót við hann í Kringlunni. Þeir hafi hist þar allir þrír og kveðst ákærði hafa farið með Jóni Ágústi upp í Mjódd og beðið þar meðan Jón Ágúst fór og sótti MDMA-töflur sem hann svo afhenti ákærða. Hafi töflurnar reynst vera 488 talsins. Þá segir ákærði að daginn sem Guðmundur Ingi eða Þórir var hand­tekinn hafi Jón Ágúst hringt í sig og spurt hvort hann vildi ekki fá 200 töflur í viðbót á sama verði því hann vildi ekki liggja með neinar töflur lengur. Kveðst ákærði hafa samþykkt það og hitt Jón Ágúst uppi í Nethyl og tekið þar við þessum 200 töflum. Segist ákærði ekki hafa rætt um þessi kaup við Guðmund Inga. Ákærði segir að þeir Jóhann Einar hafi skipt öllum þessum töflum til helminga og kannast ákærði aðeins við það að hafa selt þær töflur sem komu í hans hlut. Hann kveðst sjálfur hafa borgað 150.000 krónur upp í kaupverð þessara taflna en segist hafa haft um 600.000 krónur upp úr því að selja þær. Fyrrnefndur Jóhann Einar hefur ekki náðst fyrir dóm en systir hans og sambýliskona ákærða, Anna Björg Björnsdóttir, hefur komið fyrir dóminn og sagt það eftir ákærða að Jóhann Einar, bróðir hennar, ætti helminginn af töflunum á móti ákærða. Þá hefur Kristján Albertsson, sem er kunnugur ákærðu Guðmundi Inga og A, borið það að þeir hafi báðir sagt honum að Jóhann Einar væri með honum í kaupunum og að þeir skiptu þessu með sér til helminga. Niðurstaða. Sannað er með játningu A og skýrslum þeirra Guðmundar Inga og Jóhanns Ágústs að ákærði keypti af þeim 688 MDMA-töflur sem ætlaðar voru til sölu. Þá er enn fremur sannað með játningu ákærða að hann seldi 344 MDMA-töflur sem hann segir að komið hafi í hans hlut. Gegn neitun hans og með hliðsjón af því sem Jóhann Ágúst, sbr. B-kafla hér að ofan, og vitnin tvö hafa borið um þátt Jóhanns Einars Björnssonar, þykir vera ósannað að hann hafi selt meira en þær 344 MDMA-töflur sem hann hefur viðurkennt að hafa selt. Brot ákærða telst vera sérstaklega saknæmt vegna magns og tegundar efnanna og varða við 173. gr. a í almennum hegningarlögum 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. G. Ákærði H: Kaup og sala á MDMA-töflum svo og varsla á lýsergíði og amfetamíni hér á landi, sbr. 4. tl. II. kafla ákæru. H hefur skýrt frá því að hann hafi sett sig í samband við Guðmund Inga og falað af honum 100 MDMA-töflur. Þeir hafi hist og kveðst hann hafa sest í bílinn hjá honum og Guðmundur Ingi ekið upp í Mjódd þar sem þeir hittu Jón Ágúst fyrir utan Íslandsbanka. Hafi Jón Ágúst komið í bílinn til þeirra og þeir allir farið suður í Hafnarfjörð. Við kaffistofuna Kaffi Hafnarfjörð hafi þeir numið staðar og Guðmund­ur Ingi farið þar inn en á meðan hafi Jón Ágúst afhent sér 90 - 100 MDMA-töflur. Jón Ágúst hafi einnig sagt að ákærði skyldi snúa sér að honum með frekari viðskipti þar sem þeir ættu þetta saman, hann og Guðmundur Ingi. Eftir þetta hafi honum verið ekið heim. H segist hafa notað mikið af þessum töflum sjálfur en eitthvað smá­vegis hafi hann selt til þess að hafa fyrir mat. Hann kannast við að hafa reynt að fá skipt á töflum og kveðst hann þá hafa hringt í Jón Ágúst út af því. Ákærði kveðst svo í annað sinn hafa hringt í Guðmund Inga og beðið um 100 töflur. Muni Guð­mundur Ingi þá hafa haft samband við Þóri sem hafi útvegað töflurnar. Muni það hafa gerst þannig að Þórir hafi farið með töflurnar heim til Guðmundar Inga þar sem hann mátti ekki vera að því að færa ákærða þær. Kveðst hann því hafa farið heim til Guðmundar Inga og tekið töflurnar þar. Kveðst hann hafa talið töflurnar en þær hafi ekki reynst vera nema 78 talsins. Hann hafi notað mest af þessum töflum sjálfur, enda hafi hann verið í mikilli neyslu og komist upp í 17 töflur á dag, en þá hafi hann líka verið lagður inn á spítala. Ákærði viðurkennir einnig að hafa verið með í vörslum sínum 15 skammta af LSD og 0,83 g af amfetamíni og kveðst hafa ætlað þetta til eigin neyslu. Niðurstaða. H hefur játað að hafa keypt og selt MDMA-töflur og haft í vörslum sínum fyrrgreint lýsergíð og amfetamín. Framburði hans um það að töflurnar hafi í allt ekki verið verið fleiri en 178 og að hann hafi aðeins selt lítinn hluta þeirra hefur ekki verið hnekkt og er hann því sýknaður af ákærunni að því leyti sem hún fer í bága við það. Hann er þannig orðinn sannur að broti gegn 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, nr. 75, 1982, nr. 13, 1985 og við 2., sbr. 10. gr. rgj. um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986, sbr. rgj. nr. 177, 1986. H. Ákærði Andri Reyr: Kaup og sala á MDMA-töflum hér á landi, sbr. 5. tl. II. kafla ákæru. Andri Reyr hefur frá upphafi neitað því að hafa tekið við 200 MDMA-töflum af Guðmundi Inga eða selt slíkar töflur. Hann kannast hins vegar við að hafa fengið eina eða tvær slíkar töflur hjá ákærða Þóri og tvö eða þrjú grömm af amfetamíni. Hafi þetta verið í október eða nóvember og hafi hann greitt fyrir þetta fáein þúsund. Hafi taflan kostað 3.500 krónur og amfetamínið 4 - 5.000 krónur hvert gramm. Kveðst hann hafa greitt megnið af þessu, líklega 10 - 12.000 og því aðeins skuldað Þóri 3 - 5.000 krónur. Hann segir þá hafa verið byrjaða að rukka sig um skuldina og hafi hann ráðgert að selja leikjatölvuna sína til þess að geta borgað þá skuld. Meðal gagna málsins er upptaka á símtali milli Þóris og Guðmundar Inga 18. desember sl. Kemur þar fram að Þórir sé að fara með 200 “til Andra”. Þá er einnig hljóðritun af símtali sömu manna 20. desember þar sem Guðmundur Ingi er að reka á eftir því að Þórir innheimti hjá “Andra” sem hafi aðeins selt fyrir 30.000. Síðar þennan dag er annað símtal milli þeirra þar sem á góma ber að “Andri” sé að selja. Hinn 22. desember var hljóðritað samtal þeirra og kemur þar fram hjá Guðmundi Inga að “Andri” sé búinn að selja helling og að það verði að rukka hann. Loks er að geta símtals Guðmundar Inga og Andra Reyrs sjálfs 28. desember. Þar kemur fram að Þórir hafi verið tekinn fastur og segir Guðmundur Ingi í tilefni af því við ákærða: “Þið skuluð passa ykkur.” Jafnframt er hann að knýja á um greiðslu en ákærði segir að Þórir hafi verið búinn að veita honum einhvern frest fram yfir áramót og að hann gæti fengið að skipta greiðslunni og virðist Guðmundur Ingi samþykkja þá tilhögun en ekki lengur en til annars eða þriðja janúar, að því er skilja má. Þá tala þeir um að ákærði ætli sér eða þurfi að losa sig við eitthvað sem Guðmundur Ingi segir að ætti að vera hægt um áramótin. Hefur ákærði hlustað á þessi símtöl og sagt að hann hafi enga skýringu á því sem Guðmundi Inga og Þóri fari á milli enda sé það honum óviðkomandi. Um skuldina í síðasta samtalinu ítrekar hann að þar hafi verið um að ræða þessa tilteknu skuld, 3- 5.000 krónur. Eins og fram kom í B-kafla hér að framan, kveðst Þórir hafa afhent ákærða 100 eða 200 MDMA-töflur. Guðmundur Ingi hefur verið spurður út í símtölin sem vikið var að hér að framan. Segir hann þau snúast um skuld ákærða vegna kaupa á e-töflum sem hafi numið hundruðum þúsunda króna. Sjálfur hafi hann ekki selt ákærða nein fíkniefni og hafi hann alla vitneskju sína frá Þóri um kaup Andra Reyrs á e-töflum og skuld vegna þeirra. Niðurstaða. Andri Reyr neitar algerlega sök að því er varðar sakarefnið í þessu máli. Aftur á móti hefur Þórir borið það að hafa látið hann fá 100 - 200 töflur. Samtöl þeirra Guðmundar Inga og Þóris um ákærða og samtal ákærða og Guðmundar Inga þykja veita óræka vísbendingu um það að hann hafi tekið við til sölu og keypt MDMA-töflur sem hann fékk hjá Þóri. Þá þykir það sem ákærði segir um fjárhæð skuldarinnar og annað því tengt ekki vera trúverðugt. Þykir því ekki vera varhugavert að telja sannað að ákærði hafi tekið við og ætlað til sölu 100 MDMA-töflur hjá Þóri en ósannað þykir að töflurnar hafi verið fleiri. Enda þótt ráða megi af símtölunum að ákærði hafi selt MDMA-töflur er þess þó að gæta að ekki hafa fengist vitni að því og öðrum sönnunar­gögnum er ekki til að dreifa um það. Þykir því ekki vera unnt að telja það sannað og ber að sýkna ákærða af ákærunni að því leyti til. Hefur ákærði orðið sannur að broti gegn 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, nr. 75, 1982, nr. 13, 1985 og við 2., sbr. 10. gr. rgj. um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986, sbr. rgj. nr. 177, 1986. I. Ákærði Ó: Kaup og sala á MDMA-töflum svo og varsla á amfetamíni hér á landi, sbr. 6. tl. II. kafla ákæru . Ó hefur játað að hafa haft í vörslum sínum 2,67 g af amfetamíni sem fundust þegar við leit hjá honum 31. janúar sl. Hann hefur hins vegar neitað því frá upphafi að hafa keypt MDMA-töflur hjá þeim Guðmundi og Þóri. Kveðst hann ekki þekkja Þóri og ekki muna eftir Guðmundi Inga nema úr barnaskóla. Eins og fram kemur í B-kafla hér að framan hefur ákærði Þórir borið það að hann hafi látið mann sem kallaður sé “Ó rotta” fá 100 MDMA-töflur. Kveðst hann hafa farið með töflurnar heim til “Ó” þessa og afhent honum þær þar utan dyra. Aftur á móti segir hann að “Ó” hafi ekkert borgað fyrir þær. Þórir var látinn skoða myndir úr safni lögreglunnar 1. febrúar sl. meðan mál þetta var til rannsóknar þar. Bar hann þar kennsl á ákærða eftir mynd sem var á spjaldi með myndum af átta karlmönnum sem virðast vera á svipuðu reki og Ó. Hefur Þórir staðfest þessa myndbendingu fyrir dóminum. Eins og fram kemur í B-kafla hér að framan hefur Guðmundur Ingi það eftir Þóri að ákærði hafi fengið hjá honum MDMA-töflur en ekki hversu mikið. Þá segir hann Ó hafa komið heim til hans, að því er hann minni, til þess að tala við Þóri sem hafi verið þar í samkvæmi. Þetta hafi verið einhvern tíma í desember, og hafi Ó þá sagt sér það sjálfur að hann hefði fengið töflur hjá Þóri. Hann hafi þó ekki sagt hve mikið en Guðmundur Ingi segist halda að Ó hafi skuldað Þóri 250.000 krónur fyrir töflur. Kveðst Guðmundur Ingi hafa verið með Ó í skólabekk og hafi hann þá verið kallaður “Ó rotta”. Ákærði kannast við að hafa verið kallaður “Ó rotta” í æsku. Meðal gagna málsins er skrá sem Landssíminn hefur gert yfir hringingar á milli farsíma ákærða og farsíma Þóris, 1. nóvember og 31. desember 1999. Kemur þar fram að símar þessir tengdust eða reynt var að tengja þá 168 sinnum á tímabilinu, á báða vegu, en oftast úr númeri ákærða. Kveðst ákærði ekki geta skýrt þetta. Þá eru í málinu upptökur af nokkrum símtölum sem hleruð hafa verið á milli þeirra Þóris og Guðmundar Inga. Í símtali 17. desember er “Ó” nefndur á nafn og sagt að hann eigi ekki peninga til þess að borga þeim. Í símtali 20. desember spyr Guðmundur Ingi um “Ó” og gefur til kynna að hann skuldi peninga. Segist Þórir þar munu fara til hans um kvöldið eftir vinnu til þess að krefja hann um greiðslu, að því er ætla má. Í símtali sem hófst kl. 23.14, hinn 21. desember segist Þórir hafa verið að tala við “Ó rottu” og “Ó” sagst vera kominn með “lítinn pening” en sagst ætla að hringja þegar hann væri kominn með sextíu þúsund. Það athugast að samkvæmt lista Landsímans voru símanúmer ákærða og Þóris tengd kl. 23.09.36 þetta kvöld og að sambandið varaði í 153 sekúndur. Í símtali 22. desember segir Guðmundur Ingi Þóri að rukka “Ó” en Þórir segir að “Ó” hafi ekki verið kominn með nóg daginn áður. Í símtali á Þorláksmessu biður Guðmundur Ingi Þóri um að hringja í Andra og “Ó” og segja þeim að borga, helst þrjátíu þúsund hvorum. Spyr Þórir auk þess hvort Guðmundur Ingi hafi hitt “Ó” í Kringlunni. Niðurstaða. Ó neitar því að þekkja nokkuð til Þóris og kveðst aðeins muna eftir Guðmundi Inga frá því í barnaskóla. Vegna hinna fjölmörgu símtala á milli farsíma Ó og Þóris og þess sem kemur fram í símtölum Þóris og Guðmundar Inga er þess­ari staðhæfingu Ó hafnað, svo og framburði hans að öðru leyti. Verður að telja sannað með framburði Þóris, sem studdur er framburði Guðmundar Inga, upplýsingum úr símhlerunum og fyrrgreindum upplýsingum Landssímans, að Ó hafi tekið við 100 MDMA-töflum frá Þóri í því skyni að selja þær. Enda þótt ráða megi af símtöl­unum að ákærði hafi verið að selja MDMA-töflur er þess að gæta að ekki hafa fundist vitni að því og öðrum sönnunargögnum um það er ekki til að dreifa. Þykir því ekki vera unnt að telja það sannað og ber að sýkna ákærða af ákærunni að því leyti. Með því að taka við töflunum og hafa í vörslum sínum 2,67 g af amfetamíni hefur ákærði orðið sannur að broti gegn 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, nr. 75, 1982, nr. 13, 1985 og við 2., sbr. 10. gr. rgj. um sölu og með­ferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986, sbr. rgj. nr. 177, 1986. Refsingar, viðurlög og sakarkostnaður. Fyrir liggur að metýlendíóxýmetýlamfetamín er með hættulegustu fíkniefnum sem á markaðnum eru og að töflur þær sem málið snýst um voru fyllilega virkar að því leyti. Ákærði Guðmundur Ingi var dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir fíknilagabrot 14. október 1998. Hann hefur rofið skilorð þess dóms og ber að dæma hann upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Brot hans er stórfellt og hann er sá sem skipulagði innflutninginn, keypti efnin í Amsterdam og sendi hingað til lands. Þá ber ekki síður að líta til þess að hann stjórnaði dreifingu á rúmum helmingi efnanna. Er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 7 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarð­hald sem ákærði hefur sætt frá 29. desember sl. til þessa, samtals 192 daga. Ákærði Sveinn Ingi hefur ekki áður gerst sekur um refsilagabrot. Brot ákærða er stórfellt en hafa verður í huga að hann hefur játað brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsing hans vera hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni ber að draga gæslu­varðhald sem ákærði hefur sætt frá 29. desember til 2. janúar sl. og frá 7. janúar sl. til þessa, samtals 185 daga. Ákærði Ingi Þór var dæmdur í 8 mánaða fangelsi fyrir ránsbrot 18. febrúar sl. og voru 6 mánuðir af refsingunni skilorðsbundnir. Refsing ákærða nú verður hegn­ingarauki við þann dóm en jafnframt verður skilorðshluti hans dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi. Brot ákærða er stórfellt en hafa verður í huga að hann hefur játað brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsingin þannig vera hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 8. janúar sl. til þessa, samtals 180 daga. Ákærði M var sektaður fyrir fíknilagabrot í fyrra sumar. Hann hefur einnig játað brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsing hans vera hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Þar sem ákærði ætlaði töflurnar ekki allar til sölu í upphafi þykir mega ákveða að fresta framkvæmd 9 mánaða af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skil­orð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði MÍ hefur ekki áður hlotið refsingu fyrir fíknilagabrot og hefur sakferill hans ekki þýðingu fyrir málið. Þáttur ákærða í innflutningnum var tækifæris­kenndur og hafði ekki afgerandi þýðingu fyrir hann. Þá verður að hafa í huga að ákærði hefur játað brot sitt. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Þá þykir mega ákveða að fresta framkvæmd refsingarinnar og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði Jón Ágúst hlaut 30 daga skilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir tékka­laga­brot í desember. Refsing hans er hegningarauki við þann dóm. Jafnframt ber að dæma hann upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Brot ákærða er stórfellt en hafa verður í huga að hann hefur játað brot sitt og að hann virðist hafa verið leiðitamur meðákærða Guðmundi Inga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti frá 4. janúar til 24. febrúar sl., 51 dag. Ákærði Þórir hefur ekki sakferil sem hér skiptir máli. Aftur á móti er brot hans stórfellt. Ákærði er ekki fullra 18 ára að aldri og í málinu eru vísbendingar um töluvert ístöðuleysi hans gagnvart meðákærða Guðmundi Inga. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti frá 29. desember til 1. febrúar sl., 34 daga. Ákærði A hefur til þessa hlotið tvo dóma fyrir auðgunarbrot og auk þess var hann í marsmánuði dæmdur í 5 mánaða fangelsi fyrir áfengislagabrot, þar af voru 4 mánuðir skilorðsbundnir. Með í þeirri refsingu var þriggja mánaða skil­orðsbundið fangelsi samkvæmt eldri dómi. Dæma ber upp skilorðshluta síðasta dóms og gera ákærða refsingu í einu lagi sem einnig er hegningarauki. Þá verður að hafa í huga að ákærði hefur játað brot sitt hreinskilnislega. Þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 1. febrúar til 31. mars sl., 60 daga. Ákærði H á að baki talsverðan sakferil. Hefur honum verið refsað 17 sinnum frá því á árinu 1993. Þar af hefur hann verið dæmdur tvisvar eftir að hann framdi brot sitt í þessu máli. Í fyrra sinnið var hann dæmdur í 4 mánaða skilorðs­bundið fangelsi fyrir skjalafals en í síðara sinnið í 30 daga óskilorðsbundið fangelsi fyrir að aka bíl án ökuréttar. Ber að dæma upp skilorðsdóminn og gera ákærða refs­ingu í einu lagi. Þá verður að hafa í huga að ákærði hefur játað brot sitt hrein­skilnis­lega. Refsingin er hegningarauki og þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ákærði Andri Reyr hlaut 4 mánaða skilorðsdóm fyrir þjófnað 1998. Hann hefur rofið skilorð þess dóms og ber að dæma hann upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Ákærði var ekki fullra 18 ára þegar hann braut af sér og þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Þykir mega ákveða að fresta því að refsingin komi til framkvæmda og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði Ó var dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi 1997 og hefur staðist skilorð þess dóms. Þar áður hafði honum verið refsað fyrir brot gegn lax- og silungsveiðilögum, umferðarlögum svo og fyrir húsbrot og skemmdarverk. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Rétt þykir að fresta því að refsingin komi til framkvæmda og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð. Með heimild í 49. