Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 89/2000
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að Y skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en tími farbanns styttur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 31. mars nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í beiðni sóknaraðila um farbann yfir varnaraðila er vísað til þess að hann sé erlendur ríkisborgari, sem sé staddur hér á landi sem ferðamaður, en að honum beinist rannsókn á kynferðisbrotamáli, þar sem hann sé borinn sökum um að hafa neytt stúlku til kynmaka aðfaranótt 26. febrúar sl. Í beiðninni eru að engu leyti færð fyrir því rök að skilyrði væru til að láta varnaraðila sæta gæsluvarðhaldi af þessum sökum. Verður vegna þessa að líta svo á að sóknaraðili reisi kröfu sína á því að efni séu til að beita farbanni óháð skilyrðum 103. gr. laga nr. 19/1991, en fyrir því er heimild í upphafsorðum 110. gr. laganna. Samkvæmt skýrslum, sem gefnar hafa verið fyrir lögreglu og liggja fyrir í málinu, eru sakargiftir á hendur varnaraðila reistar á framburði ætlaðs brotaþola, sem fær nokkra stoð í framburði tveggja vitna. Varnaraðili hefur látið uppi þá fyrirætlan að fara héðan af landi 12. mars nk. Eins og atvikum er hér háttað má fallast á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr. laga nr. 19/1991 til að tálma þá för varnaraðila úr landi vegna rannsóknar málsins. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila er rannsóknin langt á veg komin. Að því gættu er ekki tilefni til að marka farbanni lengri tíma en í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðila, Y, er bönnuð för úr landi allt til mánudagsins 20. mars 2000 kl. 16.00. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Y, [...], sæti farbanni allt til mánudagsins 17. apríl 2000. Kærði, Y, [...], sæti farbanni allt til föstudagsins 31. mars 2000.
Mál nr. 423/2005
Kaup Gagnkrafa Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Áfrýjun
F ehf. greiddi E hluta af kaupverði hlutabréfa hans í félaginu og tilkynnti honum að afganginum hefði verið skuldajafnað við kröfu þess á hendur honum. E kannaðist ekki við að hann skuldaði félaginu og krafði það um greiðslu eftirstöðvanna. Í héraðsdómi var fallist á einn kröfulið í gagnkröfum F ehf. á hendur E en þremur liðum var vísað frá dómi. Félagið kærði frávísunina ekki til Hæstaréttar og gat gagnkrafan að því leyti ekki komið til endurskoðunar. Þar sem sýknukrafa F ehf. studdist eingöngu við þá málsástæðu að skuld þess hefði mátt skuldajafna við umræddar kröfur var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2005 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsaðilar sömdu um kaup á hlutabréfum í áfrýjanda. Skyldi stefndi selja áfrýjanda bréf sín fyrir 4.050.000 krónur og hann greiða kaupverðið 20. desember 2002. Greiðsla fór ekki fram þann dag, en 23. sama mánaðar greiddi áfrýjandi 1.571.286 krónur með tékka og sagði afganginum, 2.478.714 krónum, hafa verið skuldajafnað við kröfu sína á hendur stefnda. Stefndi kannaðist ekki við skuld við áfrýjanda og höfðaði mál þetta til greiðslu eftirstöðvanna. Svo sem í héraðsdómi greinir reisti áfrýjandi þar sýknukröfu sína á því að hann ætti gagnkröfu á hendur stefnda til skuldajafnaðar og væri sú krafa í fjórum liðum. Héraðsdómur tók einn kröfuliðinn til greina, skuld samkvæmt reikningi að fjárhæð 159.900 krónur vegna kaupa á tölvu, en vísaði öðrum liðum í gagnkröfu áfrýjanda af sjálfsdáðum frá dómi. Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi sýknukröfu sína eingöngu á þeirri málsástæðu, sem hann hélt fram í héraði, að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur stefnda, sem nemi fjárhæð dómkröfu hans. Áfrýjandi kærði ekki til Hæstaréttar ákvæði héraðsdóms um frávísun þriggja liða í gagnkröfu hans. Getur það ekki komið til endurskoðunar við áfrýjun dómsins og verður því ekki felldur efnisdómur á gagnkröfu áfrýjanda að þessu leyti. Þar sem hann hefur ekki stutt sýknukröfu sína öðrum málsástæðum verður hinn áfrýjaði dómur að standa óraskaður. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Fjölnir ehf., greiði stefnda, Elíasi Hákonarsyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 7. júní s.l., hefur Elías Hákonarson, Huldugili 64, Akureyri, höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með stefnu, birtri 10. júní 2004, á hendur Fjölni ehf., Fjölnisgötu 2 b, Akureyri. Eru dómkröfur stefnanda þær, að stefnda verði dæmt til að greiða honum kr. 2.478.714 ásamt dráttarvöxtum af kr. 4.050.000 frá 14.11.2002 til 23.12.2002, en af kr. 2.478.714 frá þ.d. til greiðsludags. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og jafnframt að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Í máli þessu er deilt um réttmæti gagnkrafna er hafðar eru uppi til skuldajafnaðar kröfu um eftirstöðvar kaupverðs hlutabréfa í stefnda. I. Stefnandi kveður málsatvik þau að hann hafi í félagi við Magnús Guðjónsson og fleiri stofnað félagið Fjölni ehf., stefnda í máli þessu. Hafi tilgangur félagsins verið að annast alhliða byggingastarfsemi og rekstur af því tagi. Kveðst stefnandi hafa verið stjórnarmaður og jafnframt eigandi að 15% hluta í félaginu allt fram að stjórnarfundi þann 12. apríl 2002, en á þeim fundi hafi hann samþykkt að ganga úr stjórn félagsins gegn því að stjórn stefnda nýtti sér forkaupsrétt sinn að hlut stefnanda í félaginu. Kveður stefnandi að félaginu haf áður boðist tilboð í það að fjárhæð kr. 27.000.000. Stefnanda hafi verið heimilað að leita tilboða í sinn hlut þar sem aðrir hluthafar hafi ekki kosið að selja. Samkvæmt samþykktum stefnda eigi stjórn félagsins forkaupsrétt fyrir hönd félagsins að fölum hlutum. Stefnandi hafi leitað boða í hlut sinn í félaginu. Þann 10. maí 2002 hafði honum borist munnlegt tilboð í hlutinn. Hafi stefnandi tilkynnt boðið þá þegar til stjórnar stefnda, sem hafi lagt fyrir stefnanda að afla boða með formlegum hætti í samræmi við samþykktir félagsins. Stefnanda hafi borist nýtt tilboð í hlut hans þann 28. maí 2002 frá Stefáni Gunnari Þengilssyni, sem hljóðað hafi upp á 5 milljónir króna fyrir 15% hlut stefnanda. Stefnandi hafi tilkynnt stjórn stefnda um kauptilboð þetta með bréfi, dags. 29. maí 2002. Magnús Guðjónsson hafi tilkynnt stefnanda með bréfi dags. 25. júlí 2002 f.h. stjórnar stefnda að stjórnin myndi ekki nýta sér forkaupsrétt sinn. Þá hafi stefnanda, með bréfi dags. 13. september 2002, verið tilkynnt af Magnúsi Guðjónssyni að aðrir hluthafar myndu ekki nýta sér forkaupsrétt sinn að hlut stefnanda í stefnda. Þann 14. nóvember 2002 hafi lögmaður stefnanda ritað Magnúsi Guðjónssyni framkvæmdastjóra stefnda bréf, þar sem þess hafi verið krafist að félagið greiddi stefnanda út 15% hlut hans, kr. 4.050.000 á grundvelli samkomulags er komist hafði á fundi stjórnar félagsins þann 12. apríl 2002. Krafa þessi hafi verið ítrekuð með símbréfi þann 5. desember 2002 og síðan símleiðis þar sem tilkynnt hafi verið að Gunnar Sólnes hrl. myndi annast málið fyrir hönd félagsins. Af þeirri ástæðu hafi lögmaður stefnanda sent Gunnari fyrirspurn í tölvubréfi, dags. 19. desember 2002. Með tölvupóstsendingu lögmanns stefnda, dags. 20. desember 2002 hafi stefnda fallist á kaupin á hlut stefnanda og tilkynnt að kaupverðið yrði greitt þann dag beint til stefnanda. Hinn 23. desember 2002 hafi stefnanda verið greitt með tékka kr. 1.571.286 og honum tjáð að mismunurinn hefði verið tekinn upp í skuldir hans við félagið. Kveðst stefnandi hafa mótmælt því þar sem ekki hafi verið fyrir hendi neinar skuldir hans við félagið. II. Ágreiningslaust er með aðilum að komist hafi á samningur um kaup á téðum skuldabréfum fyrir kr. 4.050.000 og að stefnda hafi þegar greitt stefnanda kr. 1.571.286 þannig að eftir standi stefnufjárhæðin. Stefnda byggir hins vegar sýknukröfu sína á því að umsamið kaupverð sé að fullu greitt með framangreindri peningafjárhæð og að öðru leyti með skuldajöfnuði krafna stefnda á hendur stefnanda, sem hann sundurliðar þannig: 1. Skuld skv. viðskiptareikningi kr. 218.833. 2. Skuld skv. reikningi frá Pennanum kr. 159.900. 3. Skuld v/veltugjalda á Viðskiptanetinu h.f. kr. 208.048. 4. Skuld á Viðskiptanetinu kr. 1.891.933. eða samtals kr. 2.478.714, sem komið hafi til frádráttar á kaupverði stefnda og eignarhluta stefnda í Fjölni ehf. Kveðst stefnda byggja kröfur sínar á reikningsyfirlitum, sem unnin séu upp úr bókhaldi stefnda og viðskiptanetsins og liggja frammi í málinu á minnisblaði endurskoðunarfyrirtækisins Deloitte dagsettu 2. desember 2004. III. Stefnandi véfengir réttmæti reikningsyfirlitanna og telur þau í veigamiklum atriðum röng. Krefst hann því sýknu af gagnkröfunum. Í þinghaldi þann 11. nóvember 2004 lagði stefnandi fram bókun þar sem hann skoraði á stefnda að leggja fram m.a. gögn úr bókhaldi stefnda er staðfestu yfirlit viðskiptanetsins yfir viðskipti við stefnda 1999 – 2002 svo og fylgiskjöl er lægju til grundvallar fjárhæð kr. 3.215.000, sem á framlögðu yfirliti sé talin sala stefnanda gegnum Viðskiptanetið á vegum stefnda. Þá skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram reikning 2X ehf. útgefnum á árunum 1999/2000 á hendur stefnda fyrir timbur sem stefnandi telur sig hafa lagt stefnda til og færa hafi átt inn á viðskiptanetið sem greiðslu til stefnanda. Þá skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram fylgiskjöl með nánar tilgreindum 4 færslum á viðskiptareikningi stefnanda. Í þinghaldi 6. janúar 2005 lagði stefndi fram yfirlit þar sem hann telur koma fram greiðsla kr.162.072-vegna kaupa á tölvu fyrir stefnanda. Þá lagði hann fram ljósrit af kvittun sýslumannsins á Akureyri til stefnanda fyrir greiðslu á kr. 11.074- svo og ljósrit af launaseðlum stefnanda vegna launagreiðslna til hans frá 8. júní 2001 til 4. janúar 2002. þar sem orlof er samtals reiknað kr. 236.572- og einnig ljósrit af þremur launaseðlum stefnanda öllum dags. 3. ágúst 2001 þar sem stefndi telur koma fram að stefnandi hafi fært desember uppbót sem yfirvinnu andstætt greiðslum til annarra starfsmanna auk þess sem hann hafi greitt sér kr. 20.000- umfram aðra starfsmenn. Þá lagði hann fram ljósrit af millifærslum og úr færslubók úr bókhaldi stefnda ásamt 9 launaseðlum starfsmanna stefnda sem hann telur sýna hvernig allir starfsmenn hafi fengið greidd fyrirfram laun kr. 25.000- hver. Sú fjárhæð hafi verið dregin frá öllum starfsmönnunum nema stefnanda eins og launaseðlarnir beri með sér. Stefndi hefur að öðru leyti ekki orðið við áskorun stefnanda um framlagningu fylgiskjala, hvorki vegna viðskiptareiknings stefnanda né viðskipta hans við viðskiptanetið. Vitnið Ragnar Jóhann Jónsson endurskoðandi skýrir svo frá að starfsmenn frá fyrirtæki hans hafi borið færslur reikningsyfirlitanna á minnisblaðinu við fylgiskjöl og sannreynt að þær stöfuðu frá stefnanda. Þá kveður vitnið að greint hefði verið á milli úttekta stefnanda á viðskiptanetinu í þágu hans sjálfs og vegna stefnda. Vitnið segir að fylgiskjöl hafi legið að baki færslum á viðskiptareikning stefnanda en færslur á viðskiptanetið samkvæmt korti hafi ekki byggst á fylgiskjölum um viðskiptin. Á vitninu er að skilja að reikningsyfirlitin á minnisblaðinu séu unnin af starfsmanni stefnda út úr bókhaldi stefnda og viðskiptanetsins. Um einstakar færslur kveðst vitnið ekki geta borið þar sem starfsmaður hans hafi séð um að skoða fylgiskjölin Stefnandi skýrir svo frá að ýmsir liðir á viðskiptayfirlitinu séu sér óviðkomandi. Tilgreinir hann sérstaklega greiðslu á vsk. til sýslumanns kr. 11.074 sem hann kveðst ekki kannast við. Þá kveður stefnandi og færslu reiknings Húsasmiðjunnar vegna Frostagötu 4 kr. 87.242 sér óviðkomandi. Þá segir hann færslu merkta Elías v/trygging á Bens kr. 86.978- eiga að greiðast af stefnda og sé sér óviðkomandi. Er sú staðhæfing stefnanda studd vætti Stefáns Þengilssonar, sem mun hafa verið kaupandi bifreiðar þessarar eins og nánar kemur fram í framburði stefnanda. Þá gerir stefnandi athugasemdir við færslu orlofs 2001 f inn á reikninginn kr. 236.572-, og Lífeyrissjóðsgjalds 2001 kr. 16.656- út af reikningnum. Þá kannast stefnandi ekki við færslur vegna tvígreiddar orlofsuppbótar og fyrirfram greiddra launa á viðskiptayfirlitinu.þessar hér fyrir dóminum. Stefnda hefur eigi orðið við áskorun stefnanda um að leggja fram fylgiskjöl þau er viðskiptayfirlitið er byggt á, sbr. 67. gr. laga nr. 91,1991. Af framburði stefnanda hér fyrir dómi má ráða að krafa stefnda skv. viðskiptayfirlitinu geti að einhverju leyti átt við rök að styðjast. Eins og krafa þessi liggur hér fyrir dóminum og með vísan til þess sem að framan er rakið þykir hún það vanreifuð að vísa beri henni frá dómi ex officio. Krafa stefnda vegna skulda stefnanda á viðskiptanetinu h.f. kr. 1.891.933 er byggð á framangreindu minnisblaði og hefur vitnið Ragnar Jónsson, endurskoðandi, staðfest að um sé að ræða samantekt á úttektum stefnanda hjá viðskiptanetinu sem unnið hafi verið af starfsmanni stefnda. Stefnandi gerir hér fyrir dóminum margar athugasemdir við yfirlit þetta og tilgreinir allmargar færslur sem hann telur sér óviðkomandi sem tilheyri stefnda. Kveðst hann m.a. í sumum tilvikum hafa notað kort sitt til kaupa á varningi fyrir stefnda. Þá kveður hann vanta inngreiðslu kr. 3.000.000- sem koma hafi átt inn viðskiptanetið frá stefnda vegna timburs sem hann hafi lagt fyrirtækinu til en hann hafi eignast í skiptum fyrir bifreið. Telur hann sig eiga inneign á viðskiptanetinu þegar tekið sé tillit til þessarar greiðslu. Stefndi hefur hvorki lagt fram fylgiskjöl þau er samantektin byggist á né gögn þau er samantektin er unnin upp úr þrátt fyrir áskorun stefnanda um það. Með vísan til framangreinds verður ekki hjá því komist að vísa kröfu þessari frá dómi ex officio sökum vanreifunar Stefndi hefur lagt fram ljósrit reiknings vegna kaupa á tölvu hjá Pennanum kr. 159.900, sem hann krefur stefnanda um. Stefnandi hefur hér fyrir dóminum viðurkennt að tölvan hafi verið keypt til einkanota sinna og að hann hafi haft hana með sér er hann lauk störfum hjá stefnda. Þá hefur stefnandi hér fyrir dóminum ekki véfengt að verð tölvunnar sé rétt. Ber að taka kröfu þessa til greina til frádráttar kröfu stefnanda með kr. 159.900. Með vísan til þess að krafa vegna veltugjalda á netinu kr. 208.048 er háð viðskiptum stefnanda við netið og þeirri kröfu er uppi er höfð vegna skuldar á viðskiptanetinu sem vísa ber er frá dómi þykir einnig verða að vísa þessum lið gagnkröfunnar frá dómi ex officio. Er niðurstaða málsins þá sú að dæma ber stefnda til að greiða stefnanda kr. 2.318.814. Stefndi hefur ekki í greinargerð sérstaklega mótmælt vaxtakröfu stefnanda en við munnlegan flutning málsins mótmælti hann kröfunni. Þykja þau mótmæli of seint fram komin og verða því vextir dæmdir eins og krafist er. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000-. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Fjölnir ehf., greiði stefnanda, Elíasi Hákonarsyni, kr. 2.318.814- ásamt dráttarvöxtum af kr. 3.890.100- frá 14.11.2002 til 23.12. s.á., en af kr. 2.308.814- frá þ.d. til greiðsludags. Framangreindum gagnkröfum stefnda er vísað frá dómi ex. officio. Stefnda greiði stefnanda kr. 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 96/2016
Fjármögnunarleiga Samningur Fyrning
Í málinu krafðist L hf. þess að N yrði gert að greiða sér mánaðarlegar leigugreiðslur frá og með 15. júlí 2009 samkvæmt fjármögnunarleigusamningi frá árinu 2005. Héraðsdómur féllst á fjárkröfu L hf. í heild sinni en fyrir Hæstarétti laut ágreiningur aðila einkum að því hvort hluti hennar hefði verið fallinn niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað 19. febrúar 2015. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 3. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr., laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda hefði hver greiðsla fyrnst á fjórum árum. Hefðu því verið fyrndar þær greiðslur sem fallið hefðu í gjalddaga fyrir 19. febrúar 2011, sbr. 15. gr. laganna, nema fyrningunni hefði verið slitið með öðrum hætti. Fyrir lá að í júlí 2011 tilkynnti L hf. N að greidd hefði verið tilgreind fjárhæð inn á ógreiddar kröfur félagsins samkvæmt áðurgreindum samningi með inneign N hjá því vegna endurútreiknings á tveimur kaupleigusamningum milli aðila. Talið var að í ákvæði 14. gr. laga nr. 150/2007 væri við það miðað að skuldari hefði sjálfur í orði eða verki viðurkennt skuld gagnvart kröfuhafa sem skýra yrði á þann veg að aðgerðaleysi af hálfu skuldara við því að kröfuhafi hefði greitt af skuldinni yrði sjaldnast lagt að jöfnu við viðurkenningu hans á henni. Með hliðsjón af atvikum málsins, þar á meðal stöðu L hf. sem fjármálafyrirtækis, var ekki litið svo á að einhliða ráðstöfun hans, sem tilkynnt hafði verið N í júlí 2011, hefði haft það í för með sér að fyrningu hefði verið slitið, enda hefði L hf. ekki mátt líta svo á að í aðgerðaleysi N hefði falist viðurkenning á skuldinni. Samkvæmt framansögðu var N gert að greiða L hf. umþrættar greiðslur frá og með 15. mars 2011.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2016. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaðadómi. Með vísan til forsendna hans verður staðfest sú niðurstaða að hafna kröfuáfrýjanda um sýknu af fjárkröfu stefnda eða lækkun kröfunnar af öðrum ástæðumen að hluti hennar sé fyrndur, meðal annars vegna þess að gagnkrafa áfrýjandatil skuldajafnaðar sé ekki á rökum reist.Samkvæmt 13. grein samnings umfjármögnunarleigu 27. apríl 2005, sem fjárkrafa stefnda er reist á, baráfrýjanda sem leigutaka að standa skil á leigu af hinu leigða, sem var vörubifreiðaf gerðinni MAN H36, á umsömdum gjalddögum sem voru 15. hvers mánaðar frá ogmeð 15. júní 2005. Í máli þessu krefur stefndi áfrýjanda um mánaðarlegarleigugreiðslur frá og með 15. júlí 2009. Samkvæmt 3. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr.,laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrndist hver greiðsla á fjórumárum, sbr. 28. gr. þeirra. Voru því fyrndar þær greiðslur, sem fallið höfðu ígjalddaga fyrir 19. febrúar 2011 eða fjórum árum áður en málið var höfðað, sbr.15. gr. laganna, nema fyrningunni hefði verið slitið með öðrum hætti. Með bréfi 28. júlí 2011 tilkynntistefndi áfrýjanda að þann dag hefðu verið greiddar 896.169 krónur inn áógreiddar kröfur stefnda samkvæmt áðurgreindum samningi með inneign áfrýjandahjá stefnda vegna endurútreiknings á tveimur kaupleigusamningum milli aðila. Íaðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi kvaðst áfrýjandi hafa fengið bréfið meðtilkynningu þessa efnis, en ekki liggur fyrir að hann hafi aðhafst neitt af þvítilefni.Í 14. gr. laga nr. 150/2007 er kveðiðá um að fyrningu sé slitið þegar skuldari hefur gagnvart kröfuhafa beinlíniseða með atferli sínu viðurkennt skylduna, svo sem með loforði um greiðslu eðameð því að greiða afborgun höfuðstóls, verðbætur eða vexti. Í ákvæði þessu ervið það miðað að skuldari hafi sjálfur í orði eða verki viðurkennt skuldgagnvart kröfuhafa sem skýra verður á þann veg að aðgerðaleysi af hálfuskuldara við því að kröfuhafi hafi greitt af skuldinni yrði sjaldnast lagt aðjöfnu við viðurkenningu hans á henni. Sé litið til allra atvika málsins, þar ámeðal stöðu stefnda sem fjármálafyrirtækis, verður ekki talið að einhliðaráðstöfun hans, sem tilkynnt var áfrýjanda 28. júlí 2011, hafi haft það í förmeð sér að fyrningu hafi verið slitið, enda mátti stefndi ekki líta svo á að íaðgerðaleysi áfrýjanda fælist viðurkenning á skuldinni. Þá verður heldur ekkifallist á að áfrýjandi hafi viðurkennt skuldina í skilningi umrædds lagaákvæðisþótt því hafi verið haldið fram af hans hálfu í máli, þar sem stefndi krafðistafhendingar á vörubifreiðinni sem áfrýjandi leigði af honum, að stefndi hefði tekiðán fyrirvara við greiðslum samkvæmt kaupleigusamningunum tveimur og þar meðfyrirgert rétti til riftunar þeirra og samningsins frá 2005.Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandagert að greiða stefnda 3.462.100 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir ídómsorði.Eftir þessum málsúrslitum verðurhvorum málsaðila gert að bera sinn kostnað af rekstri málsins á báðumdómstigum.Dómsorð:Áfrýjandi, Nathanael B. Ágústsson, greiðistefnda, Lýsingu hf., 3.462.100 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 193.399 krónum frá 15. marstil 15. apríl 2011, af 385.262 krónum frá þeim degi til 15. maí 2011, af581.245 krónum frá þeim degi til 15. júní 2011, af 779.468 krónum frá þeim degitil 15. júlí 2011, af 982.316 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2011, af1.183.628 krónum frá þeim degi til 15. september 2011, af 1.383.053 krónum fráþeim degi til 15. október 2011, af 1.580.474 krónum frá þeim degi til 15.nóvember 2011, af 1.778.742 krónum frá þeim degi til 15. desember 2011, af1.980.979 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2012, af 2.016.556 krónum fráþeim degi til 15. febrúar 2012, af 2.052.035 krónum frá þeim degi til 15. mars2012, af 2.088.153 krónum frá þeim degi til 15. apríl 2012, af 2.124.555 krónumfrá þeim degi til 15. maí 2012, af 2.160.562 krónum frá þeim degi til 15. júní2012, af 2.196.403 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2012, af 2.232.242 krónumfrá þeim degi til 15. ágúst 2012, af 2.265.713 krónum frá þeim degi til 15.september 2012, af 2.300.559 krónum frá þeim degi til 15. október 2012, af2.335.738 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 2012, af 2.371.911 krónum fráþeim degi til 15. desember 2012, af 2.407.915 krónum frá þeim degi til 15.janúar 2013, af 2.444.235 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2013, af 2.480.324krónum frá þeim degi til 15. mars 2013, af 2.514.759 krónum frá þeim degi til15. apríl 2013, af 2.547.317 krónum frá þeim degi til 15. maí 2013, af 2.580.459krónum frá þeim degi til 15. júní 2013, af 2.613.927 krónum frá þeim degi til15. júlí 2013, af 2.647.364 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2013, af2.680.560 krónum frá þeim degi til 15. september 2013, af 2.714.057 krónum fráþeim degi til 15. október 2013, af 2.747.755 krónum frá þeim degi til 15.nóvember 2013, af 2.781.395 krónum frá þeim degi til 15. desember 2013, af2.814.031 krónu frá þeim degi til 20. desember 2013, af 2.832.531 krónu fráþeim degi til 15. janúar 2014, af 2.864.470 krónum frá þeim degi til 15.febrúar 2014, af 2.896.067 krónum frá þeim degi til 15. mars 2014, af 2.927.696krónum frá þeim degi til 1. apríl 2014, af 3.007.212 krónum frá þeim degi til15. apríl 2014, af 3.038.648 krónum frá þeim degi til 15. maí 2014, af 3.070.087krónum frá þeim degi til 15. júní 2014, af 3.101.749 krónum frá þeim degi til15. júlí 2014, af 3.133.356 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2014, af3.165.293 krónum frá þeim degi til 15. september 2014, af 3.197.148 krónum fráþeim degi til 2. október 2014, af 3.365.895 krónum frá þeim degi til 15.október 2014, af 3.397.821 krónu frá þeim degi til 15. nóvember 2014, af3.429.957 krónum frá þeim degi til 15. desember 2014 og af fyrstgreindrifjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23.nóvember 2015.Málþetta sem dómtekið var 13. nóvember 2015 var höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur, 19. febrúar 2015, af Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík, á hendurNathanael B. Ágústssyni, Kjarrheiði 3, Hveragerði.Kröfur aðilaStefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur, til að greiða honum kr. 7.373.295,- aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 196.986,- frá 15.07.2009 til 15.08.2009, af kr. 395.175, frá þeim degitil 15.09.2009, af kr. 595.708,- frá þeim degi til 15.10.2009, af kr. 794.903,-frá þeim degi til 15.11.2009, af kr. 995.255,- frá þeim degi til 15.12.2009, afkr. 1.196.839,- frá þeim degi til 15.01.2010, af kr. 1.396.637,- frá þeim degitil 15.02.2010, af kr. 1.600.215,- frá þeim degi til 15.03.2010, af kr.1.802.430,- frá þeim degi til 15.04.2010, af kr. 2.003.023,- frá þeim degi til15.05.2010, af kr. 2.201.803,- frá þeim degi til 15.06.2010, af kr. 2.395.959,-frá þeim degi til 15.07.2010, af kr. 2.588.000,- frá þeim degi til 15.08.2010,af kr. 2.780.709,- frá þeim degi til 15.09.2010, af kr. 2.970.070,- frá þeimdegi til 15.10.2010, af kr. 3.156.058,- frá þeim degi til 15.11.2010, af kr.3.341.613,- frá þeim degi til 15.12.2010, af kr. 3.529.032,- frá þeim degi til15.01.2011, af kr. 3.718.880,- frá þeim degi til 15.02.2011, af kr. 3.911.195,-frá þeim degi til 15.03.2011, af kr. 4.104.594,- frá þeim degi til 15.04.2011,af kr. 4.296.457,- frá þeim degi til 15.05.2011, af kr. 4.492.440,- frá þeimdegi til 15.06.2011, af kr. 4.690.663,- frá þeim degi til 15.07.2011, af kr.4.893.511,- frá þeim degi til 15.08.2011, af kr. 5.094.823,- frá þeim degi til15.09.2011, af kr. 5.294.248,- frá þeim degi til 15.10.2011, af kr. 5.491.669,-frá þeim degi til 15.11.2011, af kr. 5.689.937,- frá þeim degi til 15.12.2011,af kr. 5.892.174,- frá þeim degi til 15.01.2012, af kr. 5.927.751,- frá þeimdegi til 15.02.2012, af kr. 5.963.230,- frá þeim degi til 15.03.2012, af kr.5.999.348,- frá þeim degi til 15.04.2012, af kr. 6.035.750,- frá þeim degi til15.05.2012, af kr. 6.071.757,- frá þeim degi til 15.06.2012, af kr. 6.107.598,-frá þeim degi til 15.07.2012, af kr. 6.143.437,- frá þeim degi til 15.08.2012,af kr. 6.176.908,- frá þeim degi til 15.09.2012, af kr. 6.211.754,- frá þeim degitil 15.10.2012, af kr. 6.246.933,- frá þeim degi til 15.11.2012, af kr.6.283.106,- frá þeim degi til 15.12.2012, af kr. 6.319.110,- frá þeim degi til15.01.2013, af kr. 6.355.430,- frá þeim degi til 15.02.2013, af kr. 6.391.519,-frá þeim degi til 15.03.2013, af kr. 6.425.954,- frá þeim degi til 15.04.2013,af kr. 6.458.512,- frá þeim degi til 15.05.2013, af kr. 6.491.654,- frá þeimdegi til 15.06.2013, af kr. 6.525.122,- frá þeim degi til 15.07.2013, af kr.6.558.559,- frá þeim degi til 15.08.2013, af kr. 6.591.755,- frá þeim degi til15.09.2013, af kr. 6.625.252,- frá þeim degi til 15.10.2013, af kr. 6.658.950,-frá þeim degi til 15.11.2013, af kr. 6.692.590,- frá þeim degi til 15.12.2013,af kr. 6.725.226,- frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 6.743.726,- frá þeimdegi til 15.01.2014, af kr. 6.775.665,- frá þeim degi til 15.02.2014, af kr.6.807.262,- frá þeim degi til 15.03.2014, af kr. 6.838.891,- frá þeim degi til01.04.2014, af kr. 6.918.407,- frá þeim degi til 15.04.2014, af kr. 6.949.843,-frá þeim degi til 15.05.2014, af kr. 6.981.282,- frá þeim degi til 15.06.2014,af kr. 7.012.944,- frá þeim degi til 15.07.2014, af kr. 7.044.551,- frá þeimdegi til 15.08.2014, af kr. 7.076.488,- frá þeim degi til 15.09.2014, af kr.7.108.343,- frá þeim degi til 02.10.2014, af kr. 7.277.090,- frá þeim degi til15.10.2014, af kr. 7.309.016,- frá þeim degi til 15.11.2014, af kr. 7.341.152,-frá þeim degi til 15.12.2014, af kr. 7.373.295,- fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr.243.637,- þann 28.07.2011. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi.Afhálfu stefnda er þess krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnandaog stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu að matiréttarins, auk virðisaukaskatts á málflutn­ings­þóknun. Atvik málsStefnandi í máli þessu ereignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Stefndi er sjálfstæður atvinnurekandi á sviðibyggingaframkvæmda og mannvirkjagerðar.Þann 27. apríl 2005 gerðustefnandi og Verktaki Leó ehf. með sér fjármögnunar-leigusamning umflutningabifreið af tegundinni MAN TGA 35.530, fnr. RP-745, árg. 2005. Fékksamningurinn auðkennisnúmerið 117849. Seljandi bifreiðarinnar var Kraftur hf.Leigugreiðslur samkvæmt samningnum voru skv. 2. gr. hans, sbr. 2. mgr. 14. gr.,tengdar gengi evru, Bandaríkjadals, japanskra jena og svissneskra franka. Á tímabilinu frá 23.febrúar 2007 til og með 11. desember 2008 voru gerðar samtals sex skriflegarbreytingar á samningnum. Fólu þær m.a. í sér að stefndi tók, 5. júlí 2007,ábyrgð á efndum samningsins og að samningstíminn var ýmist styttur eða lengdurog fjárhæðum skuldbreytt. Þá fékk samningurinn tvívegis nýtt auðkennis-númer ogber hann nú auðkennisnúmerið 147528. Þá yfirtók stefndi,11. desember 2008,allar skyldur og öll réttindi upphaflegs leigutaka gagnvart stefnanda auk þesssem Ólafur Jón Leósson, fyrirsvarsmaður fyrri leigutaka, tók sjálfskuldarábyrgðá efndum samningsins. Með símskeyti tilstefnda, 14. október 2014, lýsti stefnandi yfir riftun á framangreindumfjármögnunarleigusamningi vegna meintra vanskila stefnda á leigugreiðslum ogöðrum greiðslum sem stefnda hefði borið að greiða skv. samningnum. Þá krafðiststefnandi skila á leigumun. Í máli þessu er deilt umhvort víkja beri ákvæðum framangreinds fjármögnunarleigusamnings til hliðar ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningaeða 36. gr. a., 36. gr. b. eða 36. gr. c., sömu laga, eða vegna brostinnaforsendna. Þá deila aðila um skuldajafnaðarkröfu stefnda og hvort kröfur stefnanda séu að hlutafyrndar.Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggir á því aðskuld stefnda, Nathanaels B. Ágústssonar, samkvæmt fjármögnunarleigusamningi,upphaflega nr. 117849 en nú nr. 147528, dags. 27. apríl 2005, að fjárhæð7.394.690 krónur sé ógreidd auk dráttarvaxta, allt að frádreginni innborgun,28. júlí 2011, að fjárhæð 243.637 krónur. Skuldin sé skv. eftirgreindum reikningumog sundurliðist þannig:Nr. reikningsTegund reikningsTímabilGjalddagiFjárhæð0954927Leigureikningur5.07.2009-14.08.20095.7.200996.9860980654Leigureikningur5.08.2009-14.09.20095.8.200998.1891005650Leigureikningur5.09.2009-14.10.20095.9.2009200.5331034173Leigureikningur5.10.2009-14.11.20095.10.200999.1951057373Leigureikningur5.11.2009-14.12.20095.11.2009200.3521082519Leigureikningur5.12.2009-14.01.20105.12.2009201.5841110142Leigureikningur5.01.2010-14.02.20105.1.201099.7981132631Leigureikningur5.02.2010-14.03.20105.2.2010203.5781155434Leigureikningur5.03.2010-14.04.20105.3.2010202.2151179110Leigureikningur5.04.2010-14.05.20105.4.2010200.5931200432Leigureikningur5.05.2010-14.06.20105.5.201098.7801223146Leigureikningur5.06.2010-14.07.20105.6.201094.1561234361Leigureikningur5.07.2010-14.08.20105.7.201092.0411237822Leigureikningur5.08.2010-14.09.20105.8.201092.7091244105Leigureikningur5.09.2010-14.10.20105.9.201089.3611254812Leigureikningur5.10.2010-14.11.20105.10.201085.9881259898Leigureikningur5.11.2010-14.12.20105.11.201085.5551740746Leigureikningur5.12.2010-14.01.20115.12.201087.4191740747Leigureikningur5.01.2011-14.02.20115.1.201189.8481740748Leigureikningur5.02.2011-14.03.20115.2.201192.3151740749Leigureikningur5.03.2011-14.04.20115.3.201193.3991740750Leigureikningur5.04.2011-14.05.20115.4.201191.8631740751Leigureikningur5.05.2011-14.06.20115.5.201195.9831740752Leigureikningur5.06.2011-14.07.20115.6.201198.2231740753Leigureikningur5.07.2011-14.08.20115.7.2011202.8481740754Leigureikningur5.08.2011-14.09.20115.8.2011201.3121740755Leigureikningur5.09.2011-14.10.20115.9.201199.4251740756Leigureikningur5.10.2011-14.11.20115.10.201197.4211740757Leigureikningur5.11.2011-14.12.20115.11.201198.2681740758Leigureikningur5.12.2011-14.01.20125.12.2011202.2371753330Framhaldsleiga5.1.201235.5771753331Framhaldsleiga5.2.201235.4791753332Framhaldsleiga5.3.201236.1181753333Framhaldsleiga5.4.201236.4021753334Framhaldsleiga5.5.201236.0071753335Framhaldsleiga5.6.201235.8411753336Framhaldsleiga5.7.201235.8391753337Framhaldsleiga5.8.201233.4711753338Framhaldsleiga5.9.201234.8461753339Framhaldsleiga5.10.201235.1791753340Framhaldsleiga5.11.201236.1731753341Framhaldsleiga5.12.201236.0041753342Framhaldsleiga5.1.201336.3201753343Framhaldsleiga5.2.201336.0891753344Framhaldsleiga5.3.201334.4351753345Framhaldsleiga5.4.201332.5581753346Framhaldsleiga5.5.201333.1421753347Framhaldsleiga5.6.201333.4681753348Framhaldsleiga5.7.201333.4371753349Framhaldsleiga5.8.201333.1961753350Framhaldsleiga5.9.201333.4971753351Framhaldsleiga5.10.201333.6981753352Framhaldsleiga5.11.201333.6401753353Framhaldsleiga5.12.201332.6361719547Vanrækslugjald 2013-10 RP 74520.12.20138.5001753354Framhaldsleiga5.1.201431.9391753355Framhaldsleiga5.2.201431.5971753356Framhaldsleiga5.3.201431.6291737766Bifreiðagjald RP 745 2014-01.4.201479.5161753357Framhaldsleiga5.4.201431.4361753358Framhaldsleiga5.5.201431.4391753359Framhaldsleiga5.6.201431.6621756625Framhaldsleiga5.7.201431.6071765781Framhaldsleiga5.8.201431.9371773784Framhaldsleiga5.9.201431.8551775235Þungaskattur RP 745. 1.tb. 14.2.10.201489.1761775245Bifreiðagjald RP 745 2014-022.10.201479.5711781004Framhaldsleiga5.10.201431.9261787733Framhaldsleiga5.11.201432.1361793883Framhaldsleiga5.12.201432.1437.373.295Um sé að ræða ógreiddaleigureikninga, bæði vegna grunn- og framhaldsleigu. Fjárhæð hversleigureiknings hafi verið umreiknuð úr erlendum myntum yfir í íslenskar krónur,í samræmi við ákvæði 2. gr. og 14. gr. leigusamnings stefnanda og stefnda.Nánari sundurliðun á þeim útreikningum sé að finna á umræddum leigureikningumsem lagðir hafi verið fram við þingfestingu málsins. Jafnframt sé krafistgreiðslu vegna vanrækslugjalds, bifreiðagjalda og þungaskatts. Umræddar kröfurséu ógreiddir reikningar, sem stefnandi hafi greitt en stefnda beri að greiðasamkvæmt fjármögnunarleigusamningi aðila, sbr. 26., 27. og 29. gr. samningsins.Stefnandi hafi endurkrafið stefnda um þennan kostnað með útgáfu reikninga, semstefndi hafi ekki greitt. Dráttavextir reiknist frá gjalddaga hverrarleigugreiðslu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Gjalddagi leigugreiðslna komi fram í leigusamningi aðila, svo og í útgefnumreikningum. Dráttarvextir á reikninga vegna útlagðs kostnaðar, sem stefnandihafi greitt en stefnda borið að greiða, reiknist frá gjalddaga hvers reiknings,sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Hvað þá kröfu stefndavarði að víkja beri samningi aðila til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr.7/1936 byggi stefnandi á því að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séuekki uppfyllt. Sönnunarbyrðin fyrir því að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séuuppfyllt hvíli á stefnda en hann hafi með engu móti sýnt fram á að skilyrðunumsé fullnægt. Stefnandi mótmæli því að samningur aðila sé í eðli sínuósanngjarn. Um sé að ræða fjármögnunarleigusamning, sem bundinn sé gengierlendra gjaldmiðla. Því fylgi gengisáhætta sem stefnda hafi verið kunnugt um.Þá hafi vaxtakjör samningsins verið hagstæðari en almennt hafi verið umógengistryggða samninga. Skuldarasamband fyrri leigutaka og stefnanda séstefnda óviðkomandi og geti stefndi ekki borið fyrir sig atvik samningsinsgagnvart fyrri skuldara. Sú regla gildi í íslenskum rétti að samningur umyfirtöku skuldar hafi almennt ekki önnur réttaráhrif en þau sem aðilarsamningsins hafi gagngert ætlað honum. Í því samhengi sé einnig á því byggt aðsamningur aðila sé skýr leigusamningur og um samningsformið hafi margsinnisverið fjallað í dómum Hæstaréttar. Í þeim málum hafi aldrei verið fallist á aðsamningar sambærilegir þeim sem um sé deilt í málinu væru ósanngjarnir heldurþvert á móti verið tekið fram að samningarnir væru skýrir og að ákvæði þeirraværu hefðbundin fyrir fjármögnunarleigusamninga. Af hálfu stefnanda sé þvíhafnað að efni samningsins hafi verið íþyngjandi fyrir stefnda. Þá sé með ölluósannað og því mótmælt sem röngu að stefndi hafi tekið yfir samninginn ígreiðaskyni og að alltaf hafi staðið til að fyrri leigutaki yrði afturleigutaki. Stefnandi mótmæli því að röngu og ósönnuðu að atvik og aðstæður viðsamningsgerð aðila eigi að leiða til þess að samningi aðila verði vikið tilhliðar. Þá sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að samningurinn hafi veriðyfirtekinn til málamynda. Því sé mótmælt að sú staðreynd að stefnandi séfjármálafyrirtæki og stefndi einstaklingur í atvinnurekstri eigi að leiða tilþess að víkja beri samningi aðila til hliðar. Stefnandi mótmæli því sem rönguog ósönnuðu að til hafi staðið af hálfu stefnanda að skrá samninginn af nafnistefnda og þaðan af síður að samningurinn sé bersýnilega ósanngjarn vegnaþessa. Þá sé á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi með engu móti sýntfram á að það sé andstætt góðum viðskiptavenjum að stefnandi beri samninginnfyrir sig. Stefnandi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi synjaðum útgáfu afsals fyrir bifreið af tegundinni Volvo og krana af gerðinni Hiabsem og því að þeir kaupleigusamningar sem taki til bifreiðarinnar og kranansséu að fullu greiddir. Þá mótmæli stefnandi öllum fullyrðingum stefnda vegna meintrafullnaðarkvittana. Hvað varði tilvísun stefnda í ákvæði 36. gr. a – 36. gr. claga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé því mótmælt aðstefndi geti talist neytandi í skilningi ákvæðanna þar sem samningur aðila hafiverið gerður í atvinnuskyni hvað stefnda varði.Verði ekki fallist á það með stefnanda að stefndi sé ekki neytandi í skilningifyrrgreindra ákvæða sé á því byggt að skilyrði ákvæðanna séu ekki uppfyllt hvaðógildingu samningsins varði. Stefnandi mótmæli því að víkja beri samningi aðilatil hliðar á grundvelli brostinna forsendna. Þá sé því mótmælt sem ósönnuðu ogröngu að það hafi verið forsenda að samningurinn yrði færður aftur á nafnupphaflegs leigutaka. Stefnandi hafni því og mótmæli sem ósönnuðu og röngu aðstefndi eigi gagnkröfu á hendur stefnanda enda hafi stefndi ekki sýnt fram á, áhvaða grundvelli krafan sé byggð. Stefndi sé með gagnkröfu sinni að bera þvívið að hann hafi yfir að ráða fullnaðarkvittun fyrir svokölluðumviðbótarvöxtum. Dómstólar hafi í sumum tilfellum fallist á aðundantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir sé uppfyllt. Bent sé á aðum undantekningarreglu sé að ræða og hafi stefndi með engu móti sýnt fram á aðskilyrði hennar séu uppfyllt. Stefndi hafi eingöngu lagt fram samninga aðilaásamt endurútreikningum á þeim frá því í apríl 2011. Þessi gögn geti með engumóti talist vera til þess fallin að hægt sé að taka meinta gagnkröfu stefndatil greina. Þá hafi stefndi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á aðumræddir kaupleigusamningar aðila séu uppgreiddir, hvort um vanskil sé að ræðaeða hver staða þeirra sé. Þar sem stefndi hafi ekki með neinu móti sýnt fram áeða lagt fram gögn sem styðji meinta gagnkröfu sína byggi stefnandi á því aðhann eigi enga gagnkröfu. Stefnandi mótmæli einnig að meint gagnkrafa stefndaberi dráttarvexti frá þeim degi er endurútreikningar hafi farið fram. Stefnandibyggi á því að engar sérreglur gildi um tilkall til vaxta af ofgreiddu fé, sbr.3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hafi stefndi ekki krafiðstefnanda um þessa meintu gagnkröfu og því séu engin skilyrði til þess að súmeinta krafa beri vexti. Hvað meinta fyrningu stefnukrafna varði byggistefnandi á því að slit fyrningar hafi átt sér stað með innborgun stefnda inn ásamning aðila, 28. júlí 2011, sbr. 14. gr. laga nr. 150/2007. Stefnandi byggi áþví að á þeim tímapunkti hafi nýr fyrningarfrestur byrjað að líða, sbr. 20. gr.sömu laga. Stefnandi byggi einnig á því að með stefnu birtri, 19. febrúar 2015,hafi stefnandi slitið fyrningu og því séu engar kröfur eldri en fjögurra ára ískilningi 3. gr. laga nr. 150/2007 á máli þessu sem leiði aftur til þess að þaufyrningarsjónarmið sem stefndi haldi fram eigi ekki við. Beri því að fallast ákröfur stefnanda. Af hálfu stefnanda hafi verið fallið frá kröfum um útlagðankostnað vegna vörslusviptingargjalds. Stefnandi mótmæli því að krafa hans umútlagðan kostnað vegna vanrækslugjalds, bifreiðargjalds og þungaskatt sé engumgögnum studd en í málinu sé að finna hreyfingaryfirlit frá tollstjóra sem sýniþau gjöld, sem stefndi hafi skuldbundiðsig til að greiða með samningnum og stefnandikrefjist endurgreiðslu á.Hvað lagarök varði vísistefnandi til almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga ogtil ákvæða laga nr. 7/1936. Vaxtakröfur styðji stefnandi við 1., 2. og 3. mgr.5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styðjistefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki sé gerðkrafa um virðisaukaskatt á málskostnað, sbr. lög nr. 50/1988, þar sem stefnandisé virðisaukaskattsskyldur. Varnarþing stefnda byggi á 3. mgr. 42. gr. laga nr.91/1991 en fram komi í 35. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila að heimilt sé aðhöfða mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimildaStefndibyggir á því að víkja eigi samningi aðila til hliðar í heild sinni á grundvelli36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem ogólögfestra ógildingarreglna samningaréttarins, þar sem bersýnilega ósanngjarntsé af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig. Þessu til stuðnings vísistefndi einkum til eftirfarandi. Samningur aðila sé í eðli sínu ósanngjarngagnvart stefnda. Þannig sé um að ræða samning um fjármögnunarleigu sem bundinnsé gengi erlendra gjaldmiðla. Í kjölfar hruns íslensku krónunnar hafi greiðslursamkvæmt samningnum hækkað verulega á meðan samningsfjárhæðin hafi lítiðbreyst, þrátt fyrir greiðslu afborgana og innborganir þar fyrir utan. Hafifjárhæð samningsins aðeins lækkað um rúmar þrjár milljónir króna þótt greitthafi verið af samningnum frá því að hann var gerður í apríl 2005 og fram tilágúst 2009, auk nokkurra greiðslna þar á eftir, og greidd hafi verið innborguninn á samninginn að fjárhæð 5.500.000 krónur. Þá hafi ábyrgðarmaður samningsinsfallið frá. Að mati stefnda leiði þetta eitt og sér til þess að samningur aðilatejist ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, enda hljóti það í bestafalli að teljast ósanngjarnt að annar aðili samnings skuli látinn bera allaáhættu af utanaðkomandi atburðum sem hann hafi enga stjórn á. Stefndi bendi áað við mat á því hvort samningur teljist ósanngjarn í skilningi 1. mgr. 36. gr.laga nr. 7/1936 beri samkvæmt 2. mgr. sömu greinar að líta til efnis þesssamnings sem um ræði. Bendi stefndi á að við það mat verði að taka tillit tilþess að efni samningsins hafi verið afar íþyngjandi fyrir stefnda en ívilnandifyrir stefnanda. Í því sambandi verði að líta til þess að stefndi hafi þurft aðbera alla áhættu af þeim breytingum sem orðið hafi á höfuðstól samningsins ogfjárhæð afborgana í kjölfar hins íslenska efnahagshruns. Stefnandi hafi hinsvegar enga áhættu þurft að bera vegna samningsins, enda hafi hagsmunir hansráðið för við samningsgerðina. Þá verði að hafa í huga í þessu sambandi aðstefndi hafi aldrei haft neitt forræði á efni samningsins eða skilmálum hans.Þannig hafi stefndi yfirtekið samninginn í greiðaskyni við vin sinn og félaga,Ólaf Jón Leósson, sem rekið hafi félagið Verktaka Leó ehf. Þá hafi alltafstaðið til að félagið tæki samninginn yfir að nýju eftir að búið væri að gangafrá því uppgjöri sem þá hafi staðið yfir. Hafi nefndur Ólafur Jón og tekið ásig ábyrgð á efndum samningsins. Það hafi hins vegar aldrei komið til yfirtökusamningsins þar sem Ólafur Jón hafi látist áður en af því gæti orðið. Eftirsitji stefndi með bersýnilega ósanngjarnan samning sem hann hafi aldrei haftneitt forræði á og aldrei staðið til að yrði lengi á hans hendi. Að matistefnda verði ekki, þegar verið sé að leggja mat á ósanngirni samningsins,litið framhjá þessum sérstöku aðstæðum sem uppi hafi verið er hann hafi tekið ásig samningsskuldbindingar upphaflegs viðsemjanda stefnanda. Stefndi hafiaðeins yfirtekið samninginn til málamynda og í þeim tilgangi einum að aðstoðafélaga sinn í þrengingum hans. Mannlegur harmleikur hafi hins vegar orðið tilþess að stefndi hafi setið uppi með samninginn, sem hann hafi engan þátt átt íað gera og engu ráðið um hvers efnis væri. Í ljósi þessara aðstæðna verði svoósanngjarn samningur ekki talinn skuldbindandi fyrir stefnda. Stefndi bendi áað við mat á samningi aðila verði með hliðsjón af ákvæði 36. gr. laga nr.7/1936 að hafa í huga þá yfirburðastöðu sem stefnandi hafi verið í viðsamningsgerðina, bæði þegar samningurinn hafi verið gerður og þegar stefndihafi yfirtekið hann. Bendi stefndi á að stefnandi sé fjármálafyrirtæki sem aflisér tekna með lánastarfsemi og hafi á að skipa sérþekkingu á því sviði.Samningurinn hafi verið saminn af sérfræðingum stefnanda og eigi það sama viðum samkomulag það er stefndi hafi skrifað undir, þegar hann hafi yfirtekiðsamninginn. Skilmálar samningsins hafi verið samdir einhliða af hálfu stefnandaog þeim komið fyrir með smáu letri á sérblöðum sem fylgt hafi með meginefnisamningsins. Stefndi hafi hins vegar hvergi komið nærri þessari vinnu fyrirutan það eitt að skrifa nafn sitt undir samkomulagið. Þá hafi stefndi engasérstaka þekkingu eða reynslu af viðskiptum af þessu tagi. Stefndi hafi aðeinsyfirtekið samninginn nokkrum árum eftir að hann hafi verið gerður. Það hafihann gert í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem áður sé lýst. Hafi stefnandaverið fullkunnugt um ástæður og aðdraganda þess að stefndi hafi yfirtekiðsamninginn. Staða aðila hafi því verið eins ólík og hugsast geti, þar semstefndi hafi tekið yfir samning, sem stefnandi hafi búið til og annar aðiliskrifað undir. Sé samkvæmt því enn ósanngjarnara en ella að stefnandi berisamninginn fyrir sig gagnvart stefnda. Stefndi bendi jafnframt á að við mat áþví hvort víkja beri samningi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr.7/1936 verði ekki litið framhjá þeim aðstæðum sem uppi hafi verið er stefndihafi yfirtekið samninginn og þeirra atburða sem átt hafi sér stað í kjölfarið. Líkt og áður sé rakiðhafi samningurinn aldrei verið skráður af nafni stefnda eins og þó hafi staðiðtil. Hafi það komið til sökum andláts áðurnefnds Ólafs Jóns Leóssonar, félagaog vinar stefnda. Hafi þar verið um hörmulegan atburð að ræða sem stefnda hafiað sjálfsögðu verið ómögulegt að sjá fyrir, er hann hafi gengist undirsamningsskuldbindinguna. Í ljósi þessara hörmulegu og ófyrirsjáanlegu atvika séað mati stefnda bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera samninginnfyrir sig. Að lokum bendi stefndi á að það sé andstætt góðum viðskipvenjum afhálfu stefnanda að bera samning aðila fyrir sig. Árétti stefndi í því sambandiað stefnandi sé fjármálafyrirtæki í skilningi 1. gr. laga um fjármálafyrirtækinr. 