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 101, 1976 ber að gera nokkrum hinna ákærðu sektarrefsingu sem hér segir: Guðmundi Inga, þrjár milljónir króna og komi 6 mánaða fangelsi í stað sektar­innar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, Sveini Inga, eina milljón króna og komi 3ja mánaða fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, Inga Þór, eina milljón króna og komi 3ja mánaða fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, M, 150.000 krónur og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, Jóni Ágústi, eina milljón króna og komi 3ja mánaða fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, A 300.000 krónur og komi 45 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, Andra Reyr 150.000 krónur og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, Ó 150.000 krónur og komi 30 daga fangelsi í stað sektarinnar, greiðist hún ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og að kröfu ákæruvalds skal gera upptæk eftirtalin fíkniefni sem hald hefur verið lagt á: 401 töflu af MDMA sem fannst við leit hjá ákærða Þóri 29. desember sl., 15 skammta af lýsergíði og 0,83 g af amfetamíni sem fundust hjá ákærða H 31. janúar sl., 0,07 g af amfetamíni sem fundust hjá ákærða M 20. janúar sl. og 2,67 g af amfetamíni sem fannst hjá ákærða Ó 31. janúar sl. Ákæruvaldið krefst þess einnig, með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, að gerðar verði upptækar hjá ákærða A 639.200 krónur sem svari til ávinnings hans af brotinu. Hjá ákærða fundust 244.500 krónur í reiðufé og var lagt hald á þær. Er óhætt að telja að ákærði hafi haft svo mikið fé í ávinning af brotinu og ber að gera peninga þessa upptæka með heimild í 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 10, 1997. Í málflutningi hefur ákæruvaldið byggt á því að dæma megi upptöku á mismuninum án þess að upptakan beinist að tilteknu andlagi. Á þetta verður ekki fallist. Telja verður að það sé hugtaksatriði um eignaupptöku að verðmætin sem hún beinist að, peningar, munir eða annað, séu til. Ekki verður séð að orðalag 2. gr. laga nr. 10, 1997, sem breytti 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, gefi til kynna að þar sé vikið frá þessari grunnhugsun. Þá verður heldur ekki séð að greinargerð með lagafrumvarpinu styðji slíkan skilning á lagaákvæði þessu og lögskýringarreglur virðast auk þess eiga að leiða til hins gagnstæða. Loks má benda á það úrræði sem felst í fyrrgreindri 49. gr. almennra hegningarlaga og hér hefur verið gripið til, að dæma má sektir jafnframt refsivist þegar brotamaður hefur aflað sér eða öðrum fjárvinnings með broti eða það hefur vakað fyrir honum. Verður 2. gr. laga nr. 10, 1997 því ekki skilin svo að hún heimili dómstólum að lýsa yfir upptöku fjárhæðar, líkt og um ákvörðun um sekt eða dómsskuld væri að ræða. Nokkur ökutæki sem talið er að séu eign ákærða hafa verið kyrrsett vegna málsins. Eins og kröfugerð í ákærunni er háttað kemur þó ekki til álita að gera upp­tækt andvirði ávinnings sem kynni að liggja í þeim þar sem þau eru ekki tilgreind í ákærunni, svo vísað sé til d-liðar 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 og strangrar dómvenju að þessu leyti. Af öllu þessu leiðir að sýkna ber ákærða Anton Kristin af kröfu um eignaupptöku umfram það sem að framan segir. Málsvarnarlaun til verjenda ákærðu vegna dómsmeðferðar málsins frá þing­festingu þess greiðist sem hér segir: ákærði Guðmundur Ingi greiði verjanda sínum, Hallvarði Einvarðssyni hrl., 500.000 krónur, ákærði Sveinn Ingi greiði verjanda sínum, Pétri Erni Sverrissyni hdl., 250.000 krónur, ákærði Ingi Þór greiði verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni hdl., 500.000 krónur, ákærði M greiði verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 50.000 krónur, ákærði MÍ greiði verjanda sínum, Páli Arnóri Pálssyni, 50.000 krónur, ákærði Jón Ágúst greiði verjanda sínum, Andra Árnasyni hrl., 500.000 krónur, ákærði Þórir greiði verjanda sínum, Karli Georg Sigurbjörnssyni hdl., 500.000 krónur, ákærði A greiði verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 180.000 krónur, ákærði H greiði verjanda sínum, Pétri Erni Sverrissyni hdl., 50.000 krónur, ákærði Andri Reyr greiði verjanda sínum, Brynjari Níelssyni hrl., 300.000 krónur og ákærði Ó greiði verjanda sínum, Sigmundi Hannessyni hrl., 300.000 krónur. Ljúka hefði mátt hluta málsins án kostnaðarsamrar aðalmeðferðar fyrir suma af hinum ákærðu. Þykir vera rétt af þeim sökum, og einnig eftir málsúrslitum að öðru leyti, að hluti af málsvarnarlaununum greiðist úr ríkissjóði, sem hér segir: 200.000 krónur til verjanda M, Arnar Clausen hrl., 250.000 krónur til verjanda MÍ, Páls Arnórs Pálssonar hrl., 70.000 krónur til verjanda A, Arnar Clausen hrl., 200.000 krónur til verjanda H, Péturs Arnar Sverrissonar hdl., 200.000 krónur til verjanda Andra Reyrs, Brynjars Níelssonar hrl. og 200.000 krónur til verjanda Ó, Sigmundar Hannessonar hrl. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Ingi Þóroddsson, sæti fangelsi í 7 ár. Frá refsingunni dregst 192 daga gæsluvarðhald. Ákærði, Sveinn Ingi Bjarnason, sæti fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst 185 daga gæsluvarðhald. Ákærði, Ingi Þór Arnarson, sæti fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst 180 daga gæsluvarðhald. Ákærði, M, sæti fangelsi í í 12 mánuði. Ákærði, MÍ, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði, Jón Ágúst Garðarsson, sæti fangelsi í 4 ár. Frá refsingunni dregst 51 dags gæsluvarðhald. Ákærði, Þórir Jónsson, sæti fangelsi í 2 ár. Frá refsingunni dregst 34 daga gæsluvarðhald. Ákærði, A, sæti fangelsi í 3 ár. Frá refsingunni dregst 60 daga gæsluvarðhald. Ákærði, H, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði, Andri Reyr Vignisson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði, Ó, sæti fangelsi í 12 mánuði. Frestað er því að fullnægja refsingu ákærðu, MÍ, Andra Reyrs og Ó svo og 9 mánuðum af refsivist M og fellur refsingin niður að liðnum 3 árum haldi ákærðu almennt skilorð. Ákærðu greiði sektir en sæti fangelsisrefsingu, greiðist sektin ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu, sem hér segir: Guðmundur Ingi, þrjár milljónir króna en ella 6 mánaða fangelsi, Sveinn Ingi, eina milljón króna en ella 3ja mánaða fangelsi, Ingi Þór, eina milljón króna en ella 3ja mánaða fangelsi, M, 150.000 krónur en ella 30 daga fangelsi, Jón Ágúst, eina milljón króna en ella 3ja mánaða fangelsi, A, 300.000 krónur en ella 45 daga fangelsi, Andri Reyr, 150.000 krónur en ella 30 daga fangelsi, Ó, 150.000 krónur en ella 30 daga fangelsi. Ákærðu sæti upptöku á 401 töflu af MDMA, 15 skömmtum af lýsergíði og 3,57 grömmum af amfetamíni. Ákærði, A, sæti upptöku á 244.500 krónum. Ákærðu greiði verjendum sínum málsvarnarlaun sem hér segir: ákærði, Guðmundur Ingi, Hallvarði Einvarðssyni hrl., 500.000 krónur, ákærði, Sveinn Ingi, Pétri Erni Sverrissyni hdl., 250.000 krónur, ákærði, Ingi Þór, Guðmundi Ágústssyni hdl., 500.000 krónur, ákærði, M, Erni Clausen hrl., 50.000 krónur, ákærði, MÍ, Páli Arnóri Pálssyni, 50.000 krónur, ákærði, Jón Ágúst, Andra Árnasyni hrl., 500.000 krónur, ákærði, Þórir, Karli Georg Sigurbjörnssyni hdl., 500.000 krónur, ákærði, A, Erni Clausen hrl., 180.000 krónur, ákærði, H, Pétri Erni Sverrissyni hdl., 50.000 krónur, ákærði, Andri Reyr, Brynjari Níelssyni hrl., 300.000 krónur og ákærði, Ó, Sigmundi Hannessyni hrl., 300.000 krónur. Úr ríkissjóði greiðist málsvarnalaun sem hér segir: 200.000 krónur til verjanda M, Arnar Clausen hrl., 250.000 krónur til verjanda MÍ, Páls Arnórs Pálssonar hrl., 70.000 krónur til verjanda A, Arnar Clausen hrl., 200.000 krónur til verjanda H, Péturs Arnar Sverrissonar hdl., 200.000 krónur til verjanda Andra Reyrs, Brynjars Níelssonar hrl. og 200.000 krónur til verjanda Ó, Sigmundar Hannessonar hrl. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 377/1999
Banki Opinberir starfsmenn Biðlaun Aðild
A var starfsmaður Landsbanka Íslands (LÍ) þegar lög nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands voru staðfest. Samkvæmt 8. gr. laganna skyldu allir starfsmenn LÍ eiga kost á sambærilegu starfi hjá LÍ hf. við yfirtöku hlutafélagsins á ríkisbankanum og njóta sömu réttinda og þeir höfðu samkvæmt kjarasamningi og/eða ráðningarsamningi. Tilkynnti LÍ starfsfólki að starfslok hjá LÍ yrðu 31. desember 1997. A hafnaði boði um starf hjá LÍ hf. Taldi hún að ekki væri um sambærilegt starf að ræða, þar sem hún myndi ekki lengur njóta réttinda ríkisstarfsmanna. Höfðaði hún mál gegn íslenska ríkinu og krafðist greiðslu biðlauna. Talið var að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefði áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabanka, nema öðruvísi hefði verið mælt í lögum og ákvörðunum settum af bankaráðum með heimild í lögum. Hefði biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna því fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn giltu nú lög nr. 70/1996, og samkvæmt 34. gr. þeirra laga væri rétturinn háður því að viðkomandi hefði ekki hafnað sambærilegu starfi á vegum ríkisins eða annars staðar. Þar sem ríkissjóður hefði lagt allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar hvors ríkisviðskiptabanka um sig til hlutafélaganna, hefði LÍ hf. yfirtekið allar skuldbindingar LÍ. Því hefði A átt að beina kröfu sinni um biðlaunagreiðslu til LÍ hf. Þegar af þeirri ástæðu var íslenska ríkið því sýknað af kröfum A, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. september 1999. Hún gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til greiðslu biðlauna, aukagreiðslna orlofsuppbótar og desemberuppbótar, samtals að fjárhæð 1.374.775 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 svo sem hér segir: Af 86.007 krónum frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar sama ár, af 172.014 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 258.021 krónu frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 334.028 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 430.035 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 516.042 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 602.049 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 688.056 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 774.063 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 860.070 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 1.005.877 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, en af 1.374.775 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi hóf áfrýjandi störf hjá Landsbanka Íslands í byrjun júní 1976. Með bréfi bankastjórnar 27. júní 1997 var henni kynnt efni laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skyldi Landsbanki Íslands hf. taka við rekstri og starfsemi Landsbanka Íslands hinn 1. janúar 1998, og var áfrýjanda gefinn kostur á sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu frá þeim tíma, sbr. 8. gr. laganna. Í bréfinu var jafnframt tekið fram, að það fæli í sér tilkynningu um starfslok áfrýjanda hjá Landsbanka Íslands 31. desember 1997, óháð því hvort hún kysi að taka við starfi hjá hlutafélaginu eða ekki. Áfrýjandi hafnaði boði bankans um starf í hinum nýja banka. Hún taldi, að ekki væri um sambærilegt starf að ræða og hún hafði gegnt í Landsbanka Íslands, þar sem hún myndi ekki lengur njóta réttinda ríkisstarfsmanna, og krefur hún stefnda um greiðslu biðlauna. Nú liggur fyrir dómur Hæstaréttar frá 3. febrúar síðastliðnum í máli nr. 357/1999, þar sem því er slegið föstu, að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefðu áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabankanna nema öðruvísi hefði verið mælt í lögum og ákvörðunum settum af bankaráðunum með heimild í lögum. Varð niðurstaðan því sú, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna hefði fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn gilda nú ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 10. gr. laga nr. 50/1997, en samkvæmt því er biðlaunarétturinn háður því að viðkomandi hafi ekki hafnað sambærilegu starfi á vegum ríkisins eða annars aðila. II. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. D ó m s o r ð : Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Anna Ólafía Guðnadóttir, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda biðlaun, orlofsuppbót og desemberuppbót, samtals að fjárhæð kr. 1.991.788, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sem reiknist af fjárhæðum og eftir tímabilum sem hér segir: Til vara er krafizt greiðslu skaðabóta að sömu fjárhæð og með sömu dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá er þess krafizt, að dæmt verði, að dráttavextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 01.01.1999. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda og dæmdur málskostnaðar úr hendi hans að mati réttarins. II. Málavextir: Með lögum nr. 50 frá 22. maí 1997 var ákveðið að stofna hlutafélag um Lands­banka Íslands annars vegar og Búnaðarbanka Íslands hins vegar. Hlutverk hluta­félaganna skyldi vera að hafa á hendi þá starfsemi, sem viðskiptabönkum er heimil samkvæmt lögum, þ.e. sama hlutverk og ríkisviðskiptabankarnir tveir höfðu áður haft. Í 10. gr. laganna var kveðið á um biðlaunarétt, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, en um þann rétt skyldu þá gilda ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 5. mgr. í ákvæði til bráðabirgða, er réttur til biðlauna starfsmanna ríkisins háður því, að starfsmaðurinn hafi ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því, hvort það sé á vegum ríkisins eða annars aðila. Jafnframt segir í 2. mgr. 34. gr. laganna, að taki maður, er nýtur biðlaunagreiðslu, við starfi í þjónustu ríkisins eða annars aðila, áður en biðlaunatími er á enda, skuli bið­launagreiðsla falla niður, ef launin, sem nýja starfinu fylgi, eru jöfn eða hærri en þau laun, sem starfsmaðurinn áður naut, en séu þau lægri, skuli greiða launamismun til loka tímabilsins. Stefnandi réðst til Landsbanka Íslands í byrjun júní 1976 og vann þar síðan í Vegamótaútibúi. Með bréfi bankastjórnar Landsbanka Íslands, dagsettu 27. júní 1997, var stefnanda kynnt efni framangreindrar lagasetningar nr. 50/1997. Einnig var henni tilkynnt um starfslok sín hjá Landsbanka Íslands hinn 31. desember 1997, óháð því, hvort hún tæki við sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu. Tekið er fram í bréfinu, að tilkynningin sé send þannig, að hún berist áður en uppsagnarfrestur stefnanda samkvæmt kjarasamningi byrji að líða vegna þáverandi starfa hennar. Stefnandi tók þá ákvörðun að þiggja ekki boð bankans um starf í hinum nýja banka. Byggði hún ákvörðun sína m.a. á því, að ekki væri verið að bjóða sama starf með sömu réttindum og hún hefði haft í Landsbanka Íslands. Hún sendi því ekki inn til starfsmannasviðs þá sérstöku tilkynningu, sem gert var ráð fyrir, að verðandi starfsmenn hlutafélagabankans útfylltu, en þess í stað tilkynnti hún sérstaklega, að hún myndi ekki þiggja starfið í hinum nýja banka. Stefnandi lét af störfum í Landsbanka Íslands þann 31. desember 1997. Hún kveðst ekki hafa stundað launað starf síðan, þrátt fyrir að hún hafi leitað eftir tímabundinni vinnu vegna fyrirætlunar sinnar um að sækja endurmenntunarnámskeið við Háskóla Íslands haustið 1998. Stefnandi gerði um það fyrirspurn hjá stefnda fyrir starfslokin, hvort hún ætti rétt til greiðslu biðlauna á grundvelli 14. gr. laga nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996, en fékk þau svör, að um greiðslu biðlauna yrði ekki að ræða af hálfu bankans. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hún eigi, sem starfsmaður Landsbanka Íslands, skilyrðislausan rétt til að fá greidd biðlaun, þar sem henni hafi ekki verið boðið sambærilegt starf og hún hafi haft, þegar starf hennar hjá Landsbanka Íslands var lagt niður. Starfsmenn Landsbanka Íslands falli undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Í 14. gr. laga nr. 38/1954 og í 34. gr. laga nr. 70/1996 sé gert ráð fyrir, að starfsmenn, sem lögin taki til, eigi rétt á 12 mánaða biðlaunum, hafi þeir unnið í 15 ár eða lengur hjá ríkinu. Falli hún undir þau tímamörk, þar sem hún hafði unnið í yfir 20 ár hjá Landsbanka Íslands, þegar henni var sagt þar upp störfum. Stefnandi vísar til þess, að starf það, sem henni var boðið, hafi verið hjá hlutafélagabanka, en starf hjá hlutafélagi útiloki, að réttur starfsmanna fari eftir lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Það eitt, að hið nýja starf sé ekki hjá ríkinu og því fylgi þar af leiðandi m.a. ekki biðlaunaréttur, geri það að verkum, að starf það, sem boðið hafi verið, geti aldrei orðið sambærilegt hinu fyrra starfi. Stefnandi bendi á, að skv. 10. gr. laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. sé tekið fram, að um biðlaunarétt, sem kunni að fylgja störfum í ríkisviðskiptabönkum, fari eftir ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þau lög hafi tekið við af lögum nr. 38/1954 með takmörkunum, sem stefnandi telji, að brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 um friðhelgi eignarréttarins. Stefnandi haldi því fram, að við fastráðningu í starf hjá Landsbanka Íslands fyrir tæpum 22 árum hafi hún eignazt biðlaunarétt í 6 mánuði, færi svo að starf hennar yrði lagt niður, og hafi sá eignarréttur aukizt í biðlaunarétt í 12 mánuði, þegar hún náði 15 ára starfsaldri. Hér sé um að ræða eignarrétt, sem verði ekki af henni tekinn eða hann skertur með þeim hætti sem fram kemur í lögum nr. 70/1996. Varðandi takmörkunina þá brjóti hún einnig gegn jafnræðisreglu stjórnar­skrárinnar og þeim alþjóðasáttmálum um mannréttindavernd, sem Ísland sé aðili að, einkum 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þær takmarkanir og skerðingar, sem stefnandi vísi til, að lögin nr. 70/1996 hafi í för með sér frá lögum 38/1954, snúist m.a. um það ákvæði 34. gr. laganna, að biðlaunagreiðslur samkvæmt greininni skuli falla niður, ef laun þau, er nýja starfinu fylgi, séu jöfn eða hærri en þau, er hún naut í fyrra starfi. Verði þessi áunni biðlaunaréttur ekki tekinn af stefnanda með breytingu á lögum nr. 38/1954 á þann hátt, sem gert sé með lögum nr. 70/1996. Þá vísi stefnandi til þess, að í reglum um biðlaun sé hvergi að finna kröfur þess efnis, að sá, sem biðlauna eigi að njóta, sýni fram á, að hann hafi leitað eftir starfi annars staðar, hvorki hjá ríki né hjá öðrum. Hún telji sig einnig eiga fullan rétt til greiðslu biðlauna, þó svo að hún komi til með að sitja á skólabekk þrjá til fjóra síðustu mánuði biðlaunatímabilsins, þ.e. frá september eða október og út árið. Hún telji sig hafa fulla þörf á að leita sér endurmenntunar í einhvern tíma, hún sé fertug að aldri, og hún hafi á sinni starfsævi ekki unnið önnur störf en hjá stefnda, eða samtals í nær 22 ár. Stefnandi kveðst mótmæla staðhæfingum þess efnis, að sá hluti biðlauna­tímans, sem notaður sé til öflunar endurmenntunar, dragist frá biðlaunatímanum eða sé þess valdandi, að engin biðlaun eigi að greiðast. Stefnandi bendi á, að tilgangur biðlauna hafi fyrst og fremst verið sá að tryggja launþeganum ríflegan uppsagnarfrest til að hann gæti betur tekizt á við breyttar aðstæður. Á síðari árum hafi kröfur vinnumarkaðarins verið allt aðrar en áður. Nú séu gerðar þær kröfur, að væntanlegir starfsmenn hafi aflað sér sjálfir tiltekinnar menntunar og fræðslu. Starfsmaður, sem í nær 22 ár hafi starfað hjá sama vinnuveitanda, sé talinn vera orðinn fastur í sama farinu, og honum sé nauðsynlegt að endurhæfa sig til að vera fær um að takast á við ný störf. Að því er lúti að varakröfu, eigi stefnandi bótakröfu á hendur stefnda, sem sé jafnhá biðlaunum, þar sem biðlaunarétturinn njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, fari svo, að hún teljist hafa verið svipt biðlaunarétti sínum með 34. gr. l. nr. 70/1996. Engin almenningsþörf hafi kallað á sviptinguna. Ákvæði þessu verði því ekki beitt, án þess að fullar bætur komi í stað biðlaunanna. Lagagreinin brjóti einnig í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og alþjóðasáttmála, sem Ísland eigi aðild að. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi m.a. til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 90/1996, þar sem rétturinn hafi skýrt kveðið á um, að “biðlaunaréttur sé fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi, er stöðunni fylgdi, verði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins”. Í dóminum komi einnig skýrt fram það álit Hæstaréttar, að þótt laun og viðfangsefni í hinni nýju stöðu séu hin sömu og í hinni eldri, verði nýja staðan ekki talin sambærileg hinni fyrri, ef um hin sérstöku réttindi samkvæmt lögum nr. 38/1954 sé ekki að ræða í nýju stöðunni. Kröfufjárhæð. Kröfufjárhæð stefnanda sé þannig fundin, að byggt sé á launum þeim, sem hún hafi haft fyrir síðasta unna mánuðinn, þ.e. desember 1997. Á þá fjárhæð sé bætt 4% grunnkaupshækkun, sem varð þann 1. janúar 1998. Stefnandi hafi, auk mánaðar­legra launagreiðslna, fengið greidda ársuppbót í desember ár hvert, sem svaraði til einna mánaðarlauna (13. mánuður), orlofsframlag og orlofsuppbót. Stefnufjárhæðin sé þannig samansett: Lagarök. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi m.a. til laga 38/1954 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sbr. lög nr. 70/1996, og til laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. Um vaxtakröfur sínar vísar stefnandi til ákvæða III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við ákvörðun málskostnaðar beri að taka tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Málsástæður stefnda: Stefnandi virðist í málatilbúnaði sínum ekki gera greinarmun á Landsbanka Íslands hf. og íslenzka ríkinu. Auk þess að beina biðlaunakröfu sinni fyrst að hlutafélagabankanum, en stefna síðan íslenska ríkinu, mótmæli stefnandi t.d. í 7. mgr. á bls. 4 í stefnu röksemdarfærslu, sem komi fram í bréfi lögmanns Landsbanka Íslands hf. á dskj. nr. 6. Stefnandi byggi á því, að staða hennar hjá Landsbanka Íslands hafi verið lögð niður frá og með 1. janúar 1998. Af hálfu stefnda sé því mótmælt, að störf starfs­manna Landsbanka Íslands hafi verið lögð niður. Störf stefnanda og annarra starfs­manna Landsbanka Íslands séu áfram til í óbreyttu formi. Við breytingu á eignarformi bankans hafi stefnanda með lögum verið tryggður forgangur til þess starfs, sem hún hafði gegnt. Landsbanki Íslands hafi, samkvæmt áður gildandi lagaákvæðum, verið sjálfstæð stofnun, sem laut sérstakri stjórn og hafi svo einnig verið eftir formbreytinguna, sem gerð var með lögum nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um ríkisviðskipta­bankana. Þrátt fyrir túlkun dómstóla á ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi tilgangur biðlaunareglunnar verið sá, að tryggja embættismönnum framfærslu, þegar svo stóð á, að staða þeirra var ekki lengur til, og þeir voru án vinnu af ástæðu, sem ekki varðaði þá sjálfa. Sé fullvíst, að löggjafinn hafi ekki séð fyrir sér á þeim tíma, að formbreyting á eignarhaldi á stofnun eða fyrirtæki í eigu ríkisins væri talin jafngilda niðurlagningu á stöðu, eða að orð laganna yrðu skýrð á þann veg, enda hafi biðlaunarétti verið ætlað að samsvara ríflegum uppsagnarfresti, þegar uppsagnarfresti væri ekki til að dreifa. Þessu til áréttingar vísi stefndi til athugasemda með frumvarpi að lögum nr. 70/1996, þar sem segi um ákvæði 34. gr., að "sá háttur að maður fái biðlaun greidd ofan á venjuleg laun, t.d. fyrir það eitt að ríkisstofnun er gerð að hlutafélagi eða starfið fært frá ríki til sveitarfélaga, svo sem 14. gr. laga nr. 38/1954 hefur verið skýrð, samrýmist engan veginn nútímavið­horfum". Stefndi hafni þeirri málsástæðu stefnanda, að starf hennar hjá Landsbanka Íslands hafi verið lagt niður í skilningi 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefndi haldi því enn fremur fram, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi ekki fylgt starfi stefnanda hjá Landsbanka Íslands. Eðlisrök mæli gegn því, að starfsmenn ríkisviðskiptabankanna séu taldir til starfsmanna ríkisins í skilningi starfsmannalaganna. Sé í því sambandi bent á, að ákvarðanir um ráðningu, ráðningar­tíma og uppsögn, svo og um laun og önnur starfskjör bankamanna, hafi ekki farið eftir sömu reglum og gilt hafi á hverjum tíma um opinbera starfsmenn. Landsbanki Íslands hafi verið sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins, en undir sérstakri stjórn, sbr. hér ákvæði l. gr. laga nr. 10/1928. Samkvæmt 45. gr. laganna hafi fram­kvæmdar­stjórnin almennt ráðið starfsmenn bankans og sagt þeim upp. Þar hafi jafnframt sagt, að starfsmenn bankans skyldu ráðnir með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Samsvarandi ákvæði hafi verið í 41. gr. laga um Landsbanka Íslands nr. 63/1957. Samkvæmt 13. gr. laga um Landsbanka Íslands nr. 11/1961 hafi starfsmenn bankans almennt verið ráðnir af bankastjórninni, sem jafnframt hafði heimild til að segja þeim upp starfi. Banka­stjórnina hafi skipað þrír bankastjórar, ráðnir af bankaráði, sem skipað var fimm mönnum kjörnum af Alþingi. Um ráðningu starfsmanna ríkisins hafi hins vegar gilt ákvæði 2. gr. laga nr. 38/1954. Sá háttur á ráðningu bankastarfsmanna, sem hér sé lýst, verði ekki skýrður svo, að bankastjórninni hafi verið veitt umboð til að ráða starfsmenn með þeim réttar­áhrifum, að þeir féllu undir ákvæði laga nr. 38/1954. Til hliðsjónar bendi stefndi á dóm Hæstaréttar frá 1. október 1998 í málinu nr. 39/1998. Fyrir setningu laga nr. 34/1977 um kjarasamninga banka í eigu ríkisins hafi gilt reglugerð um störf og launakjör starfsmanna bankanna, jafnt ríkisbankanna sem hluta­félagabankanna, sbr. reglugerð frá apríl 1974. Reglugerð þessi hafi verið sett og undirrituð af formönnum bankaráða allra bankanna, átta að tölu, jafnt hlutafélagabanka sem banka í eigu ríkisins. Í reglugerðinni hafi verið ákvæði, m.a. um launaflokka, launafjárhæðir og ýmis kjaraatriði, sem eftir setningu laga nr. 55/1962 höfðu verið í kjarasamningum opinberra starfsmanna eða í reglugerðum, sem settar voru samkvæmt heimild í 17. gr. laga nr. 38/1954. Ákvörðun um launakjör bankamanna hafi aldrei verið tekin með launalögum, svo sem gilt hafi um opinbera starfsmenn fram að setningu laga nr. 55/1962. Bankamenn hafi ekki fallið undir ákvæði laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þeir hafi ekki fallið undir kjaradóm eða kjaranefnd. Stefnandi hafi tekið laun samkvæmt kjarasamningi bankamanna, sem gerður var á milli samninganefndar bankanna, fyrir hönd banka og sparisjóða annars vegar, og Sambands íslenzkra bankamanna hins vegar. Ríkið eigi enga beina aðild að þessum samningi, sbr. lög nr. 34/1977, sbr. hins vegar 2. gr. laga nr. 55/1962, 2. gr. laga nr. 46/1973, 3. gr. laga nr. 29/1976 og 3. gr. laga nr. 94/1986 þess efnis, að fjármálaráðherra fari með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð og framkvæmd kjara­samninga opinberra starfsmanna, en heildarsamtök eða stéttarfélög starfsmanna ríkisins fari með fyrirsvar ríkisstarfsmanna. Um þetta efni séu leiðbeinandi dómar Hæstaréttar frá 29. marz 1990 í málinu nr. 283/1988 og frá 16. nóvember 1995 í málinu nr. 504/1993. Kjarasamningar bankamanna annars vegar og opinberra starfsmanna hins vegar séu, auk þess að vera ólíkir að formi, um margt ólíkir að efni. Til dæmis séu í kjarasamningi bankamanna ákvæði um veikindi og fæðingarorlof, sbr. hins vegar reglugerðir nr. 410/1989 og 411/1989 um fæðingarorlof og veikindaforföll starfsmanna ríkisins. Að auki séu ákvæði í kjarasamningi bankamanna um uppsagnarfrest allt að 6 mánuðum, sem ekki séu í kjarasamningi opinberra starfsmanna. Sérstakur eftirlaunasjóður handa starfsmönnum Landsbankans, "ekkjum þeirra og ómegð", hafi verið stofnaður samkvæmt ákvæði 49. gr. laga nr. 10/1928, og stefnandi hafi verið félagi í þeim sjóði, en ekki í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Í þessu sambandi sé einnig bent á lög nr. 97/1974 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana. Lögin hafi ekki verið túlkuð á þann veg, að þau taki til ríkisviðskiptabankanna, þótt tilgangurinn með setningu þeirra hafi verið að veita aðhald í starfsmannahaldi ríkisins og ríkisstofnana. Ríkisviðskipta­bankar hafi aldrei leitað úrskurðar varðandi starfsmenn eða starfsmannafjölda, sbr. 6. gr. laganna. Stefndi telji öll framangreind rök hníga til þess, að stefnandi hafi ekki notið biðlauna­réttar á grundvelli 14. gr. laga nr. 38/1954. Hún hafi ekki verið starfsmaður ríkisins í skilningi laganna. Stefndi hafni þeirri túlkun stefnanda, að hugsanleg niðurfelling biðlaunaréttar feli í sér, að ekki hafi verið um sambærilegt starf að ræða, sem stefnanda stóð til boða hjá hlutafélaga­bankanum, við það starf, sem stefnandi gegndi í ríkisviðskipta­bankanum. Af 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 leiði, að biðlaunaréttur sé ekki til staðar, ef viðkomandi hafni sambærilegu starfi, óháð því, hvort það sé á vegum ríkisins eða annars aðila. Með þessu ákvæði sé dómstólatúlkun á hugtakinu "sambæri­legu starfi" breytt. Tilvísun 10. gr. laga nr. 50/1997 til ákvæða laga nr. 70/1996 feli þetta beinlínis í sér. Mat löggjafans hafi verið, að um sambærilegt starf væri að ræða hjá hlutafélagabönkunum samkvæmt l. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997, þótt biðlaunaréttur, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, væri ekki lengur fyrir hendi vegna ákvæða 34. gr., sbr. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, í lögum nr. 70/1996. Stefndi telji engu breyta í þessu efni, hvernig 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi verið túlkuð af dómstólum, en þau lög hafi fallið úr gildi 1. júlí 1996, sbr. 55. gr. laga nr. 70/1996. Túlkun dómstóla á lögum nr. 38/1954 hafi því engin áhrif á sakarefnið og verði ekki beitt um réttarstöðu stefnanda eftir þann tíma, er lög nr. 70/1996 tóku gildi. Málssókn, sem byggi á efni og ákvæðum laga, sem ekki séu lengur í gildi og hafi ekki verið í gildi, þegar atvik það, sem stefnandi byggi mál sitt á, kom til, sé óraunhæf. Málssóknin styðjist ekki við gildandi réttarheimild og beri því að sýkna, einnig af þeirri ástæðu. Jafnvel þótt talið verði, að réttur til launa við niðurlagningu stöðu hafi notið eignar­réttarverndar stjórnarskrár, hafi löggjafanum verið heimilt að breyta réttindunum með almennum lögum. Verði talið, að með lögum nr. 70/1996 hafi falizt skerðing á eign, hafi verið um að ræða almenna og málefnalega breytingu, sem ekki kom sérstaklega niður á einstökum aðilum eða afmörkuðum hópum ríkisstarfsmanna, og sem menn verði að þola bótalaust. Hafi 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 ekki falið í sér sviptingu réttar til launa vegna niðurlagningar á stöðu, heldur breytingu á þeim rétti, sem teljist vera sanngjörn og málefnaleg. Haldi stefndi því fram, að lögin hafi haft almennt gildi og jafnræðis hafi verið gætt við setningu þeirra, og horfi hinar breyttu reglur um bótarétt vegna niðurlagningar stöðu eins við öllum ríkisstarfsmönnum, hvort heldur sem þeir falli beint undir 34. gr. laganna eða undir 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Af dómi Hæstaréttar 1992, bls. 1962, megi draga þá ályktun, að skerðing umsaminna kjararéttinda sé heimil með einfaldri lagasetningu, án bóta, enda sé jafnræðis gætt. Sama sjónarmið hljóti fremur að gilda um lögbundin réttindi. Stefnandi hafi ekki verið svipt biðlaunarétti, hafi hún haft slíkan rétt, heldur hafi hún ekki uppfyllt lagaskilyrði til greiðslu biðlauna samkvæmt því lagaákvæði, sem í gildi var, þegar hún kaus að hætta í starfi. Stefndi telji einnig, að líta verði svo á, að þótt talið verði, að biðlaunaréttur hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, komi í raun fullt verð fyrir þá breytingu með því, að ríkisstarfsmönnum, er þörf hafi á biðlaunum vegna niðurlagningar stöðu af þeirri ástæðu, að þeir hafi ekki þá þegar aflað sér nýs starfs með jafnháum eða hærri launum, sé tryggður réttur til launa í 6 mánuði eða 12 eftir atvikum. Um þetta efni vísi stefndi einnig til dóma Hæstaréttar frá 9. maí 1997 í málunum nr. 447 og 448/1996. Þann 1. janúar 1998 hafi gilt um hugsanlegan rétt stefnanda til biðlauna 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. það sem áður segi um efni þessara ákvæða. Í málinu krefji stefnandi um greiðslu fjárhæðar, sem sam­svari launum í 12 mánuði frá 1. janúar 1998 að telja. Upplýst sé, að stefnandi hafi hafnað starfinu, sem henni var boðið hjá Landsbanka Íslands hf. og hafi meintur biðlaunaréttur hennar þegar af þeirri ástæðu fallið niður. Sú ákvörðun stefnanda að fara í nám í stað þess að ganga til launaðra starfa eða taka sér frí frá störfum, veiti henni ekki rétt til meintra biðlauna. Í stefnu sé réttilega tekið fram, að tilgangur með reglu 14. gr. laga nr. 38/1954 um greiðslu biðlauna hafi fyrst og fremst verið sá að tryggja starfsmanni ríflegan upp­sagnarfrest, til að hann gæti betur tekizt á við breyttar aðstæður. Stefnanda hafi verið tilkynnt um starfslok hjá Landsbanka Íslands með rúmlega 6 mánaða fyrirvara, en samkvæmt dómum Hæstaréttar (1995 bls. 2342 og 1996 bls. 4045) teljist uppsagnar­frestur til biðlaunatímans. Frá biðlaunum beri því að draga launagreiðslur á uppsagnar­fresti. Á umræddu 6 mánaða tímabili, frá 1. júlí 1997 til ársloka það ár, hafi stefnandi notið launagreiðslna frá Landsbanka Íslands og hafi á þeim tíma haft alla möguleika á að leita sér að nýju starfi, hafi hún ekki kosið að halda áfram í starfi sínu hjá hlutafélaga­bankanum. Hvernig sem á málið sé litið, virðist þannig ljóst, að stefnandi geti ekki átt rétt til greiðslu biðlauna þann tíma, sem hún fékk óskertar launagreiðslur á 6 mánaða uppsagnarfresti, sem teljist til biðlaunatímans. Þótt það hafi tæpast beina þýðingu í þessu máli, sé bent á, að í útboði hlutafjár í Landsbanka Íslands hf., sem fram fór í októbermánuði 1998, hafi starfsmönnum verið boðið að skrá sig fyrir hlutabréfum á hagstæðu gengi. Þeim, sem höfðu verið í starfi árið 1997, hafi einnig verið boðin aðild að þessum kjörum. Ákvörðun um þessa tilhögun hafi verið tekin við undirbúning að setningu laga nr. 50/1997, en kappkostað hafi verið að hafa um laga­setninguna gott samstarf við starfsmenn bankanna. Að því er varði einstaka kröfuliði í stefnu, sé til vara gerð athugasemd við, að ársuppbót, orlofsframlag og orlofsuppbót séu reiknuð út frá 12 mánaða biðlaunatíma og mótmælt kröfu um greiðslu orlofs á svonefnda ársuppbót, sbr. dóm Hæstaréttar frá 29. mars 1990. Kröfu um upphafstíma dráttarvaxta sé sérstaklega mótmælt. IV. Forsendur og niðurstaða: Ágreiningur aðila snýst um það, hvort stefnandi hafi notið réttarstöðu opinberra starfsmanna skv. l. nr. 38/1954, sbr. l. nr. 70/1996, sem starfsmaður Landsbanka Íslands, aðild stefnda, hvort stefnandi eigi rétt til biðlauna eða skaðabóta úr hendi stefndu og ef svo er, til hvaða greiðslna sá réttur nái. Fram til þess að lög nr. 38/1954 tóku gildi, voru engin heildarlög til hér á landi um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Með setningu laganna var því fengin mikilvæg réttarbót fyrir alla opinbera starfsmenn. Hins vegar skera lögin ekki úr um það á óyggjandi hátt, hverjir skuli teljiast opinberir starfsmenn. Í 1. gr. laganna segir svo: "Lög þessi taka til hvers manns, sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum, meðan hann gegnir starfanum, enda verði starf hans talið aðalstarf." Hvergi í lögum er tekið skýrt á því, hvort starfsmenn ríkisbankanna falli undir starfsmannalögin. Einn af höfundum frumvarpsins til laga nr. 38/1954, Gunnar Thoroddsen, ritaði grein í Úlfljót, tímarit laganema, í október 1954, þar sem hann segir svo m.a.: "Lögin taka til starfsmanna í þjónustu ríkisins, hvort sem er á sviði framkvæmdavalds, dómstóla eða Alþingis; einnig til starfsmanna við stofnanir ríkisins, t.d. Pósts og síma ., Landsbanka Íslands, Búnaðarbanka Íslands." Af þessum orðum verður ráðið, að það hafi verið ætlan höfunda frumvarpsins, að starfsmenn ríkisbankanna skyldu falla undir lögin. Telja verður og, að eðlisrök mæli með því, að orðin "í þjónustu ríkisins" í 1. gr. starfsmannalaganna eigi ekki einungis við um þá, sem starfa og taka laun hjá hinum eiginlega ríkissjóði, heldur einnig þá, sem starfa hjá hinum ýmsu ríkisstofnunum, þ.á m. ríkisbönkunum, og hefði þurft að taka það skýrt fram í lögunum, hefði svo ekki átt að vera. Hæstiréttur hefur og komizt að þeirri niðurstöðu í nokkrum dómum sínum, að starfsmannalögin taki til starfsmanna ríkisbankanna, sbr. t.d. Hrd. 1974:660. Stefnandi telst því hafa verið ríkisstarfsmaður í skilningi l. nr. 38/1954. Naut hún því verndar þeirra laga varðandi ráðningarkjör sín með fullri ábyrgð ríkissjóðs. Er kröfum stefnanda því réttilega beint að stefnda, ríkissjóði. Aðila greinir á um það, hvort starf það, sem stefnandi hafði með höndum hjá Landsbanka Íslands, hafi verið lagt niður með stofnun Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt bréfi Landsbanka Íslands, þar sem stefnanda er tilkynnt um stofnun hlutafélags um bankann, er ljóst, að skilningur bankans var sá, að starfið væri lagt niður. Verður það m.a. ráðið af orðalagi bréfsins, þar sem segir, að starfsmönnum bankans sé gefinn kostur á "sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. " og "sambærilegu starfi hjá hinum nýja hlutafélagabanka .". Enn fremur er talað um starfslok stefnanda hjá Landsbanka Íslands, óháð því, hvort hún kjósi að taka við starfi hjá Landsbanka Íslands hf. Þykir bréfið því taka af öll tvímæli um það, að starf stefnanda var lagt niður við rekstrarformsbreytinguna. Samkvæmt 14. gr. l. nr. 38/1954 átti opinber starfsmaður rétt til biðlauna við niðurlagningu stöðu, enda hafi hann ekki hafnað sambærilegri stöðu á vegum ríkisins. Lög þessi voru numin úr gildi með l. nr. 70/1996. Ákvæði um biðlaunarétt er að finna í 34. gr. þeirra laga, en þar er embættismanni, við niðurlagningu embættis, tryggður réttur til óbreyttra launakjara, er embættinu fylgdu, enda hafi hann þá ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því, hvort það er á vegum ríkisins eða annars aðila. Í bráðabirgðaákvæði með sömu lögum er mælt fyrir um bætur til handa öðrum starfsmönnum, sem ekki eru embættismenn, við niðurlagningu stöðu, og er jafnframt vísað til 34. gr. laganna. Stefnandi heldur því fram, að síðargreind lagaákvæði brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar, en biðlaunaréttur sá, sem hún naut samkvæmt l. nr. 38/1954 hafi verið eignarréttur, sem ekki verði af henni tekinn eða skertur með þeim hætti, sem fram kemur í l. nr. 70/1996. Sú skerðing, sem stefnandi vísar til er í 2. mgr. 34. gr. l. nr. 70/1997 og lýtur að því, að biðlaunagreiðslur skuli falla niður, ef laun þau, er nýja starfinu fylgja, séu jöfn eða hærri en þau, er hún naut í fyrra starfi. Ætla verður, að stefnandi eigi þarna við laun í nýju starfi, sem ekki er á vegum ríkisins, enda var í eldri lögunum sambærilegt ákvæði, sem takmarkaðist þó eingöngu við starf í þjónustu ríkisins. Þeim skilningi stefnanda er hafnað, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. l. nr. 38/1954 hafi talizt eign í skilningi eignarréttar og notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Biðlaunarétturinn var ekki afmarkaður sem eign í skilningi fjármunaréttar og var háður óvissu skilyrði um niðurlagningu stöðu. Þá tengdist þessi réttur ekki framlögum frá starfsmanni, t.d. í formi iðgjalda. Verður að telja, að löggjafanum hafi verið heimilt að breyta þessum réttindum, enda tryggja hin nýju lagaákvæði, að starfsmaður njóti launakjara við niðurlagningu stöðu í ekki skemmri tíma en samkvæmt eldra ákvæði, en girða hins vegar fyrir þá stöðu, sem upp gat komið, að starfsmaður gat notið tvöfaldra launa um lengri eða skemmri tíma og þannig hagnazt umtalsvert á því, að staða hans var lögð niður. Telja verður, að umdeild breyting á biðlaunarétti hafi verið málefnaleg og almenn og ekki snert sérstaklega einstaka aðila eða fámennan, afmarkaðan hóp ríkisstarfsmanna. Þá sýnist fyllsta jafnræðis hafa verið gætt við setningu þeirra. Er því ekki fallizt á, að stefnandi eigi bótarétt vegna skerðingarinnar. Kemur þá til álita að skoða, hvort stefnandi hafi átt rétt til greiðslna, sambærilegra þeim launakjörum, sem hún hafði, þegar hún lét af störfum, samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis l. nr. 70/1997, sbr. 34. gr. sömu laga. Stefnandi hefur að vísu hafnað þessum ákvæðum laganna á þeim forsendum, að þau brjóti í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, og hefur ekki byggt málssókn sína á þeim. Með því, að þeim skilningi hennar hefur verið hafnað hér að framan, ber að líta svo á, að krafa hennar og málsástæður rúmist innan þessa ákvæðis, eigi að síður. Í áðurgreindu bréfi Landsbanka Íslands, þar sem stefnanda er tilkynnt um starfslok sín hjá bankanum, er henni jafnframt boðið starf á vegum hins nýja hlutafélagabanka. Hún heldur því fram, að það eitt, að það starf sé ekki hjá ríkinu, leiði til þess, að því fylgi ekki biðlaunaréttur, sem geri það að verkum, að starfið geti aldrei orðið sambærilegt hinu fyrra starfi. Í 8. gr. laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands segir, að allir starfsmenn Landsbanka Íslands, sem taka laun samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenzkra bankamanna eða kjarasamningum annarra stéttarfélaga, eigi kost á sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. við yfirtöku hlutafélagsins á bankanum og enn fremur, að taki maður, sem gegnir starfi hjá Landsbanka Íslands við starfi hjá Landsbanka Íslands hf., skuli hann njóta sömu réttinda og hann hafði samkvæmt kjarasamningum og/eða ráðningarsamningum. Í 10. gr. sömu laga segir enn fremur svo: "Um biðlaunarétt sem kann að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, gilda ákvæði laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins." Samkvæmt þessu verður ekki séð, að starfskjör stefnanda hefðu orðið önnur eða lakari en þau, sem hún naut samkvæmt l. nr. 70/1996, meðan hún starfaði við Landsbanka Íslands. Hún telst því hafa hafnað öðru sambærilegu starfi og á því ekki rétt til biðlauna eða bóta samkvæmt 34. gr., sbr. 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis l. nr. 70/1997. Varakrafa stefnanda er byggð á því, að hún eigi rétt til skaðabóta á þeim grundvelli, að biðlaunaréttur hennar hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, er þessari kröfu hafnað og ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenzka ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Önnu Ólafíu Guðnadóttur, í máli þessu. Aðilar bera hvor sinn kostnað af málinu.