161/ 2002 og beri því að haga starfsháttum sínum í samræmi við eðlilega ogheilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði, sbr. 19. gr. laganna. Ástefnanda hvíli því ríkar skyldur til að haga starfsemi sinni á þann veg aðeðlilegir viðskiptahættir fái notið sín. Stefndi bendi á að sú háttsemistefnanda að nýta sér aðstöðu sína gagnvart sér til að krefja sig um fullarefndir á samningi þeim sem um sé deilt í máli þessu en synja á móti um útgáfuafsals fyrir bifreið af tegundinni VOLVO FL10 og krana af tegundinni HIAB 220C,skv. kaupleigu-samningum aðila, sem stefndi hafi þegar greitt að fullu, eigiekkert skylt við góða viðskiptahætti. Eigi það ekki hvað síst við í ljósiþeirra aðstæðna sem uppi hafi verið er stefndi hafi yfirtekið umræddan samningog þeirra atburða sem síðar hafi gerst. Að mati stefnda sé slík háttsemi íbesta falli andstæð góðum viðskiptaháttum og venjum og sýni svo ekki verði umvillst að stefnandi neyti allra bragða við gæslu eigin hagsmuna á kostnaðhagsmuna stefnda. Leiði það eitt og sér til þess að samningur aðila teljistósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi bendi jafnframtsérstaklega á, í þessu sambandi, að endurútreikningur stefnanda ákaupleigu-samningum aðila virðist í fullkomnu ósamræmi við dóma HæstaréttarÍslands frá 5. mars 2015 í málum nr. 625/2014 og nr. 626/2014. Verði þannigekki annað séð en að stefnandi sé að krefja stefnda um viðbótarvexti og mismunafborgana fyrir tímabil sem stefndi hafi þegar staðið full skil á og fengiðfullnaðarkvittanir fyrir. Samkvæmt því eigi stefndi kröfu á hendur stefnandasem nemi mismuninum á þeim viðbótarvöxtum og viðbótarafborgunum, sem stefnandihafi ranglega krafið stefnda um í kjölfar endurútreiknings síns. Sé framferðistefnanda vegna þess samnings, sem til umfjöllunar sé í þessu máli, ennámælisverðari í því ljósi. Vísi stefndi að öðru leyti hvað þetta varði tilumfjöllunar um gagnkröfu sína. Til viðbótar við framangreinttelji stefndi að við mat á því hvort víkja beri samningi aðila til hliðar,verði að líta til ákvæða 36. gr. a, 36. gr. b og 36. gr. c, laga nr. 7/1936.Ákvæðin gildi um samninga, m.a. samningsskilmála, sem ekki hafi verið samiðsérstaklega um, enda séu samningarnir liður í starfsemi annars aðilans en ekkiliður í starfsemi hins. Ákvæðin gildi því óumdeilanlega um lögskipti stefnda ogstefnanda þar sem stefnandi hafi atvinnu af gerð samninga eins og þess samningssem stefndi hafi yfirtekið á meðan stefndi sé neytandi í skilningi ákvæðis 36.gr. a, laga nr. 7/1936. Stefndi bendi á að samkvæmt 36. gr. beri að túlka allanvafa um skýringu á stöðluðum samningi sem annar aðili noti í starfsemi sinni íviðskiptum við neytanda, neytandanum í hag. Þá leiði af 36. gr. c að við mat áþví hvort samningur teljist ósanngjarn skuli ekki aðeins líta til þeirra atriðaog atvika sem nefnd séu í 36. gr. laga nr. 7/1936 heldur einnig til skilmála íöðrum samningi sem hann tengist. Staða stefnanda og stefnda hafi verið ójöfn við samningsgerðina. Þá hafi stefnandi,eins og rakið hafi verið, gætt hagsmuna sinna með ráðum og dáð, m.a. með því aðtengja samning aðila við tvo aðra samninga sem stefndi hafi þegar staðið fullskil á. Að mati stefnda stríði sú háttsemi stefnanda gegn góðum viskiptaháttumog raski til muna jafnvæginu á milli réttinda og skyldna aðila, stefnda í óhag.Leiði það eitt og sér til þess að samningur aðila teljist ósanngjarn, sbr. 36.gr. c, laga nr. 7/1936. Með vísan til alls þess sem að framan sé rakið sé ljóstað samningur aðila sé svo bersýnilega ósanngjarn að víkja beri honum í heildsinni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Leiði það og til þessað sýkna verði stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi byggi einnig sjálfstætt á þvíað víkja beri samningi aðila til hliðar á grundvelli meginreglu íslenskssamningaréttar um brostnar forsendur. Bendi stefndi í því sambandi á að þaðhafi verið grundvallarforsenda af hans hálfu að samningurinn yrði færður afturyfir á nafn upphaflegs samningsaðila stefnanda. Vegna andláts áðurnefnds ÓlafsJóns Leóssonar, hafi hins vegar aldrei komið til þess að það væri gert.Samkvæmt því verði að líta svo á að þær forsendur sem stefndi hafi lagt tilgrundvallar þeirri ákvörðun sinni að yfirtaka margnefndan samning og stefnandamátt vera ljósar, hafi brostið. Leiði það eitt og sér til þess að margumræddursamningur teljist ekki skuldbindandi fyrir stefnda. Verði þá þegar af þeirriástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Líktog áður sé rakið telji stefndi ljóst að stefnandi hafi staðið ranglega aðendurútreikningi sínum á kaupleigusamningum aðila. Verði þannig ráðið affyrirliggjandi gögnum að stefnandi hafi reiknað sér vexti á afborganir semstefndi hefði þegar innt af hendi og fengið fullnaðarkvittanir fyrir. Sé súframkvæmd í fullkomnu ósamræmi við nýfallna dóma Hæstaréttar Íslands frá 5.mars 2015 í málum nr. 625/2014 og nr. 626/2014 en í þeim málum hafi verið taliðað ekki væri hægt að krefjast viðbótargreiðslna vegna þegar greiddra vaxta afturí tímann. Af endurútreikningi stefnanda sjálfs verði ráðið að fjárhæð þessaraviðbótarvaxta nemi 214.667 krónum vegna samnings nr. 813457 (427.865 – 213.198)og 77.573 króna vegna samnings nr. 813455 (158.039 – 80.466). Þá verðisömuleiðis ráðið að stefnandi hafi reiknað sér viðbótarafborganir sem nemi19.820 krónum vegna samnings nr. 813455 (1.101.299 – 1.081.479) og 271.059krónum vegna samnings nr. 813457 (1.929.531 – 1.658.427). Eigi stefndi samkvæmtþví kröfu á hendur stefnanda sem nemi að lágmarki 583.119 krónum. Verði ekkifallist á að víkja beri samningi aðila til hliðar, krefjist stefndiskuldajafnaðar á þeirri kröfu sinni við kröfu stefnanda, sbr. 1. mgr. 28. gr.laga nr. 91/1991. Verður því í öllu falli að lækka kröfu stefnanda sem nemigagnkröfu stefnda, en stefndi eigi rétt til dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af gagnkröfu sinni frá þeim degier endurútreikningur stefnanda hafi farið fram.Verðiekki fallist á að víkja beri samningi aðila til hliðar og sýkna stefnda afkröfum stefnanda, bendi stefndi á að samkvæmt 3. gr. laga um fyrningukröfuréttinda nr. 150/2007, fyrnist almennar kröfur á fjórum árum. Kröfurstefnanda um leigugreiðslur, sem séu eldri en fjögurra ára frá birtingu stefnu,séu því fyrndar. Verði því í öllu falli að sýkna stefnda af öllum kröfumstefnanda sem séu eldri en fjögurra ára.Stefndibendi jafnframt á að krafa stefnanda um útlagðan kostnað, sem samanstandi afvörslusviptingargjaldi, vanrækslugjaldi, bifreiðagjöldum og þungaskatti, séekki studd neinum gögnum. Um grundvöll kröfunnar vísi stefnandi tilinnheimtuseðla stefnanda á hendur stefnda, þ.á m. vegna umrædds kostnaðar. Þarsé hins vegar ekki að finna neina reikninga frá þeim aðilum sem þessi kostnaðurstafi frá og hljóti að vera grundvöllur kröfu stefnanda að þessu leyti. Þar semengin gögn liggi fyrir um fjárhæð þess ætlaða kostnaðar sem um ræði eða aðstefnandi hafi greitt þann ætlaða kostnað, sé krafa stefnanda, hvað þettavarði, ósönnuð og verði því að sýkna stefnanda af henni og lækka kröfustefnanda sem því nemi. Máli sínu til stuðnings vísi stefnditil almennra meginreglna íslensks samninga- og kröfuréttar. Þá vísi stefndi tillaga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og þeirra meginreglna sem þau hvíla á.Stefndi vísi jafnframt til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninganr. 7/1936, einkum 36. gr. og 36. gr. a-c. Þá vísi stefndi til meginreglnasamningaréttarins um brostnar forsendur. Stefndi vísi einnig til laga umfyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, einkum 3. gr. laganna, svo og til almennratómlætissjónarmiða. Stefndi vísi jafnframt til laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001, einkum 6. gr. laganna og til laga um fjármálafyrirtæki nr.161/2002, einkum 1. og 19. gr. laganna. Þá vísi stefndi til laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, en krafa stefnda um málskostnað styðjist við XXI. kaflaþeirra laga. Um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísist til laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. Forsendur og niðurstaðaÍ máli þessu deila aðilarum hvort víkja beri ákvæðum fjármögnunarleigu-samnings aðila til hliðar ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningaeða 36. gr. a, 36. gr. b eða 36. gr. c, sömu laga, eða vegna brostinnaforsendna. Þá deila aðila um gagnkröfu stefnda til skuldajafnaðar og hvortsýkna eigi stefnda að hluta vegna fyrningar. Í málinu er ekki tölulegurágreiningur.Af hálfu stefnda er á þvíbyggt að víkja eigi fjármögnunarleigusamningi aðila til hliðar, í heild sinnieða hluta, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, þar sem bersýnilegaósanngjarnt sé af hálfu stefnanda og í andstöðu við góða viðskiptavenju að berasamninginn fyrir sig. Málsástæður stefnda þessu til stuðnings eru einkumeftirfarandi: Um sé að ræða samning sem bundinn sé gengi erlendra gjaldmiðla oghafi stefndi þurft að bera alla áhættu af þeim breytingum sem orðið hafi áhöfuðstól samningsins og fjárhæð afborgana, í kjölfar efnahagshrunsins ogafleiðinga gengishruns íslensku krónunnar. Skilmálar samningsins hafi veriðsamdir einhliða af stefnanda sem haft hafi yfirburðastöðu við samningsgerðina,bæði þegar samningurinn hafi upphaflega verið gerður og þegar stefndi hafiyfirtekið hann. Sú háttsemi stefnanda að nýta sér aðstöðu sína gagnvart sér ogkrefja sig um fullar efndir á samningi þeim sem um sé deilt í máli þessu ensynja sér hins vegar um afsal fyrir leigumunum skv. tveimur kaupleigusamningumaðila, sem verið hafi að fullu uppgerðir, sé í andstöðu við góðaviðskiptahætti. Auk framangreinds byggir stefndi áþví að víkja beri fjármögnunar-leigusamningi aðila til hliðar á grundvellimeginreglu íslensks samningaréttar um brostnar forsendur. Grundvallarforsendahans fyrir yfirtöku samningsins hafi verið að samningurinn yrði færður afturyfir á nafn upphaflegs leigutaka, þegar búið væri að ganga frá uppgjöri, sem þáhafi staðið yfir við stefnanda. Þetta hafi stefnanda verið eða mátt vera ljóst.Vegna andláts fyrirsvarsmanns fyrri leigutaka hafi hins vegar aldrei komið tilþess að það væri gert. Stefndi hafi í raun yfirtekið samninginn til málamynda og í þeim tilgangi einumað aðstoða félaga sinn í þrengingum hans. Þá byggir stefndi á því að víkja beri samningiaðila til hliðar með vísan til 36. gr. a., 36. gr. b. og 36. gr. c., laga nr.7/1936. Ákvæði fjármögnunarleigusamnings aðila feli í sér staðlaðasamningsskilmála í skilningi ákvæðanna, sem ekki hafi verið samið sérstaklegaum, enda hafi samningurinn verið liður í starfsemi stefnanda en ekki stefnda.Afhálfu stefnanda er öllum framangreindum málsástæðum stefnda hafnað enda hafiskilmálar fjármögnunarleigusamnings aðila ekki verið ósanngjarnir gagnvartstefnda eða brotið í bága við góða viðskiptahætti. Um sé að ræða skilmála semséu í fullu samræmi við sérkenni og eðli fjármögnunarleigusamninga eins og þaðhugtak hafi verið skilgreint í lögum hér á landi. Þá hafi aðilar samið um aðleigugreiðslur samkvæmt samningnum tækju breytingum samkvæmt breytingum á gengiþeirra erlendu gjaldmiðla sem í samningnum greini. Gengistrygging af þessu tagihafi falið í sér áhættu sem stefnda hafi verið eða mátt vera ljós og fráleittað hún hafi falið í sér sérstaka ósanngirni gagnvart honum. Þá sé þvísérstaklega mótmælt að stefndi hafi verið neytandi í merkingu 36. gr. a., 36.gr. b. og 36. gr. c., laga nr. 7/1936, enda sé stefndi og hafi veriðsjálfstæður atvinnurekandi. Þá sé því hafnað að víkja beri ákvæðumfjármögnunarleigusamningsins til hliðar vegna brostinna forsendna enda enginskilyrði til slíks þar sem stefnanda hafi ekki verið ljóst eða mátt vera ljóstað yfirtaka samningsins væri af hálfu stefnda á því reist að fyrri leigutakitæki samninginn aftur yfir. Eins og áður greinir reisir stefnandi kröfu sínaum að fjármögnunarleigusamningi aðila verði vikið til hliðar m.a. á 1. og 2.mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins má víkja samningitil hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skalskv. 2. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Sanngirnismat samkvæmt ákvæðinuræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr.Af hálfu stefnda hafa ekki verið færð rök fyrir þvíað ákvæði fjármögnunarleigusamnings aðila feli í sér, hvað hann varðar,ósanngjarna samningsskilmála eða skilmála, sem séu andstæðir góðriviðskiptavenju, að undanskildum þeim ákvæðum sem mæla fyrir um tenginguleigugreiðslna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla, sbr. 2. gr og 2. mgr.14. gr. Koma því önnur ákvæði samningsins en umrædd gengistryggingarákvæði ekkitil sérstakrar skoðunar. Fallast má á það með stefnda að stefnandi hafi,þegar stefndi yfirtók réttindi og skyldur fyrri leigutaka, 11. desember 2008,haft til muna sterkari samningsstöðu en stefndi. Hins vegar verður ekki séð aðstefnandi hafi á einhvern hátt beitt þessari stöðu sinni gagnvart stefnda íþeim tilgangi að fá hann til að undirgangast þá samningsskilmála sem stefnditelur nú ósanngjarna og í andstöðu við góða viðskiptahætti. Er ekki annaðupplýst en að stefndi hafi að eigin frumkvæði yfirtekið umræddan samning. Þáátti stefndi þess alltaf kost að leita sér sérfræðiaðstoðar viðsamningsgerðina, teldi hann þess þörf.Ljóst er að leigufjárhæðir samkvæmt samningnum takabreytingum í samræmi við breytingar á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla semtilgreindir eru í samningnum. Þá er ljóst að stórfellt gengisfall íslenskukrónunnar, í kjölfar bankahrunsins svonefnda, hafði veruleg áhrif á fjárhæðleigugreiðslna leigutaka í óhag. Stefnda mátti vera ljóst að yfirtaka áleigusamningi þar sem leigugreiðslur voru tengdar gengi erlendra gjaldmiðla fólí sér áhættutöku, ef til þess kæmi að gengi íslensku krónunnar veiktistverulega gagnvart þeim erlendu gjaldmiðlum sem í samningnum greinir. Verðurstefndi að bera hallann af þeirri áhættu endaósannað að það hafi verið forsenda eða ákvörðunarástæða stefnda að gengisþróunyrði með tilteknum hætti eftir yfirtöku samningsins og að stefnandahafiverið eða mátt vera það ljóst. Þá verður ekki fallist á það með stefnda aðeinhver þau tengsl hafi verið milli aðila, hvað varðar uppgjörkaupleigusamninga aðila og umdeilds fjármögnunarleigusamnings, að varða eigiógildingu fjármögnunarleigusamningsins, að öllu leyti eða hluta. Að öllu framangreindu virtu verðurekki fallist á þá kröfu stefnanda að sýkna beri hann með vísan til 36. gr. laganr. 7/1936 þar sem samningur aðila hafi verið ósanngjarn eða andstæður góðriviðskiptavenju. Þá er því ennfremurhafnað að ákvæði 36. gr. a., 36. gr. b. eða 36. gr. c., laga nr. 7/1936, getiátt við um skilmála fjármögnunarleigusamnings aðila þegar af þeirri ástæðu aðekki er hægt að skilgreina stefnda sem neytanda í merkingu tilvitnaðra ákvæðaenda verður að telja að samningurinn hafi í meginatriðum verið liður ístarfsemi hans sem sjálfstæðs atvinnurekanda. Ástefnda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að fjármögnunarleigusamningi aðila beriað víkja til hliðar vegna brostinna forsendna. Verður ekki talið, gegn andmælumstefnanda, að honum hafi verið eða mátt vera ljóst að yfirtaka stefnda áskuldbindingum fyrri leigutaka væri á því reist og ákvörðunarástæða af hanshálfu að samningurinn yrði síðar færður að nýju yfir á nafn fyrri leigutaka.Verður þessari málsástæðu stefnda því hafnað. Því síður verður á það fallist aðandlát fyrri leigutaki geti falið í sér brostna forsendu gagnvart stefnanda.Gagnkrafastefnda til skuldajafnaðar byggir á því að stefnandi hafi staðið ranglega aðendurútreikningi á tveimur fyrirliggjandi kaupleigusamningum aðila. Verðiþannig ráðið af fyrirliggjandi gögnum að stefnandi hafi reiknað sérviðbótarvexti á afborganir sem stefndi hafi þegar innt af hendi og fengiðfullnaðarkvittanir fyrir. Sé sú framkvæmd í fullkomnu ósamræmi við dómaHæstaréttar Íslands frá 5. mars 2015 í málum nr. 625/2014 og nr. 626/2014. Af endurútreikningum stefnanda sjálfsverði ráðið að fjárhæð þessara viðbótarvaxta nemi 214.667 krónum vegna samningsnr. 813457 (427.865 – 213.198) og 77.573 krónum vegna samnings nr. 813455(158.039 – 80.466). Þá verði sömuleiðis ráðið að stefnandi hafi reiknað sérviðbótarafborganir sem nemi 19.820 krónum vegna samnings nr. 813455 (1.101.299– 1.081.479) og 271.059 krónum vegna samnings nr. 813457 (1.929.531 –1.658.427). Eigi stefndi samkvæmt því kröfu á hendur stefnanda sem nemi aðlágmarki 583.119 krónum. Verði ekki fallist á að víkja beri samningi aðila tilhliðar, krefjist stefndi skuldajafnaðar á þeirri kröfu sinni við kröfustefnanda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Þá eigi stefndi rétt tildráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001af gagnkröfu sinni frá 13. apríl 2011, þegar endurútreikningur stefnanda hafifarið fram.Af hálfu stefnanda er því hafnað sem ósönnuðuog röngu að stefndi eigi gagnkröfu á hendur honum enda hafi stefndi ekki sýntfram það á hvaða grundvelli krafan sé byggð. Stefndi sé með gagnkröfu sinni aðbera því við að hann hafi yfir að ráða fullnaðarkvittun fyrir svonefndumviðbótarvöxtum. Dómstólar hafi fallist á, í sumum tilfellum, aðundantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir sé uppfyllt. Um undantekningarreglu sé að ræða og hafistefndi með engu móti sýnt fram á að skilyrði hennar séu uppfyllt. Stefndi hafieingöngu lagt fram kaupleigusamninga aðila ásamt endurútreikningum á þeim frá13. apríl 2011. Þessi gögn geti ekki staðið undir gagnkröfu stefnda. Þá hafistefndi ekki lagt fram nein gögn sem sýni að kaupleigusamningar aðila séuuppgreiddir, hvort um vanskil sé að ræða eða hver staða þeirra sé. Þá sé þvísérstaklega mótmælt að meint gagnkrafa stefnda beri dráttarvexti frá 13. apríl2011. Stefnandi byggi á því að engar sérreglur gildi um tilkall til vaxta afofgreiddu fé, sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hafistefndi ekki krafið stefnanda um þessa meintu gagnkröfu og því séu enginskilyrði til þess að sú krafa beri vexti. Gagnkrafastefnda á hendur stefnanda er hvað fjárhæð varðar reist á tveimurfyrirliggjandi yfirlitum stefnanda vegna endurútreikninga á kaupleigusamningumaðila nr. 813457 og 813455. Er endurútreikningurinn sagður í samræmi við dómaHæstaréttar í málum nr. 153/2010 og nr. 471/2010. Mun með þeim tilvitnunum veravísað til þess að gengistryggingarákvæði samninganna hafi reynst ólögmæt og varyfirlitunum ætlað að sýna stöðu samninganna miðað við stöðu þeirra 13. apríl2011 eftir endurútreikninga vegna ólögmætra gengistrygginga. Þá liggur fyrir aðendur-útreikningurinn er hvað vexti varðar byggður á vöxtum samkvæmt 1. málslið4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. þeirra laga eins og greininni var breyttmeð 1. gr. laga nr. 151/2010 og stefnandi þannig reiknað sér viðbótarvextifyrir tímabilið 10. janúar 2008 til og með 10. apríl 2011. Einsog áður er rakið vísar stefndi gagnkröfu sinni til stuðnings til dómaHæstaréttar í málum nr. 625/2014 og nr. 626/2014. Einu gögnin sem liggja fyrirí málinu um greiðslur stefnda skv. kaupleigusamningum aðila eru áður tilvitnuðyfirlit stefnanda frá 13. apríl 2011 vegna endurútreiknings samninganna.Yfirlitin bera með sér að greiðslur stefnda hafi í meira en helmingi tilvikaverið óskilvísar m.v. umsamda gjalddaga. Verður þannig ekki séð að festa hafiverið komin á við framkvæmd samninganna. Eins og áður er rakið námuviðbótarkröfur stefnanda vegna endurútreiknings á vöxtum vegna samnings nr.813455, 77.573 krónum og vegna samnings nr. 813457, 214.667 krónum eða samtals292.240 krónum. Þessar fjárhæðir, hvor í sínu lagi eða sameignlega, geta ekkitalist verulegar m.v. hina gengistryggðu höfuðstóla samninganna, sem hvor umsig var að fjárhæð 2.000.000 króna. Verður þannig ekki séð að krafa umviðbótarvexti hafi haft í för með sér verulega röskun á fjárhagslegum hagsmunumstefnda. Þá liggja ekki fyrir í málinu greiðslutilkynningar stefnanda vegnavaxta af kaupleigusamningum aðila eða kvittanir stefnanda vegna móttöku þessaragreiðslna né er það viðurkennt af hálfu stefnanda að umræddum greiðslum hafiverið veitt viðtaka án fyrirvara.Sáhluti gagnkröfu stefnda sem lýtur að endurútreikningi afborgana skv.kaupleigusamningum aðila og afleiddri kröfu er með öllu vanreifaður. Verðurstefnandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af þeim hluta gagnkröfunnar. Meðvísan til alls framangreinds verður gagnkröfu stefnda til skuldajafnaðarhafnað.Afhálfu stefnda er á því byggt að sýkna beri hann af kröfum stefnanda vegnafyrningar. Skv. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnistalmennar kröfur á fjórum árum. Kröfur stefnanda um leigugreiðslur, sem séueldri en fjögurra ára, frá birtingu stefnu séu því fyrndar og verði því í öllufalli að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda sem séu eldri en fjögurra ára.Umfyrningu kröfuréttinda á grundvelli fjármögnunarleigusamnings aðila, semstofnuðust eftir 1. janúar 2008, fer eftir lögum nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda, sbr. 28. gr. laganna. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda umgreiðslu reikninga vegna leigu og annarra gjalda samkvæmt samningnum, semfallið hafi í gjalddaga frá og með 14. ágúst 2009. Umrædd kröfuréttindistefnanda fyrnast á fjórum árum skv. 3. gr. laga nr. 150/2007 og reiknastfyrningarfrestur frá gjalddögum hvers reiknings skv. 1. mgr. 2. gr. sömu laga.Samkvæmt 14. gr. laganna er fyrningu m.a. slitið þegar skuldari hefur gagnvartkröfuhafa beinlínis eða með atferli sínu viðurkennt skylduna, svo sem meðloforði um greiðslu eða með því að greiða afborgun höfuðstóls, verðbætur eðavexti. Framangreind tilvik eru aðeins nefnd í dæmaskyni og getur því t.d.greiðsla leigu á grundvelli fjármögnunarleigusamnings falið í sér viðurkenninguskyldu í merkingu ákvæðisins að því tilskyldu að kröfuhafi hafi haft ástæðu tilað skilja aðgerðir skuldara á þá leið að hann kannist við að skuldin sé tilstaðar og lofi að greiða hana. Afhálfu stefnanda er hvað meinta fyrningu varðar á því byggt að stefndi hafi hinn28. júlí 2011 greitt leigugjöld samkvæmt fjármögnunarleigusamningi aðila semféllu í gjalddaga 15. júní 2009 og hluta leigugjalda sem féllu í gjalddaga 15.júlí 2009, samtals 802.361 krónu. Hefur stefnandi þessu til sönnunar lagt framí málinu afrit reiknings stefnanda vegna leigugjaldsins 15. júlí 2009 og afritkvittunar stílaða á stefnda, dags. 28. júlí 2011, m.a. vegna leigugjaldanna 15.júní og 15. júlí. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi inntframangreindar leigugreiðslur af hendi. Stefnandi hefur með framlagninguframangreindra gagna lagt líkur að því að stefndi hafi innt framangreindrargreiðslur af hendi. Hefur því ekki verið hrundið af stefnda. Er fallist á þaðmeð stefnanda að greiðslurnar hafi falið í sér viðurkenningu á gjaldfallinniskuld stefnda fyrir tímabilið 14. ágúst 2009 til 28. júlí 2011, í merkingu 14.gr. laga nr. 150/2007, og því rofið fyrningu skuldarinnar. Byrjaði því nýrfyrningarfrestur að líða frá og með 29. júlí 2011. Stefna í máli þessu varárituð um birtingu, 19. febrúar 2015, og er því málsástæðu stefnda um fyrningustefnukrafna hafnað. Stefndibyggir á að krafa stefnanda um útlagðan kostnað, sem samanstandi af vanrækslugjaldi, bifreiðagjöldum ogþungaskatti sé engum gögnum studd. Um grundvöll kröfunnar vísi stefnandi tilinnheimtuseðla stefnanda á hendur stefnda, þ. á m. vegna umrædds kostnaðar. Þarsé hins vegar ekki að finna neina reikninga frá þeim aðilum sem þessi kostnaðurstafi frá og hljóti að vera grundvöllur kröfu stefnanda að þessu leyti. Þar semengin gögn liggi fyrir um fjárhæð þess ætlaða kostnaðar sem um ræði eða aðstefnandi hafi greitt þann ætlaða kostnað, sé krafa stefnanda, hvað þettavarði, ósönnuð og verði því að sýkna stefnanda af henni og lækka kröfustefnanda sem því nemi. Í máli þessu er eins og áður greinirekki deilt um fjárhæðir. Við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá kröfum áhendur stefnda vegna svonefnds vörslusviptingargjalds en gerir eftir sem áðurkröfu á hendur honum um endurgreiðslu svonefnds vanrækslugjalds, bifeiðagjaldaog þungaskatts. Hefur stefnandi hvað greiðsluskyldu varðar vísað til 26., 27. og29. gr. fjármögnunarleigusamnings aðla, fyrirliggjandi reiknings á hendurstefnda vegna gjaldanna og hreifingaryfirlits frá Tollstjóra. Verður fallist áþað með stefnanda að hann hafi sýnt nægilega fram á samningsbundnagreiðsluskyldu stefnda hvað umrædd gjöld varðar og verður því fallist á þennanlið dómkröfu stefnanda. Með hliðsjón af öllu framangreindu verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda kr. 7.373.295 auk dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 196.986 frá15.07.2009 til 15.08.2009, af kr. 395.175, frá þeim degi til 15.09.2009, af kr.595.708 frá þeim degi til 15.10.2009, af kr. 794.903 frá þeim degi til15.11.2009, af kr. 995.255 frá þeim degi til 15.12.2009, af kr. 1.196.839 fráþeim degi til 15.01.2010, af kr. 1.396.637 frá þeim degi til 15.02.2010, af kr.1.600.215 frá þeim degi til 15.03.2010, af kr. 1.802.430 frá þeim degi til15.04.2010, af kr. 2.003.023 frá þeim degi til 15.05.2010, af kr. 2.201.803 fráþeim degi til 15.06.2010, af kr. 2.395.959 frá þeim degi til 15.07.2010, af kr.2.588.000 frá þeim degi til 15.08.2010, af kr. 2.780.709 frá þeim degi til15.09.2010, af kr. 2.970.070 frá þeim degi til 15.10.2010, af kr. 3.156.058 fráþeim degi til 15.11.2010, af kr. 3.341.613 frá þeim degi til 15.12.2010, af kr.3.529.032 frá þeim degi til 15.01.2011, af kr. 3.718.880 frá þeim degi til15.02.2011, af kr. 3.911.195 frá þeim degi til 15.03.2011, af kr. 4.104.594 fráþeim degi til 15.04.2011, af kr. 4.296.457 frá þeim degi til 15.05.2011, af kr.4.492.440 frá þeim degi til 15.06.2011, af kr. 4.690.663 frá þeim degi til15.07.2011, af kr. 4.893.511 frá þeim degi til 15.08.2011, af kr. 5.094.823 fráþeim degi til 15.09.2011, af kr. 5.294.248 frá þeim degi til 15.10.2011, af kr.5.491.669 frá þeim degi til 15.11.2011, af kr. 5.689.937 frá þeim degi til15.12.2011, af kr. 5.892.174 frá þeim degi til 15.01.2012, af kr. 5.927.751 fráþeim degi til 15.02.2012, af kr. 5.963.230 frá þeim degi til 15.03.2012, af kr.5.999.348 frá þeim degi til 15.04.2012, af kr. 6.035.750 frá þeim degi til15.05.2012, af kr. 6.071.757 frá þeim degi til 15.06.2012, af kr. 6.107.598 fráþeim degi til 15.07.2012, af kr. 6.143.437 frá þeim degi til 15.08.2012, af kr.6.176.908 frá þeim degi til 15.09.2012, af kr. 6.211.754 frá þeim degi til15.10.2012, af kr. 6.246.933 frá þeim degi til 15.11.2012, af kr. 6.283.106 fráþeim degi til 15.12.2012, af kr. 6.319.110 frá þeim degi til 15.01.2013, af kr.6.355.430 frá þeim degi til 15.02.2013, af kr. 6.391.519 frá þeim degi til15.03.2013, af kr. 6.425.954 frá þeim degi til 15.04.2013, af kr. 6.458.512 fráþeim degi til 15.05.2013, af kr. 6.491.654 frá þeim degi til 15.06.2013, af kr.6.525.122 frá þeim degi til 15.07.2013, af kr. 6.558.559 frá þeim degi til15.08.2013, af kr. 6.591.755 frá þeim degi til 15.09.2013, af kr. 6.625.252 fráþeim degi til 15.10.2013, af kr. 6.658.950 frá þeim degi til 15.11.2013, af kr.6.692.590 frá þeim degi til 15.12.2013, af kr. 6.725.226 frá þeim degi til20.12.2013, af kr. 6.743.726 frá þeim degi til 15.01.2014, af kr. 6.775.665 fráþeim degi til 15.02.2014, af kr. 6.807.262 frá þeim degi til 15.03.2014, af kr.6.838.891 frá þeim degi til 01.04.2014, af kr. 6.918.407 frá þeim degi til15.04.2014, af kr. 6.949.843 frá þeim degi til 15.05.2014, af kr. 6.981.282 fráþeim degi til 15.06.2014, af kr. 7.012.944 frá þeim degi til 15.07.2014, af kr.7.044.551 frá þeim degi til 15.08.2014, af kr. 7.076.488 frá þeim degi til15.09.2014, af kr. 7.108.343 frá þeim degi til 02.10.2014, af kr. 7.277.090 fráþeim degi til 15.10.2014, af kr. 7.309.016 frá þeim degi til 15.11.2014, af kr.7.341.152 frá þeim degi til 15.12.2014, af kr. 7.373.295 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun að fjárhæð kr. 243.637 þann 28.07.2011. Meðhliðsjón af framangreindri niðurstöðu og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna.ÞórðurS. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefndi,Nathanael B. Ágústsson, greiði stefnanda, Lýsingu hf., kr. 7.373.295 aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 196.986 frá 15.07.2009 til 15.08.2009, af kr. 395.175, frá þeim degi til15.09.2009, af kr. 595.708 frá þeim degi til 15.10.2009, af kr. 794.903 fráþeim degi til 15.11.2009, af kr. 995.255 frá þeim degi til 15.12.2009, af kr.1.196.839 frá þeim degi til 15.01.2010, af kr. 1.396.637 frá þeim degi til15.02.2010, af kr. 1.600.215 frá þeim degi til 15.03.2010, af kr. 1.802.430 fráþeim degi til 15.04.2010, af kr. 2.003.023 frá þeim degi til 15.05.2010, af kr.2.201.803 frá þeim degi til 15.06.2010, af kr. 2.395.959 frá þeim degi til15.07.2010, af kr. 2.588.000 frá þeim degi til 15.08.2010, af kr. 2.780.709 fráþeim degi til 15.09.2010, af kr. 2.970.070 frá þeim degi til 15.10.2010, af kr.3.156.058 frá þeim degi til 15.11.2010, af kr. 3.341.613 frá þeim degi til15.12.2010, af kr. 3.529.032 frá þeim degi til 15.01.2011, af kr. 3.718.880 fráþeim degi til 15.02.2011, af kr. 3.911.195 frá þeim degi til 15.03.2011, af kr.4.104.594 frá þeim degi til 15.04.2011, af kr. 4.296.457 frá þeim degi til15.05.2011, af kr. 4.492.440 frá þeim degi til 15.06.2011, af kr. 4.690.663 fráþeim degi til 15.07.2011, af kr. 4.893.511 frá þeim degi til 15.08.2011, af kr.5.094.823 frá þeim degi til 15.09.2011, af kr. 5.294.248 frá þeim degi til15.10.2011, af kr. 5.491.669 frá þeim degi til 15.11.2011, af kr. 5.689.937 fráþeim degi til 15.12.2011, af kr. 5.892.174 frá þeim degi til 15.01.2012, af kr.5.927.751 frá þeim degi til 15.02.2012, af kr. 5.963.230 frá þeim degi til15.03.2012, af kr. 5.999.348 frá þeim degi til 15.04.2012, af kr. 6.035.750 fráþeim degi til 15.05.2012, af kr. 6.071.757 frá þeim degi til 15.06.2012, af kr.6.107.598 frá þeim degi til 15.07.2012, af kr. 6.143.437 frá þeim degi til15.08.2012, af kr. 6.176.908 frá þeim degi til 15.09.2012, af kr. 6.211.754 fráþeim degi til 15.10.2012, af kr. 6.246.933 frá þeim degi til 15.11.2012, af kr.6.283.106 frá þeim degi til 15.12.2012, af kr. 6.319.110 frá þeim degi til15.01.2013, af kr. 6.355.430 frá þeim degi til 15.02.2013, af kr. 6.391.519 fráþeim degi til 15.03.2013, af kr. 6.425.954 frá þeim degi til 15.04.2013, af kr.6.458.512 frá þeim degi til 15.05.2013, af kr. 6.491.654 frá þeim degi til15.06.2013, af kr. 6.525.122 frá þeim degi til 15.07.2013, af kr. 6.558.559 fráþeim degi til 15.08.2013, af kr. 6.591.755 frá þeim degi til 15.09.2013, af kr.6.625.252 frá þeim degi til 15.10.2013, af kr. 6.658.950 frá þeim degi til15.11.2013, af kr. 6.692.590 frá þeim degi til 15.12.2013, af kr. 6.725.226 fráþeim degi til 20.12.2013, af kr. 6.743.726 frá þeim degi til 15.01.2014, af kr.6.775.665 frá þeim degi til 15.02.2014, af kr. 6.807.262 frá þeim degi til15.03.2014, af kr. 6.838.891 frá þeim degi til 01.04.2014, af kr. 6.918.407 fráþeim degi til 15.04.2014, af kr. 6.949.843 frá þeim degi til 15.05.2014, af kr.6.981.282 frá þeim degi til 15.06.2014, af kr. 7.012.944 frá þeim degi til15.07.2014, af kr. 7.044.551 frá þeim degi til 15.08.2014, af kr. 7.076.488 fráþeim degi til 15.09.2014, af kr. 7.108.343 frá þeim degi til 02.10.2014, af kr.7.277.090 frá þeim degi til 15.10.2014, af kr. 7.309.016 frá þeim degi til15.11.2014, af kr. 7.341.152 frá þeim degi til 15.12.2014, af kr. 7.373.295 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun að fjárhæð kr. 243.637 þann 28.07.2011. Stefndi greiði stefnanda1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 817/2017
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Kjarasamningur
A slasaðist á baki þegar hann var við lyftingaræfingar í líkamsræktarstöð lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þar sem hann starfaði sem lögreglumaður. Hafði A verið á næturvakt umrætt sinn og fengið leyfi yfirmanns síns til að fara í líkamsræktarstöðina. Deildu aðilar um hvort Í bæri hlutlæga bótaábyrgð á tjóni A í skilningi lögreglulaga og kjarasamnings. Dæmt var að Í bæri skaðabótaábyrgð á þeim grundvelli og voru kröfur A teknar til greina. Til grundvallar niðurstöðu í málinu var lögð álitsgerð sérfræðings, en tekið var fram í dómi Hæstaréttar að Í hefði ekki freistað þess að fá álitinu hnekkt.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Benedikt Bogason og Eyvindur G. Gunnarsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2017.Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem greinir í hinumáfrýjaða dómi aflaði stefndi álitsgerðar 22. júní 2015 um líkamstjón sitt ísamræmi við samkomulag Landsambands lögreglumanna og ríkislögmanns. Í álitinuvar komist að þeirri niðurstöðu að tjónið yrði rakið til líkamsæfinga stefnda 23.nóvember 2011. Þar sem áfrýjandi hefur hvorki nýtt sér heimild til að beraálitið undir örorkunefnd, sbr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, né aflaðmatsgerðar eftir almennum reglum til að hnekkja því verður það lagt tilgrundvallar niðurstöðu í málinu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. janúar2013 í máli nr. 542/2012. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti meðskírskotun til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiðistefnda, A, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15.nóvember 2017Mál þetta, sem dómtekið var 20. október 2017, erhöfðað með stefnu áritaðri um birtingu 9. janúar 2017. Stefnandi er A, […], enstefndi er íslenska ríkið.Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 2.832.508krónur með 4,5% ársvöxtum af 411.395 krónum frá 23. nóvember 2011 til 23.febrúar 2012 og af 2.832.508 krónum fráþeim degi til 10. júlí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af 2.835.758 krónum frá 10.júlí 2016 til greiðsludags, allt að frádregnum 583.294 krónum sem greiddar voruþann 9. júlí 2016.Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnandamálskostnað, auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara lækkunar. Þá ereinnig krafist málskostnaðar að mati dómsins en til vara að hann verði látinnniður falla.IIHelstu málsatvik eru óumdeild. Stefnandi er lögreglumaður og starfarsem slíkur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Stefnandi var á næturvakt á lögreglustöðinnivið Hverfisgötu í Reykjavík sem hófst kl. 23.00 þann 22. nóvember 2011 og laukkl. 07.50 daginn eftir. Á vaktinni, skömmu eftir miðnætti, óskaði stefnandieftir því við yfirmann sinn, Guðmund Inga Rúnarsson, að fá að fara ílíkamsræktaraðstöðuna á lögreglustöðinni og fékk leyfi yfirmannsins til þess. Ímálinu liggur frammi upplýsingaskýrsla Guðmundar Inga þar sem þetta erstaðfest.Stefnandi lýsti því fyrir dóminum að hann hefði hafið lyftingaræfingarog hafi verið að gera réttstöðulyftu þegar hann fann skyndilega fyrir miklumverk í baki. Hann varð að hætta æfingum þegar í stað og fann strax fyrir miklumdofa og verkjum í baki sem leiddu niður í vinstri fót og ökkla. Stefnandi fann áfram fyrir verkjum næstu daga en leitaði þó ekki straxtil læknis þar sem hann taldi að verkirnir myndu lagast. Það hafi þó ekki gerstog er komið fram í gögnum málsins að stefnandi fór í segulómskoðun áLandspítalanum þann 15. desember 2011. Í ljós kom brjósklos á milli V.mjóhryggjaliðar og spjaldhryggjar. Stefnandi aflaði vottorðs Nönnu Kristinsdóttur heimilislæknis, dagsett16. desember 2011, vegna fjarvista frá vinnu þar sem fram kemur að stefnandihafi verið óvinnufær með öllu frá slysdegi um óvissan tíma. Þá liggur frammi ímálinu vottorð Leifs N. Dungal heimilislæknis, dagsett 17. janúar 2012, um aðstefnandi hafi verið óvinnufær með öllu vegna vinnuslyss frá slysdegi.Stefnandi mun hafa hafið störf að nýju í janúar 2012 en hann kveðst þó áframhafa verið með verki. Tjón stefnanda var metið með örorkumatsgerð dr. Atla Þórs Ólasonar,sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, dagsettu 22. júní 2015. Munmatsgerðarinnar hafa verið aflað í samræmi við samkomulag Landsambandslögreglumanna og ríkislögmanns um að afla örorkumats eins læknis í málum semþessu. Samkvæmt matsgerðinni var stefnandi 100% óvinnufær vegna slyssins fráslysdegi til 16. janúar 2012. Tímabil þjáningabóta án rúmlegu var talið þaðsama og óvinnufærni og varanlegur miski metinn 3%. Varanleg örorka vegnaslyssins var einnig talin 3%. Heilsufar stefnanda var talið stöðugt þann 23.febrúar 2012.Fyrir liggur að Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi stefnandaslysabætur úr launþegatryggingu þann 9. júlí 2016 að fjárhæð 583.294 krónur.Með bréfi, dagsettu 10. júní 2016, krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda meðvísan til 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og kjarasamnings Landsambandslögreglumanna og stefnda, samtals að fjárhæð 3.020.349 samkvæmt eftirfarandisundurliðun:Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. kr. 100.100,- Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl. (10.376.500 x 3 stig) kr. 311.295,-Varanleg örorka skv. 5.-8. gr. skbl. (6.139.990 x 12,701 x 3%) kr. 2.339.520,-Frádráttur vegna greiðslu úr slysatryggingu kr. 583.294,-Vextir skv. 16. gr. skaðabótalaga kr. 579.251,-Innheimtuþóknun kr. 220.546,-VSK kr. 52.531,-Samtals: kr. 3.020.349,-Til viðbótar krafðist stefnandi greiðslu útlagðs kostnaðar að fjárhæð3.250 krónur. Með bréfi til lögmanns stefnanda, dagsettu 31. ágúst 2016, hafnaðistefndi bótaskyldu með þeim rökum að stefnandi hefði ekki slasast við framkvæmdlögreglustarfa. Stefnandi höfðaði því mál þetta 9. janúar 2017, svo sem áður er getið.IIIStefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð áafleiðingum slyss hans þann 23. nóvember 2011 á grundvelli 30. gr. lögreglulaganr. 90/1996 og kjarasamnings Landsambands lögreglumanna og fjármálaráðherrafyrir hönd stefnda.Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að í 30. gr. lögreglulaga sékveðið á um að ríkissjóður skuli bæta lögreglumönnum líkamstjón og munatjón semþeir verði fyrir vegna starfs síns. Ákvæðið feli í sér hlutlæga bótaábyrgðstefnda á líkams- og munatjóni lögreglumanna sem þeir verða fyrir á vinnutímaog við öll störf sín. Stefnandi vísar til þess að þessi skýring á ákvæðinu hafiverið staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 365/2000.Stefnandi telur hina hlutlægu ábyrgð ákvæðisins fela í sér að stefndisé skaðabótaskyldur vegna alls líkamstjóns sem lögreglumenn verða fyrir ívinnutíma. Samkvæmt ólögfestum meginreglum skaðabótaréttar feli hlutlæg ábyrgðí sér skilyrðislausa bótaábyrgð, án tillits til sakar. Með hliðsjón af orðalagi30. gr. lögreglulaga telur stefnandi að skýra verði ákvæðið þannig að meðorðalaginu „vegna starfs síns“ sé átt við öll tjónstilvik sem eigi sér stað ámeðan lögreglumaður er við störf, óháð tegund tjóns eða orsök.Þá bendir stefnandi á að samkvæmt c. lið 2. mgr. 28. gr. lögreglulagaskuli lögreglumaður vera svo líkamlega á sig kominn að hann geti sinntembættinu. Vegna eðlis starfs lögreglumanna, sbr. fyrrnefnda 28. gr., sélögreglumönnum nauðsynlegt að stunda líkamsrækt og því sjái lögregluembættinþeim fyrir íþróttaaðstöðu. Jafnframt fari líkamsræktin iðulega fram ávinnutíma. Einnig séu laun lögreglumanna m.a. ákveðin með tilliti tillíkamlegrar getu sem mæld sé með þrekprófum. Fyrir liggi að stefnandi hafi slasast á vinnutíma við lyftingaæfingarí sérútbúinni lyftingaaðstöðu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í Reykjavík.Þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi slasast í vinnutíma, telur stefnandistefnda bera hlutlæga ábyrgð á tjóni hans. Þar að auki, í ljósi skyldulögreglumanna til að halda sér í góðu líkamlegu formi, gefi augaleið aðlíkamstjón sem verði við æfingar á lögreglustöðinni við Hverfisgötu á vinnutímateljist líkamstjón vegna starfs lögreglumanna í skilningi 30. gr. lögreglulaganr. 90/1996. Því sé stefndi skaðabótaskyldur vegna tjóns stefnanda.Í öðru lagi byggir stefnandi á því, að í gildandi kjarasamningiLandsambands lögreglumanna og ríkissjóðs, dagsettum 30. apríl 2005, með síðari breytingum og framlengingum meðkjarasamningum og gerðardómum, sé kveðið á um að lögreglumenn eigi rétt tilbóta fyrir meiðsli og tjón sem þeir verði fyrir vegna starfs síns. Nánartiltekið segi í grein 7.5 í kjarasamningnum: „7.5.1 Lögreglumenneiga rétt á bótum fyrir meiðsli og tjón sem þeir verða fyrir vegna starfs síns.7.5.2 Lögreglumennskulu teljast að störfum, auk venjulegrar vinnuskyldu, þegar þeir eru á leið íeða úr vinnu, sitja lögregluskóla og lögreglunámskeið eða stundalögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna. Hið samagildir ef þeir ráðast í lögregluaðgerðir að eigin frumkvæði sem lögreglumenn.“Stefnandi telur að stefndi sé bundinn af umræddum kjarasamningi ogskylt að efna hann samkvæmt orðanna hljóðan á grundvelli meginreglna samninga-og vinnuréttar, m.a. reglunnar um efndir innatura. Framangreint kjarasamningsákvæði sé ítrekun á hlutlægri ábyrgð stefndasamkvæmt 30. gr. lögreglulaga á líkams- og munatjóni lögreglumanna vegna starfsþeirra. Hafi það m.a. verið tilgangur umrædds ákvæðis að skilgreina meðítarlegri hætti gildissvið hinnar hlutlægu ábyrgðar samkvæmt 30. gr.lögreglulaga. Í því sambandi hafi verið litið til dómaframkvæmdar og venju semskapast hafi um skýringu ákvæðisins við uppgjör slysabóta vegna slysalögreglumanna. Stefnandi telur engan vafa leika á að tjón hans falli undirskilgreiningu á bótaskyldu tjóni í grein 7.5.2 í kjarasamningum og vísarsérstaklega til þess, að stefnandi hafi slasast í vinnu og á vinnustað sínum.Hann hafi því verið að sinna vinnuskyldum sínum í skilningi ákvæðisins. Þáliggi fyrir að þegar stefnandi slasaðist, hafi hann verið að stunda íþróttir,nánar tiltekið réttstöðulyftu, en íþróttir á vegum lögreglunnar séu sérstaklegatilgreindar sem hluti af störfum lögreglumanna í grein 7.5.2. Því eigistefnandi rétt á bótum samkvæmt grein 7.5.1. í kjarasamningnum. Stefnandi vísar einnig til þess að til frekari fyllingar ákvæðumfyrrnefnds kjarasamnings lögreglumanna hafi verið gerðir stofnanasamningarmilli einstakra lögregluembætta og stéttarfélaga lögreglumanna. Meðal þeirrasamninga sé stofnanasamningur lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu ogLögreglufélags Reykjavíkur, dagsettur 14. febrúar 2011, um vinnutíma ásólarhringsvöktum. Í 9. gr. samningsins sé vísað til yfirlýsingarlögreglustjórans um líkamsrækt og þjálfun lögreglumanna í vinnutíma. Í umræddriyfirlýsingu í viðauka V við samninginn segi eftirfarandi:„LRH leggur áherslu á að lögreglumenn séu á hverjum tíma færir um aðsinna öllum þeim verkefnum sem upp koma í starfi. Embættið hvetur því tillíkamsþjálfunar en einnig til annarra æfinga eins og skotæfinga, handtöku- ogsjálfsvarnaræfinga svo dæmi séu nefnd. Lögreglumönnum skal því gefast kostur á að stunda slíkar æfingar ívinnutíma eftir því em verkefnastaða leyfir og samkvæmt heimild frá stjórnandahverju sinni.“Stefnandi telur ljóst af tilvitnuðu samkomulagi að beinlínis sé ætlasttil þess af hálfu stefnda og embættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu aðlögreglumenn stundi líkamsrækt og að slík líkamsrækt fari fram á vinnutíma ogsé þar með hluti af störfum lögreglumanna. Þegar ákvæði greinar 7.5.1 íkjarasamningi lögreglumanna og viðauki V í stofnannasamningum séu skýrð saman,sé ljóst að lögreglumenn eigi rétt á bótumvegna líkamstjóns og slysa sem þeir verða fyrir við slíkar æfingar ávinnutíma.Þá byggir stefnandi á því að skýra verði ákvæði kjarasamningslögreglumanna með hliðsjón af bókunum, sem gerðar hafi verið samhliða gerðkjarasamninga, og samningum um framlengingu á kjarasamningum. Í bókun 2 meðsamkomulagi ríkissjóðs og Landsambands lögreglumanna um framlengingu ákjarasamningi frá 22. október 2008, sem enn fylgi núgildandi kjarasamningi, sékveðið á um að vegna eðlis lögreglustarfa sé lögreglumönnum nauðsynlegt að veraí góðu líkamlegu formi og hafa tækifæri til að viðhalda því. Þá segir að það sésameignlegt markmið aðila, þ.e. stefnda og Landsambands lögreglumanna, aðlögreglumenn stundi reglubundna líkamsþjálfun og uppfylli tilteknar samræmdarkröfur sem taki mið af því við hvaða aðstæður þeir starfa. Samkvæmt bókuninnihafi lögregluembættunum, í samráði við lögreglumenn, verið falið að útfæra meðhvaða hætti lögreglumönnum yrði auðveldað að sinna þessari þjálfun. Í fylgiskjali 2 með samkomulaginu sé að finna nánari útfærslu á bókun2 og þar sé kveðið á um að lögreglumenn eigi rétt á sérstakri launagreiðslu,svokölluðu þrekálagi, standist þeir þrekpróf. Í reglum Lögregluskóla ríkisinsfrá 2009 sé kveðið á um útfærslu á þrekprófi lögreglumanna en það sé í fimmhlutum sem reyni á styrk og þol lögreglumanna. Nánar tiltekið sé prófað íbekkpressu, hnébeygju, niðurtogi, uppsetum, hlaupi og sundi. Stefnandi byggir áþví að lyftingaæfingar lögreglumanna á vinnutíma séu hluti af líkamsþjálfunsamkvæmt kjarasamningi og undirbúningi lögreglumanna undir þrekpróf og teljistþar af leiðandi hluti af störfum þeirra. Fyrir liggi að þegar stefnandi slasaðist hafi hann verið ílyftingaaðstöðu á vinnustað sínum á vinnutíma að uppfylla fyrrnefndar kröfursem til hans séu gerðar um að viðhalda góðu líkamlegu ástandi. Þá hafistefnandi verið að undirbúa sig undir kjarasamningsbundið þrekpróf sem hafiverið komið á fót af lögregluembættunum og stefnda gagngert til að stuðla aðbættu líkamlegu ástandi lögreglumanna. Stefnandi telur því ótvírætt að hannteljist hafa verið við störf umrætt sinn í skilningi grein 7.5.1 íkjarasamningnum þegar hann slasaðist. Með vísan til framangreinds telurstefnandi að tjón hans sé bótaskylt úr hendi stefnda á grundvelli kjarasamningsins.Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að gögn málsins og yfirlýsingaraf hálfu embættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu beri með sér aðembættið hafi litið svo á að stefnandi hafi verið við vinnu sem lögreglumaður ískilningi 30. gr. lögreglulaga og kjarasamnings lögreglumanna þegar hannslasaðist. Í tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands, dagsettri 8. janúar 2013,sem undirrituð sé af fulltrúa starfsmannahalds lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, komi fram að stefnandi hafi slasast „við vinnu“ og hafislysstaður verið tilgreindur á vinnustað hans að Hverfisgötu 115 í Reykjavík.Sama gildi um tilkynningu embættisins til Vinnueftirlits ríkisins en þar séslys stefnanda sagt hafa átt sér stað í vaktavinnu. Með hliðsjón af þessum yfirlýsingumvinnuveitanda stefnanda sé ótvírætt að stefnandi hafi verið við vinnu semlögreglumaður þegar slysið varð.Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi um árabilviðurkennt bótaskyldu á grundvelli 30. gr. lögreglulaga og greinar 7.5 í kjarasamningilögreglumanna vegna slysa sem lögreglumenn hafa orðið fyrir á íþróttaæfingum. Íþeim tilvikum hafi einu gilt hvort um slys við lyftingaæfingar, knattspyrnu eðaaðra íþróttaiðkun hafi verið að ræða. Með því hafi stofnast venja um skýringu áákvæðinu og túlkun aðila á gildissviði þeirra og geti stefndi ekki vikið fráslíkri venjuhelgaðri framkvæmd við uppgjör bótamála lögreglumanna, án skýrrarlagaheimildar eða breytingar á ákvæðum kjarasamninga. Stefndi sé því bundinn affyrri framkvæmd sinni og skýringu á hinum umdeildu ákvæðum en það leiði tilbótaskyldu stefnda á tjóni stefnanda. Í fimmta lagi hafnar stefnandi þeirri málsástæðu stefnda að bótaábyrgðsamkvæmt 30. gr. lögreglulaga og grein 7.5 í kjarasamningi lögreglumanna sébundin við „framkvæmd lögreglustarfa“. Slys stefnanda hafi átt sér stað þegarhann teljist hafa verið við störf sem lögreglumaður, svo sem þau séu skilgreindí lögum og kjarasamningi. Þá bendir stefnandi á að hugtakið „framkvæmdlögreglustarfa“ sé hvergi skilgreint í lögum eða kjarasamningi og því sé óljósttil hvers stefndi vísi með því. Óljós afstaða stefnanda um það hvað teljistlögreglustörf og hvað ekki, sé því haldlaus og feli í sér verulega þrengingu ágildissviði 30. gr. lögreglulaga, án stoðar í orðalagi ákvæðisins eðakjarasamningi. Þá sé engan stuðning fyrir slíkri þrengingu að finna ístofnannasamningum eða dómaframkvæmd.Stefnandi byggir ísjötta lagi á því að þar sem 30. gr. lögreglulaga feli í sér lögboðna hlutlægabótaábyrgð, eigi reglur vátryggingaréttar ekki við um slys stefnanda. Þettataki m.a. til slysahugtaksins og reglna um óhappatilvik. Þá eigi reglur umeigin sök ekki við í málinu, sbr. einnig reglu 23 gr. a. í skaðabótalögum nr.50/1993. Því telur stefnandi að allt tjón, sem sannanlega megi rekja til starfsstefnanda, falli undir ákvæðið, þ.m.t. líkamstjón eins og álagsmeiðsli ogbrjósklos sem talin séu afleiðinglíkamlegs álags í starfi. Loks telurstefnandi að orsakatengsl milli slyssins og þess líkamstjóns, sem krafist sébóta fyrir, séu sönnuð með matsgerð matsmanns og læknisvottorði Leifs Dungal,dagsettu 23. janúar 2012, þar sem framkomi að brjósklos stefnanda verði rakið til tognunar í baki í líkamsrækt. Að öllu framangreinduvirtu telur stefnandi ótvírætt og fullsannað að hann hafi verið við vinnu ískilningi 30. gr. lögreglulaga og greinar 7.5 í kjarasamningi Landsambandslögreglumanna og stefnda og því beri stefndi hlutlæga bótaskyldu á líkamstjónihans. Stefnukrafanbyggist á niðurstöðu örorkumatsgerðar dr. Atla Þórs Ólasonar, dagsettri 22. júní 2015. Stefnandi vísar til þess að hefð hafi verið fyrirþví, með fullu samþykki stefnda, að afla mats eins læknis á afleiðingum slysalögreglumanna og hafi uppgjör á slysabótum á grundvelli lögreglulaga iðulegabyggst á slíkum mötum. Þá byggir stefnandi kröfur sínar um skaðabætur ogfjárhæð bóta á ákvæðum 1.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.) ÞjáningabæturStefnandi styðurkröfu sína um þjáningabætur við 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmtmatsgerð hafi stefnandi veikur, án rúmlegu, frá 23. nóvember 2011 til 16.janúar 2012 eða í 55 daga. Þjáningabætur nemi því 100.100 krónum (55x1.820). 2) Varanlegur miskiKröfu um bæturvegna varanlegs miska styður stefnandi við 4. gr. skaðabótalaga. Samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð sé varanlegur miski stefnanda af völdum slyssins metinn3 stig. Miskabótafjárhæð, með vísan til 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og aldursstefnanda á slysdegi, nemi 10.376.500 krónum. Vegna þessa þáttar krefjiststefnandi því greiðslu á samtals 311.295 krónum (10.376.500 x 3 stig).3) Varanleg örorka.Kröfu um bæturvegna varanlegrar örorku reisir stefnandi á 5.-7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð sé varanleg örorka stefnanda vegna slyssins, samkvæmt5. gr. skaðabótalaga, metin 3%. Með vísan til aldurs stefnanda á þeim degiþegar heilsufar hans í kjölfar slyssins teljist stöðugt, sé margfeldisstuðullsamkvæmt 6. gr. skaðabótalaga 12,701. Um tekjuviðmið sé byggt á 1. mgr. 7.gr. skaðabótalaga og miðað við launatekjur stefnanda í þrjú ár fyrir slysið,uppreiknaðar miðað við launavísitölu að viðbættu 11,5% framlagi í lífeyrissjóð, sbr. 1. mgr. 7. gr. Tekjur stefnanda árin fyrir slyshafi verið 6.038.937 krónur 2009, 6.531.220 krónur 2010 og 5.849.815 krónur2010. Uppreiknaðarviðmiðunartekjur stefnanda, miðað við framagreindar forsendur, nemi 6.354.127krónum. Bætur fyrir varanlega örorku reiknist því 2.421.113 krónur(6.354.127x12,701x3%).4) Útlagður kostnaður.Kröfu vegna útlagðs kostnaðar reisir stefnandi á 1. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Útlagður kostnaður sé tilkominn vegna öflunar skattframtala frá Ríkisskattstjóra en þau hafi veriðstefnanda nauðsynleg til sönnunar tjóns síns og til rökstuðnings krafna sinna.Útlagður kostnaður stefnanda nemi samtals 3.250 krónum. Samtals nemistefnufjárhæð því 2.832.508 krónum (100.100+311.295+2.421.113 +3.250).Stefnandi byggirvaxtakröfu sína á 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Hann vísar til þess aðsamkvæmt ákvæðinu beri bætur vegna þjáninga og varanlegs miska 4,5% ársvextifrá slysdegi 23. október 2011 en bætur vegna varanlegrar örorku beri 4,5%ársvexti frá þeim degi þegar heilsufar stefnanda í kjölfar slyssins teljiststöðugt, eða frá 23. febrúar 2015.Um dráttarvextivísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Upphafstími dráttarvaxta miðist við þann dag þegar mánuður hafi verið liðinnfrá því að kröfubréf var sent stefnda, eða við þann 10. júlí 2016, sbr. 9. gr.vaxtalaga.Stefnandi kveðsthafa fengið greiddar bætur frá Vátryggingafélagi Íslands hf. að fjárhæð 583.294 krónur þann 9.júlí 2015 vegna slysatryggingar lögreglumanna. Sú fjárhæð komi til frádráttarkröfu stefnanda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi hinsvegar ekki átt rétt á greiðslu örorkubóta frá Sjúkratryggingum Íslands þar semmetin örorka sé undir 10%, sbr. 6. mgr. 34. gr. þágildandi laga nr. 100/2007,um almannatryggingar, og sé því enginn frádráttur vegna slíkra bóta.Til viðbótarframangreindum lagaákvæðum og ákvæðum kjarasamninga og annarra samninga byggirstefnandi kröfur sínar á meginreglum samninga- og vinnuréttar og skaðabótaréttar.Um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, og um málskostnaðarkröfu til 129. og 130. gr. sömu laga. Umvirðisaukaskatt af málskostnaði er vísað til laga nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. IV Stefndi reisirsýknukröfur sína á því að slys stefnanda verði rakið til aðstæðna sem stefnandibar ábyrgð á og að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Stefndi kveðurágreiningslaust að í máli þessu reyni á hlutlæga bótaskyldu íslenska ríkisinssamkvæmt 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Hann vísar til þess að í frumvarpitil laganna komi fram að vegna eðlis starfa lögreglumanna þyki eðlilegt að hafaí lögum sérstakt ákvæði sem skyldar ríkissjóð til að greiða þeim bætur vegnatjóns sem þeir verða fyrir vegna starfs síns. Þá sé vísað til þess hversutorvelt þeim kunni að reynast að sækja mál á hendur þeim sem tjóni hafi valdið.Reglan um hlutlæga ábyrgð sé undantekningarregla og verði ekki beitt nema sýntsé fram á gild rök fyrir því að hún eigi við. Ef vafi leiki á hvort lagaákvæðiteljist mæla fyrir um hlutlæga ábyrgð, verði svo ekki talið vera nema sáskýringarkostur sé ótvíræður. Þá sé það eitt af meginatriðum við beitingureglunnar um hlutlæga ábyrgð að sanna orsakatengsl milli þeirrar háttsemi semhin hlutlæga ábyrgðarregla tekur til og tjóns. Stefndi er sammálastefnanda um að ákvæði 7.5 hlutaðeigandi kjarasamnings feli í sér ítrekun ognánari útfærslu á hlutlægri ábyrgð stefnda. Það feli jafnframt í sér að skýraverði kjarasamningsákvæðið með hliðsjón af þeim undirstöðurökum sem búi að bakilagagreininni. Þær röksemdir lúti öðru fremur að því eðli lögreglustarfsins aðhalda uppi lögum og reglu og afstýra brotum, sbr. 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga,en ljóst sé að við framkvæmd þeirra starfa geti komið til líkamlegra átaka. Stefndi vísar ennfremur til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. júní 2016 í máli nr. E-4045/2015þar sem litið hafi verið svo á að ákvæði 30. gr. lögreglulaga væriundantekningarregla og að ákvæðið sem slíkt yrði að túlka nokkuð þröngt eðaa.m.k. eftir orðanna hljóðan. Samkvæmt orðanna hljóðan ætti ákvæðið einkum viðþau tilvik þegar lögreglumaður væri við reglubundin störf og lyti boðvaldiyfirboðara sinna og einnig þegar lögreglumaður á bakvakt færi í útkall, eðaundir öðrum kringumstæðum, þannig að hann sinnti löggæslustörfum. Með tillititil þess hafi héraðsdómur talið að æfing sem hver og einn lögreglumaðurskipulegði upp á sitt eindæmi og fyrir sjálfan sig félli ekki undir ákvæði7.5.2 í hlutaðeigandi kjarasamningi þannig að bótaskylda yrði lögð á íslenskaríkið á hlutlægum grunni. Að mati stefnda séaðstaðan í máli þessu sambærileg við þá sem á reyndi í nefndri dómsúrlausnhéraðsdóms. Stefndi vísar til þess að í dómnum hafi því verið hafnað aðríkissjóður bæri hlutlæga skaðabótaábyrgð á tjóni sem lögreglukona á bakvakthafi orðið fyrir þegar hún slasaðist á hlaupabretti. Dómurinn hafi ekki fallistá að það, að halda sér í góðu formi, teldist til athafna sem lögreglumönnumværi skylt að sinna vegna starfa sinna, þótt þeir væru hvattir til að stundalíkamsþjálfun, m.a. með greiðslu sérstaks þrekálags. Lögreglumaðurinn hefðisjálfur ákveðið að fara á æfingu umrætt sinn og ekki hefði verið um skipulagðaæfingu að ræða. Stefndi telur aðsambærileg sjónarmið eigi við í máli stefnanda þessa máls þar sem stefnandihafi, að eigin sögn, sjálfur óskað eftir að fara á æfingu og fengið til þessleyfi yfirmanns. Enda þótt æfingin hafi átt sér stað á vinnutíma, sé hvorkihægt að líta svo á að stefnanda hafi verið skylt að fara á æfinguna né að umskipulagða æfingu hafi verið að ræða. Þá verði ekki litið svo á að æfing, semhver og einn lögreglumaður skipuleggi upp á eindæmi sitt og fyrir sjálfan sig,falli undir hlutaðeigandi kjarasamningsákvæði þannig að stefndi verðibótaskyldur á hlutlægum grunni. Ekkert liggi fyrir um að æfingin hafi fariðfram í umsjá eða undir eftirliti lögregluembættisins eða, eftir atvikum, félagslögreglumanna. Ekki fái nokkru breytt í því efni yfirlýsingar lögreglustjóransá höfuðborgarsvæðinu, sem vísað sé til í stefnu, um að slysið hafi orðið ívinnutíma. Stefndi kveðst ekkivíkja frá venjuhelgaðri framkvæmd við uppgjör bótamála lögreglumanna með höfnuná bótaskyldu í þessu máli. Ekki sé óþekkt að starfsmenn, sem tilheyra öðrumstarfsstéttum, stundi hreyfingu á vinnutíma, án þess að það verði beinlínistalið hluti af starfsskyldum þeirra. Með því að gefa lögreglumönnum kost á aðstunda líkamsæfingar í vinnutíma að því leyti sem verkefnastaða lögreglunnarleyfi, sé verið að greiða götu þeirra til að halda sér í formi og til að fágreitt þrekálag. Þá vísar stefnditil þess að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrirtjóni við lyftingaæfingar en engin vitni hafi verið að atvikinu. Íupplýsingaskýrslu Guðmundar Inga Rúnarssonar lögregluvarðstjóra komi ekkertfram um að stefnandi hafi slasast á þeirri líkamsræktaræfingu sem hann hafifengið heimild til að fara á, auk þess sem fram komi í stefnu að stefnandi hafiekki leitað læknis dagana eftir atvikið. Samkvæmt örorkumatsgerð dr. Atla ÞórsÓlasonar frá 22. júní 2015 hafi stefnandi verið kominn með brjósklos þegaratvikið átti sér stað og hefði leitað á heilsugæslu 8. september 2011 vegnabakóþæginda sem hann tengdi við umferðarslys. Þá hafi segulómmynd af mjóbakifrá 15. desember 2011 sýnt sama útlit og rannsókn frá 15. ágúst 2011 sem leitthefði í ljós brjósklos. Að mati stefnda valdi þessi atvik verulegri óvissu umorsakir tjónsins, auk þess sem þau gefi tilefni til að ætla að stefnandi hefðivegna bakvandamála sinna átt að gæta tilhlýðilegrar varúðar, svo sem með því aðstunda lyftingar undir eftirliti viðeigandi fagaðila. Það að stefnandi hafiekki gert það, geti enginn annar borið ábyrgð á en hann sjálfur. Verði ekki fallistá kröfu um sýknu krefst stefndi þess að kröfur stefnanda sæti verulegri lækkunmeð tilliti til eigin sakar stefnanda og óvissu um orsakatengsl. Í greinargerðsinni áskildi stefndi sér jafnframt rétt til að gera við meðferð málsinsathugasemdir við og afla gagna um forsendur, sem búa að baki útreikningistefnanda á einstökum tjónsliðum, svo sem útreikningi á varanlegri örorku,eftir atvikum með dómkvaðningu. Þá var í greinargerð skorað á stefnanda aðleggja fram allar upplýsingar um þær greiðslur, sem hann hefði móttekið eðahafi átt rétt á og dragast eigi frá bótum, sbr. einkum 2. mgr. 2. gr. og 4.mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Loks mótmælirstefndi kröfum stefnanda um dráttarvexti af kröfunni, auk þess sem stefnditelur að bætur úr sjúkratryggingu launþega eigi að dragast beint frá höfuðstóláður en vextir séu reiknaðir af fjárhæðinni. Til stuðnings kröfuum málskostnað vísar stefndi í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.VVið aðalmeðferð málsins fyrir dómi gáfu skýrslur stefnandi málsins og Geir Jón Þórisson, fyrrverandi yfirlögregluþjónn. Verður efni skýrslnaþeirra rakið eins og þurfa þykir.Eins og áður er getið eru helstu málsatvik ágreiningslaus og hafa þauverið rakin í kafla II hér að framan. Þá er ágreiningslaust að í máli þessureynir á hlutlæga bótaskyldu íslenska ríkisins samkvæmt 30. gr. lögreglulaganr. 90/1996 og ákvæði greinar 7.5 í gildandikjarasamningi Landsambands lögreglumanna og fjármálaráðherra fyrir höndríkissjóðs þar sem kveðið er á um að lögreglumenn eigi rétt til bóta fyrirmeiðsli og tjón sem þeir verði fyrir vegna starfs síns. Þá lýstu lögmenn beggjaaðila því yfir í munnlegum málflutningi við aðalmeðferð að ekki væri tölulegurágreiningur í málinu. Stefnandi byggir bótakröfu sína á því aðsamkvæmt hinni hlutlægu ábyrgð 30. gr. lögreglulaga sé stefndi skaðabótaskyldurvegna alls líkamstjóns sem lögreglumenn verða fyrir í vinnutíma, án tillits tilsakar. Skýra verði ákvæðið þannig að öll tjónsatvik, sem eigi sér stað meðanlögreglumaður er því störf, eigi hér undir, óháð tegund tjóns eða orsök. Þáhafi stefnandi verið á vakt þegar slysið varð og teljist því hafa verið aðstörfum í skilningi greinar 7.5 í kjarasamningum. Þá vísar stefnandi til ákvæðac. liðar 2. mgr. 28. gr. lögreglulaga, sem mælir fyrir um að lögreglumenn skulivera svo líkamlega á sig komnir að þeir geti sinnt embættinu, og því sélögreglumönnum nauðsynlegt að stunda líkamsrækt. Af þeim sökum sjáilögregluembætti lögreglumönnum fyrir íþróttaaðstöðu og líkamsræktin fariiðulega fram á vinnutíma. Jafnframt séu laun þeirra m.a. ákveðin með tillititil líkamlegrar getu sem mæld sé með þrekprófum. Af hálfu stefnanda er öllummálsástæðum stefnda í greinargerð mótmælt. Stefndi reisir kröfur sínar á því að slys stefnanda verði rakið tilaðstæðna sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á og að um óhappatilvik hafiverið að ræða. Stefndi vísar til þess að regla 30. gr. lögreglulaga um hlutlægaábyrgð sé undantekningarregla og verði ekki beitt nema sýnt sé fram á gild rökfyrir því að hún eigi við. Það hafi ekki verið gert í máli þessu, auk þess semekki liggi fyrir sönnun orsakatengsla milli háttsemi stefnanda umrætt sinn ogtjóns hans. Þá beri að skýra ákvæði greinar 7.5 í kjarasamningnum með hliðsjónaf þeim undirstöðurökum sem búi að baki lagaákvæðinu. Máli sínu til stuðningsvísar stefndi jafnframt til niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.E-4045/2015 sem kveðinn var upp 24. júní 2016. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 skalríkissjóður bæta lögreglumönnum líkams- og munatjón sem þeir verða fyrir vegnastarfs síns. Að baki þessari lagareglu búa sjónarmið um að lögreglumönnum sétryggð greiðsla svo þeir þurfi ekki að sækja bætur á hendur þeim sem hafa valdiðþeim tjóni. Hefur þá verið litið til þess að slík mál geti tekið langan tíma ogað engin trygging sé fyrir því að tjónvaldur reynist borgunarmaður. Eðlilegthefur þótt að hafa í lögum sérstakt ákvæði sem skyldar ríkissjóð til að greiðabætur í slíkum tilvikum. Ábyrgð ríkissjóðs samkvæmt ákvæðinu er hlutlæg, aðuppfylltum öðrum bótaskilyrðum.Við mat á því hvort 30. gr. lögreglulaga eigi við í tilviki stefnandaverður að leggja mat á það, hvort hann teljist hafa orðið fyrir líkamstjónisínu vegna starfs síns. Hér verður því í fyrsta lagi að taka afstöðu til þesshvort stefnandi hafi umrætt sinn verið við störf í skilningi 30. gr. lagannaþegar hann slasaðist. Litið hefur verið svo á að ákvæði 30. gr. lögreglulaga eigi samkvæmtorðanna hljóðan einkum við um þau tilvik þegar lögreglumaður er við reglubundinstörf og lýtur boðvaldi yfirboðara sinna, þegar það á við. Einnig hefur veriðtalið að hún eigi við þegar lögreglumaður er kallaður til starfa þegar hann erá bakvakt eða undir öðrum kringumstæðum þannig að hann sinni löggæslustörfum. Hér verður að líta til þess sem óumdeilt er í málinu og ljóst af gögnumað stefnandi var á reglubundinni næturvakt frá kl. 23.00 hinn 22. nóvember 2011til kl. 07.50 hinn 23. sama mánaðar. Framlögð gögnbera með sér að stefnandi telst hafa orðið fyrir slysi eða slasast á vinnutíma.Þannig er því lýst í lögregluskýrslu, sem gerð var vegna slyss stefnanda, aðstefnandi hafi tilkynnt um að hann hefði lent í slysi við æfingu á vinnutíma oger þar skráð að slysið hafi orðið 23. nóvember 2011 kl. 02.00. Þá kemur fram ítilkynningu um slysið til Sjúkratrygginga Íslands, sem undirrituð er fyrir höndlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 8. janúar 2013, að stefnandi hafi veriðvið vinnu þegar slysið varð og að slysið hafi orðið á vinnustað álögreglustöðinni við Hverfisgötu, auk þess sem sérstaklega er þar tekið fram aðþað hafi verið í æfingasal í kjallara. Í tilkynningu lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu til Vátryggingafélags Íslands hf. um tjón stefnanda,dagsettri 8. janúar 2013, er spurningu um hvar slysið hafi orðið svarað með þvíað haka í reitinn: „Í vinnutíma/á beinni leið í/úr vinnu“. Samkvæmt ódagsettritilkynningu um vinnuslys til Vinnueftirlitsins er stefnandi tilgreindur semhinn slasaði og slysið sagt hafa orðið kl. 02.00 hinn 23. nóvember 2011.Jafnframt er því lýst að stefnandi hafi verið við æfingar í vinnutíma ílíkamsræktaraðstöðu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu í kjallaraHverfisgötu 113-115 þegar hann hafi skyndilega fundið fyrir verk og dofa í bakiog niður í vinstri fót. Að þessu gættu verður að líta svo á að stefnandi hafiorðið fyrir slysi í vinnutíma á skipulagðri lögregluvakt. Í málinu liggur frammi hluti kjarasamningsLandsambands lögreglumanna og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Þar er íkafla 7.5 fjallað um skaðabótaskyldu ríkissjóðs. Ekki verður annað ráðið afákvæðum greina 7.5.1 og 7.5.2 en að með þeim hafi réttarstaða lögreglumannaverið bætt enn frekar og gildissvið hinnar hlutlægu reglu 30. gr. lögreglulagavíkkað með frjálsum samningum lögreglumanna við vinnuveitanda sinn. Samkvæmtgrein 7.5.1 eiga lögreglumenn rétt á bótum fyrir meiðsli og tjón sem þeir verðafyrir vegna starfs síns. Í grein 7.5.2 segir síðan að lögreglumenn skuliteljast að störfum, auk venjulegrar vinnuskyldu, þegar þeir eru á leið í eða úrvinnu, sitja lögregluskóla og lögreglunámskeið eða stunda lögregluæfingar,íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna. Hið sama gildir ef þeirráðast í lögregluaðgerðir að eigin frumkvæði sem lögreglumenn. Í bókun 2 með kjarasamningi fjármálaráðherra fyrirhönd ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, dagsettri 30. júní 2011, segirað vegna eðlis lögreglustarfa sé lögreglumönnum nauðsynlegt að vera í góðulíkamlegu formi og hafa tækifæri til að viðhalda því. Þetta sé áréttað bæði meðgreiðslu þrekálags samkvæmt fylgiskjali 2 með kjarasamningi aðila frá 22.október 2008 í starfsmannastefnu lögreglunnar, áherslum Landssambandslögreglumanna og sé rökrétt framhald af inntökuskilyrðum Lögregluskólans. Síðansegir í bókuninni að aðilar séu sammála um að vísa því til lögregluembætta aðútfæra, í samráði við Landssamband lögreglumanna, með hvaða hætti þeim verðiauðveldað að sinna líkamsþjálfun í starfstíma sínum eftir því sem við verðikomið. Í yfirlýsingu Geirs Jóns Þórissonar, fyrrverandiyfirlögregluþjóns hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og fyrrverandiformanns Félags yfirlögregluþjóna, dagsettri 16. október 2017, er lýstskilningi aðila að framangreindum kjarasamningi á kjarasamningnum ogsamkomulagi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og Lögreglufélags Reykjavíkurum vinnutíma lögreglumanna á sólarhringsvöktum. Þar kemur fram að við gerðframangreinds samkomulags hafi það verið skilningur aðila að líkamsrækt ávinnutíma, m.a. til undirbúnings fyrir þrekpróf og til að stuðla að almennrihreysti lögreglumanna vegna starfa þeirra, væri hluti af starfsskyldum þeirra.Sömuleiðis hafi þeir talið að við slíkar æfingar teldust lögreglumennirnir viðstörf í skilningi 30. gr. lögreglulaga og greinar 7.5 í kjarasamningnum. Líkamsræktaraðstöðuá lögreglustöðinni við Hverfisgötu hafi verið komið upp í þeim tilgangi aðlögreglumenn gætu stundað líkamsrækt á vinnutíma í þessu skyni. Fram er komið ímálinu að vitnið, Geir Jón, undirritaði framangreint samkomulag fyrir höndLögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Þegar litið er til alls framangreinds er það matdómsins að þær líkamsæfingar, sem stefnandi lagði stund á þegar hann slasaðistumrætt sinn, verði felldar undir ástundun lögregluæfinga í skilningi greinar7.5.2 í margnefndum kjarasamningi og telst stefnandi því, eftir orðalagiákvæðisins, hafa verið að störfum þegar slysið varð. Í ljósi alls ofangreindsþykir ekki ráða hér úrslitum þótt þessi tiltekna lögregluæfing hafi ekki veriðskipulögð eða sérstaklega til hennar mælst af yfirboðara eða öðrum aðilum.Liggur enda fyrir að til hennar fékkst leyfi stjórnanda næturvaktar stefnandaumrætt sinn, svo sem stefnandi lýsti í skýrslu sinni hér fyrir dóminum og hefurekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Að þessu virtu verður því að líta svo á aðuppfyllt sé það skilyrði fyrir hlutlægri bótaskyldu samkvæmt 30. gr.lögreglulaga að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna starfs síns. Í ljósi alls þess sem rakiðhefur verið og þegar litið er til orðalags og gildissviðs framangreindra ákvæðalaga og kjarasamnings þykir hér engu breyta þótt tjón stefnanda verði ekkirakið til þeirrar sérstöku hættu sem framkvæmd lögreglustarfa fylgir.Um orsakatengsl milli tjóns síns og umrædds slyss vísar stefnandi tilörorkumats dr. Atla Þórs Ólasonar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum,dagsetts 22. júní 2015, sem aflað var samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Ímatsgerðinni er rakið efni læknisfræðilegra gagna, m.a. úr sjúkraskrá stefnandavegna bakverkja sem stefnandi lýsti 8. september áður en umrætt slys varð, ogtengdi umferðslysi frá því fyrr á sama ári. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnarer farið ítarlega yfir framangreind gögn. Þá er tekið fram að við mat ávaranlegu líkamstjóni af völdum vinnuslyss 23. nóvember 2011 sé fyrst litið tilþess að stefnandi hefði verið með mjóbaksóþægindi fjórum mánuðum fyrir slysiðog gerð hafi verið segulómskoðun af lendhrygg sem hafi leitt í ljós brjósklos íneðsta mjóhryggjarliðbili. Jafnframt er litið til þess að á árinu 2008 hafistefnandi hlotið væga mjóbakstognun í umferðarslysi og hafi þá verið metinn til3% varanlegs miska. Matsmaðurinn telur að við líkamsræktaræfinguna 23. nóvember2011 hafi stefnandi hlotið viðbótaráverka á mjóbak sem hafi leitt tilskyndilegs verkjar í mjóbaki með útleiðslu niður í vinstri ganglim. Núverandieinkenni megi að hluta til rekja til slyssins í nóvember 2011, einkumverkjaaukningu en síður til einkenna um brjósklosið. Matsmaðurinn kemst því aðþeirri niðurstöðu að slasaði hafi við slysið 23. nóvember 2011 orðið fyrirskaða þar sem hann hafi hlotið viðbótaróþægindi í mjóbak sem litið verði á semtognungaráverka með viðbótareinkennum sem metin verði til 3% varanlegs miska og3% varanlegrar örorku. Fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda er jafnframt byggð áþessari niðurstöðu. Að þessu virtu og þegar jafnframt er litið til annarra gagna málsins sembera með sér að stefnandi leitaði til læknis vegna bakverkja sem hann rakti tilslyssins, er það mat dómsins að stefnanda hafi tekist að sanna orsakatengslmilli umrædds slyss og tjóns hans. Þá hefur stefnandi gefið haldbæra skýringu áþví af hverju fyrsta læknisheimsókn hans átti sér ekki stað fyrr en 16.desember 2011, svo sem gögn málsins bera með sér. Hann kvaðst í fyrstu hafavonast til að bakverkirnir myndu lagast en síðan pantað sér tíma hjáheimilislækni nokkrum dögum síðar sem ekki hefði fengist fyrr. Þykja þessiatvik því ekki ráða úrslitum um sönnun orsakatengsla, auk þess sem ekkert erfram komið í málinu sem leiðir líkur að því að umræddar líkamsæfingar stefnandahafi ekki orsakað það viðbótartjón sem stefnandi krefst bóta fyrir.Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefndi beriskaðabótaábyrgð á því tjóni stefnanda sem framlögð örorkumatsgerð ber með sér.Ekkert er fram komið í málinu sem rennir stoðum undir þá málsástæðu stefnda aðstefnandi hafi við framkvæmd lyftingaæfinga umrætt sinn af ásetningi eðastórfelldu gáleysi átt sök á tjóni sínu að hluta. Verður þeirri málsástæðustefnda því hafnað sem og kröfu hans um að bætur til stefnanda verði lækkaðar ágrundvelli eigin sakar stefnanda. Eins og áður er getið er fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda byggð ániðurstöðum framlagðrar örorkumatsgerðar. Fyrir liggur að enginn ágreiningur ermilli aðila um tölulegan útreikning bótakröfunnar. Krafa stefnanda um vexti ogdráttarvexti er í samræmi við ákvæði 1. mgr. 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 og 6. og 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Verður krafastefnanda því tekin til greina eins og hún er sett fram í stefnu og nánargreinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnda gert aðgreiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 1.475.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dómþennan.D ó m s o r ð:Stefndi, íslenskaríkið, greiði stefnanda, A, 2.832.508 krónur með 4,5% ársvöxtum af 411.395 krónum frá 23. nóvember2011 til 23. febrúar 2012 og af2.832.508 krónum frá þeim degi til 10. júlí 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.835.758 krónum frá 10. júlí 2016til greiðsludags, allt að frádregnum 583.294 krónum sem greiddar voru þann 9.júlí 2016.Stefndi greiðistefnanda 1.475.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 302/1998
Mál fellt niður fyrir Hæstarétti Málskostnaður
Mál M gegn K var fellt niður fyrir Hæstarétti að kröfu M en með samþykki K. Var M dæmdur til greiðslu málskostnaðar en gjafsóknarkostnaður K skyldi greiðast úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 24. júlí 1998. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 19. apríl 1999 tilkynnti lögmaður áfrýjanda að þess væri nú krafist að málið yrði fellt niður en málskostnaður látinn niður falla fyrir Hæstarétti. Af hálfu stefndu var fallist á kröfu áfrýjanda um að málið yrði fellt niður en gerð krafa um málskostnað fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Með vísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo og 2. mgr. 164. gr. og 166. gr. þeirra, eins og þeim greinum var breytt með lögum nr. 38/1994, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Í samræmi við meginreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, ber að dæma áfrýjanda til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði segir, en gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin þóknun lögmanns hennar, greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, M, greiði 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti og renni þær í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 213/2016
Fiskveiðistjórn Skattur Veiðigjald Meðalhóf Jafnræði Stjórnarskrá
Ágreiningur aðila laut að því hvort V hf. ætti rétt á endurgreiðslu sérstaks veiðigjalds, sem lagt hafði verið á vegna aflaheimilda og landaðs afla skipa hans fiskveiðiárið 2012/2013 og Í hafði innheimt hjá honum á grundvelli laga nr. 74/2012 um veiðigjöld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af því hve skatthugtakið hefði verið skýrt rúmt í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar yrði að líta svo á að umrætt veiðigjald væri skattur í merkingu þeirra stjórnarskrárákvæða. Breytti í því efni engu þótt gjaldinu væri öðrum þræði ætlað að fela í sér endurgjald fyrir nýtingu á þeirri þjóðareign, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum væru, svo sem mælt væri fyrir um í 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Sökum þess að um væri ræða endurgjald fyrir afnot þessara takmörkuðu náttúruauðlinda úr hendi þeirra, sem fengið hefðu aðgang að þeim gæðum fyrir atbeina ríkisvaldsins, veitti það löggjafanum rýmri heimild en ella til að skattleggja arð af slíkri nýtingu. Að virtum lögskýringagögnum var fallist á með Í að löggjafinn hefði með ákvörðun sinni um hið sérstaka veiðigjald tekið rökstudda afstöðu til fjárhæðar gjaldsins og hún því verið reist á málefnalegum grunni, auk þess sem gjaldinu hefði verið í hóf stillt. Þá var talið að það hefði stuðst við málefnaleg rök af hálfu löggjafans að ákveða að lækka tímabundið og jafnvel fella niður hið sérstaka veiðigjald hjá gjaldendum vegna fjármagnskostnaðar af lánum sem þeir höfðu tekið fyrir gildistöku laganna til kaupa á aflaheimildum af öðrum. Af þeim sökum hefði ekki falist í bráðabirgðaákvæðum laganna slík mismunun gagnvart V hf., sem ekki hafði skuldsett sig með þessum hætti, að með þeim væri brotið gegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í sýknað af endurgreiðslukröfu V hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar17. mars 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 515.910.675krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. maí 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjandaverði lækkuð og málskostnaður falli niður.IÍfyrsta málslið 1. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða er svo fyrir mæltað nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Samkvæmt öðrummálslið er markmið laganna að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirrastofna og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Þá er kveðið svoá um í þriðja málslið að úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekkieignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Þessifyrirmæli 1. gr. laga nr. 116/2006 hafa verið skýrð til samræmis við önnur ákvæðilaganna af Hæstarétti, svo sem í dómum réttarins 6. apríl 2000 í máli nr.12/2000 og 26. mars 2013 í máli nr. 652/2012, sem vísað er til í hinum áfrýjaðadómi. Í þeim fyrri er komist að þeirri niðurstöðu að í skjóli valdheimildasinna geti löggjafinn kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hannskilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald en gert hafði verið fram aðþví vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar eignar íslensku þjóðarinnarsem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru. Jafnframt er því slegið föstu í síðaridóminum að löggjafinn geti ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuliinnkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og þeim eftir atvikum endurúthlutað, svoog kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimtfyrir hann fégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun nytjastofnanna.IIEinsog gerð er grein fyrir í héraðsdómi er í máli þessu deilt um það hvortáfrýjandi eigi rétt á endurgreiðslu sérstaks veiðigjalds, sem lagt var á vegnaaflaheimilda og landaðs afla skipa hans fiskveiðiárið 2012/2013 og stefndiinnheimti hjá honum á grundvelli laga nr. 74/2012 um veiðigjöld, sem nú heitalög um veiðigjald, sbr. 10. gr. laga nr. 73/2015. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 74/2012 er markmið veiðigjaldaað mæta kostnaði stefnda við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón meðfiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild hlutdeild í þeimarði sem nýting sjávarauðlinda skapar. Að því gættu hve skatthugtakið hefurverið skýrt rúmt í 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar verður að líta svo áað veiðigjald það, sem hér er fjallað um, sé skattur í merkingu þeirrastjórnarskrárákvæða, sbr. dóm Hæstaréttar 28. janúar 2016 í máli nr. 461/2015.Breytir í því efni engu þótt gjaldinu séöðrum þræði ætlað að fela í sér endurgjald fyrir nýtingu á þeirri þjóðareign,sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru, svo sem mælt er fyrir um í 1. gr. laga nr.116/2006. Sökum þess að um er ræða endurgjald fyrir afnot þessara takmörkuðunáttúruauðlinda úr hendi þeirra, sem fengið hafa aðgang að þeim gæðum fyriratbeina ríkisvaldsins, veitir það löggjafanum rýmri heimild en ella til aðskattleggja arð af slíkri nýtingu.Ífrumvarpinu, sem varð að lögum nr. 74/2012, var gert ráð fyrir að sérstaktveiðigjald skyldi lagt á hvert þorskígildiskíló, eftir botnfiskveiðum annarsvegar og uppsjávarveiðum hins vegar, og vera 70% af stofni til útreiknings ágjaldinu eins hann var nánar skilgreindur í frumvarpinu, að frádregnu almennuveiðigjaldi. Samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða skyldi hið sérstaka gjald þóaðeins vera 60% af áðurgreindum útreikningsstofni á fiskveiðiárinu 2012/2013,að frádregnu almennu veiðigjaldi. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi voru aðtillögu meirihluta atvinnuveganefndar gerðar veigamiklar breytingar á því, þará meðal var hlutfall sérstaks veiðigjalds af útreikningsstofninum lækkað úr 70%í 65%. Jafnframt var tekið upp nýtt bráðabirgðaákvæði, sbr. nú a. lið 1. mgr.ákvæða til bráðabirgða I, þar sem mælt var fyrir um að gjaldið skyldi vera23,20 krónur á hvert þorskígildiskíló í botnfiskveiðum og 27,50 krónur áþorskígildiskíló í uppsjávarveiðum á fiskveiðiárinu 2012/2013 í stað 60% afáðurgreindum stofni. Í áliti meirihluta nefndarinnar, sem lagt var fram við 3.umræðu um frumvarpið, var síðargreinda breytingin meðal annars rökstudd meðsvofelldum hætti: „Með þeimbreytingum sem meiri hlutinn leggur til breytast veiðigjöldin verulega frá þvísem gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Þau munu áfram ráðast af þeim meginsjónarmiðumsem finna má í frumvarpinu og þeim gögnum sem það byggist á. Enn fremur munuþau í samræmi við frumvarpið ráðast mjög af þróun fiskverðs sem er ráðandiþáttur í myndun auðlindarentu. Þannig munu veiðigjöld fyrir fiskveiðiárið2012/2013 ráðast af þeim gögnum sem fyrir liggja um afkomu fiskveiða ogfiskvinnslu á árinu 2010 og framreikningi á reiknaðri rentu þess árs til fyrstaársþriðjungs 2012 með verðvísitölu sjávarafurða. Sú vísitala hefur samkvæmt þvísem fram kemur á vef Hagstofu Íslands hækkað frá meðaltali ársins 2010 tilmeðaltals mánaðanna janúar til mars 2012 um 4% fyrir botnfisk og um 22% fyriruppsjávarafla.“ Í álitinu var tekið fram að framangreindar fjárhæðir, 23,20 og27,50 krónur, hafi verið ákveðnar á grundvelli þessara forsendna og af töflu,sem þar var birt, verður ráðið að þær hafi verið áætlaðar um 40% af þeimútreikningsstofni sem áður er nefndur. Samkvæmt því verður fallist á meðstefnda að löggjafinn hafi með ákvörðun sinni um hið sérstaka veiðigjald, semum er fjallað í málinu, tekið rökstudda afstöðu til fjárhæðar gjaldsins og húnþví verið reist á málefnalegum grunni, auk þess sem gjaldinu hafi verið í hófstillt.Aðtillögu meirihluta atvinnuveganefndar var ennfremur gerð sú breyting áfrumvarpinu að bætt var við nýju bráðabirgðaákvæði, sbr. nú 1. mgr. ákvæða tilbráðabirgða II. Þar var kveðið á um að á fiskveiðiárunum 2012/2013 til2017/2018 skyldi félag eða einstaklingur með atvinnurekstur eiga rétt á lækkunsérstaks veiðigjalds vegna vaxtakostnaðar við kaup á aflahlutdeildum tilársloka 2011, að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Einnig segir í 4. mgr. ákvæðatil bráðabirgða II að með sama hætti skuli taka tillit til vaxtakostnaðar vegnakaupa á aflahlutdeildum á árinu 2012 sem gerð hafi verið fyrir gildistökulaganna. Í áður tilvitnuðu áliti meirihluta nefndarinnar kom fram að meðbráðabirgðaákvæðunum væri komið til móts við þá gagnrýni, sem meðal annars hefði komið fram í umsögnum um frumvarpið, aðþar væri ekki tekið nægilegt tillit til stöðu þeirra sjávarútvegsfyrirtækja semnýlega hefðu fjárfest í veiðiheimildum. Sökum þess hve hátt veiðiheimildir væruverðlagðar hefðu útgerðir oft neyðst til þess að fjármagna kaupin með lántökum,ekki síst litlar og meðalstórar útgerðir sem hefðu skuldsett sig vegna kaupa á slíkumheimildum. Ef frumvarpið yrði samþykkt óbreytt hefðu sérfræðingar leitt líkurað því að það hefði „einna verst áhrif á þessi fyrirtæki þar sem aðilar íþessari stöðu hafa minna svigrúm til aðlögunar vegna breyttrar löggjafar en aðrirsem njóta þess að hafa haft meiri tíma til þess að byggja sig upp ogskipuleggja reksturinn þar sem þeir hafa lengi haft yfir nægum aflaheimildum aðráða.“ Að teknu tilliti til þessa rökstuðnings og þess, sem fram kom íathugasemdum með frumvarpi til laga nr. 74/2012 og rakið er í héraðsdómi, studdistþað við málefnaleg rök af hálfu löggjafans að ákveða að lækka tímabundið og jafnvelfella niður hið sérstaka veiðigjald hjá gjaldendum vegna fjármagnskostnaðar aflánum sem þeir höfðu tekið fyrir gildistöku laganna til kaupa á aflaheimildumaf öðrum. Af þeim sökum fólst ekki í umræddum bráðabirgðaákvæðum slík mismunun gagnvartáfrýjanda, sem ekki hafði skuldsett sig með þessum hætti, að með þeim væri brotiðgegn jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.Með þessum athugasemdum og að öðruleyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Vinnslustöðin hf., greiðistefnda, íslenska ríkinu, 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2016.IMálþetta, sem dómtekið var 30. nóvember sl., er höfðað með stefnu áritaðri umbirtingu 2. maí 2014. Stefnandier Vinnslustöðin hf., Hafnargötu 2, Vestmannaeyjum, en stefndi er íslenskaríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 515.910.675 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá birtingardegi stefnu tilgreiðsludags. Einnigkrefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnaðað skaðlausu samkvæmt mati dómsins.Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að matiréttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórkostlegalækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla.IIStefnandier sjávarútvegsfyrirtæki og rekur umfangsmikla starfsemi í útgerð fiskiskipa ogvinnslu sjávarafurða í landi. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi gerðiá árinu 2013 út 10 skip, fjögur uppsjávarskip, einn frystitogara, fjóra togaraog togbáta og einn netabát. Auk þess rekur stefnandi fiskvinnslu. Stefnandihöfðar mál þetta til endurheimtu á tilteknum greiddum veiðigjöldum sem stefndihefur innheimt hjá honum á grundvelli laga um veiðigjald nr. 74/2012, meðsíðari breytingum, vegna fiskveiðiársins 2012-2013. Stefnandi leitar úrlausnardómsins um lögmæti álagningar gjaldanna sem hann telur að fari í bága viðstjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944. Heildarfjárhæð veiðigjalda, sem lögð voru ástefnanda vegna fiskveiðiársins 2012/2013, nam samtals 711.673.058 krónum.Stefnandi unir álagningu hins almenna veiðigjalds en krefst hins vegarendurgreiðslu hins sérstaka veiðigjalds sem lagt var á félagið vegnaveiðiheimilda skipa félagsins á umræddu fiskveiðiári. Veiðigjöldin voru lögð ástefnanda með greiðsluseðlum sem hér segir:v/KRISTBJÖRGSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr.35.661.487v/ÍSLEIFURSérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 2.165.763v/BRYNJÓLFURSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 41.667.971Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 502.948 Kr. 42.170.919v/JÓNVÍDALÍNSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 53.923.354Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 641.548 Kr.54.564.902v/DRANGAVÍKSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 68.691.068Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 614.075 Kr. 69.305.143v/GANDÍSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 28.976.515Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 26.118.153 Kr. 55.094.668v/GULLBERGSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 55.028.091Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr. 1.427.938 Kr. 56.456.029Frádregst hlutur Ufsabergs útg. ehf. (Kr.27.466.014) Kr.28.990.015v/SIGHVATURBJARNASONSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 441Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr.122.079.162 Kr.122.079.603v/KAPSérstaktveiðigjald v/botnfiskafla Kr. 4.478Sérstaktveiðigjald v/uppsjávarafla Kr.105.873.697 Kr.105.878.175Samtalsnema sérstök veiðigjöld Kr.515.910.675Óumdeilter að stefnandi stóð skil á álögðum veiðigjöldum. IIIStefnandibyggir kröfu sína um endurgreiðslu á sérstöku veiðigjaldi á því, að viðhlítandilagastoð hafi ekki verið fyrir hendi þegar gjöldin voru lögð á fyrirtækið. Ífyrsta lagi byggir stefnandi kröfur sínar á því að veiðigjöldin, sem mál þettasnúist um, séu skattur en ekki annars konar gjöld sem renni til ríkisins. Heitigjaldanna skeri ekki úr um þetta atriði, heldur eðli þeirra og umfang. Gjöldinséu lögð á sem tiltekinn hundraðshluti af gjaldstofni sem reiknaður sé samkvæmtsérstökum reiknireglum. Hér sé því ekki um að ræða gjald fyrir aðgang aðfiskimiðunum, heldur skatt sem lagður sé á reiknaðan afrakstur af rekstrirétthafa veiðiheimildanna. Löginmæli fyrir um almenna tekjuöflun ríkisins með skattlagningu á þá, sem stundiatvinnu í sjávarútvegi, þótt einnig sé tilgreindur sá tilgangur að standa undirkostnaði ríkisins af stjórnun fiskveiða o.fl. Hér sé því um almennaskattlagningu að ræða á þá, sem starfa í þessari atvinnugrein, enda þóttreglunum sé svo undarlega hagað að skatturinn leggist afar misjafnlega þungt áskattþegnana eftir aðstæðum í rekstri þeirra.Þarsem veiðigjöldin séu lögð á greiðendur á þeim grundvelli að þeir fari með eignsem rétt sé að skattleggja, séu gjöldin í reynd eignarskattur, enda þóttálagningarreglurnar séu um margt ólíkar þeim eignarsköttum sem íslenska ríkiðhafi lagt á þegna sína áður. Stefnandi vísar til 77. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944 með áorðnum breytingum. Hið sérstaka veiðigjald sé skattur semlagður sé á samkvæmt 9. gr. laganna um veiðigjald nr. 74/2012. Gjaldið séskilgreint í krónum á hvert þorskígildskíló eftir veiðiflokkum, þ. e.botnfiskveiðum og uppsjávarveiðum. Grundvöllur gjaldsins sé svonefnd renta enhún sé í 3. gr. laganna skilgreind sem „arður sem myndast í atvinnustarfsemisem byggist á nýtingu náttúruauðlinda umfram rekstrarkostnað og ávöxtun þessfjár sem bundið er í starfseminni sem eðlileg er talin með tilliti til þeirraráhættu sem í henni felst“. Skuli gjaldið vera 65% af stofni til útreiknings ágjaldinu eins og hann sé skilgreindur í 10. gr. laganna, að frádregnu hinualmenna veiðigjaldi. Í 10. gr. laganna sé kveðið nánar á um stofn tilútreiknings á sérstöku veiðigjaldi. Lagagreinin sé svohljóðandi:„Stofn til útreiknings á sérstökuveiðigjaldi er samtala reiknaðrar rentu á hvert þorskígildiskíló, annars vegarí fiskveiðum og hins vegar í fiskvinnslu. Rentu á þorskígildiskíló skal reiknasérstaklega fyrir veiðar og vinnslu botnfisks og fyrir veiðar og vinnsluuppsjávarfisks eins og nánar er kveðið á um í 11. gr.Rentu í veiðum og vinnslu skal jafnað á afla í veiðum og vinnslu á samatekjuári og skattframtöl sem lögð eru til grundvallar útreikningum HagstofuÍslands byggjast á. Skal sá afli umreiknaður til þorskígilda fyrir komandifiskveiðiár samkvæmt ákvæðum laga um stjórn fiskveiða.Reiknaðri rentu í uppsjávarveiðum skal jafnað á þorskígildi afla íuppsjávarveiðum. Reiknaðri rentu í vinnslu uppsjávarafla skal að80/100hlutumjafnað á þorskígildi afla í uppsjávarveiðum að viðbættum uppsjávarafla semkeyptur var til vinnslu af erlendum fiskiskipum eða fluttur inn með öðrumhætti.Stofn til útreiknings á sérstöku veiðigjaldi í uppsjávarveiðum skal verareiknuð renta á þorskígildi í veiðum á uppsjávarfiski að viðbættri reiknaðrirentu á þorskígildi í vinnslu á uppsjávarfiski. Reiknaðri rentu í botnfiskveiðum skal jafnað á þorskígildi afla íbotnfiskveiðum. Reiknaðri rentu í vinnslu botnfisks skal að80/100hlutumjafnað á þorskígildi afla í botnfiskveiðum að viðbættum botnfiskafla semkeyptur var til vinnslu af erlendum fiskiskipum eða fluttur inn með öðrumhætti.Stofn til útreiknings sérstaks veiðigjalds á þorskígildi í botnfiskveiðumskal vera reiknuð renta á þorskígildi í veiðum á botnfiski að viðbættrireiknaðri rentu á þorskígildi í vinnslu á botnfiski.Sé renta reiknuð fyrir vinnslu sem nær til beggja aflaflokka, botnfiskaflaog uppsjávarafla, skal henni skipt á milli aflaflokkanna í hlutfalli viðþorskígildi hvors flokks um sig.“Í 11. gr. laganna séu ákvæðin um reiknaða rentuog á hverjum grunni hún skuli reiknuð. Lagagreinin sé svohljóðandi:„Renta reiknast sem söluverðmæti afla eða afurða að frádregnum annars vegarrekstrarkostnaði vegna veiða og vinnslu, öðrum en fjármagnskostnaði ogafskriftum rekstrarfjármuna, og hins vegar reiknaðri ávöxtun á verðmætirekstrarfjármuna.Til söluverðmætis afla eða afurða skal telja tekjur af sölu og leiguaflaheimilda. Til rekstrarkostnaðar skal telja niðurfærslu keyptra aflaheimildaí samræmi við ákvæði skattalaga.Söluverðmæti afla og afurða skal byggjast á upplýsingum sem HagstofaÍslands vinnur árlega úr skattframtölum og aflar frá fyrirtækjum í fiskveiðumog fiskvinnslu, ásamt upplýsingum frá Fiskistofu, að teknu tilliti tilbreytinga á verðvísitölu sjávarafurða fyrir botnfiskafla annars vegar oguppsjávarafla hins vegar frá meðaltali þess tekjuárs sem framtölin byggjast átil meðaltalsins janúar til apríl fyrir ákvörðun veiðigjaldsins ár hvert.Rekstrarkostnaður sem kemur til frádráttar, sbr. 1. mgr., skal byggjast áupplýsingum sem Hagstofa Íslands vinnur árlega úr skattframtölum og aflar fráfyrirtækjum í fiskveiðum og fiskvinnslu, ásamt upplýsingum frá Fiskistofu, aðteknu tilliti til breytinga á verðvísitölu sjávarafurða fyrir botnfiskaflaannars vegar og uppsjávarafla hins vegar frá meðaltali þess tekjuárs semframtölin byggjast á til meðaltalsins janúar til apríl fyrir ákvörðunveiðigjaldsins ár hvert. Til rekstrarkostnaðar í þessu samhengi teljast ekkiveiðigjöld sem lögð eru á samkvæmt lögum þessum.Reiknaða ávöxtun rekstrarfjármuna, að meðtöldum birgðum, skal miða við 8%af áætluðu verðmæti þeirra í lok tekjuárs sem Hagstofa Íslands vinnur árlega úrskattframtölum og aflar frá fyrirtækjum í fiskveiðum og fiskvinnslu. Verðmætiskipakosts skal miða við vátryggingarverðmæti skipa eins og það er ákveðið afvátryggingafélögum að viðbættum 20% vegna búnaðar og tækja við fiskveiðar.Verðmæti fasteigna og annarra rekstrarfjármuna skal miða við bókfært verðþeirra án afskrifta, að teknu tilliti til breytinga á vísitölubyggingarkostnaðar frá meðaltali stofnárs samkvæmt skattframtali til 1. aprílnæst fyrir ákvörðun veiðigjaldsins.Sé reiknuð renta í botnfiskveiðum eða uppsjávarveiðum, eins og hún erákvörðuð samkvæmt þessari grein, lægri en 0 skal heimilt að draga hana frá viðútreikning sambærilegrar rentu á næsta ári eða síðar í allt að fimm ár.“Aðmati stefnanda séu reglurnar afar flóknar og erfiðar viðfangs. Með þeim sé þessfreistað að búa til aðferð til að finna út afrakstursgetu veiðiheimildanna, semí lögunum sé kölluð renta, og síðan ákveðið tiltekið hlutfall, 65%, sem lagt sésem skattur á þá, sem aflaheimildanna njóta, án þess þó að til grundvallarálagningunni á hvern einstakan gjaldanda liggi útreikningur á því, hverafrakstur hans hafi verið í rekstri hans sjálfs. Með þessum hætti séu svo búnirtil tveir gjaldflokkar, annar fyrir uppsjávarveiðar og hinn fyrirbotnfiskveiðar.Í 1.mgr. 4. gr. laga um veiðigjald séu fyrirmæli um að ráðherra skipi þrjá menn íveiðigjaldsnefnd „til að ákvarða sérstakt veiðigjald, sbr. 9. gr., og geratillögur um lækkun sérstaks veiðigjalds eða undanþágur frá greiðsluskyldu þess,sbr. 3. mgr. 9. gr.“ Lokamálsgrein 4. gr. sé svohljóðandi: „Áður enveiðigjaldsnefnd ákvarðar sérstakt veiðigjald skal hún leita álitssamráðsnefndar um veiðigjöld um fyrirhugaða ákvörðun sína.“ Stefnanditelur þessar skattareglur svo óljósar, að engin leið sé fyrir hann að átta sigá því, hver kostnaður fyrirtækisins af gjöldunum muni verða frá einum tíma tilannars. Reglur um útreikning rentunnar séu afar lausar í reipunum og leggi íraun í hendur útreiknings- og álagningaraðila, þ.e. veiðigjaldsnefndar, aðákvarða gjaldstofnana á grundvelli gagna sem hann, greiðandi gjaldanna, hafiengin tök á að staðreyna hvort réttir séu. Því til áréttingar bendir stefnandiá ákvæði 12. gr. laganna um rentugrunn, sem byggist á gögnum sem stefnandi hafienga heimild til að kanna. Til marks umþá rökleysu sem innbyggð sé í þetta kerfi, bendir stefnandi á að afraksturaðila, sem ekki greiði nein veiðigjöld, eigi að vera hluti af rentugrunninum ogþar með hluti af álagningarforsendunni, t. d. afkoma fiskvinnslufyrirtækja semekki stundi útgerð. Telur stefnandi augljóst að ákvörðunarvaldið umskattálagninguna sé með þessu regluverki í reynd fært frá Alþingi í þeim mæliað í raun sé um að ræða óheimilt framsal á skattlagningarvaldi að ræða. Bendir stefnandisérstaklega á að yfir veiðigjaldanefnd sé sett sérstök yfirnefnd, samráðsnefndum veiðigjöld, sem sé stjórnsýslunefnd og Alþingi kjósi samkvæmt 5. gr.laganna. Nefndin virðist eiga að gegna einhvers konar trúnaðarhlutverki fyrirstjórnvöld þannig að hægt sé að hafa áhrif á endanlega útkomuskattlagningarinnar ef það þyki nauðsynlegt. Með reglunum hafi stjórnvöldum íreynd verið veitt heimild til að skattleggja handhafa veiðiheimildanna, nánasteftir geðþótta sínum. Tilað fylgja þessu eftir, reikni ráðuneyti út þorskígildi samkvæmt 19. gr. laganr. 116/2006 og gefi út svokallaða þorskígildsstuðla sem gildi fyrir næstafiskveiðiár á eftir um hverja tegund sem sæti ákvörðun um heildarafla samkvæmtlögunum. Með þessum hætti sé ákvarðað verðmæti hinna einstöku fisktegunda íhlutfalli við reiknað verðmæti kílógramms af slægðum þorski. Reglugerð nr.709/2011 sé dæmi um þetta en í 2. gr. hennar segi að þar greindirþorskígildsstuðlar skuli gilda við álagningu veiðigjalds fiskveiðiárið2011-2012. Sé þetta enn frekar til áréttingar um þá staðreynd að ákvörðun umskattlagninguna hafi nánast verið færð í hendur framkvæmdavaldsins. Meðbráðabirgðaákvæði I í lögum um veiðigjöld nr. 74/2012, sbr. 2. gr. laga nr.84/2013, hafi verið ákveðið að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 9. gr. laganna skyldisérstakt veiðigjald fiskveiðiárið 2012/2013 vera 23,20 krónur á hvertþroskígildiskíló í botnfiskveiðum og 27,50 krónur í uppsjávarveiðum. Þar hafieinnig verið ákveðið að fiskveiðiárið 2013/2014 skyldi sérstakt veiðigjald vera7,38 krónur á hvert sérstaktþorskígildiskíló í botnfiskveiðum og 38,25 krónur á hvert sérstaktþorskígildiskíló í uppsjávarveiðum. Íkjölfar lagasetningarinnar hafi, með setningu reglugerðar nr. 666/2013, veriðákveðnir sérstakir þorskígildisstuðlar til útreiknings veiðigjalda fyrirfiskveiðiárið 2013/2014 sem hafi í för með sér margvíslegar tilfærslur ágjöldunum eftir fisktegundum. Þetta sé dregið fram til skýringar á þeirrimálsástæðu stefnanda að með framsali skattlagningarvalds hafi stjórnvöldum veriðfengið meira vald til ákvörðunar um fjárhæð skattanna en heimilt sé samkvæmtáður tilvitnuðu ákvæði stjórnarskrárinnar en fjárhæðir þessara skatta séugríðarlega háar á hvaða mælikvarða sem notaður sé í íslensku hagkerfi.Afframangreindu telur stefnandi sömuleiðis ljóst að því fari fjarri aðskatta-reglurnar um veiðigjöldin séu svo gagnsæjar sem gera verði kröfu til umskattareglur, þ. e. að gjaldandinn geti gert sér grein fyrir því hver gjöldverði lögð á hann á grundvelli reglnanna.Kröfurstefnanda eru einnig á því reistar að regluverkið um veiðigjöld feli í sérmismunun milli skattaðila sem reglurnar taki til. Rentan sé ákveðin með þeimhætti að skuldugir aðilar verði nánast undanþegnir skyldunni til að greiða hiðsérstaka veiðigjald en aðrir gjaldendur beri þessar byrðar og fyrir vikið verðiþeir að bera miklu hærri gjöld en ella væri.Stefnandivísar í þessu sambandi til jafnræðisreglu65. gr. stjórnarskrárinnar.Augljóst sé að gjöldin, sem eigi að koma fyrir aðgang að hinnitakmörkuðu auðlind, fiskveiðistofnunum, hljóti að leggjast á alla sem slíkraheimilda njóta en ekki aðeins á suma þeirra. Eins og reglurnar séu útfærðar,séu það aðeins sumir sem beri þessa gríðarlegu skatta en aðrir séu undanþegnirþeim. Þessi ójöfnuður verði meðal annars rakinn til þess að eignarhald ásjávarútvegsfyrirtækjum sé mjög mismunandi og einnig til þess að eignarhaldsjávarútvegsfyrirtækja á aflaheimildum hafi orðið til með afar fjölbreyttumhætti. Þau fyrirtæki, sem fengið hafi aflaheimildir út á fiskveiðireynslufiskiskipa sinna þegar kvótakerfið var sett á laggirnar, hafi ekki greitt fyrirþær heimildir. Veiðiheimildir hafi um árabil gengið kaupum og sölum og hafiútgerðarfyrirtæki tekið lán til að fjárfesta í veiðiheimildum.Eignarhaldá sjávarútvegsfyrirtækjum sé afar mismunandi og margir, sem fjárfest hafi íslíkum fyrirtækjum, hafi tekið lán til slíkra fjárfestinga gegnumeignarhaldsfélög, eftir tilkomu kvótakerfisins. Slík félög fjárfesti íverðmætum sem að stórum hluta felist í veiðiheimildum. Útgerðarfélög, sem tekiðhafi lán til kvótakaupa, njóti frádráttar vegna slíkra fjárfestinga viðálagningu veiðigjaldanna, en þeir, sem fjárfest hafi í útgerðarfélögum, jafnvelskuldlausum, njóti ekki frádráttar vegna kostnaðar síns af fjárfestingunni. Hérskipti miklu máli að enda þótt skatturinn sé í eðli sínu eignarskattur, séskattstofninn ekki raunverulegt eða ætlað verðmæti eignarinnar heldur ráðistálagningin af ætlaðri greiðslugetu einstakra rétthafa veiðiheimildanna.Stefnandibyggir einnig á því að veiðigjöldin brjóti gegn eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar. Stefnandi telur að réttindi hans samkvæmt aflaheimildum,sem félagið hafi á hendi, séu varin af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar,enda þótt löggjafinn geti sett um þau réttindi margvíslegar reglur eins og umönnur eignarréttindi. Meðþví regluverki, sem komið hafi verið á með lögum nr. 74/2012, hafiafrakstursgeta fyrirtækja á borð við stefnanda nánast verið þjóðnýtt.Skattlagningin beinist að einni atvinnugrein í landinu og sé án fordæma ískattasögu landsins. Veiðigjaldareglurnar komi sem hrein viðbót við gjöld, semfyrirtæki í sjávarútvegi þurfi að greiða til ríkisins, og séu um leið umfram þáskatta sem önnur atvinnufyrirtæki í landinu þurfi að greiða til ríkisins. Mjöghátt hlutfall af afrakstursgetu fyrirtækjanna sé fluttur í ríkissjóð og um leiðsé algerlega horft framhjá því, hvernig eigendum fyrirtækjanna reiði af við aðgreiða þann kostnað sem þeir hafi lagt í til að verða sér úti umaflaheimildirnar. Skatthlutfall, eins og það sem hér um ræði, feli í reynd ísér upptöku eigna sem fari í bágavið ákvæði stjórnarskrárinnar. Þegar útreikningsreglurnar séu skoðaðar í heildsinni, komi í ljós, að ákvörðun um skatthlutfallið sé látin ráðast af því hverafkoman í atvinnugreininni hafi verið á tilteknu rekstrartímabili á undan. Stefnanditelur að vegna þessara annmarka hafi Alþingi ekki haft stjórnskipulega heimildtil að setja lög um veiðigjöld með því efni sem lögin nr. 74/2012 hafa að geymaum hið sérstaka veiðigjald.Ífimmta lagi byggir stefnandi á því, að sú skattlagning, sem mál þetta varði,hafi verið afturvirk og standist því ekki stjórnskipulegar kröfur, sbr. 2. mgr.77. gr. stjórnarskrárinnar. Lög nr. 74/2012 hafi tekið gildi 5. júlí 2012 enhið sérstaka veiðigjald fyrir fiskveiðiárið 2012/2013 hafi verið lagt áfyrirtækin á grundvelli upplýsinga, sem legið hafi fyrir úr framtalsskilum2011, þ. e. rekstrartölur frá árinu 2010. Skatturinn hafi því verið lagður á ágrundvelli upplýsinga um rekstrarafkomu fyrir tímabil sem hafi verið á endafyrir gildistöku laganna. Enda þótt skatturinn sé ekki í tilviki einstakragreiðenda miðaður við afkomu þeirra sérstaklega, heldur einhvers konarmeðalafkomu í greininni, sé allt að einu ljóst að til grundvallar sé lögðrekstrarafkoma þeirra fyrirtækja, sem álagningunni sæti, á tímabili áður enlögin hafi tekið gildi. Við öflun tekna sinna á þeim tíma og ákvarðanatöku umfjárhagsráðstafanir, hafi stefnandi ekki getað vitað um skattlagninguna og þvíekki getað tekið tillit til hennar. Að mati stefnanda sé því augljóslega umafturvirka skattlagningu að ræða. Stefnandivísar um málskostnaðarkröfu sína til 130. gr. laga nr. 91/1991. Þess er krafistað við ákvörðun málskostnaðar verði tekið sérstakt tillit til hagsmuna semmálið snýst um og fordæmisgildis sem dómur í málinu kann að hafa. IVStefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Með vísan til ákvæða laga nr.116/2006, um stjórn fiskveiða, og dómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands verði þvíekki haldið fram með réttu að úthlutaðar aflaheimildir séu eins og hver önnureign handhafa þeirra. Um sé að ræða allsherjarleg réttindi sem takmarkist afákvæðum laga, eins og þau séu hverju sinni, og verði að skýra lög um stjórnfiskveiða þannig að þau færi ekki þeim, sem fái úthlutað aflaheimildum, meiriréttindi en tilgreind séu berum orðum í lögum. Þar hafi sérstaka þýðingufyrirmæli 1. gr. laganna um sameign þjóðarinnar að nytjastofnum á Íslandsmiðumog um að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegtforræði yfir veiðiheimildum. Í dómum Hæstaréttar Íslands hafi verið lögð rík áhersla á það samband, semsé milli innheimtu fégjalds og ráðstöfunar þeirrar sameignar íslenskuþjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum teljist vera. Vísar stefnandisérstaklega til dóms Hæstaréttar Íslands frá árinu 2000 á bls. 1534 í dómasafniréttarins. Í dóminum fjallaði rétturinn ítarlega um þá sýknukröfu ákærðu, semhaldið höfðu skipi til botnvörpuveiða án aflaheimilda, að tiltekin atriði lagaum stjórn fiskveiða riðu í bága við stjórnarskrána. Í dómsatkvæði meirihlutaréttarins er í upphafi fjallað um þróun laga um stjórn fiskveiða, m.a.sjónarmið að baki upptöku ótímabundinnar aflahlutdeildar skv. 2. mgr. 7. gr.laganna. Í framhaldi þess eru settar fram svohljóðandi ályktanir:„[...] Eru lögin að þessu leyti reist á því mati, að sú hagkvæmni, semleiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar ogaflamarks, leiði til arðbærrar nýtingar fiskistofna fyrir þjóðarbúið í samræmivið markmið 1. gr. laganna. Til þess verður og að líta að samkvæmt 3. málslið1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda ekki eignarrétt eðaóafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim, eins og áður segir.Aflaheimildir eru því aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorkifelldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna geturAlþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eðainnheimt fyrir hann frekara fégjald en nú er gert vegna breyttra sjónarmiða umráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar áÍslandsmiðum eru.“Þessi afstaða réttarins hafi síðan verið áréttuð, síðast í dómi réttarins frá 26. mars 2013 í máli nr.652/2012. Í forsendum hans sé sérstaklega tekið fram að „[í] skjólivaldheimilda sinna getur Alþingi því ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuliinnkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og eftir atvikum endurúthlutað, kveðiðnánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hannfégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslenskuþjóðarinnar sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru.“Að því er varðar málsástæðu stefnanda um að með sérstöku veiðigjaldi séekki greitt fyrir aðgang að fiskimiðum, heldur lagður skattur á reiknaðanafrakstur af rekstri „rétthafa veiðiheimildanna“ á þeim grundvelli að þeir farimeð eign. sem rétt sé að skattleggja, og því séu óskoruð skilyrði til að prófalögmæti álagningar þeirra á grundvelli þeirra krafna til skattlagningarheimildasem mælt er fyrir um í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, vísar stefndi tilákvæða 2. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjald. Þar segi að veiðigjöld séu lögðá í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit ogumsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild hlutdeildí þeim arði sem nýting sjávarauðlinda skapar. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum umveiðigjöld, komi fram að þess þurfi að gæta að gjaldtakan sé ekki skattheimta íhefðbundnum skilningi þess orðs, heldur leið til að tryggja almenningi beinahlutdeild í þeim arði sem auðlindin skilar á hverjum tíma. Þá er sérstakurkafli með yfirsögninni „Endurgjald fyrir aðgang að auðlindinni.“ Þar segi m.a:„Megintilgangur með skattlagningu tekna af nýtingu auðlindar sé að tryggja þjóðinniendurgjald fyrir nýtingu á þessari eign hennar og eitt meginviðfangsefni þessafrumvarps sé ákvörðun þessa endurgjalds þegar um sé að ræðafiskveiðiauðlindina. Í stefnu ríkisstjórnarflokkanna, [...], og skýru ákvæðinúgildandi fiskveiðilöggjafar þess efnis að þjóðin sé eigandifiskveiðiauðlindarinnar, felist að þjóðin ein geti gert tilkall til þess arðsaf fiskveiðum sem byggist á tilvist auðlindarinnar sjálfrar, þ.e. tekna umframþað sem aðrir geti gert tilkall til vegna framlags á vinnu eða fjármagni vegnanýtingar á auðlindinni. Með hliðsjón af þessu verði að líta svo á að eðlilegtendurgjald fyrir aðgang að fiskveiðiauðlindinni sé sú auðlindarenta sem húnskapar á hverjum tíma eftir að búið er að tryggja öðrum framleiðsluþáttum, þ.e.vinnu og fjármagni, eðlilegt endurgjald.“ Þannig sé meginmarkmið með álagningu sérstaka veiðigjaldsins innheimta ásérstöku endurgjaldi fyrir heimild til nýtingar á sameign þjóðarinnar. Þettakomi fram í því að veiðigjöld séu tengd veiðiheimildum órjúfanlegum böndum,eins og heiti þeirra beri með sér. Þeim gjöldum, sem ríkið og sveitafélög innheimti, hafi oft, með nokkurrieinföldun, verið skipt í þrennt. Í fyrsta lagi skatta, í öðru lagiþjónustugjöld og í þriðja lagi tekjur hins opinbera af eignum sínum. Veiðigjöldséu augljóslega ekki þjónustugjald, enda sé með slíku gjaldi almennt átt viðgreiðslu sem hið opinbera innheimti hjá ákveðnum hópi aðila vegna þjónustu semlátin sé í té og sé greiðslan hugsuð sem sérgreint endurgjald fyrir veittaþjónustu. Skattur hafi hins vegar verið skilgreindur svo í íslenskri lögfræðiað hann sé greiðsla, venjulega peningagreiðsla, sem tilteknir hópareinstaklinga eða lögaðila verði að gjalda til hins opinbera samkvæmt einhliðaákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérgreindsendurgjalds frá hinu opinbera. Hugtakið beri með sér að með skattlagningu séátt við almenna tekjuöflun hins opinbera sem ekki er sérstaklega til kominvegna notkunar á þjónustu eða öðrum eignum og ekki er skilgreiningaratriði að tekjurnarberi að nota í sérstökum tilgangi. Sérstaka veiðigjaldið beri mörg einkenniþess að teljast skattur í lagaskilningi, enda sé gjaldinu m.a. ætlað að verahluti af almennri tekjuöflun ríkisins. Í stjórnmálalegri umræðu um veiðigjöld hafi vegist á ólík sjónarmið aðþessu leyti. Annars vegar að eigandi auðlindarinnar, íslenska þjóðin, eigi réttá sanngjörnu endurgjaldi fyrir heimildir til aðgangs að auðlindinni og hinsvegar að ekki verði grafið undan möguleikum til hagkvæms rekstrarsjávarútvegsfyrirtækja og fjölbreytni þeirra. Veiðigjöld séu ekki skattar íhefðbundinni merkingu heldur afgjald fyrir afnot aflaheimilda eða rétt til aðveiða og landa afla. Í lögum nr. 74/2012 sé farin sú leið að innheimtaendurgjaldið með álagningu gjalds sem uppfylli þær kröfur sem gerðar séu viðálagningu skatta. Ljóst sé af lögunum að sérstakt veiðigjald sé endurgjaldfyrir nýtingu á sameign þjóðarinnar og tengt veiðileyfi og veiðum órjúfanlegumböndum. Gjaldið sé á mörkum skattlagningar og gjalds, sem heimt sé af eign þjóðarinnar.Í ljósi þessa verði að líta til sérstaks eðlis veiðigjalda við úrlausn þeirramálsástæðna, sem stefnandi færi fram og varði þær kröfur til lagasetningar semleiða af fyrirmælum 40., 65., og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi vísar á bug sjónarmiðum stefnanda um að með lögum nr. 74/2012 séskattlagningarvald framselt til stjórnvalda í ríkari mæli en heimilt sésamkvæmt lagaáskilnaðarreglu 77. gr. stjórnarskrárinnar. Sérstaka veiðigjaldiðsé ítarlega útfært í settum lögum en þar sé m.a. tilgreint hverjir erugjaldskyldir aðilar, sbr. 6. gr., hver gjaldstofninn sé, sbr. 7. gr., auk þesssem gjaldhæð almenns veiðigjalds sé ákveðin með lögum sem tiltekin krónutala í8. gr. laganna. Endurgreiðslukrafa stefnanda í máli þessu varði einungisálagningu sérstaks veiðigjalds fyrir fiskveiðiárið 2012/2013. Ekki hafi komiðtil þess að gjaldhæð sérstaks veiðigjalds yrði ákvarðað af veiðigjaldsnefndsamkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 4. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr., í samræmi viðreiknireglur í 10. - 11. gr. laganna og hafi þau ákvæði ekki komið tilframkvæmda við álagningu sérstaks gjalds á því fiskveiðiári. Hafi þau ákvæðienn ekki komið til framkvæmda vegna fiskveiðiáranna 2013/2014 og 2014/2015,sbr. lög nr. 84/2013 og lög nr. 47/2014.Í a-lið 1. mgr. bráðabirgðarákvæðis I við lög um veiðigjöld hafi hæðsérstaks veiðigjalds verið fastsett fyrir fiskveiðiárið 2012/2013 með lögum semtiltekin krónutala, áður en komið hafi til úthlutunar aflaheimilda fyrirfiskveiðiárið 2012/2013 eða löndunar afla á því ári. Þannig hafi hvorki komiðtil þess að reiknireglum laganna yrði beitt við ákvörðun gjaldsins né hefðiveiðigjaldsnefnd átt aðkomu að ákvörðun þess. Þegar af þessari ástæðu verði aðhafna þessari málsástæðu með öllu. Vegna umfjöllunar í stefnu um ákvörðun þorskígilda og þorskígildissstuðla,sem ráðuneytið reikni og birti samkvæmt 19. gr. laga nr. 116/2006, um stjórnfiskveiða, bendir stefndi á að þorskígildi spegli hlutfallslegt verðmæti ólíkranytjastofna. Allt frá því að veiðigjöld hafi verið tekin upp með lögum nr.85/2002, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, hafi álagning þeirra miðaðvið úthlutun aflaheimilda eða landaðan afla umreiknaðan til þorskígildiskílóa.Í 19. gr. laga um stjórn fiskveiða ségrundvelli útreikningsins ítarlega lýst og byggt sé á opinberum gögnum, semFiskistofa safni, og birt séu af Hagstofu Íslands til þarfa stjórnunarfiskveiða og álagningar veiðigjalds. Mörg dæmi séu til um það í íslenskrilöggjöf að stjórnvöldum hafi verið fengið að taka saman og meta meðreglubundnum hætti þætti sem myndi grundvöll að gjaldtöku. Stefndi vísar því á bug að reglur um ákvörðun sérstaka veiðigjaldsins í 1.mgr. 9. gr. og 10. - 11. gr. laganna og 12. gr. um rentugrunn, sem hafi ekkienn komið til framkvæmda, séu ekki nægjanlega gagnsæjar til þess að standastþær kröfur sem gera verði til skattareglna. Sérstaka veiðigjaldið sé ítarlegaútfært í settum lögum og vísist þar einkum til II. kafla laga um veiðigjöld þarsem tilgreint sé, hverjir séu gjaldskyldir aðilar, sett fram afmörkun á stofnitil útreiknings á sérstöku veiðigjaldi og hvernig hæð gjaldsins skuli ákveðin.Þá hafi veiðigjaldsnefnd ekki með höndum verkefni, sem feli í sér framsal valdsí bága við ákvæði stjórnarskrár, enda sé nefndinni einungis falið að safnasaman og reikna árlega þær tölulegu forsendur sem leggja beri til grundvallarvið ákvörðun gjaldsins fyrir hvert fiskveiðiár. Þannig hafi nefndin engaheimild eða svigrúm til að móta álagningu veiðigjalda á grundvelli opinnamatskenndra sjónarmiða sem leidd yrðu af tilgangi laganna eða ólögfestum reglumum stjórnvaldsathafnir. Þær heimildir, sem veiðigjaldsnefnd njóti við framkvæmdlaganna, samrýmist þannig þeim kröfum um efnisinntak skattlagningarheimilda semmælt sé fyrir um í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Því fái ekki staðist aðvið útreikning og álagningu þess gjalds, sem um sé deilt í málinu, hafiskattlagningarvald verið framselt til stjórnvalda í ríkari mæli en heimilt sésamkvæmt lagaáskilnaðarreglu 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að álagning sérstaksveiðigjalds brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar vegnaþeirrar mismunar skattaðila, sem í álagningunni felist, þar sem rentan séákveðin með þeim hætti að skuldugir skattaðilar séu nánast undanþegnir sérstökuveiðigjaldi og njóti lækkunarréttar vegna skulda en aðrir gjaldendur ekki ogberi fyrir vikið hærri gjöld en ella. Ákvæði um rentu í 10. og 11. gr. laga nr.74/2012 hafi ekki komið til framkvæmda en auk þess verði ekki séð að ákvæðiþeirra greina gætu leitt til þess að skuldugir aðilar komist hjá skattheimtu. Á hinn bóginn sé í bráðabirgðaákvæði II við lögin veitt heimild til aðlækka álagt og greitt sérstakt veiðigjald af aflamarki vegna vaxtakostnaðartengdum kaupum á aflahlutdeild. Samkvæmt a-lið 1. mgr. ákvæðis II tilbráðabirgða við lögin sé almennt skilyrði lækkunarréttar sérstaks veiðigjaldsað „keypt aflahlutdeild“ sé í höndum viðkomandi og að hann hafi greittveiðigjöld af aflamarki samkvæmt henni fyrir viðkomandi fiskveiðiár. Um sé aðræða „áætlunarreglu“, sem leitast hafi verið við að hafa sæmilega einfalda íframkvæmd, m.a. með því að sækja upplýsingar úr skattframtölum og ársreikningumumsækjenda. Í megindráttum sé um að ræða tvö skref. Annars vegar sé um að ræðaeinangruð vaxtagjöld og þar sé dregið frá vegna rekstrarfjármuna. Í kjölfariðsé lækkunarrétturinn takmarkaður við 4% af ófyrnanlegum eignum, sem „að mestuleyti eru keyptar veiðiheimildir og bókfærð viðskiptavild vegna yfirtöku áfélögum“, eins og segi í áliti atvinnuveganefndar við 3. umræðu um frumvarpþað, sem varð að lögum um veiðigjöld. Líklegt hafi þótt að með þessari reglutækist að ná til aðila sem væru í erfiðri aðstöðu sem rekja mætti til kaupa áaflaheimildum á næstliðnum árum fyrir setningu laganna á sterkumseljendamarkaði. Í heild sinni hljóði fyrirmæli 5. gr. reglugerðar nr. 828/2012um framkvæmd lækkunarréttar vegna kvótakaupa samkvæmt ákvæði II. tilbráðabirgða við lög um veiðigjöld svo: „Gjaldandi sérstaks veiðigjalds skv. 4.gr. á rétt á lækkun gjaldsins vegna fiskveiðiársins 2012/2013, um fjárhæð semnemur því hlutfalli vaxtagjalda samkvæmt skattframtali 2012 (tekjuárið 2011);sem vaxtaberandi skuldir skv. 5. tl. 2. gr. að frádregnum peningalegum eignumskv. 3. tl. 2. gr., eru sem hlutfall af vaxtaberandi skuldum skv. 5. tl. 2.gr., eftir að frá þannig reiknuðum vaxtagjöldum hafa verið dregin 4% afreiknuðu stofnverði rekstrarfjármuna.Lækkun sérstaks veiðigjald skal ekki vera hærri en 4% af bókfærðu verðmætiófyrnanlegra eigna, sbr. 2. tl. 2. gr. samkvæmt skattframtali 2012 (tekjuárið2011).“Á fiskveiðiárinu 2012/2013 hafi heildarlækkun sérstaks veiðigjalds afþessum völdum numið nálægt þremur milljörðum króna. Reiknuð heildarfjárhæðlækkunar sérstaks veiðigjalds á hverju fiskveiðiári ráðist af því hversu háttsérstaka veiðigjaldið sé, enda geti lækkun álagningar á hvert útgerðarfélag aðhámarki numið öllu álögðu sérstöku veiðigjaldi. Hámarksréttur hvers félags takibreytingum milli fiskveiðiára í hlutfalli við breytingar á vísitöluneysluverðs. Afslátturinn nýtist nær eingöngu bolfiskútgerðum. Um 22% þessararlækkunar séu talin vera vegna krókabáta, 30% vegna skuttogara og 48% vegnaannarra aflamarksbáta. Svo virðist sem mjög lítið kveði að því aðsjávarútvegsfyrirtæki í uppsjávarveiðum njóti þessa réttar en það spegli góðaafkomu í uppsjávarveiðum á síðustu árum. Upplýsingar um álagt sérstaktveiðigjald á einstakar útgerðir, að teknu tilliti til þessaskuldalækkunarréttar, séu aðgengilegar á vef Fiskistofu. Eins og þegar hafi verið reifað, hafi veiðigjöld skýr og ákveðin markmið.Sérstöku veiðigjaldi sé ætlað að tryggja þjóðinni í heild hlutdeild í þeim arðisem nýting sjávarauðlinda skapi. Samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða við lög umveiðigjöld sé heimilt að lækka sérstakt veiðigjald einstakra aðila vegnavaxtakostnaðar í allt að fimm fiskveiðiár, að nánari skilyrðum uppfylltum.Tilgangur ákvæðisins sé sá, að taka hæfilegt tímabundið tillit til stöðuskuldugra sjávarútvegsfyrirtækja en lækkunin „takmarkist við þær skuldir semtil staðar kunna að vera vegna kaupa á kvóta, beint eða að félag með kvótahefur verið keypt á yfirverði og síðan sameinað kaupandanum“, eins ogmeirihluti atvinnuveganefndar hafi lagt áherslu á í áliti sínu við þriðjuumræðu um frumvarp það sem varð að lögum um veiðigjöld. Í ákvæðinu felist ekkiómálefnaleg mismunun, heldur þvert á móti jöfnun á aðstöðumun. Til hliðsjónarbendir stefndi á að alþekkt sé í skattarétti að tekið sé tillit til skuldaaðila við álagningu skatts þannig að heildar skattgreiðslur verði lægri vegnavaxtakostnaðar þegar til skulda hafi verið stofnað í þágu rekstrar, sbr. 1. tl.1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Jafnframt sé kveðið á um aðalmennt og sérstakt veiðigjald sé frádráttarbær rekstrarkostnaður, sbr. 15. gr.laga nr. 74/2012, um veiðigjald.Í 2. mgr. 9. gr. laga um veiðigjöld sé mælt fyrir um frávik frá fullriálagningu sérstaks veiðigjalds þar sem 30 fyrstu tonn hjá hverjum gjaldskyldumaðila séu án sérstaks veiðigjalds og næstu 70 tonn beri hálft sérstakt gjald.Þetta frávik nýtist að öllum útgerðum en því síður (hlutfallslega) eftir þvísem aflamagn þeirra er meira. Með vísan til þessa verði að telja að hvíli að baki umræddum reglum og fáiþví ekki staðist að við álagningu sérstaks veiðigjalds sé gengið gegnmeginreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði sambærilegra aðila. Stefndi byggir jafnframt á því, að ekki fái staðist sú málsástæðastefnanda, að álagning veiðigjalda brjóti í bága við eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar. Af stjórnarskránni leiði að löggjafanum beri að leggjaskatta á eftir almennum efnislegum mælikvarða þar sem gætt er jafnræðisgagnvart skattborgurum. Séu þessi grundvallarsjónarmið virt, hafi dómstólarjátað löggjafanum verulegt svigrúm til að ákveða hvernig skattlagningu skuliháttað í einstökum atriðum. Vísar stefndi til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands ídómi réttarins frá 10. apríl 2014 í máli nr. 726/2013 þar sem ágreiningur aðilalaut að álagningu auðlegðarskatts. Í því máli hafi rétturinn talið að viðskoðun þess hvort lagaákvæði um auðlegðarskatt væru stjórnskipulega gildsamkvæmt 72. gr., sbr. 65. gr., stjórnarskrárinnar, yrði að horfa „til þess viðhvaða aðstæður lögin voru sett og hvert hafi verið markmið þeirra, hvers eðlisskatturinn er og hver sé upphæð hans“. Þegar hafi verið fjallað um markmið ogeðli veiðigjalda en auk þess beri hér að líta til þeirra aðstæðna, sem uppihafi verið þegar lög um veiðigjöld voru sett, og upphæð veiðigjalda fyrirfiskveiðiárið 2012/2013 ákveðin með lögum. Í skýringum með frumvarpi því, sem orðið hafi að lögum um veiðigjöld, séfjallað um rannsóknir hagfræðinga á áætlaðri rentu í sjávarútvegi á Íslandi enhún hafi verið skilgreind þannig að hún sé til staðar þegar tekjur séuumtalsvert meiri en tilkostnaður, að meðtalinni eðlilegri ávöxtun fjármagns ístarfseminni. Fram komi að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hafi talið aðmeðalrenta áranna 2002–2009 á verðlagi 2009 hafi verið um 30% af aflaverðmætieða 35 – 40 milljarðar króna. Rannsókna- og þróunarmiðstöð Háskólans á Akureyrihafi talið rentuna vera um 55 milljarða króna á verðlagi 2009, Jón Steinssonhagfræðingur telji hana um 20 milljarða króna á verðlagi 2009 að meðaltali áárunum 1997–2008 með 6% ávöxtunarkröfu fyrir fjármagn en 40 og 47 milljarðakróna á árunum 2008 og 2009 og Þórólfur Matthíasson hagfræðingur telji rentuna10–20 milljarða króna árlega frá 2000 á verðlagi 2011 og 20 – 40 milljarðakróna síðustu árin. Talið sé í skýringum með frumvarpinu að „slá megi þvíföstu“ að fiskveiðiauðlindin skili mikilli rentu og virðist ekki óvarlegt aðætla að sem stendur nemi hún um 40 milljörðum króna á ári og hafi á síðastaáratug verið nálægt 30 milljörðum króna að meðaltali á ári á verðlagi ársins2010. Hins vegar komi fram að hún sé mjög breytileg eftir árum og að það þurfiað hafa í huga þegar að skattlagningu komi.Við umræður um frumvarp til laga um veiðigjöld hafi komið fram að það værigagnrýnivert sjónarmið að afkoma í útgerð væri einungis komin til vegna atbeinaog vinnu handhafa aflaheimilda og því bæri þeim afkoman óskert. Hefði mikilhagræðing og öflugt markaðsstarf skilað íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum góðumárangri en hins vegar væri rentan, sem talin hafi verið stór hluti hagnaðar íútgerð, að miklu leyti tilkomin vegna íhlutunar löggjafans, þ.e. með upptökuaflamarksskipulags sem ætlað væri að stjórna veiðum þannig að sókn tæki sem mestmið af afrakstursgetu fiskistofnanna. Aflamarksskipulagið hafi verið taliðstuðla að lækkun sóknarkostnaðar um leið og það skapaði svigrúm til aðskipuleggja veiðar eftir árstíðabundinni eftirspurn á mörkuðum. Hefðiskipulagið því stuðlað að lágmörkun kostnaðar og hámörkun teknasjávarútvegsfyrirtækja. Nyti þessa ekki við, væri afkoma í sjávarútvegi áÍslandi til mikilla muna verri en raunin væri. Stefndi vísar til þess að í umræðum um frumvarp til laga um veiðigjöld hafieinnig komið fram að ekki yrði framhjá því litið að afkoma sjávarútvegs og ekkisíst umframarðurinn eða rentan væri að hluta háð ytri aðstæðum, einkumraungengi gjaldmiðilsins og verði fyrir fiskafurðir. Hefðu útgerð ogfiskvinnsla ekki tekið á sig byrðar vegna lækkunar krónunnar eins ogalmenningur hefði gert. Hefðu tekjur aukist stórlega án þess að það yrði rakiðtil breytinga á starfsemi. Sérstaklega hefði verið fjallað um meðferð á skuldum og reiknuðum vöxtumsjávarútvegsfyrirtækja við þinglega meðferð frumvarpsins. Þess hafi gætt aðallar skuldir útgerðar við setningu laganna, hvernig svo sem þær voru tilkomnar, hafi verið hafðar til merkis um takmarkaða getu sjávarútvegsfyrirtækjatil að greiða veiðigjöld en samtímis hafi verið dæmi um að litið væri einungistil tekna af fiskveiðum og fiskvinnslu. Í þessu hafi falist verulegt misræmisem leitast hafi verið við að bregðast við m.a. með setningu ákvæðis II. tilbráðabirgða við lögin um tímabundna lækkun sérstaks veiðigjalds vegnakvótakaupa. Tekur stefndi fram að hafa verði hér í huga að veiðigjöld séufrádráttarbær sem rekstrarkostnaður við ákvörðun tekjuskattstofns og lækkiþannig tekjuskatt fyrirtækja sem greiði þau.Stefndi vísar til þess að nær engin töluleg gögn hafi fylgt stefnu málsinsheldur hafi verið látið nægja að boða að undir rekstri málsins verði slík gögnlögð fram. Þó hafi fylgt upplýsingar um verðmat á stefnanda 3. desember 2012sem gefi m.a. til kynna mjög háa arðsemiskröfu á eigið fé félagsins, 17,9%, sembendi til góðrar afkomu. Vegna ummæla um að álagning sérstaks veiðigjalds eigi sér ekki fordæmi,bendir stefndi á að stefnumótun auðlindanefndar um síðustu aldamót hafi náð tilallra auðlinda í eigu eða umsjá ríkisins og hún hafi sett mark sitt á allaumræðu og stefnumótun um auðlindamál. Vísar stefndi að þessu leyti í dæmaskynitil skýrslu nefndar forsætisráðherra, sem skipuð var samkvæmt III.bráðabirgðaákvæði laga nr. 58/2008, um fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- ogjarðhitaréttindum í eigu íslenska ríkisins, skýrslu auðlindastefnunefndar umstefnumörkun í auðlindamálum frá því í september 2012, skýrslu starfshóps ummótun heildstæðrar orkustefnu fyrir Ísland frá 2011, skýrslu nefndar umendurskoðun laga um stjórn fiskveiða sem skipuð var samkvæmt bráðabirgðaákvæðilaga nr. 1/1999 (endurskoðunarnefndarinnar) og skýrslur og stefnumótunorkufyrirtækja sjálfra sem og skýrslu Alþjóða gjaldeyrissjóðsins frá því í júní2011. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að álagning sérstakaveiðigjaldsins gangi gegn fyrirmælum 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, þar semkveðið sé á um að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrirhonum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu. Á engan hátt fái staðistsjónarmið stefnanda um afturvirka skattlagningu. Ekki sé unnt að fallast á aðviðmiðanir við meðaltalsupplýsingar úr fortíð sem liggi fyrir við ákvörðungjalds, feli í sér atvik sem ráði skattskyldu einstakra aðila með afturvirkumhætti. Ekki sé verið að leggja skatt á tekjur aðila sem unnið hafi verið fyriráður en lögin tóku gildi, heldur sé einungis verið að nýta og vinna úr þeimmeðaltalsupplýsingum við ákvörðun fjárhæðar sérstaka veiðigjaldsins. Öll atvik,sem ráði skattskyldu, komi til eftir að lög nr. 74/2012 hafi tekið gildi ogfjárhæð gjaldsins hafi verið ákveðin með lögum.Stefndi áréttar að lögin hafi tekið gildi 5. júlí 2012 og að reiknireglur10 - 12. gr. laganna hafi ekki komið til framkvæmda. Með a-lið 1. mgr. bráðabirgðarákvæðis I. við lögum veiðigjöld, hafi hæð sérstaks veiðigjalds verið fastsett með lögum semtiltekin krónutala, áður en komið hafi til úthlutunar aflaheimilda fyrirfiskveiðiárið 2012/2013 eða löndunar afla á því fiskveiðiári en veiðigjöld séulögð á samtímis því að úthlutun fari fram eða eftir að fiskveiðiár sé liðið ítilviki stofna sem ekki hafi verið hlutdeildarsettir, sbr. 2. mgr. 13. gr. lagaum veiðigjöld. Þannig hafi ekki komið til þess að reiknireglum laganna yrðibeitt við ákvörðun gjaldsins eða að veiðigjaldsnefnd hafi átt aðkomu aðákvörðun þess. Stefndi gerir til vara kröfu um lækkun stefnukrafna. Stefnandi grundvalli ímeginatriðum málssókn sína á því, að með sérstöku veiðigjaldi sé verið aðskattleggja úthlutaðar aflaheimildir hans samkvæmt aflahlutdeild og aflamarkiþannig að í bága farið við ákvæði stjórnarskrár. Ekki fáist séð að sömusjónarmið geti grundvallað endurgreiðslukröfu vegna sérstaks veiðigjalds semlagst hafi á landaðan afla utan úthlutaðs aflamarks samkvæmt aflahlutdeild. Afálögðu veiðigjaldi á stefnanda hafi sérstakt veiðigjald numið 74.686.164 krónumvegna landaðs afla utan aflamarks, sbr. framlagt yfirlit yfir álagningusérstaks veiðigjalds á skip stefnanda. Beri þannig að lækka stefnukröfurnar umþá fjárhæð. VÍmáli þessu er deilt um það, hvort stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu ásérstöku veiðigjaldi sem lagt var á hann vegna veiðiheimilda skipa félagsinsfiskveiðiárið 2012-2013 og sem stefndi hefur innheimt hjá honum á grundvellilaga um veiðigjald nr. 74/2012, með síðari breytingum. Með málsókninni leitarstefnandi úrlausnar dómsins um lögmæti álagningar gjaldanna sem hann telur að farií bága við stjórnarskrána, sbr. lög nr. 33/1944. Byggir hann á því að ekki hafiverið viðhítandi lagastoð fyrir hendi þegar gjöldin voru á hann lögð. Núgildandilög um stjórn fiskveiða eru nr. 116/2006. Í 1. gr. laganna segir aðnytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að markmiðlaganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með þvítrausta atvinnu og byggð í landinu. Þá segir að úthlutun veiðiheimilda samkvæmtlögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfirveiðiheimildum. Samkvæmt 4. gr. laganna má enginn stunda veiðar í atvinnuskyninema hann hafi fengið til þess almennt veiðileyfi og eru þau tvenns konar,annars vegar veiðileyfi með aflamarki og hins vegar veiðileyfi meðkrókaaflamarki. Ídómum sínum hefur Hæstiréttur Íslands vísað til þess að lög um stjórn fiskveiðaséu reist á því mati að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildarog heimildum til framsals hennar og aflamarks, leiði til arðbærrar nýtingarfiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna. Þá er tekiðfram í dómi réttarins uppkveðnum 6. apríl 2000 í máli réttarins nr. 12/2000 „aðsamkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda ekkieignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim“. Íniðurstöðu réttarins í dómi uppkveðnum 26. mars 2013 í máli réttarins nr.652/2012 er áfram byggt á sömu sjónarmiðum en síðan segir: „Í skjólivaldheimilda sinna getur Alþingi því ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuliinnkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og eftir atvikum endurúthlutað, kveðiðnánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hannfégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslenskuþjóðarinnar sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru.“ Með 20. gr. laga nr. 116/2006er mælt fyrir um það, að allir þeir,sem fá úthlutað aflaheimildum samkvæmt lögunum eða landa afla, fari stjórnveiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, skuli greiða veiðigjöldeins og í lögum um veiðigjöld greinir.Umalmenn og sérstök veiðigjöld gilda lög nr. 74/2012, um veiðigjald, sem tókugildi 5. júlí 2012. Samkvæmt 1. gr. laganna taka þau til bæði almenns ogsérstaks veiðigjalds, sem lögð eru á aflamark, aðrar úthlutaðar aflaheimildireða landaðan afla, fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutunaflamarks, samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða eða öðrum lögum sem við geta átt.Um markmið laganna um veiðigjald segir í 2. gr. þeirra að veiðigjöld séu lögð áí þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit ogumsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heildhlutdeild í þeim arði sem nýting sjávarauðlinda skapar. Í almennum athugasemdummeð frumvarpi því, sem varð að lögum um veiðigjald, er tekið svo til orða aðmegintilgangur með skattlagningu tekna af nýtingu auðlindar sé að tryggjaþjóðinni endurgjald fyrir nýtingu á þessari eign hennar og að eittmeginverkefni lagafrumvarpsins sé ákvörðun þessa endurgjalds þegar um er aðræða fiskveiðiauðlindina.Stefnandibyggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að álögð sérstök veiðigjöld séusamkvæmt eðli sínu skattur en ekki gjald fyrir aðgang að fiskimiðunum. Um sé aðræða skatt sem lagður sé á reiknaðan afrakstur af rekstri rétthafaveiðiheimildanna með heimild í 9. gr. laga nr. 74/2012, um veiðigjald. Gjaldiðsé skilgreint í krónum á hvert þorskígildiskíló eftir veiðiflokkum og grundvöllurþess sé svonefnd renta. Síðan sé ákveðið tiltekið hlutfall, 65%, sem lagt sé ásem skattur á þá, sem njóta aflaheimilda, án þess að til grundvallarálagningunni á hvern einstakan gjaldanda liggi útreikningur á því hverafrakstur hans hafi verið í rekstri sínum. Reglur 9., 10. og 11. gr. laganna umútreikning rentunnar og grunn hennar séu svo flóknar og óljósar að engin leiðsé fyrir stefnanda að átta sig á því hver kostnaður hans verði af gjöldunum fráeinum tíma til annars. Með þessum reglum sé jafnframt lagt í hendurveiðigjaldanefndar, sem útreiknings- og álagningaraðila, að ákvarðagjaldstofnana á grundvelli gagna sem stefnandi hafi engin tök á að staðreynahvort réttir séu. Sé ákvörðunarvald um skattálagninguna í raun fært frá Alþingimeð svo verulegum hætti að um sé að ræða óheimilt framsal á skattlagningarvaldiþess til framkvæmdavaldsins. Bendir stefnandi þessu til sönnunar jafnframt á aðráðuneyti sé falið að reikna út þorskígildi samkvæmt 19. gr. laga nr. 116/2006,um stjórn fiskveiða. Stjórnvöldum hafi með lögunum og reglugerðum, sem settarhafi verið með heimild í þeim, verið framselt meira vald til ákvörðunar umfjárhæð skatta þessara en heimilt sé samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ekkier í lögum að finna skilgreiningu hugtaksins skattur en það hefur hins vegarverið skýrt svo í dómaframkvæmd, að um sé að ræða greiðslu sem tilteknir hópareinstaklinga eða lögaðila verða að gjalda til hins opinbera samkvæmt einhliðaákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérstaksendurgjalds frá hinu opinbera. Að þessu virtu og þegar litið er til þess sem aðframan er rakið um þann tilgang veiðigjalda að tryggja þjóðinni í heildhlutdeild í þeim arði, sem nýting sjávarauðlinda skapar, er það álit dómsins aðhið umdeilda sérstaka veiðigjald geti ekki talist vera skattur eins og hugtakiðhefur verið skýrt, þótt það beri ýmis einkenni skatta og til þess sé vísað semskattlagningar í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 74/2012. Sérstakaveiðigjaldið er enda samkvæmt tilgangi sínum endurgjald fyrir nýtingu á sameignþjóðarinnar og því nátengt veiðum og veiðileyfum og þannig stjórnun fiskveiða.Hins vegar verður að líta svo á að við álagningu gjaldsins verði að uppfyllaþau skilyrði sem 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar setja heimild tilskattlagningar. Samkvæmtlögum nr. 74/2012 var á þeim tíma, sem hér um ræðir, mælt fyrir um það í 7. gr.að gjaldstofn almenns og sérstaks veiðigjalds væri afli hvers gjaldskylds aðilaí þorskígildum samkvæmt úthlutuðu aflamarki, öðrum aflaheimildum eða lönduðumafla. Um hið sérstaka veiðigjald sagði í 9. gr. að það skyldi skilgreint íkrónum á hvert þorskígildiskíló eftir veiðiflokkum, þ.e. botnfiskveiðum oguppsjávarveiðum. Það skyldi vera 65% af stofni til útreiknings á gjaldinu einsog stofninn væri skilgreindur í 10. gr., að frádregnu almennu veiðigjaldisamkvæmt 8. gr. laganna. Hins vegar var gert ráð fyrir því í 2. mgr. 9. gr. aðálagning sérstaka veiðigjaldsins skyldi vera með þeim hætti að af fyrstu 30.000þorskígildiskílóum greiddist ekkert gjald, af næstu 70.000 þorskígildiskílóumgreiddist hálft gjald en af þorskígildiskílóum umfram 100.000 greiddist fulltgjald. Um stofn til útreiknings á sérstöku veiðigjaldi, reiknaða rentu ogrentugrunn var síðan að finna ítarleg ákvæði í 10., 11. og 12. gr. laganna enfyrirmæli um útreikning þorskígildiskílóa eru í 19. gr. laga nr. 116/2006. Endurgreiðslukrafastefnanda í máli þessu lýtur að álagningu sérstaks veiðigjalds fyrirfiskveiðaárið 2012/2013. Ljóst er og í raun óumdeilt að ákvæði 1. mgr. 9. gr.laga nr. 74/2012 um ákvörðun fjárhæðar sérstaks veiðigjalds, byggð á ákvæðum10. - 12. gr. laganna, höfðu ekki komið til framkvæmda við álagninguveiðigjalda þess árs og þá hafði heldur ekki komið til framkvæmda sú tilhögunsamkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna að sérstök veiðigjaldsnefnd myndi ákvarðasérstaka veiðigjaldið. Fjárhæð sérstaka veiðigjaldsins fyrir tilgreintfiskveiðiár var ákvarðað í a-lið 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I í lögunum en þarsegir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 9. gr. laganna skuli sérstakt veiðigjaldvera 23,20 krónur á hvert þorskígildiskíló í botnfiskveiðum og 27,50 krónur áþorskígildiskíló í uppsjávarveiðum á fiskveiðiárinu 2012/2013. Samkvæmt19. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, er ráðuneytinu falið að reiknaþorskígildi fyrir 15. júlí ár hvert fyrir hverja tegund sem sætir ákvörðun umstjórn veiða, sbr. 20. gr. laganna. Í lagaákvæðinu er einnig að finna nánariútlistun á útreikningi þorskígilda og segir þar m.a.: „Þorskígildi skulureiknuð sem hlutfall verðmætis einstakra tegunda sem sætir ákvörðun um stjórnveiða af verðmæti slægðs þorsks. Til grundvallar verðmætaútreikningi skalleggja heildaraflamagn og heildarverðmæti þessara tegunda samkvæmt upplýsingumFiskistofu þar um. Þegar fiskur er seldur ferskur erlendis skal miða við 88% afsöluverðmæti hans. Varðandi botnfisk, að undanskildum karfa, skal miða viðslægðan fisk. Miða skal við slægðan humar.“ Að þessu virtu verður ekki fallistá það með stefnanda að fyrirkomulag á útreikningi þorskígildisstuðla skorti lagastoð.Þá verður ekki séð að reglurnar séu ógagnsæjar eða um hafi verið að ræðaólögmætt framsal skattlagningarvalds til stjórnsýsluaðila. Fyrirmæli laganna umútreikning og álagningu gjaldanna eru skýrlega fram sett í lögum og fela í sérhlutlægar og gagnsæjar reglur sem reistar eru á almennum efnislegum mælikvarða.Íathugasemdum með frumvarpi til laga nr. 74/2012 er í umfjöllun umbráðabirgðaákvæði laganna vísað til góðrar afkomu sjávarútvegsins og raktarhelstu niðurstöður úr samantekt Hagstofunnar um hag veiða og vinnslu. Þá er þareinnig fjallað um skuldsetningu sjávarútvegsfyrirtækja og tekið fram að ekkiþyki rétt að þrengja of hratt að möguleikum greinarinnar til niðurgreiðslu áskuldum og aukinna fjárfestinga. Kemur fram að bráðabirgðaákvæðið sé komið tilaf þessum sökum og að með þeim hætti gefist nokkur aðlögunartími að fullrigjaldtöku. Að þessu virtu tók löggjafinn með bráðabirgðaákvæðinu ákvörðun umfjárhæð sérstaka veiðigjaldsins og bera athugasemdir með lagafrumvarpinu meðsér að til grundvallar þeirri ákvörðun hafi legið upplýsingar um stöðusjávarútvegsgreina frá HagstofuÍslands. Ídómaframkvæmd hefur löggjafanum verið játað víðtækt vald til að ákveða hvaðaatriði ráða skattskyldu. Samkvæmt 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands, sbr. lög nr. 33/1944, skal skipa skattamálum með lögum. Þá segir í 40.gr. stjórnarskrárinnar að engan skatt megi leggja á, breyta né af taka nema meðlögum. Hefur verið litið svo á að til að um gilda heimild til skattlagningar séað ræða þurfi lög að kveða á um hverjir séu skattskyldir, við hvað skatturinnskuli miðast og hver sé fjárhæð hans. Í lögum nr. 74/2012 segir að gjaldskyldiraðilar samkvæmt lögunum séu einstaklingar og lögaðilar sem fá úthlutaðaflamarki, öðrum aflaheimildum eða landa afla á grundvelli laga um stjórnfiskveiða, laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands eða annarra laga er kveða áum stjórn fiskveiða. Þá kemur fram í bráðabirgðaákvæði I í lögunum hver fjárhæðsérstaka veiðigjaldsins er og eins og áður er rakið liggur fyrir í athugasemdummeð bráðabirgðaákvæðinu til hvaða sjónarmiða og gagna löggjafinn leit við viðákvörðun gjaldsins, þ.e. að koma í veg fyrir of miklar álögur vegna mikillarskuldsetningar sjávarútvegsfyrirtækja. Jafnframt liggur fyrir í ákvæðum 19. gr.laga nr. 116/2006 hvernig þorskígildiskíló skulu reiknuð út. Loks liggur ljósfyrir sá tilgangur laga nr. 74/2012 með álagningu sérstakra veiðigjalda aðtryggja þjóðinni hlutdeild í þeim arði sem nýting sjávarauðlinda skapar, sbr.2. gr. laganna. Aðþessu virtu er það mat dómsins að í margnefndu bráðabirgðaákvæði I í lögum nr.74/2012 hafi falist fullgild heimild til skattlagningar samkvæmt 40. og 77. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og áður er rakið höfðu ákvæði 1. mgr. 9. gr. laga nr.74/2012 um ákvörðun fjárhæðar sérstaks veiðigjalds, byggð á ákvæðum 10. - 12.gr. laganna, ekki komið til framkvæmda við álagningu veiðigjaldafiskveiðiársins 2012/2013 og þá hafði heldur ekki komið til framkvæmda sútilhögun samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna að sérstök veiðigjaldsnefnd myndiákvarða sérstaka veiðigjaldið. Verður því ekki fjallað frekar um málsástæðurstefnanda sem að þeim ákvæðum lúta. Stefnandibyggir kröfur sínar jafnframt á því að álagning sérstaks veiðigjalds brjóti íbáða við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar vegna þeirrar mismunarskattaðila, sem í álagningunni felist, þar sem renta sé ákveðin með þeim hættiað skuldugir skattaðilar séu nánast undanþegnir skyldunni til greiðslu þess enaðrir gjaldendur beri fyrir vikið mun hærri gjöld en ella væri. Þá byggir stefnandijafnframt á því að veiðigjöldin brjóti gegn eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar. Áðurer rakin sú niðurstaða, sem komið hefur fram í dómaframkvæmd HæstaréttarÍslands, að úthlutun veiðiheimilda myndi hvorki eignarrétt né óafturkallanlegtforræði einstakra manna yfir þeim og að Alþingi geti, í skjóli valdheimildasinna, kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eðainnheimt fyrir hann fégjald vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun sameignaríslensku þjóðarinnar í nytjastofnum á Íslandsmiðum. Engu að síður verður aðþessu leyti að líta svo á að löggjafinn verði að leggja slíkt fégjald á eftiralmennum efnislegum mælikvarða og jafnræðisreglu. Samkvæmtbráðabirgðaákvæði II í lögum nr. 74/2012 er heimilt að lækka sérstaktveiðigjald einstakra aðila á fiskveiðiárunum 2012/2013 til 2017/2018 vegnavaxtakostnaðar við kaup á aflahlutdeildum til ársloka 2011 að tilteknumskilyrðum uppfylltum. Í athugasemdum með bráðabirgðaákvæðum frumvarps til laganr. 74/2012 er fjallað um afkomu sjárvarútvegsins og bent á að skuldsetningsjávarútvegsfyrirtækja sé mikil af tilteknum ástæðum, þótt hún sé mismikilmilli fyrirtækja og til komin af ólíkum ástæðum. Segir þar: „Ríflega áætluðávöxtun fastafjármuna í greininni og veruleg hlutdeild í rentunni á að skapagóð skilyrði til fjárfestinga á næstu árum, einkum hjá þeim sem ekki hafa þegarskuldsett sig að miklu marki. Þó þykir rétt að þrengja ekki of hratt aðmöguleikum greinarinnar til niðurgreiðslu á skuldum og aukinna fjárfestinga oger bráðabirgðaákvæðið komið til af þeim ástæðum. Með því gefst nokkuraðlögunartími að fullri gjaldtöku.“ Síðan er bent á að með fyrirhuguðumbreytingum á tekjuskattslögunum verði þeim útgerðum, sem keypt hafaaflaheimildir á liðnum árum, án þess að geta fært þær til gjalda hingað til,gert það mögulegt á næstu árum, svo og þeim sem kaupa samningsbundnaraflaheimildir eftir gildistöku laga um stjórn fiskeiða. Hvort tveggja muni getahaft veruleg áhrif á skattgreiðslur þessara aðila og jafnað nokkuð stöðu þeirragagnvart þeim sem ekki hafi þurft að greiða fyrir aflaheimildir. Í nefndarálitimeirihluta atvinnuveganefndar kemur jafnframt fram að tilgangur ákvæðisins séað tekið sé hæfilegt tímabundið tillit til stöðu skuldugra fyrirtækja enlækkunin takmarkist þó við þær skuldir sem til staðar kunni að vera vegna kaupaá kvóta með beinum hætti eða að félag með kvóta hafi verið keypt á yfirverði ogsíðan sameinað kaupandanum. Umer að ræða bráðabirgðaákvæði sem hafa afmarkaðan nokkurra ára gildistíma. Einsog áður er getið, hefur löggjafinn talinn hafa víðtækt vald til að ákveða hvaðaatriði skuldi ráða skattskyldu og hefur verið talið að það svigrúm nái einnigtil þess að kveða á um undanþágur frá skattskyldunni. Þegar litið er tilframangreindra sjónarmiða sem af hálfu löggjafans lágu til grundvallar lækkunará sérstöku veiðigjaldi í nánar tilgreindum tilvikum er það mat dómsins aðmálefnaleg rök hafi búið að baki ákvæðinu sem gilda átti í nokkur ár, verðurekki talið að það feli í sér slíka mismunun að hún gangi gegn jafnræðisreglu65. gr. stjórnarskrárinnar. Er þeirrimálsástæðu stefnanda því hafnað. Dómurinntelur að ljóst sé að álagning sérstaks veiðigjalds sé aðferð viðfiskveiðistjórnun með það að markmiði að tryggja þjóðinni í heild hlutdeild íþeim arði, sem nýting sjávarauðlinda skapar. Ákvæði laga um stjórnun fiskveiðafela í sér heimild til slíkrar almennrar ráðstöfunar eins og gripið var til meðáðurgreindu bráðabirgðaákvæði laganna. Áður er rakið að af athugasemdum meðfrumvarpi til laga nr. 74/2012 verður ráðið að áður en umrædd bráðabirgðaákvæðilaganna voru sett var litið til upplýsinga Hagstofunnar um afkomusjávarútvegsins og skuldsetningar sjávarútvegsfyrirtækja. Lágu því tilgrundvallar álagningar gjaldsins málefnaleg sjónarmið sem byggðu á opinberumgögnum. Að öllu þessu virtu er því hvorki unnt að fallast á það með stefnandaað álagning sérstaka veiðigjaldsins vegna fiskveiðiársins 2012/2013 teljistvera skerðing á ætluðum eignarrétti hans né að Alþingi hafi skortstjórnskipulega heimild til að setja lög um veiðigjöld með því efni sem löginnr. 74/2012 hafa að geyma um hið sérstaka veiðigjald. Þá hefur stefnandi ekkisýnt fram á að hlutfall álagningarinnar hafi verið svo óhóflegt og sérstaklegaíþyngjandi fyrir hann að hún geti með einhverjum hætti talist vera þjóðnýting áeignum hans. Loksbyggir stefnandi á því, að með álagningu sérstaks veiðigjalds fyrir árið2012/2013 hafi verið um afturvirka skattlagningu að ræða þar sem hún vargrundvölluð á upplýsingum, sem lágu fyrir úr framtalsskilum 2011, þ.e. árekstrartölum frá árinu 2010. Lög nr. 74/2012 hafi tekið gildi 5. júní 2012 ogþví hafi verið byggt á upplýsingum um rekstrarafkomu fyrir tímabil sem hafiverið á enda fyrir gildistöku laganna. Því standist álagningin eðaskattlagningin ekki stjórnskipulegar kröfur, sbr. 2. mgr. 77. gr.stjórnarskrárinnar. Í 2.mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi leggja á nema heimildhafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráð skattskyldu. Ekkier unnt að fallast á þessa málsástæðu stefnanda, enda verður að fallast á meðstefnda, að sú viðmiðun um meðaltalsupplýsingar frá liðnum tíma, sem lágu fyrirvið ákvörðun sérstaks veiðigjalds, verði ekki talin atvik sem ráði skattskylduaðila með afturvirkum hætti. Ekki var um það að ræða að skattur væri lagður átekjur, sem aflað var áður en lögin tóku gildi, heldur var við ákvörðunfjárhæðar sérstaks veiðigjalds unnið upp úr umræddum meðaltalsupplýsingum semlágu fyrir í gögnum opinberra aðila. Hins vegar voru þau atvik, sem réðu skattskyldunni,komin til eftir að lög nr. 74/2012 tóku gildi og fjárhæð gjaldsins hafði veriðákveðin með þeim. Fjárhæð sérstaks veiðigjalds var fastsett með ákvæðum a-liðar 1. mgr. bráðabirgðarákvæðis I semtiltekin krónutala, áður en kom til úthlutunar aflaheimilda fyrir fiskveiðiárið2012/2013 eða löndunar afla á því fiskveiðiári. Ekki kom því til þess að beittyrði reiknireglum 10. – 12. gr. laganna við ákvörðun gjaldsins og þá komveiðigjaldsnefnd ekki að ákvörðuninni. Aðöllu framangreindu virtu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda ímáli þessu. Einsog mál þetta er vaxið þykir rétt að málskostnaður falli niður.ArnfríðurEinarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Uppkvaðningdómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans.D Ó M S O R Ð:Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Vinnslustöðvarinnar hf., ímáli þessu.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 96/2001
Kærumál Fjárnám Fyrning
Beiðni A um aðför hjá Ö barst sýslumanni 5. júní 2000 og var því komin fram fyrir lok 10 ára fyrningartíma kröfu A. Var í framhaldi af þessu tvívegis leitast við að gera fjárnám fyrir kröfunni fyrir lok fyrningartíma hennar. Það tókst ekki vegna athafnaleysis Ö, en af gögnum málsins þótti þó sýnt að honum átti að minnsta kosti að vera kunnugt um fyrstu kvaðningu sýslumanns. Ö mætti á hinn bóginn fyrir sýslumanni 14. september 2000 í tilefni af þriðju kvaðningunni og var þá loks unnt að taka fyrir beiðni A um fjárnám. Voru þá í mesta lagi liðnir 17 dagar frá lokum fyrningartíma. Ekki þótti unnt að meta atvik á annan veg en svo að kröfu A hefði verið haldið fram án ástæðulauss dráttar eftir að beiðni um aðför til að fullnægja henni hafði borist sýslumanni, sbr. 52. gr. laga nr. 90/1989. Var samkvæmt þessu staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna bæri kröfu Ö þess efnis að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaður gerði hjá honum 6. október 2000 að kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. febrúar 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði hjá honum 6. október 2000 að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. I. Með dómi bæjarþings Reykjavíkur 15. júní 1990 var sóknaraðila gert ásamt öðrum manni að greiða varnaraðila 491.016,50 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 3. október 1989 til greiðsludags og 61.800 krónur í málskostnað. Bú sóknaraðila mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta um þær mundir. Um skiptin liggja ekki fyrir frekari gögn í málinu en skrá um lýstar almennar kröfur í þrotabúið. Af henni verður ráðið að varnaraðili lýsti 20. ágúst 1990 kröfu að fjárhæð alls 1.401.062 krónur, en ekki hafi verið tekin afstaða til hennar við gjaldþrotaskiptin fremur en annarra almennra krafna, þar sem þrotabúið hafi verið eignalaust. Ekki hefur komið fram hvenær gjaldþrotaskiptunum lauk. Varnaraðili fékk greiðsluáskorun vegna fyrrgreindrar kröfu sinnar birta fyrir sóknaraðila 5. maí 2000. Fór hann þess á leit við sýslumann með beiðni 1. júní sama árs að fjárnám yrði gert hjá sóknaraðila til fullnustu kröfunni. Barst beiðnin sýslumanninum í Hafnarfirði 5. sama mánaðar. Ráðið verður af framkomnum gögnum að fulltrúi sýslumanns hafi 6. júlí 2000 gert tilkynningu um að beiðni varnaraðila yrði tekin fyrir 26. sama mánaðar á nánar tilgreindum tíma, svo og að tilkynningin hafi verið birt af stefnuvotti á heimili sóknaraðila 11. júlí 2000 fyrir nafngreindri konu, sem í birtingarvottorði var sögð vera eiginkona hans. Í kvaðningu, sem sýslumaður gaf út til sóknaraðila 14. ágúst 2000, var vísað til þess að hann hefði ekki mætt þegar taka átti beiðni varnaraðila fyrir og væri sóknaraðili því aftur kvaddur til að mæta á skrifstofu sýslumanns af því tilefni 24. sama mánaðar. Síðastgreindan dag sendi sýslumaður beiðni til lögreglunnar í umdæmi sínu um að handtaka sóknaraðila og færa hann til fjárnámsgerðar 13. september 2000, enda hefði hann ekki sinnt ítrekuðum boðunum til hennar. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumanns var beiðni varnaraðila um fjárnám tekin fyrir 14. september 2000 og mætti sóknaraðili ásamt lögmanni, svo og lögmaður af hálfu varnaraðila. Gerðinni var þá frestað og hún tekin fyrir á ný 6. október sama árs. Við það tækifæri voru færð fram mótmæli sóknaraðila gegn framgangi gerðarinnar á þeim grunni að krafa varnaraðila væri fyrnd. Fulltrúi sýslumanns hafnaði þessum mótmælum, en gerðinni var síðan lokið án árangurs að fram kominni yfirlýsingu um eignaleysi sóknaraðila. Sóknaraðili leitaði dómsúrlausnar um gildi fjárnámsins með bréfi, sem barst Héraðsdómi Reykjaness 24. október 2000. II. Í málinu liggur sem áður segir fyrir að varnaraðili lýsti 20. ágúst 1990 kröfu í þrotabú sóknaraðila. Hefur ekki verið vefengt að þar hafi verið lýst kröfu varnaraðila á grundvelli fyrrgreinds dóms frá 15. júní 1990, svo og að ekkert hafi fengist greitt upp í hana við gjaldþrotaskiptin. Samkvæmt 133. gr. gjaldþrotalaga nr. 6/1978, sem þá voru í gildi, bar sóknaraðili þannig ábyrgð á kröfu varnaraðila í tíu ár frá þeim degi, sem gjaldþrotaskiptunum lauk. Ekki hefur komið fram í málinu hver sá dagur var. Með því að framlögð skrá um lýstar kröfur í þrotabúið var dagsett 27. ágúst 1990 er þó ljóst að skiptunum var ekki lokið fyrir þann tíma. Beiðni varnaraðila um aðför hjá sóknaraðila barst sýslumanninum í Hafnarfirði 5. júní 2000. Hún var því komin fram fyrir lok fyrningartíma kröfu varnaraðila. Boðun sýslumanns til fjárnáms var birt 11. júlí 2000 fyrir heimilismanni sóknaraðila, en með henni var hann kvaddur til að mæta þegar beiðni varnaraðila yrði tekin fyrir 26. sama mánaðar. Ljóst er af áðurnefndum gögnum málsins að sóknaraðili lét það hjá líða, svo og að mæta samkvæmt annarri kvaðningu sýslumanns 14. ágúst 2000. Með þessu var tvívegis leitast við að gera fjárnám fyrir kröfu varnaraðila fyrir lok fyrningartíma hennar. Það tókst ekki vegna athafnaleysis sóknaraðila, en af gögnum málsins er þó sýnt að honum átti að minnsta kosti að vera kunnugt um fyrstu kvaðninguna. Sóknaraðili mætti á hinn bóginn fyrir sýslumanni 14. september 2000 í tilefni af þriðju kvaðningunni og var þá loks unnt að taka fyrir beiðni varnaraðila um fjárnám. Voru þá í mesta lagi liðnir 17 dagar frá lokum fyrningartíma. Þegar alls þessa er gætt er ekki unnt að meta atvik á annan veg en svo að kröfu varnaraðila hafi verið haldið fram án ástæðulauss dráttar eftir að beiðni um aðför til að fullnægja henni hafði borist sýslumanni, sbr. 52. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Örn Þór Úlfsson, greiði varnaraðila, Angantý Vilhjálmssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 30/2003
Kærumál Kyrrsetning Res Judicata Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
K krafðist þess að felldar yrðu úr gildi kyrrsetningar Í í eignarhluta S í nánar tilgreindri fasteign, en S var fyrrverandi eiginmaður K. Áður höfðu verið kveðnir upp dómar í héraðsdómi í tveimur málum Í gegn S, þar sem kröfur Í gegn honum höfðu verið teknar til greina og jafnframt staðfestar þær kyrrsetningargerðir, sem krafa K laut að. Talið var að áðurnefndir dómar í málum Í gegn S fælu í sér bindandi úrslit milli aðila þeirra mála um sakarefnið, sem þar var dæmt að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Þessi réttaráhrif dómanna næðu hins vegar ekki til máls K gegn Í, en K hafi ekki verið aðili að kröfugerð í fyrrnefndu málunum. Var hinn kærði úrskurður um frávísun málsins því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2002, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hún krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í hinum kærða úrskurði greinir frá því að 5. júní 2002 hafi verið kveðnir upp dómar í Héraðsdómi Reykjavíkur í tveimur málum varnaraðila gegn Stephen Peter McKeefry, fyrrum eiginmanni sóknaraðila. Hafi kröfur varnaraðila gegn honum verið teknar þar til greina og jafnframt staðfestar kyrrsetningargerðir, sem krafa sóknaraðila þessa máls tekur til. Reisir sóknaraðili málsókn sína á heimild í 40. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Áðurnefndir dómar í málum varnaraðila gegn Stephen Peter McKeefry fela í sér bindandi úrslit milli aðila þeirra mála um sakarefnið, sem þar var dæmt að efni til, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þessi réttaráhrif dómanna ná ekki til þessa máls, en sóknaraðili var ekki aðili að kröfugerð í fyrrnefndu málunum. Verður hinn kærði úrskurður samkvæmt því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Verður varnaraðila jafnframt gert að greiða kærumálskostnað, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Íslandsbanki hf., greiði sóknaraðila, Kristínu Ólafsdóttur, 60.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 110/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 674/2014
Húsaleigusamningur
Aðilar deildu um þá réttarstöðu sem uppi var á milli þeirra, V ehf. sem leigutaka og E hf. sem leigusala, eftir að tímabundnum leigusamningi um atvinnuhúsnæði lauk samkvæmt efni sínu 1. apríl 2011. Óumdeilt var að V ehf. nýtti húsnæðið áfram til loka desember 2012 og greiddi leigu í samræmi við forsendur fyrrnefnds samnings. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 yrði ekki túlkuð svo að á leigusala, eða eftir atvikum leigutaka, hvíldi skylda til formlegra aðgerða svo sem með sendingu tilkynningar með áskilnaði um framlengt gildi leigusamnings þegar því tímamarki væri náð að tveir mánuðir væru liðnir frá lokum tímabundins leigusamnings en húsnæðið áfram nýtt af leigutaka. Þvert á móti yrði talið að ákvæðið fæli í sér þann efnislega áskilnað sem leigusali eða leigutaki gæti haft uppi eftir að því tímamarki væri náð og án þess að til sérstakra formlegra tilkynninga kæmi af því tilefni. Ætti sá skilningur sér jafnframt stoð í meginreglu 10. gr. laganna. Með hliðsjón af framangreindu, samskiptum aðila á umræddu tímabili og að virtri kröfugerð E hf. var litið svo á að í gildi hefði verið ótímabundinn húsaleigusamningur með sex mánaða uppsagnarfrest, sbr. 3. tölulið 56. gr. laga nr. 36/1994, þegar V ehf. tilkynnti E hf. 31. desember 2012 um lok leigusambandsins af sinni hálfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2014. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnda en til vara að tildæmd fjárhæð verði lækkuð. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 11. júní 2014 er höfðað með stefnu útgefinni 11. júní 2013 af Eik fasteignafélagi hf., Sóltúni 26, Reykjavík, á hendur Viðskiptastofunni Ármúla ehf., Bitruhálsi 2,110 Reykjavík. I. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar samtals að fjárhæð 2.229.936 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 5. gr. laga nr. 38/2001 af 275. 519 kr. frá 1. september 2012 til 1. desember 2012, þá af 552.807 kr. frá þeim degi til 31. desember 2012, þá af 575.106 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2013 en af 2.229.936 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 24.638 kr. sem dragast frá kröfunni þann 28. febrúar 2013. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi lögmanns stefnanda. II. Málsatvik Mál þetta er tilkomið vegna leigu stefnda á hluta húsnæðis í eigu stefnanda að Ármúla 21, 105 Reykjavík. Þann 28. mars 2006 skrifaði stefndi undir leigusamning við stefnanda vegna húsnæðisins. Samningurinn var tímabundinn til 1. apríl 2011 og lauk þá án sérstakrar uppsagnar. Leigugreiðslur voru 124.000 kr. á mánuði auk vsk. og kostnaðar. Leigan átti að taka breytingum í samræmi byggingavísitölu m.v. grunnvísitölu marsmánaðar 2006, 325,3. Leigusamningurinn var ekki endurnýjaður. Stefndi dvaldi hins vegar áfram í húsnæðinu án þess að gerður væri nýr leigusamningur. Voru honum sendir greiðsluseðlar vegna veru sinnar í húsnæðinu sem voru greiddir án athugasemda. Fyrir liggur að stefndi krafðist þess að ýmsar lagfæringar yrðu gerðar á húsnæðinu sem hann taldi í slæmu ástandi og krafðist jafnframt lækkunar leigufjárhæðar. Stefndi taldi að stefnandi hefði ekki staðið við lagfæringar á húsnæðinu sem hann hafði óskað eftir og með tölvupósti dags. 30. desember 2011 tilkynnti starfsmaður stefnda, Brynja Kristjánsdóttir, til staðfestingar á símtali við stefnanda fyrr um daginn að leigu á húsnæði stefnda að Ármúla 21 væri sagt upp. Þann 22. júní 2012 óskaði stefndi eftir framlengingu á leigusamningi til 30. september 2012. Með tölvupósti sama dag samþykkti stefnandi framlengingu og bauð stefnda að ef hann hefði áhuga á að vera áfram í húsnæðinu og gerði tveggja ára leigusamning þá gæti stefnandi lækkað leiguna úr 220.000 kr. á mánuði auk vsk. í 185.400 kr. auk vsk. Stefndi gerði síðan kröfur um verulegar úrbætur á húsnæðinu ef framlengja ætti leigusamninginn. Með tölvupósti starfsmanns stefnda dags. 11. október 2012 var skorað á stefnanda að ganga frá nýjum leigusamningi og tekið fram að stefndi hefði hug á að færa hann á annað félag í eigu Jóns Þ. Hilmarssonar, B.T. sf. Í póstinum sagði að stefndi hefði boðið lækkun ásamt endurbótum í júní og eins aftur þegar þau hefðu hist 6. september. Þá óskaði stefndi eftir því að lækkun leigugreiðslu yrði afturvirk frá 1. júní 2012. Stefnandi sendi stefnda nýjan leigusamning þann 15. október 2012 en stefndi neitaði að undirrita hann nema endurbætur yrðu gerðar. Í tölvupósti 22. október tilkynnti stefndi að verið væri að fara yfir samninginn en hann hefði viljað fá skriflegt hvaða endurbætur hefði verið ákveðið að gera á húsnæðinu. Jafnframt tilkynnti hann að alvarleg vandræði væru með rafmagnið í húsnæðinu. Einnig var tilkynnt um athugasemdir eldvarnareftirlits. Óskað var skjótra svara svo að unnt væri að ganga frá leigumálum. Með tölvupósti, dags. 25. október 2012, óskaði starfsmaður stefnda eftir því að fá upplýsingar um það hvaða endurbætur yrðu gerðar og hann vildi fá þessar upplýsingar áður en skrifað yrði undir leigusamning. Með tölvupósti stefnanda til stefnda dags. 27. nóvember 2012 tilkynnti stefnandi að allar endurbætur sem hann hefði hugsað sér hefðu farið fram. Stefndi yfirgaf síðan leiguhúsnæðið í lok desember 2012. Með bréfi dags. 12. febrúar 2013 frá stefnanda til stefnda var stefnda boðið að gera kröfu stefnanda upp án kostnaðar og vaxta, samtals 2.207.637 kr. en hún var vegna vangoldinnar húsaleigu vegna september og desember 2012 auk húsaleigu á uppsagnarfresti. Engin viðbrögð bárust við því. Var því sent innheimtubréf þann 27. febrúar 2013. Lögmenn aðila funduðu í kjölfarið og var stefnda sent sáttarboð með pósti, dags. 7. maí 2013, að fjárhæð 1.384.671 kr. Engin viðbrögð bárust við því og höfðaði stefnandi mál þetta með stefnu útgefinni 11. júní 2013. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar á meginreglum samningaréttar og kröfuréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og á húsaleigulögum nr. 36/1994. Stefnandi hafi undirritað húsaleigusamning við stefnda í mars 2006 og hafi hann verið tímabundinn til 1. apríl 2011. Greidd hafi verið leiga samkvæmt honum þar til hann rann sitt skeið á enda. Samkvæmt ákvæðum samningsins hafi honum lokið án sérstakrar eða uppsagnar þann 1. apríl 2011. Stefndi hafi nýtt húsnæðið áfram án þess þó að gerður hafi verið nýr skriflegur leigusamningur við stefnanda. Hafi stefnda því áfram verið sendir greiðsluseðlar vegna húsaleigu. Þá hafi stefndi greitt án athugasemda. Stefnandi byggir á því að með því hafi komist á ótímabundinn leigusamningur í samræmi við 10. gr. laga nr. 36/1994. Stefnandi hafi síðan skilaði húsnæðinu án fyrirvara eða uppsagnar í lok árs 2012, nánar tiltekið þann 28. desember 2012. Vangreidd sé enn húsaleiga vegna september og desember 2012 auk sameiginlegs kostnaðar vegna desember. Stefnandi byggir á því að upphæð leigunnar eigi að taka mið af eldri samningi aðila og að stefndi hafi samþykkt það með athugasemdarlausri greiðslu slíkrar leigu síðan í apríl 2011. Þannig teljist stefndi hafa samþykkt fjárhæð leigunnar í skilningi 2. mgr. 10. gr. laga nr. 36/1994. Stefnandi byggir á því að um sé að ræða atvinnuhúsnæði og því gildi um samninginn 3. tl. 56. gr. laga nr. 36/1994 þar sem mælt sé fyrir um uppsagnarfrest ótímabundinna leigusamninga, sbr. einnig 1. mgr. 10. gr. laganna. Samkvæmt þeirri grein skuli leigusamningar sem ekki séu gerðir skriflega teljast ótímabundnir. Af því leiði að sex mánaða uppsagnarfrestur sé á samningi aðila. Þá leiði sama niðurstaða af samningnum sjálfum. Stefndi hafi yfirgefið húsnæðið án uppsagnar eða fyrirvara í lok desember 2012. Stefnanda hafi síðan ekki tekist að leigja húsnæðið eftir uppsögn þrátt fyrir reglubundnar auglýsingar í ýmsum miðlum. Stefnandi byggir á því að með því að auglýsa laust húsnæði með þessum hætti hafi hann reynt eftir fremsta megni að takmarka tjón sitt án árangurs. Stefnandi krefji stefnda því um húsaleigu út sex mánaða uppsagnarfrest skv. 3. tl. 56. gr. laga nr. 36/1994. Miðist fjárhæð leigu á uppsagnarfresti við síðasta greidda greiðsluseðil stefnanda vegna nóvember 2012 að fjárhæð 275.805 kr. Byggir stefnandi á því að með athugasemdalausri greiðslu þess seðils hafi stefnandi sýnt fram á að það væri hin samþykkta leigufjárhæð í skilningi 2. mgr. 10. gr. laga nr. 36/1994. Stefnda hafi hins vegar verið sendir greiðsluseðlar vegna mánaðanna frá janúar til júní 2013 en fjárhæð þeirra hafi tekið vísitölubreytingum og séu þeir því hærri en sú fjárhæð sem stefnandi krefji um greiðslu á í uppsagnarfresti. Stefnandi sundurliðar dómkröfur sínar sem hér segir: Vangreidd húsaleiga vegna september 2012 kr. 275.519,- Vangreidd húsaleiga vegna desember 2012 kr. 277.288,- Sameiginlegur kostnaður vegna desember 2012 kr. 22.299,- Húsaleiga í uppsagnarfresti 275.805*6 kr. 1.654.830,- Samtals kr. 2.229.936,- Þá hafi stefndi þann 28. febrúar 2013 greitt 24.638 kr. sem dregnar séu frá kröfunni á innborgunardegi. Stefnandi vísar til þess að gjalddagi leigunnar sé fyrsti hvers mánaðar fyrir fram í samræmi við eldri leigusamning aðila sem og athugasemdalausa framkvæmd frá apríl 2011. Þá sé leiga í uppsagnarfresti öll gjaldfelld við uppsögn húsnæðisins þann 1. janúar 2013 í samræmi við 57. gr. laga nr. 36/1994. Eins og fram komi í greiðsluyfirliti á dskj. nr. 14 hafi stefndi greitt þrjá gjalddaga þann 28. desember 2012, nánar tiltekið hafi hann þá greitt greiðsluseðil vegna ágúst 2012, greiðsluseðil vegna október 2012 og greiðsluseðil vegna nóvember 2012. Ógreiddur sé greiðsluseðill vegna september 2012 sem og desember 2012. Þá sé ógreiddur greiðsluseðill vegna sameiginlegs kostnaðar í desember samanber V. grein leigusamnings aðila en stefndi hafði frá því að leigusamningi lauk einnig greitt slíka reikninga. Við aðalmeðferð mótmælti stefnandi þeim rökum stefnda að enginn samningur væri í gildi þar sem stefnandi hefði ekki nýtt sér rétt sinn skv. 59. gr. húsaleigulaga til að krefjast þess að stofnast hefði ótímabundinn samningur milli aðila eftir að fyrri samningur rann út. Þá tók hann fram að stefndi hefði aldrei hreyft riftunarkröfu vegna ágalla á húsnæðinu og hefði fyrirgert slíkum rétti, sbr. 60. gr. húsaleigulaga. Varðandi lagarök vísar stefnandi til þess að lagaskylda stefnda til að greiða stefnanda sé byggð á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og húsaleigulögum nr. 36/1994. Kröfur um vexti og dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 en kröfu um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1994. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Stefnandi hafi ekki nýtt sér heimild í 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 til þess að krefjast þess að stofnast hefði til ótímabundins samnings á milli aðila eftir að tímabundinn leigusamningur milli þeirra rann út 1. apríl 2011. Að sama skapi hafi stefndi ekki gert slíka kröfu enda hafi hann ekki viljað leigja húsnæðið áfram nema stefnandi gerði á því ákveðnar endurbætur. Stefndi hafi því verið í fullum rétti til að yfirgefa húsnæðið á þeim tíma sem hann gerði það og stefnandi eigi enga kröfu til leigugreiðslna. Hvað varði kröfur stefnanda um greiðslu úr hendi stefnda vegna vangoldinnar leigu þá mótmælir stefndi þeirri kröfu á þeirri forsendu að húsnæðið hafi verið algjörlega óhæft til þeirra nota er það var leigt til. Til dæmis hafi rafmagn í húsinu verið stórhættulegt, því hafi slegið út sem hafi skapað verulega hættu á að gögn glötuðust af tölvum þeim sem stefndi notaði. Eigandi stefnda sé Jón Þorbjörn Hilmarsson löggiltur endurskoðandi og starfsemi sú sem stefndi rak hafi verið bókhaldsþjónusta og endurskoðun fyrir einstaklinga og fyrirtæki. Það gefi augaleið að slík starfsemi verði að vera í öruggu umhverfi og ekki megi vera fyrir hendi hætta á að gögn glatist. Með framangreindum rökum krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda. Við aðalmeðferð gáfu skýrslur fyrirsvarsmaður stefnda, Jón Þorbjörn Hilmarsson, og vitnið Brynja Kristjánsdóttir, starfsmaður stefnda. Jón Þorbjörn rakti samskipti við fyrirsvarsmann stefnanda, Vilhelm Patrick Bernhöft, og tilraunir sínar og starfsmanns síns, Brynju Kristjánsdóttur, til að ná sátt um nýjan leigusamning sem staðið hafi yfir allt fram til þess að stefndi yfirgaf húsnæðið. Tekist hafi verið á um kröfur stefnda um lagfæringar og fjárhæð leigu sem hafi verið alltof há miðað við ástand hússins. Hann kvaðst hafa orðið fyrir tjóni vegna bilana í rafmagni og hann gæti ekki sýnt fram á hversu mikið það tjón hafi verið. Vitnið Brynja Kristjánsdóttir gerði í skýrslu sinni grein fyrir ástandi húsnæðisins, sem hún kvað hafa verið mjög slæmt, m.a. ástand raflagna sem hafi verið upphaflegar og ekki staðist kröfur og rafmanginu hafi því oft slegið út sem hafi skapað hættu á því að gögn glötuðust af tölvum. Einnig rakti hún samskipti við Vilhelm Patrick varðandi kröfur stefnda um lagfæringar á húsnæðinu, en ekki hafi verið staðið við að framkvæma þær úrbætur sem farið hafi verið fram á. Einnig rakti hún samskipti varðandi nýjan leigusamning. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða Ágreiningur aðila í máli þessu snýst aðallega um það hvort í gildi hafi verið ótímabundinn leigusamningur milli aðila er stefndi yfirgaf leiguhúsnæðið í lok desember 2012. Stefnandi byggir á því að komist hafi á ótímabundinn leigusamningur í samræmi við 10. gr. laga nr. 26/1994 og uppsagarfrestur hafi verið mánuðir þar sem um atvinnuhúsnæði hafi verið að ræða, sbr. 3. tl. 56. gr. laga nr. 26/1994. Stefndi byggir aftur á því að stefnandi hafi ekki nýtt sér þá heimild sem sé í 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 að krefjast þess að stofnast hefði til ótímabundins samnings á milli aðila eftir að fyrri samningur rann út og því hafi enginn samningur verið í gildi milli aðila er hann yfirgaf húsnæðið. Fyrir liggur að leigusamningur milli aðila sem tímabundinn var til 1. apríl 2011 var ekki endurnýjaður. Stefndi dvaldi hins vegar áfram í húsnæðinu án þess að gerður væri nýr leigusamningur allt til loka desember 2012 og hélt áfram að greiða greiðsluseðla sem honum voru sendir vegna húsaleigunnar í samræmi við upphaflegan samning utan september og desember 2012. Þann 30. desember 2011 hafði starfsmaður stefnda, Brynja Kristjánsdóttir, tilkynnt stefnanda að leigu á húsnæði stefnda að Ármúla 21 væri sagt upp og þann 22. júní 2012 óskaði stefndi eftir framlengingu á leigusamningi til 30. september 2012. Ekki kom til þess að gerður væri nýr leigusamningur þrátt fyrir að í gangi væru samningaviðræður milli aðila um gerð samnings. Einkum virðist það hafa strandað á því að stefndi taldi að ástandi húsnæðisins væri verulega ábótavant og ekki hefðu verið gerðar lagfæringar á því sem hann hefði farið fram á. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 36/1994 teljast aðilar hafa gert ótímabundinn leigusamning hafi þeir vanrækt að gera skriflegan leigusamning. Þá segir í 59. gr. laganna að nú líði tveir mánuðir frá því að leigutíma lauk samkvæmt uppsögn eða ákvæðum tímabundinn leigusamnings, en leigjandi heldur áfram að hagnýta hið leigða húsnæði og getur þá leigusali krafist þess að leigusamningurinn framlengist ótímabundið. Sömu kröfu geti leigjandi einnig gert enda hafi leigusali ekki skorað á hann að rýma húsnæðið eftir að leigutíma var lokið. Af þessu leiðir að ef leigjandi nýtir hið leigða í tvo mánuði eftir að leigutíma lýkur geta báðir aðilar krafist þess að hann framlengist tímabundið og verður þá að segja samningnum upp í samræmi við 56. gr. laganna. Í máli þessu er um atvinnuhúsnæði að ræða og er uppsagnarfrestur þá sex mánuðir í samræmi við 3. tl. greinarinnar. Í máli þessu liggur fyrir að samkomulag hafi verið milli aðila um leigu umrædds húsnæðis frá lokum tímabundins leigusamningsins, þann 1. apríl 2011, til þess tíma er stefndi yfirgaf húsnæðið í lok árs 2012 og greiddi stefndi athugasemdalaust leigu samkvæmt greiðsluseðlum sem voru í samræmi við tímabundna leigusamninginn sem áður gilti milli aðila að undanskildum september og desember. Telja verður því að á hafi komist ótímabundinn leigusamningur milli aðila þar sem vanrækt var að ganga frá nýjum leigusamningi, sbr. 10. gr. laga nr. 36/1994 og hafi uppsagnarfrestur því verið sex mánuðir frá því að stefndi yfirgaf húsnæðið í lok desember 2012, sbr. 3. tl. 56. gr. laga 36/1994. Fyrir liggur að stefnandi reyndi að leiga húsnæðið út að nýju á meðan á uppsagnarfresti stóð og reyni þannig að takmarka tjón sitt. Ber stefnda því að standa stefnanda skil á leigu til loka uppsagnarfrests. Stefndi hefur ekki gert grein fyrir því eða rökstutt með fullnægjandi hætti hvernig hann telur sér ekki skylt að inna af hendi leigugreiðslur fyrir september og desember 2012. Í því sambandi tilgreinir stefndi tjón vegna ástands raflagna ásamt öðru án þess að frekari grein sé gerð fyrir fjárhæðum í því sambandi og greip hann ekki til úrræða samkvæmt 60. gr. húsaleigulaga í því sambandi. Ber honum því að standa stefnanda skil á þeim leigugreiðslum sem ógreiddar voru þegar hann yfirgaf húsnæðið. Þá liggur fyrir að síðasta greiðsla sem stefndi innti af hendi samkvæmt greiðsluseðli var vegna nóvember 2012 að fjárhæð 275.805 kr. Með vísan til þess verður fallist á það með stefnanda að með athugasemdalausri greiðslu þess seðils hafi stefnandi sýnt fram á að það væri hin samþykkta leigufjárhæð í skilningi 2. mgr. 10. gr. laga nr. 36/1994, en á því grundvallar stefnandi fjárhæð leigu á uppsagnarfresti. Samkvæmt því sem rakið hefur verið ber að fallast á dómkröfur stefnanda eins og þær koma fram í stefnu. Að fenginni þessari niðurstöðu ber stefnda með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að greiða stefnanda málskostnað eins og kveðið er á um í dómsorði. Uppkvaðning dóms hefur vegna embættisanna dómara dregist fram yfir frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála. Lögmenn aðila eru sammála dómara um að ekki sé þörf á endurflutningi. Dóminn kveður upp Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Viðskiptastofan Ármúla ehf., greiði stefnanda Eik fasteignafélagi hf., 2.229.936 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 5. gr. laga nr. 38/2001 af 275. 519 kr. frá 1. september 2012 til 1. desember 2012, þá af 552.807 kr. frá þeim degi til 31. desember 2012, þá af 575.106 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2013 en af 2.229.936 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 24.638 kr. sem dragast frá kröfunni þann 28. febrúar 2013. Stefndi greiði stefnanda 700.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 339/2016
Kærumál Farbann
Kærumál. Farbann. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 3. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2016 þar sem varnaraðila var gert aðsæta farbanni þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 31. maí 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 3. maí 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. […], verði gert að sætaáfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 31. maí 2016, kl. 16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðhenni verði hafnað. Í greinargerð héraðssaksóknara segir að þann28. september sl. hafi lögreglan lagt hald á rúmlega 19,5 kg af amfetamíni ogrúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi fundist í bifreið í [...]. Hafi tveirerlendir aðilar verið handteknir grunaðir um aðild að innflutningi fíkniefnannahingað til lands en annar þeirra hafi komið með bifreiðina til landsins meðferjunni Norrænu þann 22. september s.l. Lögreglan hafi verið með eftirlit meðbifreiðinni sem hafi innihaldið fíkniefnin í nokkra daga. Við það eftirlit hafilögreglan ítrekað orðið vör við aðra bifreið sem hafi virst fylgja hinni eftir.Við frekari skoðun lögreglu hafi komið í ljós að um var að ræðabílaleigubifreiðar sem kærði Y hafi verið skráður leigutaki að. Þá hafilögreglan einnig borið kennsl á kærða X í bifreiðinni. Þá hafi kærði veriðhandtekinn þann 28. september ásamt fleirum og sætt í framhaldi gæsluvarðhaldivegna málsins. Við leit á heimili og í bifreið ákærða hafi fundist munir oggögn sem tengja ákærða við innflutning fíkniefnanna.Með ákæru héraðssaksóknara dagsettri 5.apríl sl. hafi ákærða X verið gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot, með þvíað hafa á árinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu að innflutningi á 19.448,96 gaf amfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá Hollandi til Íslands ætluðu tilsöludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greini í ákæruskjali. Ákærði þykir vera undir sterkum grun umaðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Að mati ákæruvalds þykimeint aðild ákærða mikil en hún sé talin tengjast skipulagningu og flutningifíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt til grundvallar kröfu að ummjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Metur ákæruvald það svo aðskilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt íþví máli sem hér um ræðir en staða ákærða þykir sambærileg stöðu sakborninga áöðrum svipuðum málum sbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013,269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þegar legið hafi fyrir sterkurgrunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Þá kemur fram að ákærði hafi sættgæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðast með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfesturmeð dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði sætti gæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess aðmál hafi verið höfðað á hendur honum taldi lögregla, í samræmi við 4. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að fara fram á áframhaldandigæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið fariðfram á og ákærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann sem Hæstiréttur hafistaðfest í eitt skipti með dómi nr. [...]/2016. Sé því farið fram á að ákærðiverði úrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr.88/2008 en á því sé byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna séu eins og áðurer rakið uppfyllt. Þá telji lögregla að jafnframt megi líta til b. liðar 1.mgr. 95. gr. en verði ákærði sakfelldur fyrir þau brot sem hann sé grunaður umeig hann yfir höfði sér þungan dóm. Því megi ætla að ákærði kunni að reyna aðkomast úr landi eigi hann þess kost. Að mati héraðssaksóknara sé brýnt aðtryggja nærveru ákærða á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir yfirvöldum hér álandi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hanser til lykta leitt. Ákæruvaldið telur með hliðsjón af því semrannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framiðbrot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðaribreytingum, og geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurða kærða í farbann er vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr.og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til allsframangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafa héraðssaksóknaraum farbann nái fram að ganga.Með dómi Hæstaréttar [...]. febrúar 2016 ímáli nr. [...]/2016, var kærða gert að sæta farbanni til 15. mars 2016 ágrundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 15. mars 2016 var farbann kærða framlengttil 5. apríl sl. og með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 5. apríl sl. varfarbann kærða framlengt til dagsins í dag. Er ekkert fram komið í málinu semleiðir til þess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að varnaraðilaverði gert að sæta farbanni, en rannsókn málsins, sem hefur verið mjögumfangsmikil, er lokið og hefur ákæra verið gefin út. Með vísan tilframangreinds er fallist á kröfu héraðssaksóknara um áframhaldandi farbann,eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýssonhéraðsdómari. Úrskurðarorð: Varnaraðili,X, skal sæta farbanni þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 31. maí 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 551/2010
Kærumál Þinghald
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu X um að þinghöld yrðu háð fyrir luktum dyrum í máli ákæruvaldsins gegn henni. Meðal gagna málsins voru myndbandsupptökur sem sýndu nekt X. Var fallist á varakröfu hennar um að loka þinghaldi þegar umræddar myndbandsupptökur yrðu sýndar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2010, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að þinghöld verði háð fyrir luktum dyrum í máli sóknaraðila gegn henni. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að þinghöld í málinu verði háð fyrir luktum dyrum en til vara að þeim verði lokað meðan á sýningu myndbanda stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Meðal gagna málsins munu vera myndabandsupptökur sem sýna nekt varnaraðila. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er dómara heimilt að taka ákvörðun um lokun einstaks þinghalds. Fallist er á með varnaraðila, að samkvæmt a. og d. liðum 1. mgr., sbr. 2. mgr., 10. gr. laga nr. 88/2008, standi rök til að loka þinghaldi þegar umræddar myndbandsupptökur verða sýndar. Verður því fallist á varakröfu varnaraðila. Dómsorð: Þinghaldi í máli ákæruvaldsins gegn varnaraðila, X, skal lokað meðan á sýningu á fyrirliggjandi myndbandsupptökum stendur.