Mál nr. 352/1999
Vinnusamningur Kjarasamningur
O starfaði við afgreiðslu í verslun G. Samkvæmt ákvæðum í kjarasamingum skyldi öll yfirvinna O greiðast með tímakaupi, sem næmi 1,0358% af mánaðarlaunum fyrir dagvinnu. Þar sem tímakaup O fyrir yfirvinnu hafði verið lægra en nam þessu hlutfalli af umsömdum launum hennar fyrir dagvinnu, sem voru nokkuð yfir lágmarkslaunum, taldi O sig ekki hafa fengið greidda yfirvinnu í samræmi við ákvæði kjarasamninga, en slíkt væri óheimilt samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Talið var, að svigrúm einstakra vinnuveitenda og launþega til að semja um laun og önnur starfskjör takmörkuðust við að þau væru launþegum jafn hagstæð eða betri en kveðið væri á um í kjarasamningi viðkomandi stéttarfélags. Hins vegar hefði vinnusamningur O ekki rýrt rétt hennar í heild samkvæmt kjarasamningi, þar sem laun hennar fyrir hverja klukkustund í yfirvinnu hefðu verið lítillega umfram 1,0358% af lágmarkslaunum samkvæmt kjarasamningum. Talið var, að með yfirborgun væri komið út fyrir svið kjarasamnings, þar sem ákveðin væru lágmarkskjör launþega í viðkomandi starfsgrein. Þótti ekki unnt að fallast á þá skýringu O, að í kjarasamningnum fælist, að samningur um yfirborgun fyrir dagvinnu leiddi sjálfkrafa til þess að semja yrði jafnframt um sambærilega yfirborgun fyrir yfirvinnu. Var G því sýknaður af kröfu O um vangoldin laun fyrir yfirvinnu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi 6. september 1999. Endanleg krafa hennar er sú að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 33.120 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af tilgreindum fjárhæðum frá 1. október 1996 til 1. ágúst 1997, en af 33.120 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og dráttarvextir ekki dæmdir fyrr en frá þingfestingardegi málsins í héraði. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi réðst til starfa við afgreiðslustörf í verslun stefnda í september 1996, þar sem hún starfaði til 23. ágúst 1997. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvað hún munnlega umsamin laun á mánuði fyrir dagvinnu hafa verið í byrjun 75.000 krónur, en hækkað fljótlega í 80.000 krónur. Fyrir hverja klukkustund í yfirvinnu hafi verið greiddar 700 krónur, sem síðan hafi verið hækkað í 750 krónur. Þá er fram komið að eftir gerð nýs kjarasamnings stéttarfélags áfrýjanda, Verslunarmannafélags Reykjavíkur, og viðsemjenda þess í mars 1997 hækkuðu mánaðarlaun hennar í 83.760 krónur og tímakaup í yfirvinnu í 786 krónur. Ágreiningslaust er með aðilunum að launagreiðslur hafi verið þær, sem að framan greinir. Í málatilbúnaði áfrýjanda er haldið fram að einungis hafi verið samið um það hver dagvinnulaunin skyldu vera, en yfirvinnukaup verið einhliða ákveðið af stefnda. Hinn síðarnefndi kveður hins vegar öll laun hafa byggst á samningi málsaðila. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður kjarasamningur stéttarfélags áfrýjanda og viðsemjenda þess frá febrúar 1995. Samkvæmt hljóðan hans voru síðast gildandi kjarasamningar framlengdir til ársloka 1996 með þeim breytingum, sem kveðið var á um í hinum nýja samningi. Samkvæmt því skyldu grundvallarlaun afgreiðslufólks í verslunum vera 50.718 krónur, sem með starfsaldurshækkunum urðu hæst 59.465 krónur. 1. janúar 1996 urðu sömu laun samkvæmt kjarasamningnum lægst 55.073 krónur, en hæst 63.820 krónur. Eftir gerð áðurnefnds kjarasamnings í mars 1997 skyldu sömu laun hins vegar vera 61.846 krónur lægst, en 68.820 krónur með öllum starfsaldurshækkunum. Allan starfstíma áfrýjanda hjá stefnda var óbreytt ákvæði í kjarasamningum um yfirvinnu, sem hljóðaði svo: „Öll yfirvinna greiðist með tímakaupi sem nemur 1,0385% af mánaðarlaunum fyrir dagvinnu“. II. Í málatilbúnaði áfrýjanda er haldið fram að greiðslur stefnda fyrir yfirvinnu hafi ekki verið í samræmi við síðastgreint ákvæði kjarasamnings fyrir yfirvinnu. Umsamin föst laun fyrir dagvinnu hafi á starfstíma hennar verið frá 75.000 krónum til rúmlega 83.000 króna. Þau laun myndi stofn til viðmiðunar um fjárhæð yfirvinnukaups síns samkvæmt skýru ákvæði kjarasamningsins. Greitt tímakaup fyrir yfirvinnu hafi hins vegar verið lægra en kjarasamningur kveði á um. Slíkt sé óheimilt og er einkum vísað um það til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem kveði skýrt á um að laun og önnur starfskjör samkvæmt kjarasamningi skuli vera lágmarkskjör og að einstakir vinnusamningar, sem fari í bága við það, skuli ógildir. Hafi jafnframt komið fram af hálfu stéttarfélags áfrýjanda, að almennt séu greidd laun fyrir yfirvinnu á vinnumarkaði, sem nemi að lágmarki sama hlutfalli af raunverulegum dagvinnulaunum hvers launþega og mælt sé fyrir um í kjarasamningnum. Stefndi mótmælir þeirri skýringu áfrýjanda, að með orðunum „mánaðarlaunum fyrir dagvinnu“ í kjarasamningi sé vísað til annarra laun en þeirra, sem kveðið sé á um í samningnum sjálfum. Lágmarkslaun fyrir dagvinnu séu þar umsamin í krónum talið og eðli máls samkvæmt hljóti skírskotun ákvæðisins að takmarkast við gildissvið kjarasamningsins. Ekki fái staðist að ákvæðinu sé ætlað að tryggja að allir hafi sama hlutfall fyrir yfirvinnu án tillits til þess hvort þeir taki laun samkvæmt kjarasamningnum eða þeir fái hærri laun. Rétt skýring á 1. gr. laga nr. 55/1980 geti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu, sem áfrýjandi krefjist, heldur séu lágmarkskjör fyrir yfirvinnu í merkingu laganna umsamið hlutfall yfirvinnukaups af kauptöxtunum, sem í kjarasamningnum birtist. Þegar samið sé í einstökum vinnusamningum um hærri laun sé komið út fyrir gildissvið kjarasamnings, enda geti hann ekki mælt fyrir um það hver skuli vera fjárhæð greiðslna, sem ekki sé fjallað um í honum. Vísar stefndi sérstaklega til dóms Félagsdóms 1991, bls. 398 í IX. bindi dómasafns réttarins, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að launafjárhæðir, sem stofnað sé til með yfirborgunum, séu utan við svið kjarasamninga. Af hálfu stefnda er loks haldið fram að kjarasamningsákvæðið eigi rætur í mun eldri kjarasamningum. Sé ákvæðið virt í því samhengi renni það ekki stoðum undir skýringu áfrýjanda á því. Þá hafi stéttarfélag áfrýjanda krafist þess að fá því breytt í samningaviðræðum 1995 um nýjan kjarasamning til samræmis við þá skýringu, sem áfrýjandi haldi nú fram, en án árangurs. III. Meðal málsgagna er skráning áfrýjanda á unnum yfirvinnustundum í starfi hjá áfrýjanda. Er ómótmælt að hún hafi fengið greitt eftir þeirri skráningu og yfirvinnukaup fyrir hverja klukkustund kom frá upphafi fram á sundurliðuðum launaseðlum. Ekkert er fram komið um að hún hafi gert athugasemdir við tímakaup í yfirvinnu fyrr en á árinu 1997. Eins og málið liggur fyrir verður lagt til grundvallar að samþykki áfrýjanda hafi legið fyrir frá upphafi um fjárhæð tímakaups í yfirvinnu og að samningur hafi komist á um þann hluta launa hennar sem önnur laun. Svigrúm einstakra vinnuveitenda og launþega til að semja um laun og önnur starfskjör takmarkast við að þau séu hinum síðarnefnda jafn hagstæð eða betri en kveðið er á um í kjarasamningi viðkomandi stéttarfélags. Samningur málsaðila um dagvinnulaun áfrýjanda var nokkuð yfir lágmarkslaunum kjarasamnings stéttarfélags hennar. Laun fyrir hverja klukkustund í yfirvinnu voru einnig lítillega hærri en umsamið hlutfall yfirvinnu var miðað við lágmarkslaun samkvæmt kjarasamningnum fyrir dagvinnu. Vinnusamningur áfrýjanda rýrði þannig ekki rétt hennar í heild samkvæmt kjarasamningi, heldur þvert á móti. Við úrlausn málsins verður ekki komist hjá að líta til þess að hömlur á samningsfrelsi þurfa að vera skýrar svo heimilt sé að víkja samningi um laun eða önnur starfskjör til hliðar. Með yfirborgun er komið út fyrir svið kjarasamnings, þar sem ákveðin eru lágmarkskjör launþega í viðkomandi starfsgrein. Er samkvæmt því ekki unnt að fallast á þá skýringu áfrýjanda, að í kjarasamningnum felist að samningur um yfirborgun fyrir dagvinnu leiði sjálfkrafa til þess að semja verði jafnframt um sambærilega yfirborgun fyrir yfirvinnu. Getur ekki breytt þeirri niðurstöðu þótt ómótmælt sé að yfirborgun yfirvinnukaups sé almennt látin haldast í hendur við umsamda yfirborgun dagvinnukaups í einstökum vinnusamningum, þar sem samið er um hærri laun en felast í kjarasamningum. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður kröfum áfrýjanda á hendur stefnda hafnað. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dóm­þinginu af Olgu Hrafnsdóttur, kt. 231275-3559, Álfheimum 12, Reykjavík á hendur G. Torfasyni ehf., kt. 670395-3089, Laugavegi 178, Reykjavík með stefnu birtri 25 júní 1998 og þingfestri 30. júní 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefn­anda 33.120 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 3.040 krónum frá 1. október 1996 til 1. nóvember 1996, en af 4.691 krónu frá þeim degi til 1. desember 1996, en af 9.992 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1997, en af 17.158 krónum frá þeim degi til 1. mars 1997, en af 20.007 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 22.634 krónum frá þeim degi til 1. maí 1997, en af 25.544 krónum frá þeim degi til 1. júní 1997, en af 28.685 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1997, en af 30.005 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1997, en af 33.120 krónum frá þeim degi til greiðsludags og að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. ágúst 1997, en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins auk vaxta af máls­kostnaði samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá uppkvaðningu dómsins til greiðsludags. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af kröfum stefn­anda, en til vara að stefnukrafa verði lækkuð. Þá gerir stefndi þær kröfur að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. II. Málavextir eru þeir að stefnandi var ráðin til starfa í verslun stefnda, Knickerbox, í byrjun september 1996 og starfaði hún þar við afgreiðslustörf til 20. ágúst 1997. Um­samin mánaðarlaun voru 75.000 krónur fyrstu þrjá mánuðina en frá 1. desember 1996 hækkuðu launin upp í 80.000 krónur á mánuði. Laun fyrir yfirvinnu voru greidd sér­staklega og var yfirvinnutímakaup stefnanda í fyrstu 700 krónur, en frá 1. desember 1996 var tímakaup stefnanda í yfirvinnu 750 krónur. Auk þess fékk stefnandi afslátt af vörum í versluninni. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Þann 10. mars 1998 hækkuðu laun félagsmanna VR um 4.7%. Í kjölfarið hafði stefn­andi samband við stéttarfélag sitt og bað um að reiknuð yrðu út laun hennar í samræmi við nýgerða kjarasamninga og var henni þá tilkynnt af stéttarfélaginu að yfirvinnulaun hennar hefðu verið of lág. Er stefndi hækkaði laun stefnanda í samræmi við fyrr­greinda kjarasamninga breytti hann sundurliðun á launaseðli og sundurliðaði launa­greiðslur í grunnlaun á mánuði og yfirborgun, sem hann tilgreindi sem bónus. Í sam­ræmi við þessa sundurliðun hækkuðu laun stefnanda í 75.600 krónur og bónusgreiðsla varð 8.160 krónur. Stefnandi sagði upp störfum hjá stefnda með þriggja mánaða fyrirvara í maí 1997 og hætti störfum hjá stefnda 23. ágúst 1997. Stefndi kvaðst fyrst hafa fengið athugasemdir við launauppgjör til handa stefn­anda með bréfi VR dagsettu 21. ágúst 1997. Mál þetta var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi hinn 8. febrúar sl. Gætt var ákvæða 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991, áður en dómur var kveðinn upp. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að samkvæmt ákvæði 1.8 í kjarasamningi VR beri að greiða yfirvinnutímakaup í hlutfalli við dagvinnulaun eins og þau séu í hverjum starfssamningi fyrir sig. Hlutfallið sé 1.0385 % af mánaðarlaunum. Hér sé um að ræða lágmarkskjör sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980. Stefndi hafi ekki farið eftir ákvæðum kjarasamnings við greiðslu yfirvinnulauna heldur hafi hann greitt fasta fjárhæð í upphafi 700 krónur fyrir eftirvinnutímann í stað 778 króna. Stefnandi mótmælti því að stefndi hefði samið við stefnanda um fast tímakaup í yfir­vinnu, enda brjóti slíkir samningar í bága við ákvæði laga nr. 55/1980. Stefndi hafi við útborgun launa í mars einhliða breytt launaseðlinum og lækkað mán­aðarlaun á launaseðli og nefni þar hluta launa „bónus” eingöngu til þess að lækka stofn fyrir yfirvinnu, sem hann síðan reikni miðað við ákvæði kjarasamnings, 1.0385%, en af lægri stofni. Stefnandi kvað dagvinnulaun fyrir mars ekki hafa breyst, ein­ungis stofn yfirvinnu. Slíkt sé með öllu óheimilt enda beri að reikna yfirvinnu út frá heildarmánaðarlaunum fyrir dagvinnu hvort sem hún nefnist bónus, yfirborgun eða eitthvað annað. Jafnframt beri að hafa í huga að óheimilt sé að breyta kjörum starfs­manna nema að undangengnum uppsagnarfresti, sbr. meginreglu vinnuréttar og ákvæði kjarasamninga um uppsagnarfrest. Stefnandi hafi unnið hjá stefnda í meira en sex mánuði og því áunnið sér þriggja mán­aða uppsagnarfrest samkvæmt kjarasamningi, en eftir þriggja mánaða starf skuli upp­sögn vera skrifleg og bundin við mánaðamót. Stefnda hafi því borið að segja skrif­lega upp gildandi ráðningarfyrirkomulagi með 3ja mánaða fyrirvara, sem hann hafi ekki gert. Stefnandi geri kröfu um leiðréttingu á yfirvinnugreiðslum í samræmi við kjara­samninga VR og vinnuveitenda frá 1. september 1996 til 1. ágúst 1997, en þá hafi stefnanda verið sagt upp störfum hjá stefnda. Kröfu sína sundurliðar stefnandi svo í stefnu: Laun vegna september 1996 Laun vegna október 1996 Laun vegna nóvember 1996 Laun vegna desember 1996 Laun vegna febrúar 1997 Laun vegna mars 1997 Laun vegna apríl 1997 Laun vegna maí 1997 Laun vegna júní 1997 Laun vegna júlí 1997 Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 28/1930, um greiðslu verkkaups og laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Þá byggir stefn­andi kröfur sínar á kjarasamningi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og vinnu­veit­enda og bókunum, sem teljast hluti kjarasamninga. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. 4.tl. um vexti af málskostnaði. Þá byggir stefnandi kröfu sína um virðis­auka­skatt á því að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi fengið fullt endurgjald fyrir starf sitt hjá stefnda. Stefnandi mótmælir því að hann hafi ekki hækkað laun stefnanda í samræmi við um­samdar launahækkanir samkvæmt kjarasamningi VR og VSÍ í mars 1997 og að stefn­andi hafi gert athugasemdir við það í apríl 1997. Stefndi kvað að það hafi ekki verið fyrr en í apríl, að afloknum atkvæðagreiðslum félagsmanna stéttarfélaga að legið hafi fyrir að kjarasamningar yrðu samþykktir og hafi vinnuveitendur almennt ekki greitt launahækkanir fyrr en með apríllaununum. Stefndi kvaðst þá hafa hækkað heild­arlaun stefnanda um 4,7% frá gildistöku kjarasamnings í mars eins og launa­seðill fyrir apríl þá ár beri með sér. Kvað stefndi það hafa verið í fullu samræmi við kjara­samning VR frá því í mars 1997. Við kynningu á kjarasamningunum hafi mikið verið fjallað um meðhöndlun og fyrirkomulag yfirborgana. Hafi stefndi með hliðsjón af þeim upplýsingum breytt sundurliðun greiðslna á launaseðli stefnanda og hafi skýrt það út fyrir stefnanda við útborgun apríllauna. Kvað stefndi að stefnandi hafi gengið úr skugga um að heildargreiðslur hefðu hækkað í samræmi við kjarasamninginn, en ekki gert neinar athugasemdir við það að sundurliðunin á launaseðlinum væri á annan hátt en áður. Stefndi mótmælti, sem röngum og ósönnuðum, fullyrðingum stefnanda um að sam­kvæmt kjarasamningi beri að reikna yfirvinnu af heildarmánaðarlaunum að með­töld­um yfirborgunum og öðrum aukagreiðslum. Um eðli og innihald yfirborgunar fari eftir samkomulagi starfsmanns og vinnuveitanda. Þessi skilningur sé staðfestur í dómi félagsdóms frá 17. janúar 1991 í málinu nr. 5/1990, þar sem dómurinn telji launa­fjárhæðir sem stofnað sé til með yfirborgunum, utan við svið kjarasamninga. Stefndi hafi samið við stefnanda um launagreiðslur, sem hafi verið verulega hærri en lág­markslaun samkvæmt kjarasamningi, hvort sem litið sé til mánaðarlauna eða greiðslna fyrir yfirvinnu. Stefndi kvað stefnanda hafa skrifað tímaseðla og hafi laun verið gerð upp í samræmi við þá, eins og launaseðlar beri með sér. Stefndi kvaðst hafa, á starfstíma stefnanda, hækkað laun stefnanda hlutfallslega í samræmi við um­samdar launahækkanir í kjarasamningum verslunarmanna. Stefndi mótmælti fullyrðingum um að ekki hafi verið ágreiningur á milli VR og VSÍ um þann skilning VR að skylt sé að hafa sömu yfirborgun á yfirvinnu og mán­að­ar­launum. Við gerð kjarasamninga árið 1995 hafi VR gert þá kröfu að tilgreint yrði í kjara­samningum að yfirvinna reiknaðist af heildarlaunum, en því hafi verið hafnað af full­trúum vinnuveitenda. Stefndi mótmælir því að stefnandi hefði gert athugasemdir við launauppgjör sitt í mars 1997. Stefnandi hafi sagt upp starfi sínu í maí 1997. Ástæða uppsagnarinnar hafi verið sú að stefnandi hefði ætlað í nám um haustið. Fyrstu athugasemdirnar sem stefnda hafi borist hafi verið með bréfi VR, sem dagsett sé 21. ágúst 1997, eða um það leiti sem stefnandi hafi verið að hætta störfum hjá stefnda. Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda sökum tóm­lætis stefnanda. Stefnandi hafi tekið við launum athugasemdalaust og engar at­huga­semdir hafi verið gerðar fyrr en um það bil sem stefnandi hafi hætt störfum hjá stefnda. Varakröfu sína byggir stefndi á því að ekki beri að hækka greiðslu fyrir yfirvinnu til handa stefnanda fyrr en frá þeim tíma sem sannanlega hafi verið gerðar at­hugas­emdir við launauppgjör og dráttarvextir verði reiknaðir frá þingfestingu málsins. Um lagarök vísar stefndi til samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og meginreglu vinnuréttar um fyrirvaralausa viðtöku launa og að­gerð­ar­leysis. Þá vísar stefndi til 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldu­trygg­ingu lífeyrisréttinda. Stefndi styður kröfu sína og við kjarasamning Vinnu­veit­enda­sambands Íslands og Landssambands íslenskra verzlunarmanna og Verzl­un­ar­manna­félags Reykjavíkur. Varakröfu sína byggir stefndi á meginreglu vinnuréttar og fyrirvaralausa viðtöku launa og aðgerðarleysis auk 9. og 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála. V. Ágreiningur aðila máls þessu lýtur að því hvort yfirvinnugreiðslur til stefnanda hafi verið í samræmi við gildandi kjarasamninga. Óumdeilt er að aðilar sömdu um að byrjunarlaun stefnanda skyldu vera 75.000 krónur á mánuði og hækka í 80.000 krónur eftir þrjá mánuði. Þá er óumdeilt milli aðila að samið var um að greiðsla fyrir yfirvinnu skyldi í upphafi vera 700 krónur fyrir hverja yfirvinnustund en 750 krónur eftir þrjá mánuði. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu líf­eyrisréttinda, skulu laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein og samn­ingar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjara­samn­ingar ákveða skulu vera ógildir. Samkvæmt grein 1.8 í samningi milli Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og Vinnu­veitendasambands Íslands og Vinnumálasambandsins á öll yfirvinna að greið­ast með tímakaupi sem nemur 1.0385% af mánaðarlaunum fyrir dagvinnu. Fyrir liggur að mánaðarlaun stefnanda og greiðslur fyrir yfirvinnu voru hærri en kveðið er á um að skuli vera lágmarkslaun samkvæmt fyrrgreindum kjarasamningi, þó svo eftirvinna hafi ekki verið 1.0385% af mánaðarlaunum stefnanda. Þegar litið er til þess verður ekki talið að fyrrgreindur samningur aðila um greiðslu fyrir eftirvinnu sé brot á 1. gr. laga nr. 55/1980. Rétt þykir að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan, en uppkvaðning hans hefur dregist sökum embættisanna dómarans. D Ó M S O R Ð : Stefndi, G. Torfason ehf, er sýkn af kröfum stefnanda, Olgu Hrafnsdóttur.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 63/2016