Mál nr. 371/2006
Kærumál Matsmenn Þóknun
Aðila greindi á um þóknun handa B og M vegna starfa þeirra sem matsmanna, sem Ó fékk þá dómkvadda til. Samkvæmt 2. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var talið að greiða ætti matsmanni hæfileg laun fyrir störf hans, en ekki áskilið endurgjald sem kynni að miðast við rekstur hans. Af þeim sökum var því hafnað að hæfileg þóknun handa B og M ætti að fela í sér annað en laun fyrir vinnu við matið. Af sömu ástæðu var ekki talið hægt að leggja til grundvallar endurgjald sem sérfræðingar áskilja sér, enda væri tekið tillit til rekstrarkostnaðar við ákvörðun þess. Talið var að hæfilegt tímagjald fyrir vinnu B og M væri 6.000 krónur og var þóknun þeirra ákveðin með tilliti til þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2006, þar sem leyst var úr ágreiningi um þóknun handa sóknaraðilum vegna starfa þeirra sem matsmanna, sem varnaraðili fékk þá dómkvadda til. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að þóknun Birgis Jónssonar verði ákveðin 799.106 krónur og Magnúsar Axelssonar 2.510.599 krónur, hvort tveggja að meðtöldum útlögðum kostnaði, aksturskostnaði og virðisaukaskatti. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins leitaði varnaraðili 21. mars 2005 dómkvaðningar tveggja manna til að meta verðmæti jarðar sinnar, Horns í Hornafirði, verðmæti malarefnis úr jarðgöngum í landi hennar, sem matþoli, Vegagerðin, hafði þá látið hefja vinnu við, og verðrýrnun jarðarinnar vegna vegalagningar og jarðgangagerðar. Áður hafði matsnefnd eignarnámsbóta kveðið á um bætur handa varnaraðila vegna þeirra framkvæmda, sem hér um ræðir, en við niðurstöður hennar vildi hann ekki una að því leyti, sem matsgerðar var leitað. Á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2005 var sóknaraðilinn Birgir dómkvaddur sem matsmaður ásamt öðrum, sem leitaði síðar lausnar frá starfinu, og var sóknaraðilinn Magnús dómkvaddur í hans stað 24. sama mánaðar. Sóknaraðilar luku störfum með matsgerð, sem ekki var dagsett nánar en með orðunum „nóvember 2005“. Þeir gerðu reikninga vegna starfa sinna á hendur varnaraðila með þeim fjárhæðum, sem þeir krefjast í málinu samkvæmt framansögðu. Í reikningi sóknaraðilans Birgis, sem dagsettur var 10. apríl 2006, var tilgreint að unnin hafi verið 71 klukkustund við matið og voru áskildar 8.900 krónur fyrir hverja, eða 631.900 krónur. Útlagður kostnaður var talinn nema 12.390 krónum, en virðisaukaskattur 154.816 krónum. Í reikningi sóknaraðilans Magnúsar, sem dagsettur var 1. janúar 2006, kom fram að hann hafi unnið 175,5 klukkustundir við matið og væri verð fyrir hverja þeirra 10.900 krónur. Þóknun fyrir vinnu nam þannig 1.912.950 krónum, en þar við bættust 52.275 krónur fyrir akstur og 51.320 krónur vegna útlagðs kostnaðar. Við samtölu þessara fjárhæða, 2.016.545 krónur, lagði sóknaraðilinn virðisaukaskatt að fjárhæð 494.054 krónur. Varnaraðili vildi ekki una við þessa reikninga og leitaði 11. apríl 2006 úrskurðar héraðsdómara um þóknun handa sóknaraðilum við matsstörfin, sbr. 2. mgr. 63. gr. og 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði var leyst úr ágreiningi aðilanna um þetta efni. Við meðferð málsins hefur varnaraðili lýst því yfir að ekki sé deilt um þann fjölda klukkustunda, sem sóknaraðilar hafi varið til starfa sinna. Í hinum kærða úrskurði er greint frá þeim rökum, sem sóknaraðilar hafa fært fyrir fjárhæð umkrafinnar þóknunar fyrir vinnu við matsgerðina. Verður að fallast á með héraðsdómara að sú fjárhæð sé að mun of há. Með vísan til þess, sem greinir í hinum kærða úrskurði, er hæfilegt tímagjald fyrir vinnu hvors sóknaraðila 6.000 krónur. Samkvæmt því verður þóknun handa sóknaraðilanum Birgi 426.000 krónur, auk virðisaukaskatts af þeirri fjárhæð, 104.370 krónur, og útlagðs kostnaðar, 12.390 krónur, eða alls 542.760 krónur. Á sama hátt verður þóknun sóknaraðilans Magnúsar 1.053.000 krónur, auk greiðslu fyrir akstur, 52.275 krónur, virðisaukaskatts af þeim fjárhæðum, 270.792 krónur, og útlagðs kostnaðar, 51.320 krónur, eða samtals 1.427.387 krónur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Þóknun handa sóknaraðilum, Birgi Jónssyni og Magnúsi Axelssyni, fyrir störf við matsgerð, sem varnaraðili, Ómar Antonsson, fékk þá dómkvadda til að gera, er ákveðin þannig að þóknun Birgis nemur alls 542.760 krónum, en Magnúsar 1.427.387 krónum. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Málið barst dóminum 24. apríl sl. og var þingfest 19. maí sl. Það var tekið til úr­skurðar að loknum munnlegum flutningi 7. júní sl. Sóknaraðili er Ómar Antonsson, Hagatúni 20, Hornafirði. Varnaraðilar eru Birgir Jónsson, Seiðakvísl 24, Reykjavík, og Magnús Axels­son, Miðengi 1, Selfossi. Með beiðni 21. mars 2005 óskaði sóknaraðili eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að “skoða og meta: Verðmæti jarðarinnar Horns I í Hornafirði á hvern hektara, verðmæti malarefnis úr væntanlegum jarðgöngum á hvern rúmmetra og verð­rýrnun jarðarinnar vegna fyrirhugaðrar vegalagningar og jarðgangagerðar.” Varnar­aðilar voru dómkvaddir til verksins og hafa þeir unnið matsgerð sem dagsett er í nóvember 2005. Þeir gerðu sóknaraðila reikninga fyrir störf sín og með bréfi til dómsins 11. apríl sl. beiddist hann þess að úrskurðað yrði um reikningana, sbr. 1. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að þóknun þeirra verði úrskurðuð í sam­ræmi við reikninga þeirra. Þá er krafist málskostnaðar og við ákvörðun hans tekið til­lit til eigin vinnu þeirra við að rita greinargerð um matsstörfin. Reikningur varnaraðilans Birgis er fyrir vinnu í 71 klukkustund og áskilur hann sér 8.900 krónur á hverja stund auk virðisaukaskatts. Varnaraðilinn Magnús gerir reikning fyrir vinnu í 175,5 stundir og áskilur sér 10.900 krónur fyrir hverja stund auk virðisaukaskatts. Ekki er ágreiningur um fjölda vinnustunda og heldur ekki um útlagðan kostnað sem varnaraðilar hafa gert sóknaraðila reikning fyrir. Eftir stendur þá ágreiningur um hvort tímagjald varnaraðila sé hæfilegt og tekur reifun máls­ins hér á eftir mið af því. Í beiðni sóknaraðila segir að varnaraðilar hafi tilkynnt sér í apríl sl. að mats­gerðin væri tilbúin. Þá hafi verið óskað eftir reikningum og hafi varnaraðilinn Birgir upp­lýst að reikningur hans fyrir þóknun og kostnað væri samtals 799.106 krónur og reikningur Magnúsar 2.510.599 krónur eða samtals 3.309.705 krónur. Sóknaraðili kveðst hafa tjáð varnaraðilum að þessar fjárhæðir væru langt umfram það sem hann teldi eðlilegt og var þess í framhaldinu krafist að dómurinn úrskurðaði um reikn­ingana. Í beiðni lögmanns sóknaraðila segir síðan: “Af hálfu umbjóðanda okkar er talið að fjárhæðir reikninga matsmanna verði að teljast óhæfilegar. Samkvæmt 2. mgr. 63. gr. laga um meðferð einkamála eiga matsmenn rétt á hæfilegri þóknun vegna starfa sinna. Umbjóðandi okkar bendir m.a. á að ekki þekkist dæmi um svo háar þókn­anir fyrir matsstörf og að fjárhæðir reikninganna geti ekki talist í samræmi við um­fang verksins, en matsbeiðandi var aldrei upplýstur um að kostnaður gæti numið ná­lægt þeirri fjárhæð, sem nú er krafist greiðslu á. Þótt matsgögn hafi verið mörg og mats­fundur hafi verið langur getur það ekki réttlætt viðlíka kostnað.” Við munnlegan flutn­ing kom fram hjá lögmanni sóknaraðila að ekki væri ágreiningur um þann tíma­fjölda sem varnaraðilar teldu sig hafa varið til matsstarfanna. Í greinargerð varnaraðila kemur fram að mismunur á tímagjaldi þeirra skýrist af því að Magnús vinni samkvæmt gjaldskrá fyrir útselda vinnu en Birgir sé í föstu starfi og ekki með sjálfstæðan rekstur. Magnús starfi sjálfstætt og verði að taka með í reikn­inginn, þegar hann reiknar sér þóknun, ýmis gjöld sem slíkri starfsemi fylgi. Þá hafi Magnús mun lengri reynslu af matsstörfum en Birgir. Varnaraðilar byggja á því að þeir hafi áskilið sér endurgjald fyrir hverja klukkustund sem sé í samræmi við það sem sambærilegir sérfræðingar taki og vitna þar til lögmanna og endurskoðenda. Þá byggja varnaraðilar á því að sérfræðistörf séu verðmæt, enda búi þar að baki góð menntun og starfsreynsla. Á þeim grunni skili sérfræðingar vandaðri vinnu og hún sé dýr, enda talin þóknunarinnar virði. Um matsgerðir er fjallað í IX. kafla laga um meðferð einkamála. Af ákvæðum kaflans verður ekki annað ráðið en eingöngu verði einstaklingar dómkvaddir sem mats­menn. Í 2. mgr. 63. gr. laganna segir að matsmaður eigi rétt á hæfilegri þóknun fyrir störf sín samkvæmt reikningi og endurgreiðslu útlagðs kostnaðar úr hendi mats­beiðanda. Það á með öðrum orðum að greiða matsmanni hæfileg laun fyrir störf hans, en ekki að greiða honum áskilið endurgjald sem kann að miðast við rekstur hans. Hafi hann útgjöld af matsstarfanum á hann að gera grein fyrir þeim með reikningi og á þá rétt á að fá þau endurgreidd. Af þessum sökum hafnar dómurinn því að hæfileg þóknun til varnaraðila eigi að fela í sér annað en laun fyrir vinnu við matið. Þá er af sömu ástæðu ekki hægt að leggja til grundvallar endurgjald sem sérfræðingar, eins og lög­menn og endurskoðendur, áskilja sér, enda er tekið tillit til rekstrarkostnaðar við ákvörðun þess. Af gögnum þeim sem liggja fyrir dóminum varðandi endurgjald sér­fræð­inga og viðmiðunarreglum dómstólaráðs má draga þá ályktun að um helmingur hins áskilda gjalds séu laun en um helmingur vegna reksturs starfans. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að hæfileg þóknun til handa varnaraðilum séu 5.000 krónur á tímann auk virðisaukaskatts. Ágreiningslaust er að varnaraðilinn Magnús vann 175,5 tíma og á því að greiða honum 877.500 krónur og varnaraðilinn Birgir vann 71 tíma og á því að greiða honum 355.000 krónur. Þá á að greiða varnaraðilum virðis­aukaskatt af þessum fjárhæðum og útlagðan kostnað og akstur eins og þeir krefjast með reikningum sínum og er ágreiningslaust. Rétt er að málskostnaður falli niður. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Sóknaraðili, Ómar Antonsson, greiði varnaraðila, Magnúsi Axelssyni, 877.500 krónur auk virðisaukaskatts og varnaraðila Birgi Jónssyni, 355.000 krónur auk virðis­auka­skatts. Sóknaraðili greiði varnaraðilum fyrir útlagðan kostnað og akstur samkvæmt reikningum þeirra. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 196/2011
Kærumál Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
G kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur B var að hluta vísað frá dómi. Í málinu byggði G kröfu sína gagnvart B á ábyrgðaryfirlýsingum sem B hafði gefið út vegna skuldbindinga S gagnvart G. G hafði keypt hlutabréf í S og fjármagnað ýmsa þætti í rekstri þess í tengslum við kaupin og hafði S gefið út þrjú skuldabréf til G af þessum sökum. Bú S var síðar tekið til gjaldþrotaskipta. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði m.a. að G byggði á að ábyrgðaryfirlýsingarnar tækju, auk þeirra skulda samkvæmt skuldabréfunum sem þar væri sérstaklega getið, til allra annarra skuldbindinga S gagnvart G en ekki væri að finna frekari rökstuðning fyrir gildissviði yfirlýsinganna. Þá væri dómkrafan í stefnu sögð tilkomin vegna skuldabréfanna, þess að G hefði ofgreitt vörur frá S og ekki fengið greiddar þóknanir sem hann hefði átti rétt á samkvæmt sölu- og markaðssetningarsamningi G við S, en frekari grein væri ekki gerð fyrir grundvelli kröfunnar. Var málinu því vísað frá dómi á grundvelli e. og g. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka dómkröfur hans til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því ekki til frekari álita krafa hans um málskostnað í héraði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, GreatNorthern International SAS/Seafoodexport, greiði varnaraðila, B.P. Skipum útgerð ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 394/2001
Ráðningarsamningur Uppsögn Aðild
R, sem ráðinn hafði verið framkvæmdastjóri kertaverksmiðju með samningi við fjármálaráðuneytið, var sagt upp störfum og krafði í framhaldi af því sveitarfélagið V um bætur, en V hafði tekið við rekstrinum sem reynslusveitarfélag með samningi við félagsmálaráðuneytið á grundvelli laga nr. 82/1994. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laganna skyldi engin breyting verða á ráðningarstöðu ríkisstarfsmanna við tilflutning verkefna ríkisins til reynslusveitarfélaga og var R því ekki unnt að beina kröfum sínum í málinu gegn V, þar sem sveitarfélagið var ekki aðili að fyrrgreindum ráðningarsamningi, enda var litið svo á að það hefði sagt R upp störfum í umboði ríkisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2001. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.042.292 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.189.574 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður fallist á með stefnda að hann hafi ekki verið aðili að ráðningarsamningi áfrýjanda í starf forstöðumanns Kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar, verndaðs vinnustaðar í Vestmannaeyjum, þegar áfrýjanda var sagt upp störfum 28. febrúar 1999. Um þá málsástæðu, sem áfrýjandi hélt fyrst fram við munnlegan flutning málsins í héraði og getið er um í hinum áfrýjaða dómi, er til þess að líta að henni var hreyft til andsvara við málsvörn stefnda um aðildarskort og gafst því ekki tilefni til að hafa hana uppi við meðferð málsins fyrr en raun varð á, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessi málsástæða áfrýjanda fær á hinn bóginn í engu breytt niðurstöðu málsins, enda veittu fjármálaráðuneytið og félagsmálaráðuneytið bréflega samþykki sitt 1. og 3. febrúar 1999 fyrir því að áfrýjanda yrði sagt upp störfum, sem stefndi hefur þannig gert í umboði ríkisins. Með þessari athugasemd verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem var þingfest hinn 13. desember sl. en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi hinn 22. júní sl., hefur Runólfur Gíslason, kt. 310550-3109, Brekastíg 26, höfðað gegn Vestmanneyjabæ, kt. 690269-0159, Ráðhúsinu Vestmannaeyjum. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: „Aðallega krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 3.042.292,-, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1999 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 1.189.574,- , auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 sem hér segir: af kr. 172.506,- frá 01.08.99, af kr. 172.506,- frá 01.09.99, af kr. 172.506,- frá 01.10.99, af kr. 172.506,- frá 01.11.99, af kr. 183.957,- frá 01.12.99 og af kr. 315.592,- frá 01.01.00, í hverju tilviki til greiðsludags.” Bæði í aðalkröfu og í varakröfu er til viðbótar krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. II. Málavextir Stefnandi var ráðinn forstöðumaður vinnustaðarins Heimaeyjar, kertaverksmiðju, í júní 1993. Áður hafði stefnandi verið starfsleiðbeinandi í kertaverksmiðjunni óslitið frá því í september 1991. Kertaverksmiðjan er verndaður vinnustaður fyrir fatlaða og rekin samkvæmt 9. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Kertaverksmiðjan heyrði undir Svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Suðurlandi, en hinn 3. janúar 1997 gerðu félagsmálaráðuneytið og reynslusveitarfélagið Vestmannaeyjabær með sér samning í samræmi við lög nr. 82/1994, um reynslusveitarfélög, um að Vestmannaeyjabær tæki að sér að veita fötluðum, sem lögheimili eiga í sveitarfélaginu, þá þjónustu á vegum félagsmálaráðuneytisins sem þeir eiga rétt á að þeim sé veitt samkvæmt lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Samningurinn fól því í sér að stefndi tæki að sér verkefni Svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Suðurlandi gagnvart íbúum sveitarfélagsins. Samkvæmt 4. gr. samningsins tók stefndi að sér rekstur kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar. Í kjölfar samningsins var skipuð sérstök stjórn í kertaverksmiðjunni. Með bréfi dagsettu 28. febrúar 1999, undirrituðu af Hönnu M. Siggeirsdóttur stjórnarformanns kertaverksmiðjunnar, fyrir hönd stjórnar kertaverksmiðjunnar og Heru Einarsdóttur, félagsmálastjóra, fyrir hönd félagsmálaráðs Vestmannaeyjabæjar, var stefnanda sagt upp störfum. Í bréfinu hafði uppsagnarástæðan verið tilgreind sem „endurskipulagning í rekstri og stjórnskipulagi kertaverksmiðjunnar”. Uppsagnarfrestur var til 31. maí 1999. Aðila greinir á um hvort stefnandi hafi unnið út uppsagnarfrestinn. Þrátt fyrir uppsögnina munu hafa staðið yfir viðræður milli aðila um áframhaldandi störf stefnanda í kertaverksmiðjunni, en án árangurs. Deilan í máli þessu snýst um það hvort stefnanda hafi verið sagt upp störfum með ólögmætum hætti eða hvort um niðurlagningu á stöðu hans hafi verið að ræða þannig að stefndi beri á því fébótaábyrgð. Stefnandi getur þess sérstaklega í málavaxtalýsingu sinni að í 6. gr. áðurnefnds samnings milli félagsmálaráðuneytisins og stefnda hafi verið áréttað að starfsmenn skyldu á gildistíma samningsins vera í þjónustu stefnda án þess að formbreyting yrði á ráðningarsamningum starfsmannanna. Efnislega hafi falist í þessu að starfsmennirnir hafi haldið áfram að vera ríkisstarfsmenn en stefndi fengið framseldar valdheimildir gagnvart starfsmönnum og tekið að sér skyldur gagnvart þeim, þar á meðal stefnanda. Um málavexti vísar stefnandi sérstaklega til framlagðra bréfa í málinu þar sem fram komi m. a. eftirfarandi: 1. Að stjórn Heimaeyjar, kertaverksmiðju, hefði undanfarið unnið að endurskipulagningu rekstrar og stjórnskipulags verksmiðjunnar. 2. Að á árinu 1999 hafi verksmiðjan verið rekin með einu stöðugildi forstöðumanns, auk þess sem þurft hefði að kaupa hálft stöðugildi framkvæmdastjóra af Þróunarfélagi Vestmannaeyja þar sem stefndi hafi ekki talið stefnanda ráða við stjórnun verksmiðjunnar. 3. Að stjórn verksmiðjunnar hafi talið, eftir að hafa endurskoðað rekstur og skipulag verksmiðjunnar, að stefnandi búi ekki yfir þeirri þekkingu/menntun sem verði að heimta til óaðfinnanlegrar rækslu starfans. Samkvæmt nýju skipulagi hafi verið stefnt að því að stjórnun verksmiðjunnar og daglegur rekstur yrði í höndum eins starfsmanns. 4. Að bæði fjármála- og félagsmálaráðuneyti hafi samþykkt uppsögn stefnanda fyrir sitt leyti. Stefnandi vill taka fram að svonefnd endurskipulagning hafi átt sér stað án sinnar vitneskju, þrátt fyrir að hann, sem forstöðumaður kertaverksmiðjunnar, hafi þekkt starfsemi hennar hvað best. Stefnandi kveðst hafa unnið út uppsagnarfrestinn og reyndar gott betur, því hann hafi haldið áfram starfi sínu til loka júlímánaðar 1999, en þá farið í sumarfrí sem hann hafi átt inni. Stefnandi segir að hugmyndir hafi verið um að hann yrði ráðinn starfsleiðbeinandi í verksmiðjunni að loknu sumarleyfi, og þá á óbreyttum launum að því er stefnandi hafi talið. Þetta hafi verið sáttaleið sem stefnandi hefði verið tilbúinn til að fara af fjárhagsástæðum. Stefnanda hafi hins vegar brugðið verulega er hann hafi fengið launaseðil fyrir ágústmánuð þar sem komið hafi fram að laun hans hefðu verið lækkuð um rúm 30 prósent frá því sem þau hefðu verið. Stefnandi hafi því afþakkað starfið og launalækkunina með bréfi til stjórnar kertaverksmiðjunnar 6. ágúst 1999. Launin fyrir ágústmánuð hafi því ekki komið til eiginlegrar greiðslu. Stefnandi tilgreinir sérstaklega að hann hafi ekki fengið greiddar skaðabætur vegna uppsagnarinnar, hvorki samkvæmt almennum skaðabótareglum né samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996, sbr. 34. gr. laganna. Stefnandi bendir og á að hann hafi starfað í kertaverksmiðjunni í tæp átta ár er hann missti stöðu sína, þá 48 ára að aldri. Síðan þá hafi hann verið atvinnulaus og fengið greiddar atvinnuleysisbætur, með þeim undantekningum einum að hann hafi í örfáa daga unnið við síldarfrystingu hjá Vinnslustöðinni hf. í Vestmannaeyjum og í þrjá mánuði hjá Byggðastofnun í Vestmannaeyjum. Stefndi tilgreinir sérstaklega um málavexti að á árinu 1998 hafi hafist vinna hjá stjórn kertaverksmiðjunnar að endurskipulagningu rekstrar og stjórnskipulagi verksmiðjunnar. Ljóst hafi verið að koma þyrfti á eina hendi framkvæmdastjórn verksmiðjunnar, þar með yfirstjórn framleiðslu, fjármála og markaðsmála. Tildrög þess hafi m. a. verið þau að Þróunarfélag Vestmannaeyja hefði greitt ½ stöðugildi framkvæmdastjóra kertaverksmiðjunnar sem á þessum tíma hafi verið Ólafur Snorrason. Þróunarfélagið hafi ákveðið að segja þessum starfsmanni upp störfum og m. a. þess vegna hafi stjórn kertaverksmiðjunnar í ljósi þessara skipulagsbreytinga þótt nauðsynlegt að segja stefnanda upp störfum og fengið heimild til þess frá félagsmálaráðuneyti. Stefnanda hafi síðan verið sagt upp störfum með þriggja mánaða lög- og samningsbundnum fyrirvara. Stefndi heldur því fram að stefnanda hafi verið kunnugt um þessar skipulagsbreytingar en stefnandi hafi engar athugasemdir gert við þær og verið sáttur við þær að mati stjórnar kertaverksmiðjunnar. Stefnandi hafi haft áhuga á að vinna áfram við verksmiðjuna og verið ráðinn starfsleiðbeinandi eftir að uppsagnarfresti lauk. Stefnanda hafi verið vel kunnugt um laun starfsleiðbeinenda og að starfsleiðbeinandi fengi ekki sömu laun og forstöðumaður verksmiðjunnar. Þar sem ekki hafi legið fyrir starfslýsing stefnanda í nýju starfi og vegna sumarleyfa hafi stefnandi fengið óbreytt laun í júní og júlí 1999. Vegna ágústsmánaðar 1999 hafi stefnandi síðan fengið laun samkvæmt launaflokki B-4 samkvæmt kjarasamningi ríkisstarfsmanna. Launaflokkur þessi sé sambærilegur við verkstjóra hjá ríkisstofnunum og í hærra lagi miðað við almenn launakjör starfsleiðbeinenda í sambærilegu starfi, en þeir séu í A-flokki. Stefndi kveður stefnanda hafa í byrjun ágúst 1999 fyrirvaralaust hætt starfi sínu og tiltekur stefndi það sérstaklega að hann „áskilji sér rétt vegna þessarar fyrirvaralausu uppsagnar.” Stefndi tilgreinir einnig sérstaklega að stjórn kertaverksmiðjunnar hafi auglýst starf forstöðumanns laust til umsóknar síðla árs 1998. Tveir hafi sótt um en hvorugur þeirra hafi uppfyllt þær reynslu- og menntunarkröfur sem óskað hafi verið eftir. Til reynslu hafi verið ráðinn vélstjóri sem einnig hefði lokið tveggja ára námi við tækniskóla í Óðinsvéum í Danmörku. Í nóvember sama ár hafi þessum manni verið boðið að ljúka störfum sem hann hafi samþykkt. Í framhaldi af því hafi stjórn kertaverksmiðjunnar ráðið Sigríði Maríu Hreiðarsdóttur viðskiptafræðing sem framkvæmdastjóra verksmiðjunnar og sinni hún því starfi enn í dag. Hafi Sigríður áður unnið við sölu- og markaðsmál fyrir kertaverksmiðjuna. Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf hinn 8. september 1999 þar sem fullyrt var að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt, þar sem ekki hafi verið fylgt málsmeðferðarreglum laga nr. 70/1996. Var þess krafist að stefndi rétti hlut stefnanda með skaðabótum sem næmu tólf mánaða launum, auk vaxta og kostnaðar. Með bréfi stefnda dagsettu 29. september 1999 var bótakröfu stefnanda hafnað á þeim grunni að stefnanda hafi verið sagt upp störfum vegna endurskipulagningar en ekki vegna brota eða ófullnægjandi árangurs í starfi. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst stefna Vestmannaeyjabæ, í máli þessu þar sem bæjarfélagið hafi sagt stefnanda upp starfinu. Um að uppsagnarvaldið hafi verið hjá stefnda en ekki ríkinu vísar stefnandi til 6. gr. fyrrgreinds samnings félagsmálaráðuneytisins og stefnda frá 3. janúar 1997 og einnig til 17. gr. laga nr. 82/1994 um reynslusveitarfélög, en þar segi að meðan tilraun stendur, sem feli í sér flutning verkefna frá ríki til reynslusveitarfélags samkvæmt lögum þessum, teljist hlutaðeigandi starfsmenn vera í þjónustu sveitarfélagsins, þó svo að réttarstaða þeirra haldist óbreytt. Af þessum ástæðum kveðst stefnandi telja stefnda bera ábyrgð á uppsögninni og beinir kröfum að honum en ekki ríkinu, stefnandi hafi tímabundið verið í þjónustu sveitarfélagsins þó hann hafi verið ríkisstarfsmaður. Í stefnu er einnig tilgreint sérstaklega að verði því haldið fram af stefnda að Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Suðurlandi eða íslenska ríkið beri ábyrgð á uppsögninni þá áskilji stefnandi sér rétt til að stefna þeim til varna í málinu. Aðalkrafa: Stefnandi kveðst hafa notið réttarstöðu ríkisstarfsmanns, sbr. framlagðan ráðningarsamning hans og 1. gr. laga nr. 70/1996 og 17. gr. laga nr. 82/1994. Í lögunum séu sérstök ákvæði um uppsagnir, bæði um málsmeðferð og efnisskilyrði. Stefnandi telur að þessum ákvæðum hafi ekki verið fylgt er honum var sagt upp forstöðumannsstarfi sínu hjá kertaverksmiðjunni. Stefnandi telur jafnframt að uppsögnin hafi verið án lögmæts tilefnis. Stefnandi telur að tilgreind ástæða uppsagnar hans, þ. e. að starf hans hafi verið lagt niður við endurskipulagningu á stjórnkerfi kertaverksmiðjunnar, hafi verið dulbúin niðurlagning stöðu og þar með ólögmæt uppsögn. Um mun á þessu tvennu vísar stefnandi til fordæmis í hæstaréttardómi 1995: 1347. Stefnandi segir að fram hafi komið að endurskipulagning starfsins hafi falist í þremur tilteknum atriðum: Í fyrsta lagi nafnbreytingu, þ. e. starfið skyldi heita framkvæmdastjórastarf í stað forstöðumannsstarfs. Í öðru lagi að hætt yrði að kaupa frá þróunarfélaginu 50% framkvæmdastjórastarf og það fært undir „nýja" starfið. Í þriðja lagi hafi verið sett tiltekið menntunarskilyrði. Stefnandi telur að ekkert þessara atriða réttlæti uppsögn stefnanda með vísan til þess að starf hans hafi verið lagt niður. Í því sambandi bendir stefnandi á eftirfarandi: 1.Stefnandi telur augljóst að það teljist ekki til niðurlagningar á stöðu að gefa stöðu nýtt starfsheiti. 2.Stefnandi telur að sama eigi við um ákvörðun um að hætta að kaupa frá þróunarfélaginu 50% framkvæmdastjórastarf. Stefnandi vekur sérstaka athygli á í því sambandi að það hafi ekki verið fyrr en á árinu 1997 að stjórn kertaverksmiðjunnar hafi ákveðið að kaupa framkvæmdastjórastarfið af þróunarfélaginu og færa með því hluta af störfum, sem tilheyrðu starfi stefnanda, til þróunarfélagsins. Þessa ákvörðun hafi stjórnin tekið án nokkurs samráðs við stefnanda, en hvorugur aðili hafi litið svo á að með því hefði starfið, sem stefnandi var ráðinn til, verið lagt niður og annað búið til. Stefnandi telur að af því leiði að það að færa forstöðumannsstarfið í horf, sem það var í starfstíð stefnanda, verði ekki skilgreint sem niðurlagning starfsins. 3.Stefnandi telur vera sannað að menntunarskilyrðið hafi eingöngu verið sett vegna stefnanda persónulega, þar sem stjórn stefnda hafi litið svo á að stefnandi hefði ekki náð fullnægjandi árangri í starfi sínu. Ekkert hafi komið til tengt starfinu sem kallað hafi allt í einu á formkröfu um menntun í starfið, stefnanda hefði verið treyst fyrir starfinu um árabil og hann áunnið sér mikla starfsreynslu. Stefnandi fullyrðir að sá sem var ráðinn eftir starfslok stefnanda hafi ekki haft viðskiptamenntun frekar en hann. Samkvæmt þessu telur stefnandi nægilega fram komið að svokölluð niðurlagning starfs hafi verið dulbúin uppsögn af annarri ástæðu. Aðalatriðið sé að stjórn kertaverksmiðjunnar og stefndi hafi fundið að störfum stefnanda og viljað fá annan stjórnanda, þar sem stefnandi hafi að mati stjórnarinnar ekki ráðið við starfið. Stefnandi telur að við þessa aðstöðu hafi stefnda ekki verið heimilt að segja stefnanda upp nema að undangenginni löglegri áminningu þar sem stefnanda hefði verið gefið færi á að bæta ráð sitt, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996 og 21. gr. sömu laga. Þessum ákvæðum hafi í engu verið fylgt og stefnandi telur að þegar af þeirri ástæðu hafi umrædd starfsuppsögn verið ólögmæt. Stefndi telur jafnframt að eins og á stóð hafi stjórn kertaverksmiðjunnar og stefnda borið að gefa stefnanda kost á að tjá sig um uppsögnina og svokallaða endurskipulagningu, þar sem aðgerðirnar hafi beinst gegn honum. Er bent á að áður en stefnanda var tilkynnt um aðgerðirnar hafi verið leitað álits tveggja ráðuneyta án þess að stefnandi hefði verið látinn vita af því hvað til stóð. Uppsögn stefnanda hafi verið stjórnvaldsákvörðun og um rétt til andmæla vísar stefnandi til 44. gr. laga nr. 70/1996, 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og ólögfestra meginreglna stjórnsýsluréttarins. Að lokum vísar stefnandi til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaganna. Telur stefnandi að jafn íþyngjandi ákvörðun og uppsögn hans úr starfinu hafi verið, hafi ekki staðist regluna þegar litið sé til starfsreynslu stefnanda, þess að stefndi hafði aldrei fundið að störfum stefnanda við hann sjálfan og að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að taka þátt í svokallaðri endurskipulagningu, hvað þá veittur andmælaréttur samkvæmt framansögðu. Stefnandi gerir sérstaklega svofellda grein fyrir fjárhæð aðalkröfu sinnar: Stefnandi kveðst krefjast skaðabóta, sem jafngildi þeim launum, sem hann hefði haft á næstu 15 mánuðum eftir starfslok, miðað við þá forsendu að hann hefði haldið starfinu. Stefnandi hafi verið í launaflokki C8-5 samkvæmt kjarasamningi SFR og ríkissjóðs. Krafan miðist við útreikning og sundurliðun Árna Stefáns Jónssonar, fram­kvæmdarstjóra starfsmannafélags ríkisstarfsmanna, SFR. Aðalatriði útreikn­ings­ins séu eftirfarandi: Launatímabilföst launföst yfirvinna6%t. lífeyrissj.laun 01.08.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.09.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.10.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.11.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.12.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.01.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.02.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.03.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.04.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.05.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.06.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.07.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.08.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.09.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- 01.10.00156.29711.403,-9.412,-177.679,- laun skv. framansögðu alls2.639.321,- orlof á dagv./des.uppbót 13,04% 309.186,- orlof á yfirvinnu 13,04% 22.088,- orlofsuppbót 9.200,- desemberuppbót 40.937,- framlag í lífeyrissj. af orlofs-og des.uppbót 21.559,- laun í 15 mánuði alls3.042.291,- Stefnandi kveðst telja bótakröfu sína vera mjög hóflega þegar litið sé til þess að hann hafi starfað hjá stefnda óslitið í tæp átta ár er starfslok urðu. Samkvæmt almennum reglum eigi stefnandi rétt á að fá fjártjón sitt bætt. Fjártjónið verði að meta að álitum, eins og dómvenja sé fyrir í málum vegna ólögmætra uppsagna. Við mat á fjártjóni beri að hafa í huga aldur stefnanda, menntun og starfsreynslu. Atvinnumöguleikar stefnanda, sem alla tíð hafi verið búsettur í Vestmannaeyjum, séu takmarkaðir, eins og komið hafi í ljós, og þá sérstaklega á því sviði þar sem hann geti nýtt starfsreynslu sína. Þá beri að hafa í huga að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður og því notið réttinda samkvæmt lögum nr. 70/1996 og lögum nr. 29/1963 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Um verulega tekjuskerðingu vísar stefnandi til framansagðs í málavaxtalýsingu. Þá vill stefnandi árétta sérstaklega að verði ekki fallist á aðalkröfuna að öllu leyti, þá felist í aðalkröfunni krafa um skaðabætur metnar að álitum hærri en fjárhæð varakröfu. Stefnandi gerir þannig sérstaklega grein fyrir varakröfu sinni: Stefnandi segir að samkvæmt framanrituðu hafi hann notið réttinda og borið skyldur samkvæmt lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hann hafi ráðist til starfa í tíð laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en lög nr. 70/1996 hafi nú leyst þau lög af hólmi. Í tíð eldri laga nr. 38/1954 hafi stefnandi notið biðlaunaréttar vegna stöðu sinnar samkvæmt ákvæðum 14. gr. laga nr. 38/1954, en þar segi að sé staða lögð niður, skuli þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í sex mánuði frá því hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár. Með lögum nr. 70/1996 hafi þetta ákvæði verið fellt niður og ekki sett sambærilegt biðlaunaákvæði í þess stað. Í lögunum sé aftur á móti bráðabirgðaákvæði og í 5. mgr. þess sé mælt svo fyrir að starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laganna, eigi rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í 12 mánuði, við niðurlagningu stöðu hans. Um bótarétt og bótafjárhæð vísar stefnandi til 34. gr. laganna. Þá segir stefndi að verði, gegn væntingum stefnanda, litið svo á að starf hans hafi verið lagt niður, þá geri stefndi varakröfu um skaðabætur samkvæmt nefndri 5. mgr. bráðabirgðaákvæðisins, sem hann falli undir. Formleg starfslok stefnanda hafi verið í júlílok 1999, er stefnandi kom úr sumarorlofi, og verði að miða við að þá hafi starf hans verið lagt niður, ef fallist verði á málatilbúnað stefnda. Við þessar aðstæður eigi stefnandi rétt til skaðabóta samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu og 34. gr., sem nemi launum hans í sex mánuði frá því hann lét af starfinu. Varakrafa stefnanda um skaðabætur samsvari þeim launum, sem stefnanda hefðu borið samkvæmt kjarasamningi og ráðningarsamningi á þessu sex mánaða tímabili, þ. e. 1. ágúst 1999 til 1. febrúar 2000. Fjárhæð varakröfu styðjist við framlagðan útreikning Árna Stefáns Jónssonar, framkvæmdastjóra stéttarfélags stefnanda, en aðalatriði hans séu eftirfarandi: Launatímabilföst launföst yfirvinna6%t. lífeyrissj.laun 01.08.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.09.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.10.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.11.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.12.99152.29711.071,-9.138,-172.506,- 01.01.00156.29711.406,-9.412,-177.679,- laun skv. framansögðu alls1.040.209,- orlof á dagv./des.uppbót 13,04% 121.246,- orlof á yfirvinnu 13,04% 8.705,- desemberuppbót 11.451,- framlag í lífeyrissj. af orlofs-og des.uppbót 7.962,- laun í 15 mánuði alls1.189.573,- Um dráttarvaxtakröfu bæði í aðalkröfu og varakröfu vísar stefnandi til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og annarra ákvæða III. kafla laganna. Í varakröfu krefst stefnandi dráttarvaxta frá gjalddaga „hverrar skaðabótakröfu”, sem hafi verið í upphafi hvers mánaðar á sex mánaða tímabilinu. Gjalddagi desemberuppbótar hafi verið 1. desember 1999 og kveðst stefnandi krefjast dráttarvaxta af bótum vegna hennar frá þeim degi. Ekki er krafist dráttarvaxta af bótum vegna orlofsgreiðslna fyrr en frá gjalddaga síðasta mánaðar á sex mánaða tímabilinu. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um að við málskostnaðarákvörðun verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af aðkeyptri lögmannsþjónustu kveður stefnandi vera skaðleysiskröfu, þar sem stefnandi muni ekki eignast frádráttarrétt vegna skattsins. Við munnlegan flutning málsins kom fram af hálfu stefnanda sú málsástæða að telji dómurinn að stefndi hafi ekki verið bær til þess að segja stefnanda upp störfum beri að líta á uppsögnina sem ólögmæta þess vegna og stefnanda beri þá bætur. Stefnandi kvað málsástæðu þessa ekki of seint fram komna þar sem hún komi vegna sýknukröfu stefnda í greinargerð grundvölluðum á aðildarskorti. IV. Málsástæður og lagarök stefnda Fyrir það fyrsta krefst stefndi sýknu á grundvelli aðildarskorts. Í því sambandi verði að hafa í huga að stefnandi sé ríkisstarfsmaður. Ráðningarsamningur stefnanda hafi verið gerður hinn 9. júní 1993 milli stefnanda og launaskrifstofu ríkisins og fjármálaráðuneytis. Ekkert vinnuréttarsamband sé á milli stefnanda og stefnda í máli þessu. Með títtnefndum samningi dags. 3. janúar 1997 milli stefnda og félagsmálaráðuneytis hafi stefndi tekið að sér sem reynslusveitarfélag ákveðin verkefni frá Félagsmálaráðuneytinu. Stefndi hafi m. a. tekið að sér rekstur kertaverksmiðjunnar sbr. 4. gr. samningsins. Á móti skyldi ríkið greiða ákveðna fjárhæð til sveitarfélagsins. Samningur þessi sé alfarið á milli stefnda og ríkisins og breyti í engu vinnuréttarsambandi milli stefnanda og ríkisins. Í samningnum sé enda skýrt tekið fram, sbr. 6. lið samningsins, að enginn formbreyting verði á ráðningarsamningi starfsmanna og réttindi þeirra og skyldur haldist óbreytt. Þá sé stefnda ekki heimilt að segja starfsmanni upp, breyta launaflokkaröðun eða leggja niður stöðu hans án samþykkis félagsmála- og fjármálaráðuneytis. Nýir starfsmenn séu og hafi hins vegar verið ráðnir sem starfsmenn stefnda. Því sé stefndi ekki réttur aðili að máli þessu heldur ríkið og beri að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts. Þá krefst stefndi sýknu með þeim rökum að stefnanda hafi ekki verið sagt upp á grundvelli 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum með heimild í 43. gr. laganna. Í ráðningarsamningi stefnanda við ríkið hafi sérstaklega verið tekið fram að gagnkvæmur uppsagnarfrestur starfsmanna og atvinnurekanda sé 3 mánuðir. Samkvæmt 43. gr. laga nr. 70/1996 sé heimilt að segja starfsmanni upp eftir því sem mælt er fyrir um í ráðningarsamningi. Stefnanda hafi verið sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara eins og áskilið hafi verið í ráðningarsamningi. Ástæða uppsagnar hafi verið sú að nauðsynlegt hafi þótt að gera forstöðustarfið viðameira og láta það taka til yfirstjórnar á sölu- og markaðsmálum ásamt fjármálastjórn og framleiðslustjórn. Því hafi þótt nauðsynlegt að leita eftir aðila sem nauðsynlega menntun og reynslu hafði í starfið. Ólafur Hauksson hafi verið ráðinn til reynslu í stuttan tíma enda hafi hann haft ákveðna menntun á sviði iðnaðar og tækniskólanám að baki. Fljótlega hafi síðan verið ráðinn til starfs framkvæmdastjóra viðskiptafræðingur sem starfi enn við framkvæmdastjórn. Stefnanda hafi verið sagt upp af framangreindum ástæðum með lögbundnum fyrirvara og með heimild samkvæmt lögum nr. 70/1996. Þá mótmælir stefndi aðalkröfu stefnanda sem of hárri. Stefnanda hafi verið boðið áframhaldandi starf við kertaverksmiðjuna sem starfsleiðbeinandi á eðlilegum launum miðað við slíkt starf og meira að segja í hærri kantinum hvað slík störf varðar. Stefnandi hafi byrjað störf sem slíkur en hætti fyrirvaralaust í ágústmánuði 1999. Hugmyndir stefnanda samkvæmt stefnu um að starfsleiðbeinandi hafi sömu laun og forstöðumaður geti ekki byggst á öðru en óeðlilegum ranghugmyndum og því hafi sú ákvörðun hans að halda ekki áfram starfinu alfarið verið á ábyrgð stefnanda. Þá mótmælir stefndi fullyrðingum um að menntunarskilyrði hafi verið sett vegna stefnda persónulega. Í lok ársins 1998 hafi þróunarfélagið sagt upp starfsmanni sínum Ólafi Snorrasyni sem hafði jafnframt í 1/2 starfi annast framkvæmdastjórn kertaverksmiðjunnar. Ólafur sé menntaður á sviði vélstjórnar ásamt því að vera iðnrekstrarfræðingur og útgerðartæknir og hafi stjórn kertaverksmiðjunnar talið nauðsynlegt að fá menntaðan mann í starf framkvæmdastjóra verksmiðjunnar. Stefnandi hafi hins vegar ekki haft slíka menntun. Stefndi segir það misskilning hjá stefnanda að stjórn kertaverksmiðjunar hafi hætt að kaupa þessa þjónustu frá þróunarfélaginu. Þróunarfélagið hafi sagt upp áðurnefndum starfsmanni sínum og hafi stjórn kertaverksmiðjunnar ekkert haft með það að gera. Stefndi kveðst ekki hafa brotið meðalhófsreglu þar sem hann hafi boðið stefnanda áframhaldandi starf sem starfsleiðbeinandi á eðlilegum launakjörum fyrir slíkt starf. Um varakröfu stefnanda segir stefndi að starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður heldur gert veigameira og því hafi þótt nauðsynlegt að leita eftir starfsmanni í starfið sem uppfyllti ákveðin menntunar- og reynsluskilyrði. Starfið sé til enn þann dag í dag og Sigríður María Hreiðarsdóttir sé núverandi forstöðumaður/framkvæmda­stjóri kertaverksmiðjunnar. Krafa um biðlaun eigi því ekki rétt á sér þar sem starfið hafi ekki verið lagt niður. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega mótmælt og vísað til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 um upphafsdag dráttarvaxtaútreiknings. Stefndi mótmælti sem of seint fram kominni málsástæðu stefnanda, sem kom fram við munnlegan flutning málsins, um að stefnda beri bætur vegna þess að uppsögn hans hafi verið ólögmæt á þeim grunni að stefndi hafi ekki haft vald til að segja stefnanda upp störfum. V. Niðurstöður Í títtnefndum samningi félagsmálaráðuneytisins við stefnda frá 3. janúar 1997, sem samþykktur er af fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs, kemur fram að samningurinn sé gerður í samræmi við lög um reynslusveitarfélög nr. 82/1994. Samkvæmt samningnum tók stefndi að sér „að veita fötluðum, sem lögheimili eiga í sveitarfélaginu, þá þjónustu sem þeir eiga rétt á að þeim sé veitt samkvæmt lögum um málefni fatlaðra nr. 59/1992, á vegum félagsmálaráðu­neytisins.” Gildistími samningsins var til ársloka 1999. Meginmarkmið samningsins eru sögð þau að færa stjórn og ábyrgð á þjónustu við fatlaða á eina hendi, þ. e. til stefnda og stuðla þannig að betri nýtingu á því fjármagni sem veitt er til málaflokksins og bættri þjónustu fatlaðra. Þá segir að framkvæmdanefnd um reynslusveitarfélag í Vestmannaeyjabæ hafi yfirumsjón með því verkefni er samningurinn nær til. Félagsmálaráð Vestmannaeyjabæjar fari með yfirstjórn málaflokksins í umboði bæjarstjórnar. Félagsmálastofnun Vestmannaeyjabæjar annist daglega stjórn málaflokksins, en félagsmálastjóri, sem er framkvæmdastjóri félagsmálaráðs, hafi yfirumsjón með þjónustu við fatlaða og þann rekstur sem henni fylgir. Í samningnum er síðan talin upp sú þjónusta og rekstur heimila og stofnana fatlaðra sem stefndi tók að sér samkvæmt samningnum og er „rekstur” Heimaeyjar, verndaðs vinnustaðar eitt af þeim atriðum sem talin eru upp. Segir að stefnda sé heimilt að breyta rekstrartilhögun og fyrirkomulagi tilgreindrar starfsemi og þjónustu, enda leiði það til bættrar þjónustu við fatlaða og hagræðingar í rekstri. Í 6. gr. samningsins segir m. a.: „Á gildistíma samningsins teljast þeir starfsmenn, sem taldir eru upp á fylgiskjali 6 [þ. á m. stefnandi, samkvæmt yfirlýsingum af hálfu málsaðila. Innsk. dómara.] vera í þjónustu Vestmannaeyjabæjar. Vestmannaeyjabær öðlast með samningi þessum verkstjórnarrétt gagnvart þeim, sbr. 17. gr. laga um reynslusveitarfélög. Engin formbreyting verður á ráðningarsamningum starfsmanna á þessu tímabili og réttindi þeirra og skyldur, svo sem lífeyrisréttindi, haldast óbreytt. Sama á við um stéttarfélagsaðild þeirra. Starfsmenn munu taka út laun samkvæmt kjarasamningum ríkisins við viðkomandi stéttarfélög eins og nú er. Starfsmenn munu greiða gjöld til sömu stéttarfélaga og lífeyrissjóða. Vestmannaeyjabær mun sjá um afgreiðslu launa og skil á lífeyrissjóðsgreiðslum og stéttarfélagsgjöldum. Vestmannaeyjabær hefur ekki heimild til að segja starfsmanni upp störfum, breyta launaflokkaröðun eða leggja niður stöðu hans nema að fengnu samþykki félagsmála- og fjármálaráðuneytis. [...] Nýir starfsmenn, sem ráðnir verða frá og með 1. janúar 1997 til verkefna sem samningurinn tekur til, verða ráðnir sem starfsmenn Vestmannaeyjabæjar. Verði niðurstaðan í lok tilraunar að verkefni skuli fært aftur til ríkisins skulu starfsmenn, sem ráðnir hafa verið af Vestmannaeyjabæ til verkefna sem samningurinn tekur til, hafa forgang að ráðningu hjá ríkinu til að gegna sambærilegum störfum.” Fram hefur komið að stjórn Heimaeyjar, kertaverksmiðju, sendi félagsmálaráðuneytinu bréf hinn 28. desember 1998 þar sem „farið er fram á með vísan í samning Vestmannaeyjabæjar og Félagsmálaráðuneytis, að fá heimild til þess að segja núverandi forstöðumanni [stefnda. Innsk. dómara] upp”, eins og segir orðrétt í bréfinu. Félagsmálaráðuneytið mun hafa tilkynnt fjármálaráðuneytinu erindi stjórnar kertaverksmiðjunnar með bréfi hinn 28. janúar 1999, en það bréf er ekki í gögnum málsins. Fjármálaráðuneytið sendi félagsmálaráðuneytinu bréf hinn 1. febrúar 1999 þar sem segir m. a.: „Í 6. kafla samnings félagsmálaráðuneytis og reynslusveitarfélagsins Vestmannaeyjabæjar um þjónustu Vestmannaeyjabæjar við fatlaða, dags. 3. janúar 1997, kemur fram að Vestmannaeyjabæ er ekki heimilt að segja starfsmönnum, sem ráðnir voru til starfa fyrir gildistöku samningsins, upp störfum nema að fengnu samþykkis félagsmálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis. Í 3. kafla samningsins segir að félagsmálaráð Vestmannaeyjabæjar fari með yfirstjórn málaflokksins í umboði bæjarstjórnar og að félagsmálastofnun annist daglega stjórn hans. Að tillögu félagsmálaráðs var sérstök stjórn skipuð til að fara með rekstrar- og markaðsmál kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar. [...] Af framangreindu virtu er ljóst að þörf hefur skapast til þess að fá starfsmann sem hefur meiri þekkingu en núverandi forstöðumaður býr yfir til að gegna forstöðumannsstarfinu. Með vísan til þessa og 5. tl. 6. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, samþykkir fjármálaráðuneytið fyrir sitt leyti að forstöðumanninum verði sagt upp störfum. Miðað við fyrirliggjandi upplýsingar er óljóst hvort stjórn kertaverksmiðjunnar Heimaeyjar fari með veitingavald gagnvart forstöðumanni. Með vísan til þess og að því gefnu að félagsmálastjóri fari almennt með veitingavald gagnvart starfsmönnum er sinna þjónustu við fatlaða hjá Vestmannaeyjabæ telur fjármálaráðuneytið varlegast að formaður stjórnarinnar og félagsmálastjóri komi að uppsögninni, þ. e. undirriti uppsagnarbréfið.” Í framhaldi af þessu bréfi fjármálaráðuneytisins ritaði félagsmálaráðuneytið hinn 3. febrúar 1999 kertaverksmiðjunni Heimaey bréf þar sem vísað er til 6. gr. framangreinds samnings félagsmálaráðuneytisins við stefnda sem reynslusveitarfélags og jafnframt tilgreint að félagsmálaráðuneytið fallist á að stefnda verði sagt upp störfum. Þá er áréttað í bréfinu að staðið sé að uppsögn í samræmi við framangreindar tillögur fjármálaráðuneytisins um það efni í áðurnefndu bréfi þess frá 1. febrúar 1999. VII. kafli laga nr. 82/1994, um reynslusveitarfélög, hefur að geyma sérákvæði um flutning verkefna ríkisins til reynslusveitarfélaga. Í 1. mgr. 17. gr. lagana segir: „Meðan á tilraun stendur, sem felur í sér flutning verkefna frá ríki til reynslusveitarfélags samkvæmt lögum þessum, teljast hlutaðeigandi starfsmenn vera í þjónustu sveitarfélagsins. Engin formbreyting verður á ráðningarstöðu starfsmannanna á þessu tímabili og réttarstaða þeirra og réttindi haldast óbreytt, svo sem lífeyrisréttindi og stéttarfélagsaðild.” Í athugasemdum við frumvarpið að lögunum segir um þessa grein: „Ákvæðið var samið í samráði við fulltrúa BHMR og BSRB. Það byggir á því að engin breyting verði á réttarstöðu hlutaðeigandi starfsmanna nema að því leyti að sveitarfélagið fá skipunarvald gagnvart þeim. Ákvæðið um að engin formbreyting verði á ráðningarstöðu starfsmanna vísar til þess að ekki verði breyting á að ríkið sé aðili að ráðningarsamningum þeirra. Af því leiðir að sveitarfélag getur ekki tekið ákvörðun um uppsögn starfsmanns heldur eingöngu gert um það tillögu til viðkomandi ráðuneytis.” Eins og áður er rakið var stefnandi á árinu 1993 ráðinn forstöðumaður Heimaeyjar, kertaverksmiðju með samningi við svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Suðurlandi og fjármálaráðuneytið, eða löngu áður en stefndi gerðist reynslusveitarfélag og er stefnandi félagsmaður í starfsmannafélagi ríkisstofnana. Samkvæmt framansögðu varð engin formbreyting á ráðningarstöðu stefnanda þrátt fyrir að stefndi hafi gerst reynslusveitarfélag með samningum við félagsmálaráðuneytið á grundvelli laga nr. 82/1994, um reynslusveitarfélög. Samningur félagsmálaráðuneytisins og stefnda getur ekki að neinu leyti haggað skýrum og eindregnum ákvæðum 1. mgr. 17. gr. laga um reynslusveitarfélög um að engin breyting verði á ráðningarstöðu ríkisstarfsmanna við tilflutning verkefna ríkisins til reynslusveitarfélaga. Stefnanda var því ekki unnt að beina kröfum sínum í málinu gegn stefnda, þar sem stefndi var ekki aðili að umræddum ráðningarsamningi. Eins og áður segir kom fram af hálfu stefnanda við munnlegan flutning málsins sú málsástæða, að telji dómurinn að stefndi hafi ekki verið bær til þess að segja stefnanda upp störfum þá skuli líta á uppsögnina ólögmæta þess vegna og stefnanda beri þá bætur. Stefnandi kvað málsástæðu þessa ekki of seint fram komna þar sem hún sé sett fram í tilefni sýknukröfu stefnda grundvölluðum á aðildarskorti. Sætti þessi málsástæða stefnanda mótmælum af hálfu stefnda sem of seint fram komin. Dómurinn telur stefnanda hafa verið unnt að koma með þessa málsástæðu á fyrri stigum málsins og hana því of seint fram komna. Kemur þessi málsástæða ekki til skoðunar þegar af þeirri ástæðu. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð einkamála, ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Vestmannaeyjabær, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Runólfs Gíslasonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 391/2006
Kynferðisbrot Skaðabætur