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L 7-9 á hendur L ehf. var vísað frá dómi á þeirri forsendu að það hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála mætti höfða mál meðal annars í þeirri þinghá þar sem stjórnarstöð skrásetts firma væri. Samkvæmt gögnum málsins væri skráð aðsetur L ehf. og lögheimili fyrirsvarsmanna félagsins í Hafnarfirði. Hefði L ehf. hvorki andmælt þessum gögnum né fullyrðingum L 7-9 um að stjórnarstöð félagsins væri í fyrrgreindu sveitarfélagi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 22. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. janúar 2016, þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Íbáðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Þrátt fyrir að fjárkrafa sóknaraðila áhendur varnaraðila nái ekki áfrýjunarfjárhæð lýtur ágreiningur þessi aðréttarfarsatriði sem kemur til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Þá verður hvorkifallist á með varnaraðila að aðild sóknaraðila né málatilbúnaður hans að öðruleyti sé svo vanreifaður að leiða eigi til sömu niðurstöðu. Málavöxtum er lýst í hinum kærða úrskurði.Varnaraðili hefur um varnarþing vísað til 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 34. gr.laga nr. 91/1991. Samkvæmt fyrri málsgreininni má sækja skrásett firma í þeirriþinghá þar sem varnarþing þess er skráð. Ef stjórnarstöð þess er í annarriþinghá en þar sem varnarþing er skráð má einnig sækja það í þeirri þinghá.Samkvæmt gögnum málsins er skráð lögheimili varnaraðila að Hátúni 6a í Reykjavík,en skráð aðsetur hans að Gauksási 17 í Hafnarfirði, sem mun einnig veralögheimili fyrirsvarsmanna varnaraðila. Telur sóknaraðili að umrædd gögn sýniað stjórnarstöð varnaraðila sé í Hafnarfirði og því hafi verið heimilt að höfðamál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Andmæli varnaraðila við því að 1. mgr.33. gr. laga nr. 91/1991 eigi við um varnarþing hans lúta einvörðungu að því aðmiða verði við skráð lögheimili hans. Á hinn bóginn hefur varnaraðili ekkiandmælt framkomnum gögnum og fullyrðingum sóknaraðila um að stjórnarstöð varnaraðilasé í Hafnarfirði. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurðurfelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilaverður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili,LE Investment ehf., greiði sóknaraðila, Lóðarfélaginu Stapahrauni 7-9, 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12.janúar 2016.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 15. desember 2015 um frávísunarkröfustefnda, er höfðað 20. október 2014.Stefnandier Lóðarfélagið Stapahrauni 7-9, Stapahrauni 7-9, Hafnarfirði.Stefndier LE Investment ehf., Hátúni 6a, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefndi greiði honum 112.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 56.300 krónum frá1. nóvember 2013 til 1. apríl 2014 og af 112.600 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að staðfestur verði lögveðsréttur íeignarhluta stefnda í húsinu númer 7 við Stapahraun í Hafnarfirði, fastanúmer207-9297, til tryggingar kröfu stefnanda og dráttarvöxtum. Loks krefststefnandi málskostnaðar.Stefndikrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að stefndiverði sýknaður af dómkröfum stefnanda eða kröfur lækkaðar. Þá er krafistmálskostnaðar. Afhálfu stefnanda er þess krafist að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað. IÍmáli þessu krefur stefnandi stefnda um svonefnt lóðarfélagsgjald vegnafasteignar stefnda í fjöleignarhúsinu númer 7-9 við Stapahraun í Hafnarfirði,fastanúmer 207-9297. Var gjaldið lagt á eign stefnda í nóvember 2013 og apríl2014 á sama grundvelli og aðra eignarhluta í fjöleignarhúsinu samkvæmt lögumnr. 26/1994 um fjöleignarhús, samtals að fjárhæð 112.600 krónur, aukdráttarvaxta. Ástofnfundi sem haldinn var 11. september 2013 var ákveðið að árleglóðarfélagsgjöld yrðu 200.000 krónur. Eftir skiptingu á sameiginlegumrekstrarkostnaði á eignarhluta fjöleignarhússins var gjald fyrir eignarhlutastefnda reiknað 56.300 krónur fyrir árið 2013, en það féll í gjalddaga 1.nóvember 2013. Sama upphæð var reiknuð fyrir árið 2014, sem gjaldféll 1. apríl2014. Skipting gjaldsins var ákveðin samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu dagsettri7. mars 2007. Þar segir að stefndi eigi matshluta 02 sem sé 28,15% hluti aflóðinni. Krefst stefnandi samkvæmt þessu greiðslu á 112.600 krónum. Stefnandisegir að gjaldið sé tilkomið vegna sameiginlegs reksturs lóðarinnar, meðalannars hreinsunar. Einnig séu framkvæmdir fyrirhugaðar á lóðinni.Stefndifékk senda innheimtuviðvörun 18. nóvember 2013 og 22. apríl 2014 vegnavangreiddra lóðarfélagsgjalda og innheimtubréf 7. maí 2014. Skuldin var ekkigreidd þrátt fyrir innheimtutilraunir stefnanda. Stefndimætti ekki við þingfestingu málsins 11. nóvember 2014 þrátt fyrir lögmætabirtingu stefnu og boðaði ekki forföll. Útivistardómur gekk í málinu 5. febrúar2015 og var stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 70.000 krónur í málskostnað.Málið var endurupptekið 25. júní 2015. Stefndi skilaði greinargerð í málinu 10.júlí 2015. IIStefndibyggir frávísunarkröfu sína á því að hið stefnda félag eigi lögheimili aðHátúni 6a í Reykjavík og eigi félagið þar varnarþing. Samkvæmt 33. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála megi sækja skrásett félag eða firma í þeirriþinghá þar sem varnarþing þess sé skráð. Stefnandi vísi um varnarþing til 34.gr. laga nr. 91/1991 en því sé hafnað að sú grein geti átt við í málinu, endavarði málið ekki fasteign. Það snúist um afskiptarétt af sameiginlegri lóðmargra samkvæmt umdeildum samningi sem stefndi hafi alla tíð mótmælt og teljisig ekki bundinn af. Stefnandaberi því að byggja á reglunni um heimilisvarnarþing og í samræmi við það séhonum skylt að sækja málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sem sé varnarþingstefnda. Stefnandi byggi á því að skoðun fasteignar geti orðið nauðsynleg, ensvo sé ekki. IIIViðmunnlegan flutning málsins um frávísunarkröfu stefnda vísaði lögmaður stefnandatil þess að krafa stefnanda væri tilkomin vegna skuldar stefnda álóðarfélagsgjaldi vegna húsnæðis stefnda í fjöleignarhúsinu númer 7-9 viðStapahraun í Hafnarfirði vegna gjalddaga í nóvember 2013 og apríl 2014. Ákveðiðhafi verið að árlegt lóðarfélagsgjald yrði 200.000 krónur sem ætti að skiptastniður á eignarhluta í fjöleignarhúsinu. Í eignarskiptayfirlýsingu frá 7. mars2007 komi fram að stefndi sé eigandi að 28,15% hluta lóðarinnar og beri aðgreiða gjald samkvæmt því. Stefndibyggi frávísunarkröfu sína á þeim grundvelli að málið hafi verið höfðað á rönguvarnarþingi. Telji stefndi að stefnanda hafi borið að byggja á reglunni umheimilisvarnarþing, sbr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og aðrétt hefði verið að sækja málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem skráðlögheimili félagsins sé í Reykjavík. Þessu mótmæli stefnandi sem röngu og bendiá að samkvæmt 34. gr. laga nr. 91/1991 megi sækja mál í þeirri þinghá þar semfasteign sé ef mál varði réttindi yfir fasteign og vegna mála sem rísa afslíkum réttindum. Telji stefnandi að framangreint eigi við í þessu tilviki, enum sé að ræða skuld stefnda við lóðarfélag sem stofnað hafi verið sérstaklegautan um rekstur lóðarinnar sem staðsett sé í Hafnarfirði. Því telji stefnandiað honum sé heimilt að sækja málið í þeirri þinghá þar sem lóðin sé. Það samaætti við ef málið snerist um kaupsamning vegna fasteignar. Í þeim tilvikummyndi engu máli skipta þótt aðilarnir ættu lögheimili í öðru sveitarfélagi enþar sem fasteignin sé staðsett. Málinu sé einfaldlega stefnt á því varnarþingiþar sem fasteignin sé. IVÍstefnu málsins er um varnarþing vísað til ákvæða 34. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála því til stuðnings að reka megi málið hér fyrir dómi. Óumdeilter að hið stefnda félag, LE Investment ehf., átti lögheimili að Hátúni 6a íReykjavík þegar málið var höfðað hinn 20. október 2014. Stefndikrefst frávísunar málsins á þeim grundvelli að það sé höfðað á rönguvarnarþingi og vísar til þess að hið stefnda félag eigi lögheimili í Reykjavíkog eigi þar varnarþing, sbr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Tilvísun stefnanda til 34. gr. laganna eigi ekki við í málinu. Reglurum heimilisvarnarþing lögpersóna eru í 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, en þar segir að skrásett félag eða firma megi sækja í þeirriþinghá þar sem varnarþing þess er skráð. Hið stefnda félag er skráð félag, engreint er á milli þess hvort félög eru skráð eða óskráð. Í athugasemdum með 33.gr. í frumvarpi því er varð að fyrrnefndum lögum 91/1991 segir að samkvæmtmeginreglu sé byggt á því að mál gegn skrásettu félagi verði sótt þar semvarnarþing þess er skráð í viðeigandi félaga- eða firmaskrá, en sá kostur séeinnig heimilaður að mál verði sótt í þinghá þar sem stjórnarstöð félags eðafirma er, sé hún önnur en þar sem varnarþing er skráð.Í34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir að ef skoðun fasteignargeti orðið nauðsynleg í máli sem varði hana megi sækja málið í þeirri þingháþar sem fasteignin er. Eigi það sama við um önnur mál um réttindi yfirfasteign, svo og mál þar sem sóttar eru kröfur sem rísa af slíkum réttindum.Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að sækja mál á fasteignavarnarþingi við tvennskonar aðstæður, annars vegar ef þörf er á skoðun fasteignar undir rekstrimálsins, en þá er haft í huga hagræði af því að mál sé sótt í nálægð viðfasteignina og er það háð mati hverju sinni. Hins vegar er heimilt að neytaheimildar til fasteignavarnarþings ef mál varðar réttindi yfir fasteign eðaþegar mál er höfðað til að sækja kröfur sem eru sprottnar af slíkum réttindumsvo sem rakið er í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 91/1991.Samkvæmt ákvæðinu er það þannig lagt í hendur stefnanda að meta það fyrir framhvort líklegt sé að skoðun eignar undir rekstri máls sé nauðsynleg. Við slíktmat verður stefnandi að taka mið af því að stefndi kunni að taka til varna ímálinu og að ágreiningur geti þá orðið um atriði sem gefa aðilum og dómaratilefni til að skoða vettvang undir rekstri málsins. Mat stefnanda er ekkibindandi fyrir dómara þannig að krefjist stefndi frávísunar verður dómari aðmeta hvort það hafi verið raunhæft að gera ráð fyrir vettvangsskoðun og látaniðurstöðu sína um það ráða því hvort máli verður vísað frá dómi eða ekki.Fyrirsjáanlegþörf á vettvangsgöngu er því háð sakarefninu sjálfu hverju sinni. Engu breytirí því máli sem hér er til úrlausnar þótt dómur hafi áður verið lagður á máliðsem útvistamál á þingfestingardegi, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, enda var ekki unnt á þeim tíma að útiloka að vettvangsganga værinauðsynleg undir rekstri málsins, allt eftir vörnum stefnda í málinu. Krafastefnanda á hendur stefnda er fjárkrafa sem sögð er tilkomin vegnalóðarfélagsgjalds sem lagt var á fasteign stefnda að Stapahrauni 7-9 íHafnarfirði fyrir mánuðina nóvember 2013 og apríl 2014. Er gjaldið lagt á vegnasameiginlegs kostnaðar vegna lóðarinnar, svo sem vegna hreinsunar lóðarinnar ogframkvæmda við hana. Samkvæmt því sem greinir í stefnu er gjaldið lagt ástefnda samkvæmt hlutfallslegri eign hans í fjöleignarhúsinu Stapahrauni 7-9 oger um skiptingu gjaldsins á milli eigenda vísað til ákvörðunar á stofnfundi 11.september 2013 og eignaskiptayfirlýsingu 7. mars 2007, þar sem eignarhluti stefnda,matshluti 02, er tilgreindur 28,15% af heildareigninni.Varnirstefnda lúta einkum að því að málið varði ekki réttindi yfir fasteign. Ekki séverið að deila um réttindi af neinum toga yfir fasteigninni eins og skýr ákvæðilaganna hljóði um. Deilan snúist ekki um kröfu sem sé sprottin af réttindumyfir fasteigninni. Krafist sé greiðslu skuldar, hússjóðsgjalds eðalóðarsjóðsgjalds, og fari efni umdeildrar kröfu ekki saman við ákvæði 34. gr.laga nr. 91/1991. Þá byggir stefndi á því að lög nr. 26/1994 um fjöleignarhúseigi ekki við í málinu og að ekki liggi fyrir eignaskiptasamningur um skiptingulóðar á milli þeirra fasteigna sem séu á lóðinni Stapahrauni 7-9 og því sé ekkitil staðar lögmætur grundvöllur fyrir álagningu þeirra gjalda sem um ræði. Samkvæmtþessu liggur fyrir að stefndi vefengir heimild stefnanda til að leggja gjaldiðá stefnda og að gjaldið njóti lögveðsréttar eða annars konar réttarfarshagræðissem byggir á lögum nr. 26/1994. Ágreiningurmálsins snýst um greiðslu á svonefndu lóðarfélagsgjaldi. Gjaldið leiðir afákvörðun stofnfundar Lóðarfélagsins Stapahrauni 7-9 þann 11. september 2013.Samkvæmt því og því sem fyrr er rakið verður hvorki séð að skoðunfasteignarinnar sé nauðsynleg til að leysa úr þeim réttarágreiningi semstefnandi hefur lagt fyrir dóminn og varða gjaldið, né að krafan varði slíkréttindi yfir fasteigninni að skoðun hennar teljist nauðsynleg undir rekstrimálsins. Var því ekki raunhæft að gera ráð fyrir vettvangsskoðun við úrlausnmálsins og því ekki heimild fyrir því í 34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála að höfða mál þetta í þeirri þinghá sem fasteignin Stapahraun 7-9 erstaðsett. Er því fallist á aðalkröfu stefnda um að málinu verði vísað frá dómi.Íljósi frávísunar málsins ber að gera stefnanda að greiða stefnda málskostnað,sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ákvæði 3. mgr.141. gr. laganna getur engu um þetta breytt. Verður stefnanda því gert aðgreiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað.Úrskurðþennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari sem falin var meðferð málsins16. júlí 2015. Ú r s k u r ð a r o r ð:Máliþessu er vísað frá dómi.Stefnandi,Lóðarfélagið Stapahrauni 7-9, greiði stefnda, LE Investment ehf., 200.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 680/2008
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en farbanninu markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Dómsorð: Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur árið 2008, föstudaginn 19. desember. Ár 2008, föstudaginn 19. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykja­víkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Sigríði Ólafsdóttur héraðsdómara kveðinn upp svo­felldur úrskurður. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úr­skurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram farbanni meðan mál hans er til meðferðar hjá ákæruvaldinu og fyrir Héraðsdómi, þó eigi lengur en til föstudagsins 23. janúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að þann 24. október sl. hafi lögreglu verið tilkynnt um slasaðan mann í íbúð að Y í Reykjavík. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi mátt sjá kæranda, A, þar sem hann hafi setið í stól í íbúðinni. Hafi hann verið með stungusár á hægra handarbaki og náði stungan í gegnum höndina. Kærandi hafi sagt frá því að kærði, sem sé vinnufélagi hans, hafi stungið hann með hníf í gegnum höndina þannig að hnífurinn hafi staðið fastur í hurð sem kærandi hafði lagt höndina upp við. Í skýrslutöku af kærða hafi hann kannast við að hafa verið í íbúðinni á umræddum tíma en neiti að hafa stungið kæranda. Vitnið B hafi borið hjá lögreglu að kærði og kærandi hafi farið saman að reykja. Hann hafi svo heyrt mikið öskur og kannað hvað væri að gerast og þá komið að kæranda með höndina upp við hurð og hafi hnífur staðið í gegnum höndina og inn í hurðina. Kærði hafi þá verið horfinn á braut. Málið hafi verið sent ríkissaksóknara þar sem sú háttsemi sem kærða sé gefin að sök sé talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ríkissaksóknari hafi kallað eftir viðbótar læknisvottorði frá bæklunardeild LSH en þangað hafi kærandi leitað vegna áverka sinna. Hafi þess verið óskað að útgáfu vottorðins yrði flýtt eins og kostur sé. Kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um sérstaklega hættulega líkamsárás og verði ákæra á hendur honum gefin út innan skamms. Kærði sé pólskur ríkisborgari. Til að tryggja nærveru varnaraðila þyki nauðsynlegt að honum verði bönnuð för frá Íslandi á meðan mál hans sé til meðferðar hjá ákæruvaldi og Héraðsdómi. Kærði er undir rökstuddum grun um brot sem varðað getur refsingu samkvæmt 2. mgr. 218. gr almennra hegningarlaga. Kærði hefur takmörkuð tengsl við landið, þó að hann hafi ráðið sig til vinnu og eigi að hefja störf í janúar. Verður honum með vísan til b liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 1991 gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 23. janúar 2009 kl. 16:00 Úrskurðarorð: Kærða, X, kt. [...], er áfram bönnuð för frá Íslandi meðan mál hans er til meðferðar hjá ákæruvaldinu og fyrir Héraðsdómi, þó eigi lengur en til föstudagsins 23. janúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 73/2014
Kærumál Frestur
Kærður var úrskurður héraðsdómsþar sem máli M á hendur Í var frestað um óákveðinn tíma þar til dómurHæstaréttar í tilteknu máli hefði verið kveðinn upp. Í dómi Hæstaréttar varvísað til þess að heimild 2. málsliðar 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála væri undantekning frá þeirri meginreglu einkamálaréttarfarsað hraða beri málsmeðferð og yrði hún því til samræmis skýrð þröngt. Aforðalagi ákvæðisins og athugasemdum með frumvarpi til laganna væri ljóst aðfrestunarheimildinni yrði fyrst og fremst beitt þegar úrslit um staðreyndir eðaönnur efnisatriði sem til umfjöllunar væru í öðru máli kynnu að hafa verulegaþýðingu fyrir þau atvik sem einhverju skiptu við úrlausn þess máls sem frestaðværi. Yrði máli ekki frestað á grundvelli heimildar 3. mgr. 102. gr. laga nr.91/1991 án samþykkis aðila vegna þess eins að hagfellt þætti að bíða fordæmisréttarins í hliðstæðu máli. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdómara að taka málið til aðalmeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru27. janúar 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. febrúar sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2014, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var frestað um óákveðinn tíma eða þar tildómur Hæstaréttar í máli nr. 726/2013 hefur verið kveðinn upp. Kæruheimild er íh. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka til málið til aðalmeðferðar svo fljótt sem auðið er. Þákrefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar en til vara að kærumálskostnaður verði látinnniður falla. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 31. maí 2012. Gerirhann aðallega kröfu um að varnaraðili greiði sér 1.590.151 krónu með nánartilgreindum vöxtum en það er sú fjárhæð sem sóknaraðili hefur greitt íauðlegðarskatt, er á hann var lagður vegna eigna í árslok 2009. Reisir hann þákröfu fyrst og fremst á þeirri málsástæðu að álagning auðlegðarskatts ágrundvelli ákvæða laga nr. 128/2009 um tekjuöflun ríkisins og ákvæða síðarilaga sem breytt hafa þeim lögum fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar og1. mgr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hefur sóknaraðili uppi í málinuþrjár varakröfur, sem allar eru reistar á því að í ákvæðum fyrrnefndra laga umskattlagningu hjóna felist ólögmæt mismunun miðað við skattlagningueinstaklinga utan hjúskapar. Málið var þingfest 19. júní 2012. Í þinghaldi 10.janúar 2013 var málinu frestað til aðalmeðferðar sem fram skyldi fara 4. júní2013. Fyrirhugaðri aðalmeðferð var frestað utan réttar, en sá héraðsdómari semfarið hafði með málið lét af störfum. Nýr dómari tók við málinu og varaðalmeðferð þess fyrirhuguð 23. janúar 2014. Áður en að því kom sendihéraðsdómari lögmönnum aðila 14. janúar 2014 tölvubréf þar sem þeim var greintfrá því að mál nafngreinds gjaldanda gegn íslenska ríkinu þar sem tekist væri áum sömu málsástæður hefði verið þingfest fyrir Hæstarétti 8. sama mánaðar.Teldi dómarinn einsýnt með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 aðfresta ætti málinu þar til niðurstaða Hæstaréttar lægi fyrir. Í þinghaldi 23.sama mánaðar andmælti lögmaður sóknaraðila því að málinu yrði frestað ogkrafðist úrskurðar dómara. Lögmaður varnaraðila krafðist þess að málinu yrðifrestað. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp samdægurs. Í 2. málslið 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 ermælt fyrir um heimild dómara til að fresta máli af sjálfsdáðum ef annaðeinkamál hefur verið höfðað út af efni sem varðar úrslit þess verulega eðastjórnvaldsmeðferð máls stendur yfir. Þessi heimild er undantekning frá þeirrimeginreglu einkamálaréttarfars að hraða beri málsmeðferð og verður hún því tilsamræmis skýrð þröngt. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna var svo tekiðtil orða að þetta ætti við þegar atriði sem við meðferð máls kynnu að verðaleidd í ljós eða slegið föstum hefðu verulega þýðingu fyrir málið. Af orðalagiákvæðisins og framangreindum athugasemdum er ljóst að frestunarheimildinniverður fyrst og fremst beitt þegar úrslit um staðreyndir eða önnur efnisatriðisem til umfjöllunar eru í öðru máli kunna að hafa verulega þýðingu fyrir þauatvik sem einhverju skipta við úrlausn þess máls sem frestað er. Verður máliekki frestað á grundvelli heimildar 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 ánsamþykkis aðila vegna þess eins að hagfellt þyki að bíða fordæmis Hæstaréttar íhliðstæðu máli. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdómara að taka málið til aðalmeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagtfyrir héraðsdómara að taka málið til aðalmeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila,Magnúsi Þór Geirssyni, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 179/2016
Líkamsárás Skilorð
V var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á nánar tilgreindan hátt ráðist á nágranna sinn inni í íbúð hennar og veitt henni tilgreinda áverka. Var refsing V ákveðin fangelsi í 60 daga en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í þrjú ár.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms.Ákærði krefst aðallega sýknu afkröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er ákærða gefin að sök líkamsárás24. janúar 2015 með því að hann hafi á nánar tiltekinn hátt ráðist ánafngreindan nágranna sinn inni í íbúð hennar í fjöleignarhúsi og veitt hennitilgreinda áverka. Af framburði vitnis, sem var statt á gangi framan við íbúðirákærða og hlutaðeigandi konu umrætt sinn, er sannað að hann hafi ráðist inn ííbúð hennar og lokað dyrum á eftir sér. Af framburði sama vitnis og tveggjaíbúa í húsinu er jafnframt sannað að í framhaldi af því hafi komið til átakainni í íbúðinni. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir áverkum, sem konan bar íframhaldi af þessum atvikum samkvæmt vottorði læknis á bráðamóttöku, en þaðvottorð var staðfest fyrir dómi. Þótt ekki verði slegið föstu hvernig ákærðibar sig nánar að inni í íbúðinni er að virtu framangreindu fallist á meðhéraðsdómi að ákærði hafi gerst sekur um líkamsárás, sem varðar við 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessu gættu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Ákærði, Viðar Norðfjörð Guðbjartsson, greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 816.771 krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, SveinsGuðmundssonar hæstaréttarlögmanns, 806.000 krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 9. febrúar 2016.Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,dagsettri 29. september sl. á hendurákærða, Viðari Norðfjörð Guðbjartssyni,kt. [...], [...], Reykjavík, „fyrir líkamsárás, með því að hafa laugardaginn24. janúar 2015, innandyra á heimili A, kt. [...], ráðist á hana með því aðhrinda henni inn í íbúðina svo hún datt, hrint henni á sófa í stofunni, snúiðupp á hendurnar á henni, sparkað í hægri síðu hennar og tekið hana hálstaki,allt með þeim afleiðingum að hún hlaut mar og yfirborðsáverka á læri, mar ámjöðm og brjóstkassa, yfirborðsáverka sem náðu til höfuðs með hálsi,yfirborðsáverka sem náðu til brjóstkassa með kvið, mjóbaki og mjaðmagrind,tognun og ofreynslu á hálshrygg og mar á olnboga.Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr.laga nr. 20/1981.Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingarog til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Málavextir Samkvæmt staðfestriskýrslu B lögreglumanns var það kl. 18:15 laugardaginn 24. janúar 2015 aðtilkynnt var til lögreglu um „heimilisofbeldi“ í fjölbýlishúsinu [...] íReykjavík. Þegar lögreglumenn komu ávettvang hittu þeir fyrir á stigagangi 3. hæðar íbúa í húsinu þau C og D, semsögðu þeim að árásarmaðurinn, sem sagður var vera ákærði í málinu, væri farinninn til sín og árásarþolinn, A, væri einnig farinn inn til sín í íbúðina hinummegin á ganginum. Hjá henni væri stödd E sem hefði tilkynnt um atburðinn tillögreglu. A skýrði frá því að umrædd Ehefði komið til þess að skoða íbúð sem ákærði væri með til leigu. Hefði ákærði, sem hefði komið fram á ganginn,sagt við sig að hann myndi tala við hana á eftir. Sagði A að ákærði hefði verið hringjandi hjásér dyrabjöllunni og bankandi undanfarna fjóra daga en hún hefði ekki sinntþví. Þegar ákærði hefði verið búinn aðsýna E íbúðina hefði hann komið til sín og sett fótinn fyrir hurðina svo húngat ekki lokað. Hefði hann svo hrinthenni inn í íbúðina og læst á eftir sér.Hefði hún reynt að verja sig en ákærði hrint henni á sófa í stofunni semvið það hefði færst út að vegg. Hefðihann tekið höfuð hennar og haldið því niðri og hótað henni því að siga á hana„mafíunni“ til að berja hana og einnig myndi hann hrekja hana úrblokkinni. Kvaðst A vera með verki íöxlum, höfði og útlimum eftir þessar aðfarir.Í skýrslunni segir að íbúðin hafi verið hin snyrtilegasta og ekki að sjánein merki um átök nema það að brauðsneið lá á gólfinu út við dyr. Tvær ljósmyndir voru teknar úr íbúðinni ogfylgja skýrslunni. Myndirnar eru litlarog ekki annað markvert að sjá á þeim en eitthvað sem gæti verið ljósleitbrauðsneið, sem bitið hefur verið af, á gólfinu í íbúðarganginum. Eftir E er það haft ískýrslunni að eftir að hafa skoðað leiguhúsnæðið með ákærða hefði A veriðframmi á gangi og þau ákærði farið að þræta.Kvaðst hún hafa gengið frá þeim en heyrt A segja tvisvar við ákærða aðláta sig í friði. Hann hefði hins vegarfarið inn til hennar og læst dyrunum.Kvaðst hún hafa heyrt fram á ganginn að hún endurtók þetta og kveinkaðisér. Hefði hún þá hringt á lögregluna ogeinnig hefði hún leitað hjálpar í annarri íbúð.Hefði íbúi þar komið og barið að dyrum hjá A en því hefði ekki veriðsinnt. Um tveim mínútum síðar hefðiákærði þó komið út og haldið á farsíma en A hefði kallað upp að hann hefðiráðist á sig. Ákærði hefði svo farið inntil sín en komið út aftur og haldið áfram að þræta við A. Eftir þeim C og D erþað haft í skýrslunni að þau hefðu farið að dyrunum hjá A þar sem C reyndi aðopna og barði að dyrum. Hefðu hróp heyrst úr íbúðinni og hjálparköll. Ákærði hefði fljótlega komið út frá A með símahennar í hendinni og hún komið á eftir honum, grátandi og í miklu uppnámi. Hefðu þau ákærði látið skammir dynja hvort áöðru en ákærði svo farið inn til sín. Í skýrslunni kemurfram að lögreglumennirnir hefðu knúið dyra hjá ákærða sem komið hafi fram ogverið handtekinn og færður á lögreglustöð. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu um atvikiðog sagðist honum svo frá að hann hefði verið að sýna konu leiguhúsnæði sem hanneigi í blokkinni sem hann býr í. Hefði Afarið að skipta sér af þessu. Þegarkonan var á förum hefði A opnað hjá sér dyrnar og haldið áfram að blanda sér ísamtal hans og konunnar. Kvaðst hannhafa sett fótinn á milli stafs og hurðar hjá henni og farið inn til hennar. Hefði hann lokað á eftir sér en ekkilæst. Hefði hún sagt honum að fara út,tekið upp símann og gert sig líklega til þess að slá hann með símanum. Hefði hann þá tekið í höndina á henni ogsveigt hana niður. Hefði hann beðiðkonuna um að setjast í sófann og tala við sig en hún sagt honum að fara út oghefði hann gert það. Hann kvaðst hafaverið æstur í skapi en ekki hafa unnið henni mein. Ákærði sagði að þau hefðu átt í erjum áður enþetta gerðist og hefði A m.a. fengið lásasmið til þess að skipta um lás áleiguhúsnæði hans og farið þangað inn í heimildarleysi. Meðal gagna málsinser staðfest vottorð F sérfræðings í bráðalækningum við Landspítalann íFossvogi. Segir þar að A hafi komið ábráðamóttöku sjúkrahússins kl. 21 þetta kvöld, grátandi og í uppnámi, og sagtfrá því að nágranni hennar hefði ruðst inn til hennar og ýtt henni tvisvar ígólfið, tekið hana hálstaki aftan frá, snúið upp á handlegg hennar fyrir aftanbak, slegið höfði hennar við gólfið og sparkað í hana. Þá kemur fram í vottorðinu að hún hafi lent íalvarlegu bílslysi sl. sumar og fengið höfuðhögg, brot á hálslið og líklega mará mænu sem gert hafi henni erfitt um að beita höndunum. Hefði hún verið í endurhæfingu eftir þetta ogþurft að nota hálskraga þar til skömmu áður.Við skoðun á konunni hafi komið í ljós bólga yfir hægra kinnbeini, bólgaum „olnboga eða úlnlið“. Þá hafi séstbólga og ofan á henni 4-5 cm marblettur vera að koma fram við hægra lærlið ogniður á lærið og örlítið út á rasskinn, ennfremur ógreinilegur marblettur hægramegin á kviði. Konan hafi kvartað umeymsli yfir hryggjartindum á hálsi og á baki og lendahrygg, eymsli yfir kviðhægra megin, hægri rifjaboga, eymslum við hreyfingu á hægri öxl. Einnig hafi hún kvartað um eymsli í vinstrihandlegg og lýst þar skyntruflunum og minnkuðu snertiskyni. Ekki sé vitað hvort þær breytingar hafi veriðnýjar. Teknar hafi verið tölvusneiðmyndir af höfði og hálsi og röntgenmyndir afhægri mjöðm, mjaðmargrind og hægri öxl en ekki sést merki um nýja áverka áþessum myndum. Meðferð málsins fyrir dómiÁkærði neitar sök. Hann skýrir frá því að máliðeigi sér nokkurn aðdraganda af ýmsum rótum, svo sem út af ketti sem A átti, afágreiningi um hjólbarða sem hún átti og hafði notað til þess að setja fyrirhurðina og loks út af afskiptum hennar af ungum pilti, leigjanda hans. Lokshafi það komið í ljós að hún hafði látið skipta um lás í húsnæðinu sempilturinn leigði. Kveðst hann hafa reynt að ná sambandi við A en ekkitekist. Þegar pilturinn hafði flutt útog að því kom að leigja út húsnæðið aftur hafi kona komið að líta á það. A hafiþá komið fram á gang og hann þá reynt að ná tali af henni en hún ekki viljaðþað. Kveðst hann þá hafa sett fótinn milli stafs og hurðar og komst inn tilhennar en hún sagt honum að fara út.Hann hafi þó getað fengið hana til þess að setjast niður með sér inni ístofu og sagst viljað fá kostnaðinn af lásnum endurgreiddan. Hún hafi þá tekið upp farsíma og reynt að sláhann með honum en hann þá gripið um hönd hennar. Hún hafi kallað upp og beðið hann að meiðasig ekki í hálsinum en hún hafði lent í bílslysi áður og verið nýhætt að gangameð kraga. Hann kveðst svo hafa staðiðupp og farið út án þess að snerta hana.Engin frekari átök hafi átt sér stað milli þeirra en A hafi hins vegarrunnið til og dottið fram fyrir sig á hnén á sleipu gólfinu inni hjá sér ogborið hendurnar fyrir sig. Hafi hann séðþetta þegar hann leit við eftir að hann varð þess var að hún kom á eftirhonum. Hún hafi komið á eftir honum framá gang og sagt við konuna sem hafði komið út af húsnæðinu að hann hefði ráðistá sig og beðið hana um að vera vitni að því.Lögreglan hafi svo komið, 5 eða 10 mínútum seinna, og handtekiðhann. Hann segir að ekkert hafi séð ákonunni eftir þetta og hún verið alveg róleg.Undir ákærða er borið það sem haft er eftir E í lögregluskýrslu að húnhefði heyrt A hrópa upp og kveinka sér.Segir hann hugsanlegt að það hafi verið þegar hann greip um úlnliðhennar. Ákærði kveðst ekki hafa veriðreiður þegar þetta gerðist. Hann tekurfram að vegna heyrnarskerðingar sinnar tali hann öðru vísi en annað fólk oghærri rómi. Það þýði þó ekki að hann séreiður. Hann kveðst enga skýringu hafa ááverkum konunnar en segir að hún sé til alls vís ef peningavon sé annars vegar. Ákærði kveðst ekki muna hvort hann læstidyrunum. Þá neitar hann því að hafahrint konunni í sófann eða haldið höfði hennar.Hann segist hugsanlega hafa tekið símann af A þegar hún ætlaði að berjahann með honum og haldið á honum fram á gang.A hefur í meginatriðum skýrt svo frá að hún hafi íumrætt sinn opnað dyrnar hjá sér til þess að fara út með sorp en þá rekist áákærða fyrir framan hjá sér með stúlku sem hafði verið að skoða íbúð hjáhonum. Þegar hún kom aftur inn hafiákærði sagst vilja tala við hana en hún sagt að hún ætti ekkert vantalað viðhann. Þegar hún var að loka dyrunum hafihann komið og sett fótinn milli stafs og hurðar, ýtt henni frá, ruðst inn tilhennar og læst dyrunum. Hafi hann veriðmjög ákveðinn í fasi og reiður að sjá.Kveðst hún hafa tekið símann og sagst mundu hringja í lögregluna en hannþá tekið hann af henni og haldið henni fastri svo hún gat sig ekki hreyft. Hafi hann stungið símanum í vasann og látiðskammir dynja á henni. Þá hafi hannsagst hafa fengið undirheimamenn til liðs við sig gegn henni. Kveðst hún hafa beðið hann að hætta þessu ogreynt að losna frá honum til þess að komast út.Hafi hann hrint henni að sófanum í stofunni hjá henni, svo hún datt enhún hafi staðið á fætur og reynt að komast út en hann hindrað hana í því. Hafi hann haldið hendi hennar fyrir aftanbak, tekið um háls hennar aftan frá og ýtt henni þar niður og barið hana en húnkveðst hafa æpt af sársauka. Hafi þettagerst tvisvar sinnum. Þá hafi veriðbarið að dyrum og lögreglan verið komin þar og kallað að ákærði skyldiopna. Hafi lögreglan verið við dyrnar í„svolítið langan tíma“. Kveðst hún svohafa náð að opna og lögreglan hafi komið inn í íbúð hennar og ákærði þá ennverið að halda henni niðri og ýta henni og meiða hana. Hafi lögreglan handtekið ákærða þarna ííbúðinni en sjálf hafi hún ekki farið út úr íbúðinni eftir það þótt hún kunniað hafa gert það „seinna meir“. Húnkveðst hafa verið marin og blá eftir þetta, hafði tognað í hálsi, með áverka íandliti og verið aum og marin í alllangan tíma.Hafi þetta tafið fyrir bata hennar eftir bílslysið. Hún kveðst ekki hafa slegið til ákærða meðsímanum heldur hafi hann tekið símann af henni og stungið í vasa sinn. Hafi hún ekki getað gert annað en að verjasig. Hún segir aðspurð að brauðsneiðin,sem sést á ljósmyndinni af ganginum, geti verið úr sorpinu sem hún hafði fariðmeð út áður. Aðspurð segist hún ekkimuna hvort þeirra ákærða hafi opnað fyrir lögreglunni. Vitnið segir misklíð hafa verið milli þeirraákærða af ýmsum ástæðum, þ. á m. þeirri að hún fór inn í leiguhúsnæðið meðhjálp lásasmiðs þar sem hún hafði átt erindi við leigjandann, en henni fannsthann hafa hundsað sig. E hefur skýrt frá því að hún hefði komið til þessað skoða íbúð hjá ákærða. Hafi veriðopið inn hjá ákærða og hjá konunni á móti og þau verið að rífast. Hafi ákærði sett fótinn fyrir hurðina, ýttkonunni inn í búð hennar, farið inn á eftir henni og læst á eftir sér. Hafi hún svo heyrt konuna hrópa upp og þáhafa hringt á lögregluna, enda óttast, eftir ópunum að dæma, að maðurinn væriað fara illa með hana. Konan hafi hrópaðá hjálp og að hún myndi hringja á lögregluna.Kveðst hún hafa barið að dyrum á íbúð á hæðinni fyrir neðan og maðurinnþar hafi komið til hjálpar. Ekki munihún hvort sá maður bankaði á dyrnar hjá konunni eða ekki en ákærði hafi svoopnað og komið þaðan út. Hafi hann virstvera reiður en konan virst hrædd. Ekkihafi hún séð áverka á henni. Hún segistekki muna þessi atvik nákvæmlega en segir aðspurð að hún kunni að hafa heyrteinhver fleiri hljóð út úr íbúðinni en ópin í konunni. C hefur greint frá því að kona hafi komið til þeirraD og sagt að maður á efri hæðinni hefði ráðist inn til konunnar á móti. Kveðst hann hafa farið með konunni og heyrtlæti innan úr íbúð A og minni hann að hún hafi kallað á hjálp. Hafi hann reynt að opna en dyrnar veriðlæstar. Hann hafi þá barið að dyrum ogstuttu síðar hafi þau komið út, ákærði á undan, æstur í fasi, og A á eftir,grátandi, og sagst finna til. Ákærðihafi verið með síma sem A hafi tekið af honum. Hafi ásakanir gengið á milliákærða og hennar en vitnið man ekki að rekja þær nákvæmlega. Vitnið kveðst ekki hafa séð neina áverka á Aen hún hafi eitthvað sagt að áverkarnir frá bílslysinu gætu hafa tekið sigupp. D hefur greint frá því að umrætt kvöld hafi veriðhringt dyrabjöllunni hjá þeim C, manni hennar, og þar verið kona í uppnámi. Hafi C farið með konunni en hún hafa fylgt áeftir. Hafi C staðið við dyr A og sagt að þær væru læstar. Einhver köll segir vitnið að hafi heyrst fráA innan úr íbúðinni. C hafi barið aðdyrum og stuttu seinna hafi fyrst ákærði og svo A komið út úr íbúð hennar. Hafi hún verið grátandi og rauð og þrútin íframan. Hafi hún sagt að ákærði væri meðsímann hennar sem hann þá afhenti henni.Þá hafi hún sagt að ákærði hefði ráðist á sig og að nú myndu meiðslihennar taka sig upp aftur. Ekki kveðsthún hafa séð áverka á konunni.F læknir hefur skýrt frá því að þar sem A hafðiekki löngu áður orðið fyrir alvarlegu slysi hafi verið erfiðleikum bundið aðgreina á milli eldri og nýrri áverka.Nýrri áverkar hafi svo ýft upp eldri mein og valdið auknum óþægindum áþeim stöðum sem hún bar áverka eftir slysið.Aðspurður segir hann ólíklegt að konan hafi veitt sér þessa áverkasjálf.B lögreglumaður hefur greint frá því að allt hafiverið orðið rólegt í húsinu þegar lögreglan kom á vettvang. Hafi nágrannar A, E og A sjálf sagt frá þvísem gerst hafði. Hafi A verið mjög miðursín. Minnir vitnið að roði hafi verið áhálsi hennar. Næst hafi verið knúið dyrahjá ákærða og rætt við hann. Hafi hannverið mjög rólegur. Hún kveðst hafafarið inn í íbúð A og ekki séð þar annað athugavert en að brauðsneið lá ágólfinu. Þá hafi A sagt að sófinn hefðifærst upp að vegg. G lögreglumaður segir ákærða hafa verið inni hjásér þegar þeir lögreglumennirnir komu á staðinn. Konan hafi verið í mikilli geðshræringu,virst hrædd og sagt ákærða hafa veist að sér.Hefði hann verið að banka hjá sér að undanförnu en í þetta sinn hefðihann ruðst inn til hennar, læst á eftir sér og hrint henni í sófa og haldiðhenni þannig í smátíma. Ákærði hafiopnað hjá sér og verið rólegur. Hafi hannviðurkennt að hafa farið inn hjá konunni en ekki læst á eftir sér. Hann muni þó ekki hafa viðurkennt að hafaveitt henni neina áverka. Ekki kveðstvitnið muna eftir áverkum á A eða séð ummerki um átök inni hjá henni, nema þáað brauðsneið var á gólfinu. Konan hafitalað um að sófinn, sem hann hefði hrint henni í, hefði færst úr stað. H lögreglumaður segir ákærða hafa verið inni hjásér þegar þeir lögreglumennirnir komu á vettvang. Minnir vitnið að A hafi verið grátandi. Niðurstaða Ákærði neitar því aðhafa ráðist á A og veitt henni þá áverka sem greinir í ákærunni. Þó viðurkennir hann að hafa tekið um úlnliðhennar þegar hann tók af henni símann.Framburður A hefur verið nokkuð losaralegur, ekki laus við ýkjur ogrekist um sumt á annað sem komið hefur fram í málinu. Áverkavottorð F læknis styður hins vegarfrásögn hennar um að ráðist hafi verið á hana með ofbeldi og hið sama er aðsegja um framburð þeirra E, C og D.Þykir dóminum vera sannað með vætti A, læknisvottorðinu og vætti þeirraþriggja svo og B lögreglumanns, m.a. um roða á hálsi konunnar, að ákærði réðstá hana með því að hrinda henni, snúa upp á hönd hennar, sparka í hana og aðtaka hana hálstaki svo að hún hlaut bólgu yfir hægra kinnbeini, mar hægra meginá kviði, bólgu á hægri handlegg og loks mar og bólgu á hægri mjöðm. Með vísan til þess sem áður sagði um framburðA þykir ekki óhætt að telja sannað að hún hafi hlotið frekari áverka af völdumákærða. Verknaður ákærða þykir varða við1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.Refsing og sakarkostnaður Sakaferill ákærðahefur ekki þýðingu í málinu. Það telstrefsingu ákærða til þyngingar að hann ruddist inn á heimili A, læsti dyrunum ogbeitti hana ofbeldi, þótt hann vissi að hún hefði orðið fyrir talsverðu slysi ekkilöngu áður. Refsing ákærða þykirhæfilega ákveðin fangelsi í 60 daga. Þarsem ákærði hefur ekki áður gerst sekur um ofbeldisbrot er rétt að frestarefsingu þessari og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsöguað telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Dæma ber ákærða tilþess að greiða verjanda sínum, Sævari Þór Jónssyni hdl., 491.040 krónur ímálsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti. Loks ber að dæma aðákærði greiði annan kostnað af málinu, 48.000 krónur.Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kveður upp dómþennan. DÓMSORÐ:Ákærði, Viðar Norðfjörð Guðbjartsson, sætifangelsi í 60 daga. Refsingunni erfrestað og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu að telja, haldiákærði almennt skilorð. Ákærði greiðiverjanda sínum, Sævari Þór Jónssyni hdl., 491.040 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði greiði annankostnað af málinu, 48.000 krónur.