B var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa með ofbeldi neytt Y til að hafa við sig munnmök, reynt að þröngva henni til samræðis og sett fingur í leggöng hennar. Fjölskipaður héraðsdómur sakfelldi B fyrir aðra háttsemi en síðastnefnda. Með vísan til þess að héraðsdómur hefði metið frásögn Y af atburðum trúverðuga, forsendna dómsins um að Y hefði borið líkamlega áverka á hálsi sem samræmdist framburði hennar og framburðar vitna var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu B. Að virtum ungum aldri B og atvikum málsins að öðru leyti þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Hann var jafnframt dæmdur til að greiða Y 800.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu hans, sem verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að kröfu Y verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfunni en fjárhæð hennar lækkuð ella. Svo sem í héraðsdómi greinir hefur Y borið að ákærði hafi þvingað hana til munnmaka og gert tilraun til að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar, eins og hann er sakaður um. Héraðsdómur hefur metið það svo að hún hafi verið trúverðug í frásögn sinni af atburðum. Sú frásögn hennar hefur verið á sömu lund allt frá fyrstu skýrslu hjá lögreglu um morguninn eftir atburðinn. Fram kemur og í forsendum héraðsdóms að hún hafi borið líkamlega áverka á hálsi, sem samræmist þeim framburði hennar að ákærði hafi gripið um háls hennar. Þar er og rakið að vitni hafi borið um að hár hennar hafi verið tætt og reitt er hún hafi komið að tjaldinu eftir að hafa verið í trjálundi með ákærða og að það samræmist staðhæfingu hennar að ákærði hafi rifið í hár hennar. Jafnframt er þar rakið að vitni hafi borið um að hún hafi verið grátandi og í miklu uppnámi. Með vísan til þessara forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Að virtum ungum aldri ákærða og atvikum málsins að öðru leyti er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að Y eigi rétt á miskabótum úr hendi ákærða. Eru þær hæfilega ákveðnar 800.000 krónur, sem dæmdar verða með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Birkir Árnason, sæti fangelsi 18 mánuði. Ákærði greiði Y 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. júlí 2005 til 14. mars 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 508.285 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí sl., er höfðað með ákæru, útgefinni af ríkissaksóknara 15. mars 2006, á hendur Birki Árnasyni, Frostafold 32, Reykjavík, fyrir kynferðisbrot gegn Y að morgni laugardagsins 2. júlí 2005, við tjaldsvæði í [...], með því að hafa með ofbeldi: 1. Þröngvað henni til kynferðismaka með því að neyða hana til að hafa við sig munnmök. 2. Sett fingur inn í leggöng hennar og reynt að þröngva henni til samræðis. Er brot ákærða talið varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Y er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 1.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. júlí 2005, til greiðsludags og kostnað vegna lögmannsaðstoðar auk virðisaukaskatts. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málsvarnarlauna sér til handa. Að morgni laugardagsins 2. júlí 2005, kl. 09.07, kom á lögreglustöðina á [...] Y. Samferða henni var A. Skýrði Y frá því að sér hafi verið nauðað fyrr um morguninn. Í frumskýrslu lögreglu er fært að Y hafi verið í greinilegu uppnámi, sjáanlega undir áhrifum áfengis og grátandi. Í viðræðum lögreglu við hana hafi komið fram að atburðurinn hafi átt sér stað um hálfri klukkustundu áður en Y hafi komið á lögreglustöðina. Er fært í skýrslu að hún hafi verið úfin um hárið og hafi A bent á að hár væru utan á fötum Y. Gerði Y lögreglu grein fyrir með hvaða hætti nauðgunina hafi borið að höndum. Lýsti Y hinum grunaða, sem hún kvaðst kannast við af tjaldstæði þar sem hún hafi tjaldað. Fram kom að Y hafi verið flutt á Heilsugæslustöðina á [...] kl. 09.24 þar sem hún hafi fengið aðhlynningu og réttarlæknisfræðilega skoðun. Gerð hafi verið út leit að hinum grunaða. Eftir ábendingar gesta af tjaldstæði hafi verið haft upp á honum á tjald­stæðinu kl. 12.10. Hafi hann verið þar handtekinn. Hafi hann greinilega verið mjög ölvaður, en rólegur og kurteis í framkomu og samvinnufús. Hafi hann þegar lýst yfir að hann hefði ekki framið kynferðisbrot gagnvart neinni stúlku, en haft munnmök með einni með hennar samþykki. Hafi hann verið færður í réttarlæknisskoðun. Þá hafi fatnaður hans verið haldlagður í þágu rannsóknar málsins. Kl. 13.27 hafi verið rætt við Y á Heilsugæslustöðinni, en þá hafi hún verið komin í betra jafnvægi, en verið mjög viðkvæm. Hafi hún gert lögreglu frekari grein fyrir atburðum. Þá hafi hún vísað á þann stað þar sem atburðurinn hafi átt sér stað. Fyrir liggur í málinu skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á Y, en hana annaðist Jón Torfi Gylfason læknir. Í skýrsluna er færð frásögn Y af atburðum. Í reit um frásögn sjúklings er fært að kynmök hafi átt sér stað um leggöng, getnaðarlimur verið settur í munn, snerting hafi átt sér stað með getnaðarlimi, káfað hafi verið á brjóstum og rassi. Um ástand við skoðun er fært að Y hafi verið í miklu tilfinningalegu uppnámi og verið haldin miklu vonleysi. Hún hafi verið fjarræn og óraunveruleikatengd. Hún hafi verið skýr í frásögn, fengið grátköst og verið óttaslegin. Þá hafi hún verið með skjálfta og hroll, fundið fyrir svima, magaverkjum og ógleði. Í skýrsluna er fært að hún hafi verið með rispur á húð hliðlægt við barkakýli beggja vegna. Ekki hafi verið sjáanlegir áverkar á kynfærum og sæði ekki sést í leggöngum. Ákærði gekkst undir réttarlæknisfræðilega skoðun 2. júlí 2005 kl. 14.00. Fram kemur að föt hans hafi verið blaut og óhrein. Í hægri lófa og á vinstri þumal hafi verið sár, sem virðist vera ný. Á getnaðarlim hafi verið kynfæravörtur á anterior hluta penis og undir forhúð. Tekin hafi verið blóðsýni til DNA rannsóknar, kynhár kembd og sýni tekin. Þá hafi strok verið tekið af getnaðarlim og blóðsýni til lyfja- og alkóhól­mælingar. Í málinu liggja fyrir matsgerðir Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum. Var blóð og þvagsýni úr ákærða mælt. Samkvæmt matsgerðinni mældist magn alkóhóls í blóði 1,09 o/oo en í þvagi 1,88 o/oo. Fram kemur að hafi þvag- og blóðsýni verið tekin á svipuðum tíma bendi hlutfallslega hár styrkur í þvagi til þess að styrkur alkóhóls í blóði hafi verið meiri en 1,5 o/oo fáeinum klukkustundum áður en sýni voru tekin. Blóð og þvagsýni var einnig mælt úr Y. Samkvæmt matsgerðinni mældist magn alkóhóls í blóði 1,45 o/oo en í þvagi 2,70 o/oo. Fram kemur að hafi þvag- og blóðsýni verið tekin á svipuðum tíma bendi hlutfallslega hár styrkur í þvagi til þess að styrkur alkóhóls í blóði hafi verið meiri en 2,0 o/oo fáeinum klukku­stundum áður en sýni voru tekin. Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík hefur ritað skýrslu vegna rannsóknar á gögnum sem safnað var við réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða og Y. Samkvæmt skýrslunni voru engar sáðfrumur sjáanlegar á fatnaði sem tekinn var af Y eða úr sýnum er tekin voru úr henni. Höfuðhár, sem safnað hafði verið, voru skoðuð. Fram kemur að í peysu með vörumerkinu Adidas á vinstra brjósti hafi verið í innanverðri hettu og á framhlið kringum hálsmál mikið af löngum, ljósum hárum. Einnig hafi verið mikið af löngum ljósum hárum í flíspeysu er hafi verið skoðuð. Sáðfrumur greindust í nærbuxum ákærða. Að öðru leyti greindust ekki sáð­frumur í fatnaði hans eða í sýnum er tekin voru af honum. Y lagði fram kæru á hendur ákærða miðvikudaginn 13. júlí 2005. Ákærði neitar sök. Hefur hann skýrt svo frá að hann hafi gist í tjaldi á tjaldstæðinu í [...]helgina 1. - 2. júlí 2005. Hafi hann ásamt þremur félögum sínum farið austur á föstudeginum og byrjað að drekka áfengi á leiðinni austur. Hafi hann um kvöldið og aðfaranótt laugardagsins sennilega drukkið tvær kippur af bjór. Um nóttina hafi hann komið að hópi fólks á tjaldstæðinu og farið að ræða við það. Þar hafi hann m.a. rætt við Y. Ákærði kvaðst hafa verið verulega ölvaður og myndi hann af þeim ástæðum ekki fyllilega eftir nóttinni. Hann kvaðst ekki muna hvernig það hafi atvikast að hann hafi, ásamt Y, gengið áleiðis að trjálundi við tjaldstæðið. Þá kvaðst hann ekki muna hvort hann hafi haldið í hendi Y á leið að trjálundinum eða hvort hann hafi haldið utan um hana. Hafi þau sennilega kysst hvort annað á leiðinni. Er þau hafi verið komin í trjálundinn hafi þau sennilega kysst hvort annað. Y hafi sennilega farið með hendi í klof ákærða og káfað á getnaðarlim hans. Hafi hún klætt ákærða úr buxum þannig að ákærði hafi verið með þær um hæla sér. Gæti verið að ákærði hafi aðstoðað hana við að fara úr hennar buxum. Hafi þau lagst í grasið og Y haft munnmök við ákærða að eigin frumkvæði. Hafi ákærði þá legið á bakinu en Y kropið á hné út frá ákærða. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa haldið um höfuð hennar á meðan. Hún hafi síðan hætt munnmökum. Hafi ákærða ekki orðið sáðfall við mökin. Hafi ákærði þá kysst hana, en hún ekki viljað halda áfram. Hafi ákærði þá klætt sig og farið einn út úr trjálundinum og niður í tjald sitt. Ekki kvaðst hann minnast þess að hafa hitt neinn á þeirri leið. Hann gæti þó hafi gengið í gegnum hóp ungmenna á tjaldstæðinu á leið sinni í tjaldið. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að Y hafi farið að gráta við aðfarir þeirra. Ákærði greindi frá því við yfirheyrslu hjá lögreglu 3. júlí 2005 að hann væri ekki viss hvort hann hafi sett lim sinn í leggöng hennar. Hún hafi ekki viljað hafa samfarir að því er hann héldi. Þá kvaðst hann örugglega hafa farið með hendur nálægt leggöngum og að hann minnti að hann hafi farið með hendi inn í leggöng hennar. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki minnast þess að hann hafi farið með hendi í leggöng Y, en kvaðst muna eftir að hafa tjáð sig um það atriði hjá lögreglu. Y kvaðst hafa farið ásamt vinum sínum úr Garðinum, þeim A og B á [...] helgina 1. - 2. júlí 2005. Þau hafi komið til [...] á fimmtudagskvöldinu og gist í heimahúsi fyrstu nóttina. Þau hafi komið á tjaldstæðið við [...]um kl. 20.00 á föstudagskvöldinu og tjaldað. Eftir það hafi þau farið af tjaldstæðinu í grillveislu hjá frænku B og komið aftur á tjaldstæðið seint um kvöldið. Þau hafi drukkið áfengi og hún sennilega drukkið 6 hálfslítra bjóra í dós um kvöldið og nóttina. Strákur hafi komið til þeirra sem hafi sagst vera frá Akureyri. Til einhverra orðaskipta hafi komið milli hennar og stráksins sem hún myndi ekki nánar eftir. Síðar um nóttina hafi hún gengið ásamt stráknum frá tjaldstæðinu að trjálundi skammt frá. Hafi strákur­inn spurt hana hvort hún vildi ,,koma að labba.” Eftir það myndi hún ekki eftir sér fyrr en hún hafi legið á bakinu, verið komin út fötum að neðanverðu og strákurinn legið við hlið hennar. Hafi hann síðan kropið við hlið hennar og skipað henni að hafa við sig munnmök, en hún neitað því. Hafi hann þá kallað hana illum nöfnum, eins og ,,tussu og mellu” en hún þá reynt að kalla á hjálp. Þá hafi hann tekið fyrir munn hennar. Hafi hún ekki náð að draga andann og fundist sem hún væri að kafna og að það væri að líða yfir hana. Hafi hún legið á jörðinni og barist þar um í þeim tilgangi að losna. Strákurinn hafi haldið henni niðri og ,,þrykkt” henni í jörðina. Hann hafi haldið um háls hennar og rifið í hár hennar. Hann hafi náð að setja lim sinn í munn hennar og þannig þvingað hana til að hafa við sig munnmök. Hafi hún reynt að færa sig frá honum og sagt að hún vildi þetta ekki. Y kvaðst ekki muna hvernig þetta hafi endað. Hann hafi því næst lagst ofan á hana í þeim tilgangi að hafa við hana samfarir. Hafi hún reynt að ýta honum í burtu og áfram kallað á hjálp. Gerði hún sér ekki almennilega grein fyrir hvort hann hafi náð að setja lim sinn inn í kynfæri hennar, en hann hafi gert tilraun til þess. Hann hafi síðan staðið upp og hún legið grátandi í grasinu. Hafi atburðurinn staðið yfir í um 5 til 10 mínútur. Strákurinn hafi hlegið að henni og sagt henni að hann myndi drepa hana ef hún segði frá atvikinu. Hafi hún verið mjög hrædd og staðið í þeirri trú að hann myndi láta verða af því að drepa sig. Strákurinn hafi farið í burtu en hún setið eftir í grasinu í sjokki. Hafi hún klætt sig og farið niður á tjaldstæði til að hitta vinkonur sínar. Hafi hún látið þær vita af því hvað hafi komið fyrir. Þær hafi látið foreldra annarrar þeirra vita og foreldrarnir komið til að ná í þær. Farið hafi verið til lögreglu og þaðan á Heilsugæslustöðina. Hún hafi fengið áverka á háls eftir að strákurinn hafi haldið um háls hennar. Henni líði illa eftir atburðinn. Hafi hún átt erfitt með svefn og tekið inn svefnlyf vegna þess. Rifji hún atburðinn í sífellu ósjálfrátt upp. Hafi hún orðið mjög hrædd þegar atburðurinn hafi átt sér stað og hún talið að hún myndi deyja. Hún hafi farið í viðtöl hjá Rögnu Ragnarsdóttur sálfræðingi. Hafi hún ætlað að fara í skóla haustið 2005 en hætt við það þar sem henni hafi liðið illa og verið óörugg. A kvaðst hafa farið á [...]ásamt Y og B. Að kvöldi föstudagsins hafi þær farið á tjaldstæðið við [...] og sett upp tjald sitt. Um kvöldið hafi þær setið fyrir framan tjaldið og drukkið bjór. Um eða rétt eftir miðnættið hafi vinir þeirra, C og D, komið til þeirra og orðið úr að þeir yrðu með þeim í tjaldi. Hafi þeir sest hjá þeim og drukkið með þeim bjór. Um nóttina hafi A þurft að bregða sér á salerni sem hafi verið skammt frá tjaldinu. Þegar hún hafi komið til baka hafi hún mætt Y og strák sem hún hafi ekki þekkt. Hafi þau þá verið miðja vegu milli salernisins og tjalds þeirra. Hafi strákurinn haldið um axlir Y með annarri hendi og hafi A spurt þau hvort þau væri að fara afsíðis ,,til að fá sér að ríða”. Y hafi verið snögg til svars og sagt nei. Hafi þau bæði hlegið og strákurinn sagt ,,jú” og kysst Y á vanga. Hún hafi ýtt honum frá sér og sagt ,,oj”. A hafi farið að tjaldinu og sest þar. Eftir einhverja stund hafi strákurinn komið aftur. Hafi hún spurt hann hvar vinkona hennar væri og strákurinn þá orðið skrítinn og virst sem hann færi í vörn. Hafi hann sagt að hann vissi ekki hvar vinkona hennar væri. Hafi hún spurt hann hvort hann hafi verið að hafa samfarir við vinkonu sína en hann svarað því neitandi. Hann hafi síðan farið og hún ekki séð hann meira þá nóttina. Skömmu síðar hafi hún séð Y koma gangandi í áttina til þeirra. Hafi hún ekki stoppað hjá þeim heldur farið bak við tjald þeirra og sest þar niður. Hafi A veitt því athygli að Y hafi verð með slegið hárið og mjög tætt. Hafi hún farið til hennar og hún þá verið grátandi og í miklu uppnámi. Hafi hún sagt strákinn hafa nauðgað sér og ætlað að kyrkja sig. Hafi hún virst mjög hrædd. B hafi komið að og heyrt frásögn Y. B hafi hringt í móður sína og beðið hana um að koma á tjaldstæðið. Hafi móðirin ekið þeim á Heilsugæslustöðina þar sem Y hafi gengist undir læknisskoðun. Y hafi verið með mikið af lausu hári á öxlunum eins og hún hafi verið hárreitt. Lögregla hafi komið á Heilsugæslustöðina. A kvaðst telja að liðið hafi um 30 til 40 mínútur frá því Y og strákurinn hafi yfirgefið hópinn þar til hún hafi komið til baka. B kvaðst hafa farið á [...] ásamt Y og A. Eftir að þær hafi tjaldað á föstudagskvöldinu hafi þær setið fyrir framan tjaldið og drukkið bjór. Undir miðnættið hafi vinir þeirra, C og D, komið til þeirra. Hafi þeir ekki nennt að tjalda og þær boði þeim að gista í þeirra tjaldi. Um nóttina hafi B farið inn í tjaldið og drukkið þar bjór. Einhverju síðar hafi A kallað og beðið hana um að koma út. Þá hafi A verið bak við tjaldið ásamt Y. Y hafi þá verið grátandi og í miklu uppnámi. Hafi Y sagt frá því að sér hafi verið nauðgað. Hár hennar hafi verið mikið reitt á þeim tíma og talsvert af hárum verið í fötum hennar. Hafi B þá hringt í foreldra sína sem hafi verið staddir á [...] og beðið þau um að aka Y á Heilsugæslustöðina. Hafi A farið með þeim, en B orðið eftir á tjaldstæðinu. C kvaðst hafa farið á [...] ásamt D. Hafi þeir verið seint á ferð og komið á tjaldstæðið um miðnættið. Þar hafi þeir m.a. hitt fyrir A, B og Y. Hafi þeir sest niður hjá þeim og drukkið bjór. Einhvern tíma um nóttina hafi C gengið með A frá tjaldinu að salernisaðstöðu á svæðinu, en A hafi farið á snyrtinguna. C hafi sest niður á hól þar skammt frá og A verið á leið til hans. Hafi þau þá séð til ferða Y og stráks er C hafi ekki þekkt. Hafi C kallað til þeirra hvort þau væru á leið í skóginn til að fá sér ,,einn stuttan.” Ekki kvaðst C muna hvort þau hafi svarað athugasemd hans, en þau hafi bæði farið að hlæja. Skömmu eftir þetta hafi C og A farið aftur að tjaldinu. Einhverri stundu síðar hafi strákurinn sem farið hafi með Y komið til þeirra. Hafi C spurt hann hvar Y væri en hann sagt að hann vissi það ekki. Hafi C sagt við hann að Y hafi verið með honum skömmu áður en strákurinn neitað því. Stuttu síðar hafi hann veitt því athygli að Y hafi verið á leið til þeirra og verið grátandi og mjög skelkuð. Hafi hún ekki komið til þeirra heldur farið bak við tjaldið. A hafi farið til hennar og C og B fljótlega eftir það. Hafi Y sagt að strákurinn hafi nauðgað sér. E kvaðst, ásamt félögum sínum, hafa verið á tjaldstæðinu við [...] aðfaranótt laugardagsins 2. júlí 2005. Strákur, um tvítugt, hafi komið til þeirra og verið svolítið æstur og skrýtinn í háttalagi. Félagi E, F, hafi aðallega rætt við strákinn. Strákurinn hafi síðan yfirgefið þá og gengið til suðurs. Um 20 mínútum síðar hafi stúlka komið að tjaldbúðunum hágrátandi og sagt að sér hafi verið nauðgað. Hafi hún verið með úfið hár og laust. Stúlkuna hafi E ekki þekkt. E kvaðst telja að strákurinn hafi verið ölvaður og örugglega á einhverjum töflum líka þar sem hann hafi verið það ör í geði. Hafi F sagt E síðar að er strákurinn hafi komið til þeirra skömmu áður en stúlkan hafi komið grátandi, hafi hann sagt að hann gæti lamið alla á svæðinu. F kvaðst hafa verið á tjaldstæðinu við [...]. Undir morgun hafi strákur komið til þeirra og sagt að hann væri frá Akureyri. Kvaðst F hafa talið að strákurinn væri ,,útúrdópaður”, en hann hafi verið spenntur og ör. Hann hafi síðan farið. Um 10 mínútum síðar hafi stúlka komið til þeirra og hnigið niður skammt frá F. Hafi hún verið hágrátandi. Rétt áður en stúlkan hafi komið aftur hafi strákurinn komið til þeirra og sagt að hann gæti lamið alla á staðnum. Sú athugasemd hafi komið upp úr þurru. G kvaðst hafa verið á tjaldstæðinu við [...] er stúlka hafi komið grátandi þangað. Hafi hún verið í miklu uppnámi og sagt að sér hafi verið nauðgað. Stúlkuna hafi G ekki þekkt. Kvaðst hann hafa tekið greinilega eftir að stúlkan hafi verið með flekki eða rauðar rákir á hálsi, eins og eftir þrýsting. G kvaðst muna atburði næturinnar mjög vel. Jón Garðar Bjarnason, varðstjóri í lögreglunni á [...], staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins. Jón Garðar kvað Y hafa verið í miklu uppnámi er lögregla hafi rætt við hana. Hún hafi verið grátandi og samankreppt. Hár hennar hafi verið frekar úfið. Ekki kvaðst Jón Garðar hafa tekið eftir rispum á hálsi hennar. Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur hjá Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík, staðfesti sinn þátt í rannsókn málsins. Björgvin kvað það hár sem hafi verið í flíspeysu Y hafa verið meira en venjulegt væri. Tvö löng ljós hár hafi fundist í nærbuxum ákærða og hafi annað þeirra hugsanlega verið með rót. Ef hár væru sjálffallinn af höfði einstaklinga væru þau ekki með rót. Niðurstöður rannsókna hafi staðfest að sæði hafi fundist í nærbuxum ákærða. Jón Torfi Gylfason læknir kvaðst hafa annast réttarlæknisfræðilega skoðun á Y á Heilsugæslustöðinni á [...]. Fundist hafi rispur við barkakýli hennar. Ekki gæti Jón Torfi fullyrt hvernig slíkir áverkar yrðu til. Ólíklegt yrði að telja að hún hafi valdið áverkunum sjálf. Hún hafi verið í greinilegu uppnámi er hann hafi rætt við hana og hún grátið mikið. Hafi Jón Torfi ekki áður séð einstakling í jafn miklu áfalli. Ekki hafi hún lýst atburðinum nákvæmlega. Ragna Ragnarsdóttir sálfræðingur staðfesti vottorð sitt vegna Y. Y hafi einungis komið til sín í 4 viðtöl í ágúst 2005. Þá hafi hún ekki treyst sér í áframhaldandi meðferð. Stúlkunni hafi greinilega liðið mjög illa. Hafi verið greinilegt að hún hafi orðið fyrir áfalli umrætt sinn, en hún hafi komið óvenjulega hátt út á þeim kvörðum er notaðir væru við mat á áfalli. Það áfall tengdi Ragna við þann atburð er um ræddi. Ætlunin væri að Y kæmi aftur í meðferð hjá Rögnu. Þá myndi koma í ljós hve löng meðferðin yrði, en að hennar mati myndu 10 meðferðarviðtöl ekki duga. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa haft munnmök við Y með hennar samþykki. Y hefur fullyrt að ákærði hafi þvingað hana til munnmaka og gert tilraun til að setja getnaðarlim sinn í leggöng hennar. Að mati dómsins hefur Y verið staðföst og trúverðug í frásögn sinni af atburðum. Hún bar líkamlega áverka á hálsi eftir atburðinn, sem samrýmist þeim framburði hennar að ákærði hafi gripið um háls hennar. Þá bera vitni um að hár hennar hafi verið tætt og reitt er hún hafi komið að tjaldinu eftir að hafa verið í trjálundinum með ákærða. Samræmist það einnig þeirri staðhæfingu hennar að ákærði hafi rifið í hár hennar. Því til stuðnings er og framburður A og B um að töluvert af lausu hári hafi verið á fötum hennar, sem og framburður Björgvins Sigurðssonar sérfræðings hjá Tæknideild lögreglu sem bar að meiri hár en venjulega væri hafi verið á flíspeysu er hafi verið til rannsóknar. Þá eru vitni á einu máli um að Y hafi verið grátandi og í miklu uppnámi er hún hafi komið til baka úr skógarlundinum. Ber Jón Torfi læknir, sem annaðist réttarlæknisfræðilega skoðun á Y, að hann hafi ekki í annan tíma séð einstakling í jafn miklu áfalli og stúlkuna. Loks er til þess að líta að ákærði skildi við Y í skógarlundinum og kom einn til baka á tjaldstæðið og kvaðst ekkert vita hvar hún væri er eftir því var gengið við hann. Verða það að teljast tortryggileg viðbrögð manns er ber að hafa verið í nánu kynferðislegu samneyti við stúlkuna fáeinum mínútum áður og benda til að hann hafi haft einhverju að leyna. Var hann þá að sögn vitna mjög ör og spenntur. Kemur fram í vætti F að ákærði hafi um nóttina haft uppi gífuryrði um að hann gæti lamið alla á svæðinu. Þykir það veita líkur fyrir að ákærði hafi verið til alls líklegur greint sinn. Loks er til þess að líta við mat á sönnun að ákærði var, við skýrslutöku hjá lögreglu 3. júlí 2005, spurður um hvort hann hafi sett lim inn í leggöng stúlkunnar. Kvaðst hann þá ekki vera viss um það. Þegar litið er til þess er hér að framan greinir er það niðurstaða dómsins að framburður Y verði lagður til grundvallar niðurstöðu. Samkvæmt því verður ákærði sakfelldur fyrir að hafa þröngvað stúlkunni til kynferðismaka með því að neyða hana til að hafa við sig munnmök. Þá verður hann einnig sakfelldur fyrir að hafa gert tilraun til að þröngva henni til samræðis. Til stuðnings þeim hluta verknaðarlýsingar ákæru að ákærði hafi sett fingur inn í leggöng Y liggur einvörðungu óljós framburður ákærða sjálfs hjá lögreglu þegar hann bar að hann minnti að hafa farið með hendi inn í leggöng stúlkunnar. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki minnast þess. Y kvaðst ekki minnast þess að ákærði hafi sett fingur inn í leggöng hennar. Er tekin var af henni skýrsla vegna réttarlæknisfræðilegrar skoðunar er merkt við að fingur hafi ekki verið settur í leggöng. Í ljósi alls þessa verður ákærði sýknaður af þessari háttsemi. Háttsemi sú, er ákærði er sakfelldur fyrir, er rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í maí 1986. Hann gekkst undir sátt hjá lögreglustjóra 5. ágúst 2005 fyrir brot gegn umferðarlögum. Brot hans í þessu máli er framið fyrir sáttina og því hegningarauki við brotið. Verður refsing því tiltekin eftir 78. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 77. gr. Brot ákærða beindist gegn persónu- og kynfrelsi ungrar stúlku. Hefur brotið haft verulegar andlegar afleiðingar fyrir hana. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í tvö ár. Ragna Ragnarsdóttir sálfræðingur hefur 23. maí 2006 ritað vottorð vegna Y. Fram kemur að Y hafi fyrst komið í viðtöl í júlí 2005 og alls komið í fjögur viðtöl í júlí og ágúst 2005. Hafi stúlkunni liðið mjög illa á tímabilinu og sýnt öll einkenni þess að hafa orðið fyrir áfalli sem valdið hafi henni skelfingu og varnarleysi. Hún hafi verið mjög kvíðin og hrædd, óörugg í aðstæðum þar sem hún hafi áður fundið sig örugga, verið viðkvæm, grátgjörn og viljað forðast að hitta fólk. Hún hafi átt erfitt með svefn og hafi myndir af atburðinum stöðugt komið upp í huga hennar. Í maí 2006 hafi Y aftur komið í viðtöl. Hún hafi verið samkvæm sjálfri sér í frásögn af atburðum og lýsingu á líðan sinni. Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður hefur krafist skaðabóta fyrir hönd Y að fjárhæð 1.000.000 krónur, auk vaxta. Í rökstuðningi er vísað til þess að Y hafi verið í miklu tilfinningalegu uppnámi eftir hið ætlaða brot ákærða. Hún hafi verið með áverka á hálsi. Um mjög alvarlegt kynferðisofbeldi hafi verið að ræða og muni Y verða lengi að ná sér. Með vísan til þess er hér að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið Y miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði kostnað vegna ferða vitna vegna aðalmeðferðar málsins. Nemur sá kostnaður samtals 76.010 krónum. Að auki greiði ákærði allan sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakar­kostnað ásamt tildæmdum málsvarnar­launum og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðis­aukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari, Helgi I. Jónsson dómstjóri og Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Birkir Árnason, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði Y, 1.000.000 krónur í skaða­bætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. júlí 2005 til 14. mars 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 792.094 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Gizurar Bergsteinssonar héraðsdómslögmanns, 325.941 krónu, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 99.600 krónur.
Mál nr. 560/2017
Sjómaður Líkamstjón Slys Slysatrygging
A höfðaði mál á hendur S hf. og krafðist aðallega viðurkenningar á bótaskyldu S hf. úr slysatryggingu sjómanna, en til vara úr frjálsri ábyrgðartryggingu E ehf. hjá S hf., vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir um borð í skipi í eigu E ehf. er hann missteig sig og sneri sig illa á hægri ökkla. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að einungis S hf. hefði verið stefnt í málinu. Þrátt fyrir það hefðu S hf. og E ehf. skilað sameiginlegri greinargerð í héraði þar sem miðað hefði verið við að E ehf. væri til varnar um varakröfu A. Þá hefði héraðsdómur ekki lagt dóm á varakröfu A á hendur S hf., heldur hefðu forsendur og dómsorð annars vegar kveðið á um sýknu S hf. af aðalkröfu A en hins vegar um sýknu E ehf. af varakröfu hans. Hefði meðferð málsins samkvæmt því farið úr böndum og gæti varakrafa A því ekki komið til álita fyrir Hæstarétti. Hvað aðalkröfu A varðaði var óumdeilt að hann hefði slasast við vinnu sína umrætt sinn. Aðilar deildu hins vegar um hvort slysið hefði orðið vegna skyndilegs utanaðkomandi atburðar og félli þar með undir hugtakið „slys“ samkvæmt skilmálum slysatryggingarinnar, en A hélt því fram að hann hefði snúið sig við að stíga á járnbrík sem soðin var á þilfar skipsins. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur meðal annars til framlagðra yfirlýsinga skipstjóra, stýrimanna og þáverandi öryggisfulltrúa skipsins sem staðfestu að A hefði upplýst þá um með hvaða hætti slysið hefði orðið. Taldi Hæstiréttur að með því hefði A leitt nægilega í ljós hvernig slysið hefði atvikast og að um skyndilegan utanaðkomandi atburð í skilningi skilmála slysatryggingarinnar hefði verið að ræða. Var því fallist á aðalkröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Símon Sigvaldason dómstjóri.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2017.Hann krefst þess að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda, aðallega úrslysatryggingu sjómanna en til vara frjálsri ábyrgðartryggingu […] ehf., vegna líkamstjóns þess er áfrýjandihlaut í vinnuslysi 17. apríl 2012 um borð í […]. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÓumdeilt er að áfrýjandislasaðist við vinnu sína sem háseti um borð í […], einu af kaupskipum […] ehf.,17. apríl 2012. Var verið að hífa gáma um borð í skipið í höfninni viðGrundartanga í Hvalfirði og áfrýjandi að stýra 40 feta gámi í sellu frálúgukarmi, er hann steig niður á þilfarið og missteig sig illa á hægri fæti viðlúgukarm milli 4. og 5. lestar skipsins. Áfrýjandi var þegar fluttur til læknisá spítala á Akranesi þar sem gert var að meiðslum hans. Áfrýjandi reyndist hafatognað illa á ökkla. Liggur fyrir í málinu matsgerð um 5 stiga varanlegan miskaog 5% varanlega örorku vegna þessa og var áfrýjandi frá vinnu í þrjá mánuði íkjölfar atviksins. Krefst hann í máli þessu viðurkenningar á bótaskyldu stefndaúr slysatryggingu sjómanna sem í gildi var umræddan dag en því hefur stefndihafnað. IISamkvæmt stefnu í héraðihöfðaði áfrýjandi mál þetta „á hendur Sjóvá Almennum tryggingum hf. ...aðallega til viðurkenningar á bótaskyldu úr slysatryggingu sjómanna o.fl.,vegna afleiðinga vinnuslyss 17. apríl 2012, en til vara vegna sama slyss tilviðurkenningar á skaðabótaskyldu […] ehf., úr frjálsri ábyrgðartryggingu, semfélagið hafði hjá stefnda á slysdegi.“ Síðar í stefnu var dómkröfum nánar lýstá sama veg. Á hinn bóginn skiluðu stefndi og […] ehf. sameiginlega greinargerð í héraði þar sem miðað var við að hiðsíðarnefnda félag væri til varnar um varakröfu áfrýjanda. Í hinum áfrýjaða dómivar kröfum áfrýjanda lýst svo: „aðallega að viðurkennd verði með dómibótaskylda stefnda úr slysatryggingu sjómanna, vegna líkamstjóns þess erstefnandi hlaut í vinnuslysi 17. apríl 2012, um borð í […]“ en til vara „aðviðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda […] ehf. ... vegna líkamstjóns þesser stefnandi hlaut“ umrætt sinn. Í dóminum var tilgreint að „aðalstefndi“krefðist sýknu af aðalkröfu, en ekkert var getið um dómkröfur […] ehf. Félagiðvar þó í dóminum nefnt „varastefndi“ og raktar röksemdir þess fyrir því að það skyldiekki bera skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda. Á hinn bóginn var ekki um það getiðað stefndi væri aðili varnarmegin um varakröfu áfrýjanda. Héraðsdómur lagðiekki dóm á varakröfu áfrýjanda á hendur stefnda heldur kváðu forsendur og dómsorðannars vegar á um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjanda en hins vegar um sýknu […]ehf. af varakröfu hans, jafnframt því sem málskostnaður var felldur niður. Ískjölum málsins fyrir Hæstarétti er þó látið svo af hálfu aðila að héraðsdómurhafi veitt með fullnægjandi hætti efnisdóm um varakröfu áfrýjanda á hendurstefnda og krafist er úrlausnar um hana hér fyrir dómi. Meðferð málsins hefur samkvæmtþessu farið úr böndum og kemur varakrafa áfrýjanda ekki til álita fyrirHæstarétti. IIIAðilar eru sammála um aðáfrýjandi hafi við vinnu sína umrætt sinn meiðst við það að misstíga sig áhægri ökkla. Þeir deila á hinn bóginn um hvort áfrýjandi hafi sýnt fram á aðhann hafi orðið fyrir slysi í skilningi skilmála slysatryggingar sjómanna hjástefnda. Í skilmálum tryggingarinnarsegir: „Félagið greiðir bætur vegna slyss, er sá, sem tryggður er, verður fyrir,eins og segir í skírteininu. Með orðinu „slys“ er hér átt við skyndileganutanaðkomandi atburð, sem veldur meiðslum á líkama þess, sem tryggður er, oggerist sannanlega án vilja hans.“Í leiðarbók […] er að finnasvofellda skráningu 17. apríl 2012: „13 55 Misstígur A sig við lestun í lest.Þegar hann er að stýra 40 feta gámi af lúgu karmi milli 4-5 lestar. Á hægrifæti á ökkla.“ Í slysaskýrslu stefnda, sem undirrituð var af skipstjóraskipsins, var atvikið skráð með sama hætti. Auk þess sagði: „17.04.12 A fer tillæknis á spítala á Akranesi. Fóturinn myndaður og síðan settur í gips. Samkv.lækni telur hann að um brot sé að ræða og mikla tognun.“Í tilkynningu tilSjúkratrygginga Íslands, sem undirrituð var af fyrirsvarsmanni útgerðarskipsins 23. apríl 2012, en af áfrýjanda 29. maí sama ár, sagði: „Um kl. 13:55þegar A háseti var að stýra 40 feta gám í sellu frá lúgukarmi missteig hann sigilla við lúgukarm milli 4 og 5 lesta.“ Jafnframt var tiltekið að enginnsjónarvottur hefði verið að atvikinu. Ílæknabréfi Friðriks Elvars Yngvasonar læknis 23. apríl 2012 sagði: „A meiddisig á fæti er hann hoppaði ofan af vörubílspalli á flatjárn. Gerðist á Akranesiþann 17. apríl sl. Hefur síðan verið í L-spelku með mikla bólgu á fætinum enröntgen greindi ekki brot.“ Í áverkavottorði Þóris Bergmundssonar læknis 8.nóvember 2012 sagði svo um atvikið: „Var að störfum við undirbúning fyrirbrottför þar sem skipið var statt í höfn á Grundartanga í Hvalfirði. Sté ofanaf palli og kom illa niður á hæ. fæti þannig að hann snerist í ökklanum. Heyrðismell og bólgnaði strax upp. Kom strax eftir óhappið hingað til skoðunar áslysastofu.“ Ímálinu liggur einnig fyrir skýrsla Rannsóknarnefndar sjóslysa þar sem sagði:„Skipverji var að vinna við lestun og hafði verið að stýra 40 feta gám í selluen þegar hann steig niður af palli niður á lúgukarm lenti hann með hægri fótinná járnbrík með þeim afleiðingum að hann missteig sig illa. Farið var með hanntil læknis og var hann talin brotinn í fyrstu en í ljós kom að um mjög slæmatognun var að ræða.“ Sagði þar enn fremur að við rannsókn hafi komið fram „aðjárnbríkin var u.þ.b. 5 sm há og var til að varna því að slor frá gámum rynniyfir ganga í síðunum; að bríkin var ryðguð eins og karmurinn sem gerði þettasamlitt; að eftir atvikið var ætlunin að mála bríkina gula til auðkenningar; aðskipverjinn var í öryggisskóm.“ Loks var tekið fram að nefndin myndi ekkiálykta í málinu. Áfrýjandihefur lagt fyrir Hæstarétt yfirlýsingar skipstjóra og tveggja stýrimanna á […] 10.júlí 2017 þar sem fram kemur að af gefnu tilefni skuli það tekið fram að þaðsem fært hafi verið í leiðarbók skipsins um atvik hafi ekki verið eftir áfrýjandahaft. Skömmu síðar hafi þeir á hinn bóginn fengið þær upplýsingar frá honumsjálfum að hann hefði misstigið sig við að stíga hægri fæti niður á járnbrík,sem soðin hafi verið föst í þilfar skipsins. Þá hefur áfrýjandi lagt framyfirlýsingu þáverandi öryggisfulltrúa útgerðar skipsins 16. ágúst 2017 um aðáfrýjandi hefði haft samband við sig skömmu eftir atvik og upplýst um að hannhefði slasast við að stíga á umrædda járnbrík sem verið hafi samlit þilfariskipsins og borið fram ósk um að það yrði lagað. Þegar áfrýjandi hafi snúið tilvinnu á ný hefði verið farið yfir slysahættur um borð í skipinu og meðal annarsgerðar þær ráðstafanir að mála umrædda járnbrík gula til aðgreiningar fráþilfari skipsins.IV Samkvæmtþví sem að framan er rakið greina samtímagögn frá því að áfrýjandi hafimisstigið sig illa á hægri fæti við vinnu um borð í […] 17. apríl 2012 og erfram komið að hann var þegar fluttur á spítala. Af framangreindum yfirlýsingumskipverja er nægilega leitt í ljós að færslur í bækur skipsins um atvikiðgrundvölluðust ekki á frásögn áfrýjanda.Við úrlausn málsins verðayfirlýsingar þessar lagðar til grundvallar um að áfrýjandi hafi þegar látiðvita um hvað gerst hafði og á grundvelli lýsinga áfrýjanda hafi útgerð skipsinsgripið til viðeigandi ráðstafana með því að gera umrædda járnbrík sýnilegri. Þáer frásögn áfrýjanda um málavexti í samræmi við niðurstöðu Rannsóknarnefndarsjóslysa um að hann hafi misstigið sig er hann lenti með hægri fótinn ájárnbríkinni. Hefur áfrýjandi með þessu nægilegaleitt í ljós hvernig atvik að slysi hans voru. Verður talið að það hafi veriðutanaðkomandi atburður er hann lenti með hægri fót á járnbrík þegar hannhugðist stíga niður á þilfarið og að um hafi verið að ræða skyndilegan atburð ískilningi skilmála slysatryggingarinnar sem skapar áfrýjanda rétt til bóta úr hendistefnda. Eftirþessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað vegnareksturs málsins á báðum dómstigum, eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Viðurkenndur er réttur áfrýjanda, A, til bóta úrslysatryggingu sjómanna, sem […] ehf. tók hjá stefnda, Sjóvá-Almennumtryggingum hf., vegna líkamstjóns er áfrýjandi hlaut í slysi 17. apríl 2012. Stefndi greiðiáfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.D Ó M U RHéraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2017 ímálinu nr. E-2474/2016: Málþetta var höfðað 2. september 2016 af A, […] aðallega gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,Kringlunni 5, 103 Reykjavík, en til vara […] hf., Korngörðum 2, 104 Reykjavík.Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð semfram fór 16. maí sl. Krafastefnanda er aðallega að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda úrslysatryggingu sjómanna, vegna líkamstjóns þess er stefnandi hlaut í vinnuslysi17. apríl 2012, um borð í […].Tilvara að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda […] hf., vegna líkamstjónsþess er stefnandi hlaut í vinnuslysi 17. apríl 2012, um borð í […].Krafister í báðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins, í samræmi viðþá hagsmuni sem í húfi eru og vinnu málflytjanda, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun.I.Stefnandistarfaði alla sína starfsævi sem sjómaður og hefur um árabil verið háseti á kaupskipum[…], nú […] hf. Þann 17. apríl 2012 slasaðist stefnandi þegar hann var viðvinnu sína um borð í […]. Skipið var þá við bryggju á Grundartanga og var veriðað lesta gáma ofan í eina af lestum skipsins. Var stefnandi að stýra verkinu ogsegja kranamanni til. Við þessa vinnu kveðst stefnandi verða að verahreyfanlegur til að geta gefið kranamanni fyrirmæli og komið gámunum á réttanstað og skorðað ofan í lest skipsins, sem og til þess að varast gámana þegar veriðer að hífa þá frá bryggju. Til að geta fylgst með verkinu og leiðbeintkranamanninum þurfti stefnandi að stíga upp á vinnupalla sem standa ofar enþilfarið á milli lestanna. Hann þurfti svo að koma sér aftur af vinnupallinumniður á þilfarið á milli lestanna, horfa ofan í þær og segja kranamanninum tilvið að koma gámunum þar rétt fyrir. Um þetta vinnulag hefur ekki verið gerðurágreiningur. Þegarslysið varð kveðst stefnandi hafa, sbr. framangreint, staðið uppi ávinnupallinum til þess að geta leiðbeint kranamanninum. Er hann ætlaði að komasér niður af pallinum vildi ekki betur til en að hann að eigin sögn steig meðhægri fæti á járnbrík sem er á þilfarinu og við það tognaði hann illa á ökklaog varð strax óvinnufær og þurfti að leita sér læknisaðstoðar.Enginnsjónarvottur varð að slysinu. Ágreiningslaust er að stefnandi missté sig umrættsinn. Stefndi hefur hins vegar hafnað því að það hafi gerst vegna þess aðstefnandi steig á umrædda járnbrík. Því finni ekki stað í slysaskýrsluskipstjóra sem undirrituð var af honum á slysdegi né í skipsdagbók. Þá sé þessaekki getið í tilkynningu um slys á sjómanni til Tryggingastofnunar ríkisins semdagsett er 23. apríl 2012 og undirrituð þá af fulltrúa útgerðarinnar enundirrituð 29. maí 2012 af stefnanda.Í skýrsluRannsóknarnefndar sjóslysa, mál nefndarinnar nr. 050/12, er greint frátildrögum slyssins. Þar segir að stefnandi hafi verið að „vinna við lestun og hafði verið að stýra40 feta gám í sellu en þegar hann steig niður af palli niður á lúgukarm lenti hannmeð hægri fótinn á járnbrík með þeim afleiðingum að hann missteig sigilla.Farið var með hann til læknis og var hann talinn brotinn í fyrstu ení ljós kom að um mjög slæma tognun var að ræða“. Í skýrslu nefndarinnar kemurjafnframt fram að járnbríkin hafi verið u.þ.b. 5 cm háog verið til að varna því að slor frá gámum rynni yfir ganga í síðunum. Bríkinhafi verið ryðguð eins og karmurinn sem gerði þetta samlitt og að eftir atvikiðhafi verið ætlunin að mála bríkina gula til auðkenningar, sem var svo gert.Loks var tekið fram að stefnandi hafi verið í öryggisskóm.Vegnahöfnunar stefnda á greiðsluskyldu var málinu skotið til úrskurðarnefndarvátryggingamála 3. september 2014. Með áliti úrskurðarnefndarinnar […]2014 vargreiðsluskyldu stefnda hafnað, með vísan til þess, að „Þegar litið er tilfyrstu skýrslna [stefnanda] um aðdraganda líkamstjónsins verður að leggja tilgrundvallar að það verði ekki rakið til annars en misstigs og þar af leiðandiekki til utanaðkomandi atburðar í skilningi slysahugtaks vátryggingaréttarinsheldur til innra ástands í líkama [stefnanda]“.Framangreindskýrsla rannsóknarnefndarinnar lá einhverra hluta vegna ekki fyrir, eða vara.m.k ekki tiltæk aðilum, fyrr en skömmu fyrir 1. júní 2016 að því er virðistþótt erindi hafi borist nefndinni strax í júní 2012 og svo virðist semsamantekt nefndarinnar hafi legið fyrir í september það ár. Með tölvuskeyti 1.júní 2016 óskaði lögmaður stefnanda þannig eftir því við stefnda, að hann tækimálið upp aftur vegna slysatryggingar sjómanna enda hefðu málsatvik fyrst legiðskýrt fyrir eftir að skýrsla rannsóknarnefndarinnar kom í leitirnar. Stefndihafnaði þessari málaleitan sem og því að vanbúnaður hefði leitt til slyssins. II.Stefnandikrefst í málinu aðallega viðurkenningar á bótaskyldu stefnda úr slysatryggingusjómanna, sem í gildi var hjá stefnda á slysdegi, vegna afleiðinga vinnuslysshans 17. apríl 2012. Samkvæmt skilmálum slysatryggingarinnar sé með hugtakinuslys átt við skyndilegan og utanaðkomandi atburð, sem veldur meiðslum á líkamaþess sem vátryggður er, og gerist án vilja hans. Stefnandikveðst viðurkenna að fordæmi séu fyrir því að sé um það eitt að ræða aðeinstaklingur misstígi sig þá hafi það ekki verið talið slys í framangreindumskilningi. Hann byggir hins vegar á því að í þessu máli sé hinn skyndilegiutanaðkomandi atburður sá að stefnandi hafi stigið á járnbríkina. Samkvæmt gögnum málsins megi teljast sannað að stefnandihafi slasast er hann steig af vinnupallinum niður á járnbríkina með þeimafleiðingum að hann tognaði illa á ökkla. Að mati stefnanda sé því bersýnilegaum að ræða slys í skilningi skilmála slysatryggingar sjómanna og slysahugtaksvátryggingaréttar. Stefnandi tekur sem dæmi dóma Hæstaréttar í málunum nr.47/2006 og nr. 412/2011, enda verði meiðsli stefnanda ekki rakin til innriatburðar, álagsmeiðsla eða sjúkdóms hans.Skýrsla rannsóknarnefndarinnar, þar sem tildrögum slyssins sé lýstmeð skýrum og skilmerkilegum hætti, hafi ekki legið fyrir þegar málið var tilúrlausnar hjá úrskurðarnefnd vátryggingarmála. Skráning skipstjórnarmanns á […]í skipsdagbók, sem stefnandi hafi ekki komið nálægt og tekin var orðrétt upp íslysatilkynningu útgerðar til Sjúkratrygginga Íslands og stefndi byggir höfnunsína á, falli saman við lýsingu rannsóknarnefndarinnar á tildrögum slyssins, þósvo að þær séu ekki nákvæmlega eins. Einhliða skráning í skipsdagbók geti ekkiein og sér verið grundvöllur fyrir höfnun stefnda á greiðsluskyldu. Ef taliðverður að um misræmi sé að ræða í gögnum málsins, sem frá vátryggingartakastafa um tildrög slyssins, slysatilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands ogskýrslu rannsóknarnefndarinnar, verður stefndi en ekki stefnandi að bera hallaaf slíku, enda hvíli á honum lögbundin skylda til að senda þessar tilkynningar.Tilvara krefst stefnandi viðurkenningar á bótaskyldu útgerðar […], […] hf., úrfrjálsri ábyrgðartryggingu útgerðarinnar hjá stefnda, vegna afleiðingavinnuslyss stefnanda. Byggir stefnandi á því að það hafiverið óforsvaranlegt að umrædd járnbrík, sem sé 5 cm há, á vinnusvæðiskipverja, hafi verið samlit þilfarinu, en þetta hafi haft í för með sér óþarfaslysahættu fyrir skipverja skipsins, en vegna þessa hafi stefnandi ekki meðgóðu móti getað greint bríkina frá þilfari, þar sem vinnan við lestun gámannafór fram.Lestun og losun 40 feta gáma sé vandasamt og hættulegt verk. Ekkiverði séð að stefnanda hafi verið mögulegt að vinna verkið með öðrum hætti enhann gerði. Horfa verði hér sérstaklega til þess við sakarmat, að eftirslysið hafi járnbríkin verið máluð með gulu lakki, til að koma í veg fyrir aðslys eins og stefnanda myndu endurtaka sig, en þessar öryggisráðstafanir hafi ísenn verið einfaldar og haft lítinn kostnað í för með sér.Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 47/2003, um eftirlit með skipum, segi aðskip skuli smíðað og búið út á þann hátt að öryggi mannslífa sé tryggteins og kostur er og með tilliti til þeirra verkefna sem því er ætlað á hverjumtíma. Í 3.mgr. sömu greinar segi að vinnusvæði og vistarverur skipverja skuli hanna ogbúa með hliðsjón af öryggi og velferð skipverja.Stefnandi telur því að slys hans megi rekja til ófullnægjandivinnuaðstæðna á vinnusvæði á þilfari skipsins. Hafi vinnusvæðið ekki verið tilsamræmis við framangreind öryggisfyrirmæli laga nr. 47/2003. Verði stefndi því,á grundvelli sakar- og húsbóndaábyrgðarreglu skaðabótaréttar, að bera skaðabótaábyrgðá líkamstjóni stefnanda, að hafa látið hjá líða að grípa til þeirra ráðstafanasem nauðsynlegar voru til að tryggja öryggi stefnanda og annarra skipverja. Umafleiðingar slyssins fyrir stefnanda vísist til matsgerðar Atla Þórs Ólasonar,læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, frá 26. september 2013,þar sem stefnanda var metinn varanlegur miski og varanleg örorka vegnaafleiðinga slyssins. Stefnandi uppfylli því í málinuáskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um lögvarðahagsmuni.Stefnandibyggir á almennum reglum vátryggingaréttar og þágildandi vátryggingaskilmálum.Jafnframt lögum um vátryggingasamninga nr. 30/2004 og meginreglum samninga- ogkröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Þábyggir stefnandi á meginreglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga,sakarreglunni og reglum skaðabótaréttar um ábyrgð vinnuveitenda á saknæmumverkum/aðgæsluleysi starfsmanna sinna. Einnig vísist til ákvæða skaðabótalaganr. 50/1993 og siglingalaga nr. 34/1985, einkum 171. og 172. gr. laganna.Varðandi viðurkenningarkröfuna vísist til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Um aðild stefnda í varakröfu vísist til 44. gr. laga nr.30/2004. Um málskostnað vísast til laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Umvirðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. III.Aðalstefndi krefst sýknu á þeim grundvelli að ósannaðsé að óhapp stefnanda 17. apríl 2012 geti fallið undir hugtakið „skyndilegurutanaðkomandi atburður“ en slíkt sé grunnforsenda þess að sá sem fyrir meiðslumverður eigi bótarétt úr slysatryggingu þeirri sem um ræði, enda geristatburðurinn án vilja tjónþola.Ágreiningslaust sé að engin vitni voru að atvikinu. Ení fyrstu tilkynningum vegna slyssins komi fram að stefnandi hafi misstigið sigán þess að það sé útskýrt nánar. Samtímagögn séu samstíga um þetta. Það hafiekki verið fyrr en síðar sem rætt var um að stefnandi hefði misstigið sig viðað stíga á 5 cm járnbrík á þilfari skipsins. Það sé með öllu ósannað og engarupplýsingar um hvernig Rannsóknarnefnd sjóslysa hafi fengið upplýsingar í þáveru. Þá beri að líta til þess að stefnandi hafi verið mjög reyndur sjómaður ogekkert hafi verið óvenjulegt við útbúnað […] né umrædda járnbrík. Bríkin hafiþjónað nauðsynlegu hlutverki og það að einhver misstígi sig á henni geti ekkitalist utanaðkomandi atburður. Varastefndi byggir á því að ósannað sé að […] hafiverið vanbúið í skilningi laga nr. 47/2003, um eftirlit með skipum. Hvorki fyrrné síðar hafi komið fram athugasemdir við aðbúnað skipsins. Hann tekur undir sjónarmið aðalstefnda um að ósannaðsé að slysið verið rakið til umræddrar járnbríkur. Ekkert óeðlilegt hafi veriðvið staðsetningu hennar en hún eigi að varna því að slor frá gámum renni yfirganga í síðum skipsins. Ekkert óeðlilegt sé við það að slík brík ryðgi og verðisamlit öðru járni í gólfi. Þá vísar varastefndi til víðtækrar reynslu stefnanda ásjó, og bendir á þá staðreynd að stefnandi hafi lent í fjölmörgum vinnuslysumog búi við fjölþætt einkenni vegna þeirra. Því hafi stefnanda borið að sýnasérstaka aðgæslu við störf sín. Varastefndi telur því að óhappið megi fyrst ogfremst rekja til óhappatilviljunar og/eða gáleysis stefnanda sjálfs. IV.Dómurinn telur að ekki verði gerður ágreiningur um aðenginn sjónarvottur hafi verið að slysinu. Gengið er út frá því í öllummálatilbúnaði aðila og eina vísbendingin um vitni að atvikinu er þegar fullyrter í málsskoti til úrskurðarnefndar vátryggingamála að stjórnandi kranaskipsins umrætt sinn hafi orðið vitni að slysinu og þegar stefnandi hafi stigiðá járnbríkina. Verður ekki betur séð en að þessi staðhæfing líti fyrst dagsinsljós um það bil tveimur árum eftir atvikið og hún birtist ekki í stefnu málsins.Umrætt vitni sem var nafngreint var ekki kallað fyrir dóminn þrátt fyriráskilnað í stefnu málsins og verður það metið stefnanda í óhag. Ekkert annaðbendir til þess að einhver hafi séð atvikið.Gegn eindregnum andmælum stefnanda telur dómurinn aðekki sé hægt að fallast á annað en að með hliðsjón af framangreindu verðilýsing á slysinu á slysdegi og í framhaldi eðli máls samkvæmt rakin tilstefnanda sjálfs. Því hljóti lýsing í slysaskýrslu útgerðar sem undirrituð vará slysdegi af skipstjóra […] að styðjast við lýsingu stefnanda. Hið sama gildirum færslu í skipsdagbók sem er á sama veg, en athygli vekur að sú færslavirðist framkvæmd af öðrum skipverja en skipstjóranum miðað við rithönd. Ítilkynningu um slys á sjómanni til útgerðar og Sjúkratrygginga Íslands, semundirrituð er af fulltrúa útgerðarinnar 23. apríl 2012 og undirrituð afstefnanda 29. maí það ár, er nákvæmlega sama upp á teningnum. Í þeirritilkynningu var slysinu lýst með nákvæmlega sama hætti og í slysaskýrsluútgerðar, eða með eftirfarandi hætti: „Um kl. 13:55 þegar A háseti var að stýra40 feta gám í sellu frá lúgukarmi missteig hann sig illa við lúgukarm milli 4og 5 lesta.“ Efnislega er lýsingin hin sama í skipsdagbókinni. Í þessum skjölumer hvergi minnst á að stefnandi hafi misstigið sig vegna þess að hann hafistigið á járnbrík. Það er fyrst með athugun Rannsóknarnefndar sjóslysa áatvikinu þar sem því er lýst að stefnandi hafi stigið á umrædda járnbrík og þaðhafi verið orsök þess að hann missteig sig. Ekki hafa verið lögð fram gögn ímálinu sem staðfesta hvenær skýrslan var unnin en málið er merkt sem nr.050/12. Sérstaklega er tekið fram í skýrslunni að atvikið hefði ekki kallað áályktun nefndarinnar. Eftir þetta hefur stefnandi byggt á því að þetta hafivaldið tjóninu. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því hvað gerðist áþilfari […] 17. apríl 2012 og olli áverkum á hægri ökkla hans. Dómurinn teluróhjákvæmilegt að líta til þess að þær tilkynningar sem fyrst voru sendar vegnaslyssins og skráningar sem voru gerðar láta ekki getið um að slysið megi rekjatil margnefndrar járnbríkur. Þá verður ekki við annað miðað en að þærupplýsingar sem varpa ljósi á atvik málsins verði raktar til stefnanda sjálfsenda engir sjónarvottar að slysinu. Einnig verður ekki litið fram hjá því aðstefnandi sjálfur ritaði undir og staðfesti þannig tilkynningu til útgerðar ogSjúkratrygginga Íslands tæpum einum og hálfum mánuði eftir slysið en þar erjárnbríkur hvergi getið. Aðilar málsins voru sammála um það við aðalmeðferðmálsins að það eitt að misstíga sig geti ekki talist vera „skyndilegurutanaðkomandi atburður“ í skilningi skilmála tryggingarinnar. Vísaði lögmaðurstefnanda þessu til stuðnings til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 47/2006; að þaðyrði að koma til einhvers meira. Með vísan til framangreindrar umfjöllunarverður komist að þeirri niðurstöðu að þessi sé einmitt raunin í málinu ogósannað verði því að telja að stefnandi hafi stigið á járnbríkina og hún valdiðþví að stefnandi missteig sig. Er því ekki ástæða til að fjalla um hvort súatburðarás, ef talin sönnuð, hefði leitt til bótaskyldu á þeim grundvelli, aðþá hefði verið fullnægt skilyrði um skyndilegan utanaðkomandi atburð. Hið sama á við kröfu stefnanda á hendur varastefnda.Ósannað er þannig að járnbríkin hafi stuðlað að slysinu eða verið helsta örsökþess. Jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að bríkina hefði átt aðmála skærum lit eða að um einhvers konar vanbúnað hafi verið að ræða verðurekki séð að orsakatengsl á milli meints vanbúnaðar og slyssins væru þá sönnuð. Með vísan til framangreinds verða því bæði aðalstefndiog varastefndi sýknaðir af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af málsatvikum þykirþó rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Jónas Þór Jónassonhæstaréttarlögmaður og af hálfu stefndu flutti málið Guðjón Ármannssonhæstaréttarlögmaður. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður upp dómþennan. D Ó M S O R ÐAðalstefndi,Sjóvá-Almennar tryggingar hf., og varastefndi, […] hf., eru sýknaðir af kröfumstefnanda, A. Málskostnaður fellurniður.