Mál nr. 250/2010
Brenna
J var sakfelldur fyrir brennu með því að hafa hellt bensíni úr brúsa inn í og á bifreiðina A sem stóð á bifreiðarstæðinu við L, kveikt í bensíninu og valdið með því eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu. Eldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að bifreiðin A, ásamt bifreiðinni B, brann og bifreiðin C stórskemmdist ásamt því að sprungur komu í rúður á 1. og 2. hæð hússins við L. Var brotið talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. J játaði sök. Í dómi Hæstaréttar segir að J hlaut að vera ljóst að íkveikjan myndi hafa í för með sér augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra manna. Refsing J var ákveðin með hliðsjón af 78. gr. laga nr. 19/1940 og var hún ákveðin fangelsi í 2 ár. Með hliðsjón af alvarleika brotsins þótti ekki tilefni til að skilorðsbinda refsinguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Ákærða hlaut að vera ljóst að íkveikjan myndi hafa í för með sér augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Jón Óskar Auðunsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 335.236 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2010. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 18. desember 2009, á hendur, Jóni Óskari Auðunssyni, kt. 201084-2889, Kúludalsá 1, Akranesi, „fyrir brennu, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 31. október 2008 hellt bensíni úr bensínbrúsa inn í og á bifreiðina A á bifreiðastæði við norðurhlið hússins að L 22 í Reykjavík, kveikt í bensíninu og valdið með því eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu, en eldurinn breiddist út með þeim afleiðingum að bifreiðin brann ásamt bifreiðinni B, sem lagt var hægra megin við A, sótskemmdir urðu á bifreiðinni C sem lagt var austan megin við húsið og sprungur komu í rúður á 1. og 2. hæð hússins vegna hita. Með þessu olli ákærði eignatjóni á bifreiðunum og húsinu og hættu á frekara eignatjóni hefði eldurinn náð að breiðast út frekar og ekki verið slökktur fljótlega af slökkviliði. Þetta telst varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.” Við þingfestingu játaði ákærði brot sitt fyrir dóminum og var málið tekið til dóms eftir að málflytjendur höfðu tjáð sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ekki kom fram ósk um að fram færi aðalmeðferð, sbr. 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Játning ákærða er í samræmi við önnur gögn málsins, þar með taldar skýrslur er hann gaf hjá lögreglu. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir brotið. Að tilhlutan lögreglu var dómkvaddur matsmaður til að meta hvort almannahætta hefði stafað af broti ákærða. Í niðurstöðum hans segir meðal annars: „Þegar metin er hætta á að hagsmunir færust eða spilltust utan þeirrar eignar sem kviknaði í svo sem nálæg hús, eða önnur mannvirki og lausafjármunir og einnig hættu fyrir þá sem höfðust að í nágrenni við brunavettvang er fyrst og fremst að skoða húsið L 22. Bifreiðin stóð á planinu framan við húsið og voru fjarlægðir í íbúðarhúsið mjög stuttar, undir 0,5 m eftir ljósmyndum lögreglunnar að dæma. Þar sem húsið sjálft er úr steini er hitageislun á það sjálft ekki hættuleg, en allir gluggar og hurðir mynda veikleika. Opnanlegu fögin voru opin og var strax farið í að loka þeim. Fjarlægðin í horngluggann á kjallaraíbúðinni hefur verið undir 2 m frá framrúðu bifreiðarinnar sem er talsvert styttra en útreiknuð örugg fjarlægð sem er 3,4 m og því er mikil hætta á að eldurinn myndi brjóta rúðuna og berast inn í húsið væri ekkert að gert. Hornglugginn á íbúðinni á 1. hæð er um 1,2 fyrir ofan gluggann á kjallaranum og því einnig innan áðurnefndrar öruggrar fjarlægðar og því er hætta á að eldurinn bryti einnig þann glugga og bærist inn í húsið. Hornglugginn í íbúðinni á 2. hæð er kominn nálægt mörkum að brotna í brunanum af hitageisluninni. Horngluggarnir eru á svefnherbergjum íbúðanna. Forstofuhurðin sem er 5.0 m inn á húshliðinni frá horninu er utan þessara marka og ekki hætta á að eldurinn bærist þangað né í gluggann á stigahúsinu þar fyrir ofan. Suzuki bifreiðin sem stóð í um 1.0 m fjarlægð er langt innan þessara marka fyrir glerið í gluggunum sem og fyrir hjólbarðana og því er öruggt að eldurinn myndi breiðast yfir í hana á nokkrum mínútum eftir að eldurinn í [...] bifreiðinni hefur náð að magnast.“ Niðurstaða matsmannsins er þessi: „Með vísan til ofanritaðs má telja öruggt að íkveikjan leiddi til almannahættu að því er varðar umfangsmikla eyðingu á bifreiðunum A og B og einnig á húseigninni og lausafjármunum í L 22 hefði eldurinn brunnið áfram og borist inn í húsið í kjallara og á 1. hæð. Ekki eru líkur á að eldurinn hefði getað borist í L 24 eða að aðrar bifreiðar eða lausafjármunir myndu spillast eða fara forgörðum. Almannahætta er ekki til staðar fyrir íbúa L 22 né heldur fyrir L 24.“ Samkvæmt gögnum málsins, skýrslum lögreglu, ljósmyndum og uppdráttum, stóð bifreiðin, sem ákærði kveikti í eftir að hafa hellt yfir hana bensíni, fast við íbúðarhús og við hlið annarrar bifreiðar. Með vísun til þessa og þess, sem að framan var rakið úr skýrslu matsmannsins, er það niðurstaða dómsins að ákærða hafi mátt vera ljóst að íkveikjan mundi hafa í för með sér augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra manna. Samkvæmt þessu varðar brot ákærða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Áður en ákærði framdi brotið, sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir, hafði hann samtals níu sinnum verið sektaður fyrir umferðarlagabrot og þrisvar sinnum sviptur ökurétti. Eftir að hann framdi brotið hefur hann verið sektaður fyrir skemmdarverk og 20. maí síðastliðinn var hann dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir ölvunarakstur og réttindaleysi við akstur og sviptur ökurétti í 3 ár og 6 mánuði. D ó m s o r ð : Ákærði, Jón Óskar Auðunsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði 145.269 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hrl., 224.100 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 629/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, var staðfestur
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 18. desember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að dómurinn úrskurði að X verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 18. desember 2008 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfellt fíkniefnabrot, innflutning á fíkniefnum frá Hollandi gegnum Danmörku til Íslands. Þann 10. júní sl. hafi hollenski ríkisborgarinn Y verið handtekinn við komu til Íslands, Seyðisfjarðar, með Norrænu. Í hús­bíl Y hafi fundist tæp 200 kg af ætluðum fíkniefnum, mest hass. Y hafi játað að hafa tekið að sér að flytja fíkniefnin til landsins. Við rannsókn málsins hafi héraðsdómur úrskurðað um heimild lögreglu til að fá afhent gögn varðandi síma þá sem Y hafi verið með og símanúmer þeim tengdum. Við skoðun þeirra gagna hafi komið fram ítrekuð samskipti við aðila sem Y segi vera Íslending kallaðan ,,Kimma“, sem hann hafi átt að afhenda efnin hér á landi. Kveðist Y hafa hitt „Kimma“ bæði í Amsterdam og hér á Íslandi á árinu 2007. Y segist hafa komið í sama tilgangi árið 2007, þ.e. að flytja fíkniefni fyrir “Kimma” til landsins. Y hafi nú borið þennan framburð til baka hjá lögreglu. Allar upplýsingar sem fram hafi komið við rannsókn lögreglu bendi til að “Kimmi” sé X. Við skýrslutökur hjá lögreglu hafi kærði alfarið neitað sök og kannist ekki við að þekkja Y. Upplýsingarnar frá símafyrirtækjum, sem veittar voru skv. dómsúrskurði um númerið [...], sem skráð sé á X, sýni að sími kærða hafi færst austur á land á nákvæmlega sömu tímum og Y hafi komið til landsins árið 2007 og fylgi síminn í raun staðsetningum á landinu, sem Y segist hafa verið með ,,Kimma” á. Við fyrstu yfirheyrslur hafi kærði alfarið neitað að þekkja Y og að hafa hitt hann hér á landi. Þegar framangreindar símaupplýsingar hafi verið bornar undir kærða þá hafi hann sagst bara ferðast mikið um landið en ekki getað skýrt ferðir sínar nánar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 16. júlí sl. hafi kærði svo breytt framangreindum framburði sínum og kvaðst hafa hitt Spánverja að nafni ,,Rabido” 5. júlí 2007 á Seyðisfirði. Hafi Spánverjinn verið á rauðum húsbíl og hafi kærði hitt hann vegna samkomulags sem hann hefði gert við spænska ferða­skrif­stofu um að fylgja hópi spænskra ferðamanna um Ísland, en þessi Spánverji hafi komið einn til landsins. Lögregla hafi reynt að fá staðfestingu á þessum framburði kærða en umrædd ferðaskrifstofa finnist hvergi á Spáni. Við skoðun á tölvu kærða hafi fundist skrá undir heitinu “contacts” og hafi þar verið að finna nafnið Rabit og undir því sé skráð hollenskt farsímanúmer Y. Greind færsla hafi verið færð í tölvuna þann 20. maí 2007, daginn eftir að kærði komi til Íslands úr ferð frá Hollandi. Við skoðun á dagatali í farsíma kærða hafi verið skráðar áminn­ingar 8. og 9. júní sl. – “Eric /Rabit”, sem bendi til þess að áminning sé um komu Y til landsins, en hann hafi verið handtekinn þann 10. júní sl. Í dagatali far­síma kærða hafi einnig fundist áminning 17. Janúar, áminning er “Rabit”, en 17. janúar sé afmælisdagur Y. Sambærileg skoðun hafi farið fram á símanúmerinu [...] sem Y hafi við yfirheyrslur sagt vera símanúmer ,,Kimma” og sú skoðun sýni fram á að símarnir [...] (sem sé skráður á X) og [...] hafi í fjölmörg skipti verið stað­settir á sama stað á landinu. Þá beri símarnir áþekka kveðju í talhólfi og hljómi röddin í talhólfunum eins. Í myndsakbendingu hjá lögreglu sem staðfest hafi verið fyrir dómi, hafi Y bent á kærða sem “Kimma”, skipuleggjanda innflutnings bæði árið 2007 og 2008 og eiganda þeirra fíkniefna sem flutt voru til landsins. Kveðist Y hafa hitt “Kimma” oftar en einu sinni, bæði í Amsterdam þar sem lagt hafi verið á ráðin um inn­flutninginn og þegar Y hafi komið til Íslands árið 2007. Hafi Y dregið greindan framburð til baka hjá lögreglu. Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti milli símanúmersins 857 2649 og númera frá þýsku pari sem hafi komið til landsins í haustbyrjun 2007 á húsbíl með ferjunni Norrænu. Grunur sé um að þýska parið hafi komið til Íslands í sama tilgangi og Y, þ.e. til að flytja inn fíkniefni til landsins að beiðni kærða. Við yfirheyrslur hjá lögreglu hafi kærði viðurkennt að hafa hitt umrætt par hér á landi sumarið 2007 í þeim tilgangi að sýna þeim landið. Rannsóknaraðgerðir hafi farið fram í Þýskalandi á grundvelli réttarbeiðnar sem þangað hafi verið send. Þar hafi komið fram að karlmaðurinn sem kom hafi til landsins og móðir hans hafi tjáð sig við lögreglu um að hafa verið í símasamskiptum við X, en skv. símagögnum sjáist engin samskipti þeirra á milli, aðeins samskipti við farsímanúmerið [...], sem eins og áður greini sé númer “Kimma”. Húsleit hafi farið fram hjá greindum aðilum og fannst þar lítið magn af kannabisefnum. Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti kærða við spænskt síma­númer, en þann 23. ágúst 2007, sama dag og Y hafi farið frá Íslandi eftir ætlaðan fyrri innflutning fíkniefna sem Y greini frá, hafi verið sama spænska síma­númerið í samskiptum við síma kærða [...] kl. 13.32, stutt samtal, og við síma Y kl. 13:34, en því símtali hafi ekki verið svarað. Að lokum hafi verið hringt úr sama spænska númeri í númer ,,Kimma” [...]. Beðið sé upplýsinga frá Spáni varð­andi greint símanúmer. Í símabókum kærða og Y sé að finna fleiri en eitt síma­númer á konu kallaða Anat / Netty. Eftir fyrirspurnir lögreglu hafi nú komið í ljós um hvaða konu sé að ræða og hafi réttarbeiðni verið send til erlendra lögregluyfirvalda varð­andi skýrslutöku af henni. Athygli veki að X hafi beðið heimsóknargest sinn í gæsluvarðhaldið á Litla-Hraun að hafa samband við Anat og seja henni að halda sig við söguna sem Thor hafi sagt henni. Auk framangreinds hafi verið að finna hollenskt farsímanúmer undir nafninu “Kimmi” í síma Y. Sama símanúmer sé undir nafninu “MU MU NI” í síma kærða, en hann kveði að um sé að ræða dreng af arabískum uppruna sem hann hafi ekki getað gert frekari grein fyrir. Við hringingu í greint númer komi eins svörun og á talhólfi [...] og talið að um kærða sé að ræða. Þá veki það athygli að öryggisnúmer inn í talhólf símans sé sama og pin númer inn á gsm síma kærða og sama númer sé öryggisnúmer inn í talhólf símans [...]. Sé grunur um að greint hollenskt farsímanúmer hafi verið notað af X er hann var staddur erlendis í samskiptum við ætlaða samstarfsaðila. Á grundvelli réttarbeiðni sem send hafi verið hollenskum lögregluyfirvöldum hafi í síðustu viku borist gögn varðandi notkun á greindu hollensku símanúmeri. Komi þar fram að símanúmerið hafi verið notað í símtækið sem X hafi notað fyrir sitt persónulega símanúmer. Þá beri gögnin með sér samskipti á milli greinds hollensks símanúmers, símanúmers Y og símanúmers áðurgreindrar Anat. Komi notkunin heim og saman við gögn lögreglu um ítrekaðar ferðir X til Amsterdam. Við skoðun lögreglu á gögnum frá Hollandi um símanotkun Y komi fram símtöl við spænskt símanúmer sem X hafi kannast við hjá lögreglu að vera notandi að og sé skráð í síma Y sem “Kimi”. Í skýrslutökum hjá lögreglu hafi X neitað því að hafa haft nokkur samskipti við Y eftir að þeir hafi hist á Íslandi árið 2007, sem stangist á við notkun símanna. Renni þessi gögn því enn frekari stöðum undir ætlaðan þátt X í hinu stórfellda fíkniefnabroti. Skoðun á fjármálum kærða sýni mikinn neikvæðan lífeyri árin 2007 og það sem af sé ári 2008. Neikvæður lífeyrir sé það fjármagn eða óútskýrðar tekjur sem ekki sé hægt að rekja til launa eða lögmætrar atvinnustarfsemi. Af skoðun á bráðabirgðagögnum endurskoðenda sem fengnir hafi verið af lögreglu til að yfirfara fjármál X megi sjá að skýringar sem X hafi gefið varðandi hagnað af rekstri tiltekinna fyrirtækja standist illa. Y hafi nú breytt framburði sínum hjá lögreglu, en hann hafi óskað eftir því nokkrum dögum eftir að kærði hafi verið laus úr einangrun og gæsluvarðhaldið að öðru leyti án takmarkana skv. 1. mgr. 108. gr. laga um meðferð opinberra mála. Hafi Y og kærði þá báðir verið vistaðir á Litla-Hrauni og hafi því átt möguleika á að eiga samskipti þar, auk þess sem Y hafi borið um að hann og kærði hafi rætt saman. Litlar skýringar hafi fylgt breyttum framburði Y og komi hann illa heim og saman við önnur gögn málsins. Sá framburður sem Y hafi áður haldið sig við og staðfest fyrir dómi fái aftur á móti stoð í öðrum gögnum málsins. Framburður X hjá lögreglu fái litla stoð í gögnum sem aflað hafi verið við rannsóknina, framburði meðkærða Y og framburði vitna. Eigi það hvoru tveggja við um ætlaðan fíkniefnainnflutning sem slíkan og skýringar á fjármálum. Það sem standi úti í rannsókninni séu gögn sem óskað hafi verið frá spænskum lögregluyfirvöldum varðandi símnotkun, auk beiðni um skýrslutöku af Anat. Samkvæmt upplýsingum frá spænskum lögregluyfirvöldum þá hafi gögnin er varða símnotkun verið send frá Spáni, en hafi ekki borist. Þá sé vinnslu á áðurgreindum nýfengnum gögnum frá Hollandi ekki lokið. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 2. júlí sl. á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála og frá 5. september sl. á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála. Með vísan til alls framangreinds og hjálagðra gagna telur lögreglustjóri að fram sé kominn sterkur rökstuddur grunur um aðild kærða að stórfelldum fíkniefnabrotum. Ætluð aðild kærða sé talin felast í skipulagningu og fjármögnun fíkniefnainnflutningsins og dreifingu og sölu fíkniefnanna hér á landi. Í málinu hafi verið haldlagt mjög mikið magn af fíkniefnum, sem nær öruggt þyki að hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í sambærilegum málum, sem dæmd hafa verið í Hæstarétti, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Í engu framangreindra mála hafi þó verið um eins mikið magn fíkniefna að ræða og í þessu máli. Þá hafi Hæstiréttur fallist á með dómum í máli nr. 483/2008 og nr. 548/2008 að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála varðandi gæsluvarðhald kærða í þessu máli. Til rannsóknar séu ætluð brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, sem varðað geta allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði hefur mótmælt kröfunni og telur að farbann muni nægja til að tryggja nærveru sína. Hér að framan hefur verið rakin greinargerð lögreglustjóra sem er samantekt á því sem fram hefur komið við rannsókn málsins og hafa þau gögn verið lögð fyrir dóminn. Þá voru í upphafi þinghalds lögð fyrir dómara gögn frá spænskum lögregluyfirvöldum um símnotkun kærða, sem bárust skömmu áður. Hafa þau ekki verið þýdd á íslensku. Öll framlögð gögn þykja sýna svo ekki verði um villst mikil tengsl kærða og áðurnefnds Y, og renna um leið sterkum stoðum undir þær röksemdir lögreglu að kærði hafi framið brot gegn nefndri grein almennra hegningarlaga. Kærði er þannig undir grun um að hafa framið brot sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi og er eðli og umfang þess slíkt að fallast ber á að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til þessa fellst dómurinn á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður því orðið við kröfunni eins og hún er fram sett. Kærði sætir nú gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 20. nóvember nk. samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands frá 10. október 2008. Ingimundur Einarsson kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 18. desember 2008, kl. 16:00.
Mál nr. 573/2017
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þar sem upplýst var að X hafi verið látinn laus var ljóst að það ástand sem leiddi af hinum kærða úrskurði var þegar um garð gengið og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 15. september 2017 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Af hálfu sóknaraðila hefur veriðstaðfest að varnaraðili hafi verið látinn laus fyrr í dag. Samkvæmt því erljóst, að það ástand, sem leitt hefur af hinum kærða úrskurði, er þegar um garðgengið. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra föstudaginn 8. september 2017Sóknaraðili, lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra, krefstþess að varnaraðila, X, kt. [...], til heimilis að [...], Akureyri, verði gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. september 2017, til kl. 15:00og að hann sæti einangrun í varðhaldinu.Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað, entil vara að varðhaldi verði markaður skemmri tími og kröfu um einangrun hafnað.Samkvæmt greinargerð og gögnum rannsakar sóknaraðililíkamsárás, frelsis­sviptingu, hótanir og rán sem á að hafa átt sér stað áAkureyri aðfaranótt þriðjudagsins 5. september sl. Síðdegis þann sama dag barstlögreglu ábending um að maður að nafni A væri innlagður á slysadeildSjúkrahússins á Akureyri og að hann hefði orðið fyrir líkamsárás. Fram kom aðbrotaþoli væri mikið slasaður, með áverka í andliti og á höfði, en einnig hefðihann áverka á höndum líkt og hann hefði verið bundinn. Síðdegis þann sama dagfóru lögreglumenn og hittu brotaþola á slysadeildinni. Í skýrslu þeirra kemurfram að sjá hafi mátt áverka á andliti, hálsi og höfði brotaþola og einnigáverka á höndum sem samrýmdust þeirri frásögn hans að hann hefði verið bundinnmeð plastböndum. Þá hafi mátt sjá blóðbletti á fatnaði brotaþola. Hann hafigreint frá því að hann hefði sætt barsmíðum alla nóttina á núverandi aðsetribarnsmóður sinnar. Núverandi unnusti hennar hefði stjórnað því hvað gert hefðiverið við hann. Þá segir að brotaþoli hafi greint frá því að atburðarásinhefði hafist í miðbæ Akureyrar aðfaranótt þriðjudagsins 5. september sl. Hafihann nafngreint konu, B, sem hafi farið með hann heim til vinar síns. Skömmusíðar hafi C komið á vettvang. Sá hafi því næst hringt í einhvern og skömmusíðar D og óþekktur maður komið á vettvang, ráðist á brotaþola og flutt hannfrá þessari íbúð og í [...]. Þar hafi brotaþoli verið fjötraður. Af brotaþolahafi verið tekið veski með kortum, skilríkjum og peningum, farsími og yfirhöfn.Því næst hafi hann verið færður í kjallara hússins. Þar hafi D, X og sá óþekktigengið í skrokk á honum til skiptis. Fleiri hafi tekið þátt í atlögunni. Honumhafi verið hótað að fjölskyldu hans yrði gert mein ef hann segði frá. Að lokumhafi hann verið fluttur með sömu bifreið og áður, og settur út á nánar greindumstað. Þaðan hafi hann gengið að sjúkrahúsinu.Þá segir að brotaþoli geri sér ekki grein fyrir tímasetningumatlögunnar, en að skemmtistaðir hefðu verið lokaðir þegar atburðarásin hafibyrjað. Þeim sé lokað klukkan 01:00. Brotaþoli hafi komið á sjúkrahús klukkan09:30. Þá hafi komið fram hjá starfsfólki sjúkrahússins að margir séu búnir aðreyna að hafa samband við brotaþola og að menn hafi sést á gangi í kringumhúsið. Einnig hafi komið fram að einhverjir hefðu reynt að villa á sérheimildir til að freista þess að ná tali af brotaþola.Sóknaraðili segir rannsókn málsins vera á frumstigi og ekkihafi unnist tími til að gera allar þær ráðstafanir í þágu hennar sem til þurfisvo að sakargögn spillist ekki. Um sé að ræða allt að sjö sakborninga semsakaðir séu um að hafa gengið fram með skipulögðum hætti og veitt brotaþola þááverka sem í sjúkraskrá greini, en þar sé lýst áverkum á andliti og höfði, og íljós hafi komið brot á fjórum rifbeinum og hryggjarlið. Einnig megi sjá ámyndum sem teknar hafi verið af áverkum brotaþola ummerki um að hann hafi veriðbundinn á höndum. Fjórir menn hafi verið handteknir í þágu rannsóknar málsins.Byrjað sé að taka skýrslur og frekari skýrslutökur séu fyrirhugaðar. Ljóst séað það skaði rannsókn málsins mjög ef sakborningar gangi lausir á meðangrunnrannsókn standi yfir. Þyki þannig brýnt að vernda rann­sóknarhagsmuni áþessu viðkvæma stigi málsins. Sé því talið að uppfyllt sé skilyrði 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um rökstuddan grun um að varnaraðili hafi framið verknaðsem fangelsisrefsing liggur við. Auk þess krefjist rannsóknarhagsmunir þess aðvarnaraðila verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Með tilliti til þess er að framan greini svo og vegnaalvarleika meintra brota sé nauðsynlegt að krefjast þess að varnaraðili sætigæsluvarðhaldi. Til rannsóknar séu ætluð brot gegn 1. mgr. 218. gr., 226. gr.,233. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhaldssé vísað til a- og d-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 99. gr. sömu laga hvaðvarðar kröfu um einangrun. Svo sem fram kemur hér að framan er rannsókn þessa máls áfrumstigi. Fyrir liggur að brotaþoli hefur sætt áverkum og frásögn hans fyrirlögreglu um það hvar það gerðist og hverjir voru að verki. Þessi frásögn er aðmati dómsins nægileg til að beina rökstuddum grun að varnaraðila um að hafa áttumtalsverðan hlut að máli. Ekki hafa verið færð nægileg rök fyrir því að öryggibrotaþola sé ógnað gangi varnaraðili laus, sbr. d-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, en fallist verður á það með sóknaraðila að rannsóknin geti spillst afvöldum varnaraðila, gangi hann laus á þessu stigi hennar. Eru þannig uppfylltskilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður krafa sóknaraðila þvítekin til greina. Er ekki ástæða til að marka varðhaldi skemmri tíma en krafister. Þá verður að fallast á að nauðsynlegt sé að varnaraðili sæti einangrun ívarðhaldinu.Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15.september nk., klukkan 15:00 og einangrun í varðhaldinu.
Mál nr. 19/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli A. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. janúar 2000, sem barst réttinum 13. sama mánaðar ásamt kærumálsgögnum. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X [...] verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 1. febrúar 2000 klukkan 16:00. [...] Verið sé að rannsaka ætluð brot kærða gegn lögum um ávana- og fíkniefni og/eða 173.gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 sem geti varðað þungri fangelsisrefsingu ef sannast. Rannsókn málsins sé ekki lokið og veruleg hætta á að kærði geti spillt fyrir henni ef hann endurheimti nú frelsi sitt. Heimild til gæsluvarðhalds er reist á a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Kærði er undir rökstuddum grun um að hafa framið brot er varðað getur fang­els­is­refs­ingu samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn máls þessa er mjög umfangsmikil og er henni ekki lokið. Hefur kærði borið að eiga aðild að málinu. Telja verður því, með vísan til þess sem að framan er rakið, nauðsynlegt að koma í veg fyrir að kærði torveldi rannsókn málsins, svo sem með því að skjóta undan sönn­unargögnum eða hafa áhrif á vitni og samseka. Með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík því tekin til greina eins og hún er fram sett. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [...] sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 1. febrúar 2000 kl. 16.00.
Mál nr. 187/2003
Kærumál Þinglýsing Aðild Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Eftir að sýslumaður hafði ákveðið að stöðva nauðungarsölu á hluta fasteignar í eigu J, sem farið hafði fram að beiðni S, óskaði lögmaður J eftir því haustið 2002, að J látinni, að fjárnám það sem legið hafði nauðungarsölunni til grundvallar, yrði afmáð úr fasteignabók. Við því varð sýslumaður í október 2002 en S varð þetta fyrst ljóst í lok desember sama árs og óskaði eftir því í upphafi árs 2003 að fallið yrði frá því að afmá réttindi hans. Þeirri málaleitan svaraði sýslumaður ekki fyrr en 28. mars sama árs með því að árétta fyrri ákvörðun sína. Var litið svo á að sýslumaður hafi ekki gagnvart S tekið endanlega ákvörðun um þetta efni fyrr en 28. mars 2003 og því hafi S borið ákvörðunina undir héraðsdóm innan fjögurra vikna frests 1. mgr. 3. gr. þinglýsingarlaga. Voru því ekki efni til að vísa málinu frá dómi, eins og gert hafði verið með hinum kærða úrskurði. Þá var talið að nauðsyn hafi borið til að sá sem erindið, sem var tilefni ákvörðunar sýslumanns, var borið fram fyrir, yrði aðili að dómsmáli um réttmæti ákvörðunarinnar, en með öllu hafi verið ástæðulaust að líta á sýslumanninn í Reykjavík sem aðila að málinu. Var hinn kærði úrskurður því ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2003, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila varðandi þinglýsingu nánar tiltekinna réttinda hans yfir fasteigninni Engjaseli 85 í Reykjavík í fasteignabók varnaraðila. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði sýslumaðurinn í Reykjavík fjárnám 5. ágúst 1998 að kröfu sóknaraðila hjá Ævari S. Hjartarsyni á grundvelli skuldabréfs að fjárhæð 2.334.500 krónur, sem gefið var út til handhafa 19. júní 1997 af GMÞ Bílaverkstæðinu hf. og tryggt með sjálfskuldarábyrgð Ævars og annars nafngreinds manns. Fjárnámið var gert í eignarhluta Ævars í fyrrnefndri fasteign að Engjaseli 85, en hann mun þá hafa verið þinglýstur eigandi íbúðar þar á 2. hæð til vinstri í óskiptri sameign með Jóhönnu Rannveigu Skaftadóttur og hvort þeirra talist eigandi að helmingshlut í íbúðinni. Munu þau Ævar og Jóhanna áður hafa verið í hjúskap, en gert samning 19. nóvember 1997 vegna hjónaskilnaðar, þar sem hafi verið kveðið á um að íbúðin kæmi öll í hlut Jóhönnu. Þessum réttindum hennar mun hins vegar ekki hafa verið þinglýst fyrr en 6. október 1998, en fjárnámi sóknaraðila var þinglýst sama dag og það var gert. Sóknaraðili krafðist 18. nóvember 2000 nauðungarsölu á eignarhlutanum á grundvelli fjárnámsins. Aðgerðum við nauðungarsöluna mun ítrekað hafa verið frestað, en með bréfi til sýslumannsins í Reykjavík 23. desember 2001 krafðist Jóhanna þess að hún yrði felld niður vegna nánar tiltekinna annmarka á réttindum sóknaraðila. Sýslumaður tók nauðungarsöluna fyrir 29. janúar 2002 og ákvað þá að stöðva hana. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila lést Jóhanna Rannveig Skaftadóttir vorið 2002. Að fenginn staðfestingu Héraðsdóms Reykjavíkur 5. september 2002 um að sóknaraðili hafi ekki leitað úrlausnar dómsins um framangreinda ákvörðun sýslumanns 29. janúar sama árs hafi lögmaður, sem áður gætti hagsmuna Jóhönnu varðandi nauðungarsöluna, óskað eftir því að fjárnám sóknaraðila frá 5. ágúst 1998 yrði afmáð úr fasteignabók. Við því hafi varnaraðili orðið 24. október 2002, en sóknaraðili kveður sér fyrst hafa orðið kunnugt um það í lok desember sama árs, enda hafi varnaraðili ekki sent honum neinar tilkynningar af þessu tilefni. Sóknaraðili leitaði með bréfi 7. janúar 2003 eftir því við varnaraðila að hann „leiðrétti ofangreind mistök á þann hátt að eydd verði útstrikun fjárnámsins úr veðmálabókum.“ Því hafnaði varnaraðili með bréfi 28. mars 2003. Í framhaldi af því beindi sóknaraðili máli þessu til Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl sama árs. Héraðsdómari þingfesti það 5. maí 2003 og fór með það sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðila einum, en í sama þinghaldi, sem ekki var sótt af hálfu aðilanna, var kveðinn upp hinn kærði úrskurður um að málinu væri vísað frá dómi. II. Eins og áður greinir ber sóknaraðili því við í málinu að sér hafi ekki verið tilkynnt að leitað hafi verið eftir því við varnaraðila í september eða október 2002 að réttindi hans samkvæmt fyrrnefndu fjárnámi 5. ágúst 1998 yrðu afmáð úr fasteignabók eða að varnaraðili hafi orðið við því 24. október 2002. Þetta hafi honum fyrst orðið ljóst af öðrum sökum í lok desember á því ári. Þessum staðhæfingum sóknaraðila hefur ekki verið hnekkt. Sóknaraðili óskaði sem fyrr segir eftir því við varnaraðila 7. janúar 2003 að fallið yrði frá því að afmá réttindi hans. Þeirri málaleitan svaraði varnaraðili ekki fyrr en 28. mars sama árs með því að árétta fyrri ákvörðun sína. Með því að varnaraðili hafði ekki á fyrri stigum gefið sóknaraðila kost á að tjá sig um fram komna kröfu um að réttindi hans yrðu afmáð úr fasteignabók verður að líta svo á að varnaraðili hafi ekki gagnvart sóknaraðila tekið endanlega ákvörðun um þetta efni fyrr en síðastgreindan dag, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. september 2002 í máli nr. 347/2002. Sóknaraðili bar þannig ákvörðun varnaraðila undir héraðsdóm innan þess fjögurra vikna frests, sem um ræðir í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga með áorðnum breytingum. Voru því ekki efni til að vísa málinu frá dómi, eins og gert var með hinum kærða úrskurði. Svo sem áður er getið mun varnaraðili hafa tekið ákvörðunina, sem málið varðar, í tilefni af erindi, sem honum hafði borist frá lögmanni, sem hafði í tengslum við nauðungarsölu gætt hagsmuna þinglýsts eiganda íbúðarinnar að Engjaseli 85. Nauðsyn bar til að sá, sem þetta erindi var borið fram fyrir, yrði aðili að dómsmáli um réttmæti þessarar ákvörðunar, sbr. 4. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga með áorðnum breytingum, en með öllu var ástæðulaust að líta á sýslumanninn í Reykjavík sem aðila að málinu. Með því að héraðsdómari hefur ekki gætt að þessu er óhjákvæmilegt að ómerkja sjálfkrafa hinn kærða úrskurð og meðferð málsins frá og með þinghaldi 5. maí 2003, svo og að heimvísa málinu til löglegrar meðferðar. Sóknaraðili verður að bera kostnað sinn af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur ásamt meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá og með þinghaldi 5. maí 2003. Málinu er vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.