Mál nr. 704/2014
Líkamsárás Skilorð
B var sakfelldur í héraði fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið A nokkrum hnefahöggum í andlitið svo hann féll á gólfið með þeim afleiðingum að hann hlaut opið sár á vör og fjórar tennur losnuðu. Féllst Hæstiréttur ekki á með B að nokkuð væri fram komið um að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi væri rangt svo einhverju skipti um úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þannig að ástæða væri til ómerkja hinn áfrýjaða dóm og og vísa málinu heim í hérað. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Var refsing B ákveðin skilorðsbundið fangelsi í 30 daga. Þá var honum gert að greiða A samtals 226.366 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Benedikt Kristmannsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 514.371 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september 2014, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 20. maí 2014, á hendur Benedikt Kristmannssyni, kt. [...], Ásbraut 7, Kópavogi, fyrir líkamsárás, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 1. október 2013, á skemmtistaðnum [...] slegið A nokkrum hnefahöggum í andlitið svo hann féll í gólfið, með þeim afleiðingum hann hlaut opið sár á vör og fjórar tennur losnuðu. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Þá gerir Pétur F. Gíslason, hdl., f.h. B, kt. [...], móður A, kröfu um að ákærði verði dæmdur til að greiða kröfuhafa 476.366 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2013, til þess dags er mánuður er liðinn frá því bótakrafan er birt kærða, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 9. mgr. sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í þinghaldi þann 27. ágúst kom fram að bótakrefjandi væri nú orðinn lögráða og tæki því við aðild málsins frá móður sinni. Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, greiðist úr ríkissjóði. Gerð er sú krafa að málsvarnarlaun miðist við gjaldskrá lögmannstofu verjanda enda hafi innanríkisráðuneytið fellt úr gildi viðmiðunartaxta til verjenda í sakamálum. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsing verði að öllu leyti skilorðsbundin. Þá er krafist frávísunar bótakröfu á grundvelli sýknu málsins, en til vara verulegrar lækkunar bóta og að vaxtakröfu verði hafnað. I Um málavexti segir í frumskýrslu lögreglu að A brotaþoli þessa máls hafi mætt á lögreglustöð ásamt föður hans í því skyni að tilkynna um líkamsárás sem hann hefði orðið fyrir á skemmtistaðnum [...] en þar fór þá fram „[...]ball“ Menntaskólans í [...]. Brotaþoli bar að hann hafi verið á dansgólfi staðarins að ræða við strák þegar á hann hafi verið ráðist og hann kýldur þrjú högg í andlitið. Hafi hann ekki séð árásarmanninn og þekkti hann ekki neitt. Hafi hann farið á slysadeild og þá komið í ljós að fjórar tennur voru lausar auk þess sem það hafi þurft að sauma tvö spor í neðri vör. II Hér verða eftir þörfum raktir framburðir ákærða og vitna fyrir dómi og lögreglu. Fyrir dómi neitaði ákærði sök og bar að hann hafi ekki kýlt brotaþola. Hann hafi verið á ballinu og séð þegar félagi hans C hafi lent í einhverjum „ýtingum“ á dansgólfinu við aðila sem hann þekkti ekki. Hafi hann farið að félaga sínum og tekið hann í burtu. Meira hafði hann ekki um málið að segja en aðspurður hafi drukkið einn til tvo bjóra þetta kvöld. Vitnið A, brotaþoli í máli þessu bar fyrir dómi að hafa verið inni á [...] þetta kvöld. Þetta hafi verið þemaball og allir klæddir í „[...] klæðnað“. Hafi hann verið þar með nokkrum vinum sínum, D, E og F. D hafi áður átt í einhverjum útistöðum við dreng að nafni G og hafi brotaþoli ætlað að ræða við hann. Upp úr þurru hafi verið ráðist á hann. Hann hafi ekki séð árásarmanninn, en hafi dottið út við fyrsta eða annað högg. Þegar þetta hafi gerst hafi hann verið að ræða við G og hafi hann snúið að honum. Taldi brotaþoli að allir þeir sem hafi verið þar staddir hafi séð klæðnað ákærða. Þannig hafi F vinur hans tekið ákærða ofan af honum. Sjálfur kvaðst brotaþoli hafa verið undir áhrifum áfengis en ekki miklum. Um áverka hans kom það fram að upphaflega hafi fjórar tennur verið lausar en þrjár þeirra hafi náð taki en ein tönn sé „dauð“. Brotaþoli kvaðst hafa farið til lögreglu 10 dögum eftir umrædda atburði. Ástæðan hafi verið sú að hann hafi í fyrstu ekki haft vissu um hver hafi kýlt hann og ekki verið ákveðinn hvort hann ætlaði að kæra eða ekki. Sjálfur hafi hann farið í gegnum allar myndir af ballinu á „Facebook“ nemendafélags [...] og hafi ákærði verið sá eini sem hafi verið í fötum sem pössuðu við lýsingar vina hans og lýsingar af meintum árásarmanni sem mun hafi verið lágvaxinn og þykkur. Aðspurður sagðist hann hafi sýnt vinum sínum myndina hálfum mánuði eftir að hann fór í skýrslutöku hjá lögreglu en þó hugsanlega áður en hann fór í skýrslutöku að undanskildum F sem væri ekki í sama skóla og þeir. Spurður sagðist hann ekki geta fullyrt að það væri ómögulegt að lýsingin passaði við aðra sem hafi verið á ballinu. Vitnið F bar fyrir dómi að hafa verið á dansgólfinu og hafi hann þá séð brotaþola vera að tala við G sem hafi staðið beint á móti brotaþola. Ákærði hafi verið við hliðina á þeim og frændi hans E fyrir aftan brotaþola. Vinur G hafi tekið þessu illa og byrjað að kýla brotaþola nokkur högg í andlitið. Höggin hafi verið tvö til fjögur. Sjálfur hafi hann þá tekið utan um þann sem var að kýla og ætlað að færa hann í burtu. Honum hafi þá verið hent í gólfið. Hann hafi reynt að segja forvarnarfulltrúa skólans frá þessu. Spurður hver hafi kýlt brotaþola bar vitnið að það hafi verið ákærði þessa máls. Þegar hann var spurður hvort hann gæti lýst ákærða, lýsti vitnið honum sem lágvöxnum og þykkum í ljósblárri „Hawaii“ skyrtu með mynstri á. Spurður hvort ákærði hafi verið undir áhrifum taldi vitnið að svo hefði verið en hann gæti ekki sagt til um það. Sjálfur hafi hann ekki verið að drekka. Spurður hvort hann hafi þekkt ákærða á þessum tíma hvað vitnið svo ekki vera en hann þekkti vini ákærða og hafi hann verið með G í grunnskóla í 10 ár. Upplýsingar um ákærða hafi hann fengið þegar hann hafi farið í skýrslutöku hjá lögreglu. Hann hafi sjálfur skoðað myndir af ákærða á „Facebook“ eftir skýrslutöku hjá lögreglu. Lögreglan hafi ekki sýnt honum mynd af ákærða og heldur ekki brotaþoli. Vitnið D bar fyrir dómi að hann hafi ætlað að tala við strák að nafni G. Allt í einu komi strákur í skyrtu sem á hafi verið litlir bátar „Hawaii bátum eða einhvernvegin“ og byrji að kýla brotaþola. Hafi hann staðið við hliðina á þeim og séð þetta 100%. Hafi ákærði verið lágvaxinn eða um 170 cm, verið þykkur með stórar hendur. Ákærði hafi kýlt brotaþola þrisvar sinnum þungum höggum og hafi brotaþoli legið í gólfinu. Þeir hafi reynt að stoppa ákærða en hann hafi horfið og þeir ekki fundið hann þrátt fyrir leit allt kvöldið. Vitnið taldi að ákærði hafi verið undir miklum áhrifum þegar þetta átti sér stað. Sjálfur hafi hann lítið drukkið en þó eitthvað til þess að þurfa ekki að vera á bíl þetta kvöld. Spurður um það, hverjir gætu hugsanlega hafa séð það sem fram fór, taldi hann að G hafi séð það sem fram fór en hafi ekki gert neitt. Spurður hvort hann hafi vitað einhver deili á árásarmanninum þegar atburðir áttu sér stað sagði vitnið svo ekki vera. Spurður hvenær hann hafi fengið upplýsingar um hver árásarmaðurinn væri taldi vitnið að það hafi verið um það bil viku eftir atburðinn, eftir að „þeir“ hafi skoðað myndir á „Facebook“ frá ballinu. Brotaþoli hafi sjálfur fundið hann þar en „þeir“ hafi allir þekkt hann um leið. Fram kom að brotaþoli hafi einnig borið myndina undir E og F. Honum hafi hins vegar ekki verið sýnd mynd af ákærða hjá lögreglu. Vitnið E bar fyrir dómi að ákveðið hafi verið að leita að einhverjum strák til þess að tala við. Hafi þeir fundið hann. Upp úr þurru hafi ákærði slegið brotaþola þremur höggum og hann fallið í gólfið. Ákærði hafi síðan látið sig hverfa. Hafi „þeir“ reynt að finna hann allt kvöldið en ekki tekist. Spurður um staðsetningu kvaðst hann hafa staðið hægra megin við brotaþola þegar þetta gerðist. Spurður um hvort hann gæti lýst gerandanum kvaðst hann ekki þekkja hann neitt. Hann hafi hins vegar verið nokkuð þykkur, lágvaxinn, dökkhærður. Hann hafi séð framan í gerandann en þar sem langt sé síðan þetta gerðist, muni ekki frekar hvernig hann leit út. Spurður hvernig hann hafi vitað að gerandinn væri ákærði þessa máls kvaðst vitnið hafa séð myndir frá ballinu á „Facebook“. Fram kom að þeir sem hafi fundið myndina hafi verið hann, F og D. Það sem hafi tengt myndina við gerandann var skyrta gerandans. Aðspurður taldi hann hugsanlegt að það hafi verið brotaþoli sem hafi fundið myndina en hann hafi séð skyrtu gerandans á ballinu og hafi hún augljóslega verið „Hawaii“ skyrta með fullt af litlum bátum á. Vitnið C bar fyrir dómi að hafa verið á dansgólfinu með félaga sínu ákærða þessa máls. Einhver „ýtingur“ hafi byrjað. Honum sé ýtt og hann: „Fái svona í sig“. Ákærði komi þá aftan að honum og taki hann í burtu og fari þeir út fyrir dansgólfið. Í framhaldi af því hafi þeir haldið áfram að dansa. Hann hafi ekki séð aðra og ekki séð nein högg. Hann hafi ekki séð ákærða lenda í átökum á ballinu eða kýla neinn. Þá hafi hann ekki frétt neitt af þessu enda ekki í skólanum. Aðspurður um klæðnað ákærða sagði vitnið að hann hafi verið í skyrtunni sinni, „Hawaii“ skyrtu, blárri. Taldi ákærði aðspurður að 350 manns hafi verið á ballinu. Vitnið G bar fyrir dómi að hafa verið að rífast við félaga brotaþola, hann D. Brotaþoli hafi reynt að sætta þá og hann þá gengið burt. Hann hafi séð einhvern „ýting“ en engin átök. Hann hafi því ekki séð þegar brotaþoli hafi verið kýldur. Þegar hann hitti brotaþola næst hafi það verið í „dauðaherberginu“ og þá frétt af þessu. Spurður að því hvort ákærði hafi verið á dansgólfinu þegar umræddir atburðir gerðust hvað vitnið að hann hafi verið að ganga með ákærða og ákærði hafi verið hliðina á honum þegar átök hafi átt sér stað á milli hans og D, hann hafi hins vegar ekki séð ákærða kýla neinn eða séð neina áverka á ákærða. Málsaðilar voru sammála því að ekki væri þörf á skýrslutökum af lækni á Slysa- og bráðasviði LSH né af tannlækni brotaþola, enda væri enginn ágreiningur um afleiðingar. III Niðurstaða: Sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála og metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn, sbr. 109. gr. sömu laga. Ákærði neitaði sök. Kvaðst hann hafa verið á umræddu balli þegar brotaþoli var kýldur en hann hafi hins vegar ekki kýlt brotaþola. Fram kom skýrslutökum að ákærði hafi verið með G þegar G hafi lent í einhverjum „ýtingum“. G ber á sama hátt að ákærði hafi verið með honum og staðið við hlið hans þegar hann hafi verið að rífast við D og ákærði hafi þá reynt að ganga á milli þeirra. D bar að hann hafi verið að tala við G og á sama hátt bera brotaþoli og F sem bar jafnframt að ákærði hafi staðið við hlið G og brotaþola. E kvaðst síðan hafa staðið hægra megin við brotaþola og ætla má að C hafi einnig verið á staðnum. Ekki verður fullyrt hvort einhver „ýtingur“ hafi átt sér stað milli aðila eða hvort þeir voru bara að ræða saman. Sannað þykir að saman á dansgólfinu voru samkvæmt þessu, ákærði þessa máls, G, D, F, E, C og brotaþoli og að einhver samskipti áttu sér stað á milli þeirra. Ákærði bar sjálfur að þarna hafi byrjað einhver „ýtingur“ og hafi hann gripið í C og tekið hann með sér af dansgólfinu. C ber á sama hátt að einhver „ýtingur“ hafi byrjað og ákærði tekið hann út af dansgólfinu. Ekki kom fram í málinu hvers vegna ákærði dró C út af dansgólfinu. Meðan á framangreindum samskiptum stóð mun brotaþoli hafa verið kýldur þrjú högg í andlitið. Brotaþoli sá ekki sjálfur hver það gerði og sömuleiðis ekki G eða C. Fram kom að F, D og E hafi orðið vitni að árásinni. F bar að hafa séð þegar ákærði sló brotaþola. Hafi hann tekið utan um ákærða og fært hann ofan af brotaþola. Hann lýsti ákærða sem lágvöxnum og þykkum í ljósblárri „Hawaii“ skyrtu með mynstri á. D sagði að strákur í skyrtu sem á hafi verið litlir bátar „Hawaii bátum eða einhvernvegin“ hafi byrjað að kýla brotaþola. Hafi hann staðið við hliðina á þeim og séð þetta 100%. Hafi ákærði verið lágvaxinn eða um 170 cm, verið þykkur með stórar hendur. E kvaðst hafa séð ákærða slá brotaþola „upp úr þurru“. Lýsti hann ákærða sem þykkum, lágvöxnum og dökkhærðum. Hann hafi séð framan í gerandann en þar sem langt sé síðan þetta gerðist geti hann ekki lýst andliti hans en hann hafi séð skyrtu gerandans á ballinu og hafi hún augljóslega verið „Hawaii“ skyrta með fullt af litlum bátum á. Framangreind vitni vissu ekki á verknaðarstundu frekari deili á árásarmanninum en gátu eftir að þeir sáu myndir frá umræddu balli borið kennsl á hann. Ákærði bar sjálfur hjá lögreglu þegar myndin var borin undir hann að myndin væri af honum og hann væri sá sem væri í bláu skyrtunni á myndinni. Vitni að árásinni voru öll mjög trúverðug í frásögn sinni fyrir dómi og báru að hafa séð árásarmanninn kýla brotaþola og gáfu nokkuð góða lýsingu á honum og sérstaklega klæðnaði hans. Ber lýsingum þeirra vel saman og stenst í meginatriðum við framburði þeirra hjá lögreglu. Ákærði hefur borið að hafa verið á staðnum og sannað er að hann hafi verið á dansgólfinu, við hlið eða á móti brotaþola þegar einhver samskipti munu hafa byrjað milli G og D. Ekki voru bornar brigður á lýsingar vitna á ákærða eða klæðnaði hans og ekki hefur verið leitt í ljós að einhver annar hafi verið í þessum hópi sem lýsingar vitna gætu hugsanlega átt við. Það er mat dómsins að það sé hafið yfir skynsamlegan vafa, að atburðir hafi verið með þeim hætti að ákærði hafi slegið brotaþola hnefahöggi í andlitið, að tilefnislausu að því er virðist. Með vísan til þessa telur dómurinn lögfulla sönnun hafa verið færða fram um að það hafi verið ákærði sem braut gegn brotaþola umrætt sinn. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi og verður honum gerð refsing fyrir. Er háttsemin réttilega heimfærð til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga IV Ákærði er fæddur í október 1993. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honum aldrei verið gerð refsing áður. Á það verður að líta að mikil hætta er því samfara að slá í andlit brotaþola og það ítrekað. Þá hefur ekki annað verið leitt í ljós en að árásin hafi verið tilefnislaus með öllu. Þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga sem verður bundin skilorði svo sem í dómsorði greinir. Ákærði hafnaði bótakröfu. Réttargæslumaður brotaþola gerði grein fyrir bótakröfunni á þann hátt að hún skiptist í miska og skaðabætur. Miskabótakrafan væri að fjárhæð 400.000. Fjórar tennur hafi losnað í brotaþola og hafi komist drep í eina þeirra og óvíst um hverjar yrði afleiðinga þess þegar fram líði stundir. Þá var krafist skaðabóta kr. 26.366 í samræmi við framlagða reikninga. Af gögnum málsins má sjá að krafan var fyrst birt fyrir ákærða þann 12. desember 2013 og miðast upphaf dráttarvaxta við mánuð eftir þann dag. Með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 200.000 og skaðabætur að fjárhæð 26.366 krónur, auk vaxta sem í dómsorði greinir. V Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærða til að greiða allan sakakostnað fyrir þau brot sem hann er sakfelldur fyrir, sem er samkvæmt yfirliti 28.000 krónur. Ákærði skal greiða þóknun skipaðs verjanda síns fyrir dóminum, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar, hrl., 228.410 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar getur um í dómsorði auk þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Péturs Gíslasonar héraðsdómslögmanns að fjárhæð 150.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari D ó m s o r ð: Ákærði, Benedikt Kristmannsson, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði, A miskabætur að fjárhæð 200.000 krónur og skaðabætur að fjárhæð 26.366 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. október 2013 til 12. janúar 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði sakarkostnað sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir dóminum, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 228.410 krónurað meðtöldum virðisaukaskatti, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Péturs Gíslasonar hdl. 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 28.000 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 435/2017
Börn Forsjársvipting Matsgerð Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Ómerkingu héraðsdóms hafnað
R krafðist þess að A og B yrðu svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir lágu skýrslur og matsgerð um forsjárhæfni sem voru samhljóma um vanhæfni A og B meðal annars vegna vitsmunaskerðingar og skilningsleysi á stuðningsþörf. Var nýrrar matsgerðar síðar aflað sem vék nokkuð frá þeirri afstöðu sem kom fram í fyrri skýrslunum og matsgerð. Var það niðurstaða héraðsdóms að velferð og vellíðan stúlkunnar yrði teflt í tvísýnu með því að fela A og B forsjána. Þá hefði R reynt til hlítar að beita öðrum og vægari úrræðum. Var krafa R því tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í hinum áfrýjaða dómi væri tekin rökstudd afstaða til þess hvort skilyrðum fyrrgreindra stafliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga væri fullnægt. Hefði sérstaklega verið vikið að því að ekki væri fallist á með A og B að ekki hefði verið tekið nægilegt tillit til fötlunar þeirra og lögbundinna skyldna yfirvalda í því sambandi. Var því hafnað kröfu A og B um ómerkingu héraðsdóms sem var meðal annars reist á því að ekki hefði verið tekin afstaða til þeirrar málsástæðu. Þá hefði héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, metið sönnunargildi framangreindra skýrsla og matsgerða, svo og annarra gagna málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 6. júlí 2017. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, en tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Íbáðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms.IÁfrýjendur reisa kröfu sína umómerkingu héraðsdóms annars vegar á því að dómurinn hafi ekki tekið afstöðu tilmálsástæðu þeirra sem reist hafi verið á því að stefndi hafi meðforsjársviptingunni, sem málið varðar, brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar,8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna umréttindi fatlaðs fólks. Hafi í málflutningi fyrir héraðsdómi meðal annars veriðvísað til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem komist hafi verið að þeirriniðurstöðu að óheimilt hafi verið að svipta seinfæra foreldra forsjá barns.Telja áfrýjendur að þetta brjóti í bága við e. og f. liði 1. mgr. 114. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar telja áfrýjendur það eiga að leiðatil ómerkingar héraðsdóms að verulegir ágallar séu á samningu dómsins sem farií bága við 3. mgr. sömu lagagreinar. Þannig sé niðurstöðukafli úr hófi langurog þar sé málavaxtalýsing endurtekin þó með nánari tilvísunum til gagna málsinsog framburðar vitna. Lýsing málsatvika í upphafi sé ekki sjálfstæð af hendidómsins heldur nánast orðrétt endursögn úr héraðsdómsstefnu. Að auki séniðurstöðukafli í matsgerð dómkvaddra manna frá 1. maí 2017 afritaður orðréttinn í kafla um málsatvik. Á hinn bóginn sé lýsingu áfrýjenda á málsatvikumhvergi að finna í dóminum. Áfrýjendur reisa kröfu sína um sýknuaf kröfu stefndu um sviptingu forsjár dóttur þeirra á því að skilyrðum a. og d.liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 fyrir forsjársviptingu séekki fullnægt. Lýtur málatilbúnaður þeirra einkum að því að renna stoðum undirþær röksemdir. Jafnframt tefla þau fram röksemdum sem reistar eru á réttindumþeirra sem seinfærum foreldrum og vísa í því sambandi til þess að túlka berireglurnar í framangreindum stafliðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga tilsamræmis við þau réttindi sem þeim séu veitt í b. lið 1. mgr., 4. og 5. mgr. 23.gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Inntak reglunnar íþessum staflið 23. gr. samningsins og þegar það er sett í samhengi við önnurákvæði sömu greinar hans, er að tryggt sé að fatlað fólk geti notið ráðgjafarog aðstoðar þannig að það geti nýtt þann rétt að ákveða sjálft fjölda barna sinnaog tíðni fæðinga. Af þessu verður meðal annars dregin sú ályktun að fötluninein og sér eigi ekki að vera ástæða forsjársviptingar þegar fatlað fólk eigi íhlut. Í hinum áfrýjaða dómi er tekin rökstudd afstaða til þess álitaefnis hvortskilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt eða ekki.Í því sambandi er sérstaklega að því vikið í rökstuðningi dómsins fyrirniðurstöðunni að ekki sé fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að ekki hafi veriðtekið nægilegt tillit til fötlunar þeirra og lögbundinna skyldna yfirvalda íþví sambandi. Verður því hafnað þeim rökum áfrýjenda að héraðsdómur sé haldinnannmörkum að þessu leyti. Þótt finna megi að því að héraðsdómurhafi ekki látið við það sitja að gera með sjálfstæðum hætti grein fyrirniðurstöðum í matsgerð dómkvaddra manna 1. maí 2017 heldur tekiðniðurstöðukaflann í heild upp í dóminn og að lýsing málavaxta sé að einhverjuleyti tvítekin í dóminum fer því fjarri að þetta séu slíkir annmarkar að þeireigi að leiða til ómerkingar dómsins samkvæmt 3. mgr. 114. gr. laga nr.91/1991.Samkvæmt framansögðu verður kröfuáfrýjenda um ómerkingu héraðsdóms hafnað.IIÍ hinum áfrýjaða dómi er meðal annarsgerð stuttlega grein fyrir forsjárhæfnismati á áfrýjendum sem D, gerði 6.desember 2004, foreldrahæfnismati sem E sálfræðingur, gerði á þeim á árinu2010, sálfræði- og forsjárhæfnismati sem F sálfræðingur gerði á þeim 13. maí2011, en hann var dómkvaddur til þess starfa og sálfræðilegri matsgerð meðtilliti til forsjárhæfni sem G sálfræðingur, gerði á þeim 30. september 2016.Þá er einnig gerð grein fyrir efni matsgerðar dómkvaddra manna 1. maí 2017, semunnin var af H, prófessor í fötlunarfræðum og I sálfræðingi. Eins og gerð er greinfyrir í dóminum víkur síðastgreind matsgerð nokkuð frá þeirri afstöðu sem fram kemurí þeim skýrslum og matsgerð sem áður eru nefndar. Héraðsdómur, sem skipaður vartveimur sérfróðum meðdómsmönnum, mat sönnunargildi þeirra skýrslna ogmatsgerða, sem um ræðir, svo og annarra gagna málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr.laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna dómsins, að teknu tilliti tilframangreindra athugasemda, verður hann staðfestur. Stefndi gerir ekki kröfu ummálskostnað fyrir Hæstarétti og verður hann ekki dæmdur. Gjafsóknarkostnaðuráfrýjenda verður ákveðinn eins og í dómsorði greinir Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.200.000krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2017.Málþetta, sem dómtekið var 14. júní sl., er höfðað af Reykjavíkurborg, RáðhúsiReykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík, vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur,á hendur A, og B, sem skráð eru með lögheimili að [...]. Máliðsætir flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 123.gr. laga nr. 91/1991.I. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðstefndu, A og B, verði svipt forsjá dóttur sinnar, C kt. [...], sem nú ervistuð á heimili á vegum barnaverndarnefndar Reykjavíkur, sbr. a- og d-liði 1.mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Stefndu krefjast sýknu af öllumdómkröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaður úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt mati dómsins og/eðamálskostnaðarreikningi er lagður verður fram við munnlegan flutning málsinskomi til þess, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.II.Málsatvik Í stefnukemur fram að stefnandi hafi á fundi sínum hinn 14. október 2016 kveðið uppúrskurð þess efnis, að C, kt. [...], skuli vistuð á heimili á vegum stefnanda,í tvo mánuði, frá þeim degi að telja, á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga. Í samræmi við bókun barnaverndarnefndar Reykjavíkur, dags.11. október 2016, og úrskurð, dags. 14. október 2016, var borgarlögmanni faliðað annast fyrirsvar og gera kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um að stefnduverði svipt forsjá dóttur sinnar, sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Mál þettavarðar C, sem er [...] mánaða gömul og lýtur forsjá beggja foreldra, stefndu.Telpan á þrjú eldri alsystkini, einn bróður og tvær systur. Stefndu gerðusamkomulag um að sonur þeirra, sem fæddur er 2004, yrði í umsjá móðurafadrengsins. Stefndu voru hins vegar svipt forsjá tveggja dætra sinna, sem fæddarvoru 2008 og 2009, með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-[...]/2010,dags. 11. október 2011. Stefndu glíma bæði við þroskafrávik og eru metin í þörffyrir mikinn og reglulegan stuðning. Þau eru bæði 75% öryrkjar. Eins ogfram kemur í stefnu hefur mál telpunnar verið til meðferðar hjá BarnaverndReykjavíkur frá því í febrúar 2015 með tilkynningu um fæðingu telpunnar. Áðurhafði borist tilkynning um þungun stefndu, móður, og áhyggjur af getu foreldratil að annast barnið. Málið fór í könnun og upplýsinga var aflað fráheilsugæslu og þjónustumiðstöð. Í upplýsingum frá heilsugæslunni, dags. 21.apríl 2015, kom fram að fylgst hefði verið með telpunni á heimili hennar og aðstefndu hefðu komið með hana í ungbarnaskoðun. Samvinna við stefndu var sögðgóð. Málinu var lokað í maí 2015. Í bókun kemur fram að um sé að ræða foreldrasem ættu við skerðingu að stríða sem hefði áhrif á uppeldisfærni þeirra. Þákemur fram að teymi hafi verið myndað um málefni fjölskyldunnar af hálfuþjónustumiðstöðvar og heilsugæslu. Tilkynningar bárust í maí 2016 um slæman aðbúnað telpunnar í umsjástefndu, dskj. 8-23 og 25-32. Telpan dvaldi af þeim sökum á Vistheimili barnafrá 27. maí fram til 7. ágúst 2016, fyrst með samþykki stefndu en síðan meðúrskurði Barnaverndar, dags. 7. júní 2016, um tveggja mánaða vistun telpunnarutan heimilis, dskj. 38. Í kjölfarið fóru stefndu í greiningar- ogkennsluvistun á Vistheimili barna en mætingar þeirra voru ekki eins og til varætlast og voru stefndu til lítillar samvinnu. Af þeim sökum var málið lagtfyrir fund Barnaverndar hinn 14. júlí 2016 með tillögu um áframhaldandi vistuntelpunnar utan heimilis. Í ljósi meðalhófsreglu og stjórnsýslu- ogbarnaverndarlaga var talið að svo stöddu, að ekki væru forsendur fyrir því aðkrefjast lengri vistunar telpunnar utan heimilis. Nauðsynlegt væri að látareyna á samvinnuvilja stefndu til þriggja mánaða um þann stuðning og kennslu,sem þau voru talin í þörf fyrir í formi Greiningar og ráðgjafar heim, Ylfu, ogað stefndu fengju að auki nauðsynlegan stuðning frá þjónustumiðstöð.Starfsmönnum Barnaverndar var falið að gera áætlun um meðferð máls skv. 23. gr.barnaverndarlaga til þriggja mánaða þar sem m.a. kemur fram að stefndu taki ámóti nauðsynlegum stuðningi á heimili sitt og verði til samvinnu um að vinna aðbættum uppeldisaðstæðum telpunnar, að óboðað eftirlit verði haft með heimiliþeirra og vímuefnapróf tekin af stefndu ef þurfa þykir. Þá undirgangist stefnduendurmat á forsjárhæfni á seinni hluta tímabils meðferðaráætlunar. Samvinnaverði við þjónustumiðstöð í málinu sem og heilsugæslu. Þá verði tryggt aðtelpan fái notið lengri viðveru á leikskóla en það sé mjög mikilvægt til aðauka þroskamöguleika hennar. Stuðningsúrræðið Ylfa hefur í tvígang verið sett inn á heimili stefndu,fyrst í ágústbyrjun en þeirri vinnu lauk vegna skorts á samvinnu við stefndu,móður. Mat starfsmanns Ylfu var að stefnda, móðir, hefði lagt sig fram íupphafi en að hana skorti úthald. Hún hafi ekki tekið ráðum eða leiðbeiningum.Stefndi, faðir, hefði lítið sem ekkert frumkvæði í samskiptum við telpuna ogværi áhugalaus. Telpan væri glöð, dugleg að leika sér og seinnipart heimsóknarhafi telpan verið í góðum samskiptum við stefndu. Þá var það mat starfsmanns aðmeð aðstoð gæti telpan verið hjá stefndu en þær forsendur yrðu að vera fyrirhendi að þau væru sammála um að vilja hafa telpuna. Stefndi, faðir, væri þaðekki en það hefði hann sýnt bæði í orði og verki. Ekki væru forsendur til aðhafa telpuna á heimilinu nema báðir foreldrar væru tilbúnir til þess. Starfsmenn Barnaverndar ræddu við stefndu umalvarleika málsins og óskuðu þau eftir öðru tækifæri. Fallist var á ósk stefnduog fóru aðrir starfsmenn Ylfu inn á heimilið frá 7. september fram til 4.október 2016 og unnu með stefndu. Fram kemur í skýrslu starfsmanna Ylfu aðstefndu, móður, hafi skort innsæi til að meta þarfir telpunnar, hún sinntitelpunni lítið og væri oft áhugalaus. Þá væri mikill dagamunur á hæfni stefndu,móður, til að eiga góð samskipti við telpuna. Þá hafi stefndi, faðir, hvorki áhugané hæfni til að annast telpuna. Daglegt heimilishald væri á hans herðum en hannskorti úthald og færni. Mat starfsmanna Ylfu var að stefndu væru ekki fær um aðsinna öllum þeim þörfum sem barn hefur, án mikils stuðnings. Stefndu hafi átt íerfiðleikum með að tileinka sér og fara eftir leiðbeiningum um uppeldi ogumönnun telpunnar. Þá kemurfram í stefnu að stefndu hafa þegið stuðning frá þjónustumiðstöð og kemur framí bréfi starfsmanna, dags. 29. ágúst 2016, að bæði tilsjón og frekari liðveislahafi verið inni á heimilinu, stefndu verið leiðbeint við umönnun telpunnar ogþau aðstoðuð við að koma skipulagi á heimilið. Þá kemur fram að stefndu hafitekið vel á móti starfsmönnum og telpan verið glöð meðan á heimsóknum stóð.Ítrekað hafi verið við stefndu mikilvægi góðrar samvinnu við Barnavernd. Stefnduundirgengust forsjárhæfnismat á seinni hluta tímabils meðferðaráætlunar. Íforsjárhæfnismati G sálfræðings, dags. 30. september 2016, kemur fram aðsamhljómur hafi verið við þrjár fyrri matsskýrslur um forsjárhæfni stefndu ogengar vísbendingar verið um að breytingar hefðu orðið á andlegri getu eðaframmistöðu þeirra sem gæfu tilefni til að endurtaka prófanir sem þegar hefðuverið gerðar. Varðandi velferð, þroska og öryggi telpunnar í umsjá stefndu komfram hjá matsmanni að veikleikar stefndu gæfu tilefni til að hafa alvarlegaráhyggjur af velferð, þroska og öryggi telpunnar í umsjá þeirra hvað alla liðivarðar, nema til kæmi samvinna þeirra um mikla, stöðuga ráðgjöf og aðstoð sembætti upp veikleikana. Undir slíkum kringumstæðum gætu komið viðunandi tímabilen ólíklegt væri að þau vörðu í lengri tíma. Niðurstaða matsmanns var á þá leiðað forsjárhæfni stefndu væri verulega ábótavant. Ekkert hafi komið fram semgæfi tilefni til að ætla að forsjárhæfni stefndu hafi breyst til betri vegarfrá þeim þremur matsskýrslum um forsjárhæfni stefndu, sem áður hafa veriðgerðar. Átímabilinu frá 23. júlí 2016 til 2. október s.á. var farið í óboðað eftirlit áheimili stefndu í alls 26 skipti. Þá vaknaði grunur um að stefnda væri ívímuefnaneyslu. Í eitt skipti neitaði hún að blása í áfengismæli en í tvíganghefur hún tekið vímuefnapróf og niðurstöður verið neikvæðar í bæði skiptin. Ímálsgögnum kemur fram að stefndu tóku misvel á móti eftirlitsaðilum og vorustundum í ójafnvægi og ósátt við eftirlit starfsmanna sem þau sögðu veraóþolandi truflun. Í einhver skipti var gerð athugasemd við ástand íbúðar. Undirlok eftirlitsins voru á ný áhyggjur af því að stefnda væri ekki heima á kvöldinog stefndi einn að sinna telpunni. Þá kemurfram í stefnu að samtals 16 tilkynningar hafi borist á tímabilinu 4. maí 2016til 2. september s.á. og þar af fjórar frá því málið var lagt fyrir fundstefnanda um miðjan júlí sl., þar sem áhyggjum var lýst af telpunni í umsjástefndu, sem bæði voru í áfengisneyslu og var málið tekið fyrir á fundistefnanda, 11. október 2016. Í greinargerð starfsmanns, dags. 4. október 2016,kemur fram það mat að stefndu geti ekki sinnt uppeldishlutverki sínu til lengritíma litið. Matið sé byggt á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga í málinu,bæði frá stuðningsaðilum fjölskyldunnar, niðurstöðu forsjárhæfnimats ogtilkynningum sem borist hafa í málinu. Veikleikar stefndu í uppeldishlutverkinugefi tilefni til að hafa alvarlegar áhyggjur af velferð, þroska og öryggitelpunnar í umsjá stefndu og að frekari stuðningur við þau megni ekki að breytaþeirri stöðu. Það sé því mat starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur að það þjónihagsmunum telpunnar best að vistast utan heimilis til 18 ára aldurs. Málið vartekið fyrir á fundi stefnanda, dags. 14. október 2016. Í úrskurði stefnandakemur fram að ljóst sé að forsjársvipting sé alvarleg skerðing á friðhelgifjölskyldulífs sem ekki beri að grípa til nema augljóst sé að vægara úrræðikomi ekki að gagni eða að þau hafi verið reynd án árangurs. Þá kemur fram aðniðurstaða forsjárhæfnismats, dags. 30. september 2016, sé með þeim hætti aðtelja verði ólíklegt að frekari stuðningsúrræði dugi til að gera stefndu hæftil að bera ábyrgð á telpunni. Í þinghaldi þann 16. janúar 2016 voru dómkvaddarskv. matsbeiðni stefnda þær I sálfræðingur og H, prófessor í fötlunarfræðum,til meta eftirtalin atriði. .Forsjárhæfni matsbeiðenda, þ. á m. helstu persónueinkenniþeirra, tilfinningaástand og tengslahæfni.2.Hvernig háttað sé andlegri heilsu matsbeiðenda og hvortlíklegt sé að matsbeiðendur séu ófærir um að annast dóttur sína vegna andlegrarvanheilsu, greindarskerðingar eða annarrar fötlunar þeirra. 3.Hvernig háttað er tilfinningalegu sambandi og tengslummilli matsbeiðenda og dóttur þeirra og hver skilningur matsbeiðenda á þörfumhennar er. 4.Hvort fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsu dótturmatsbeiðenda eða þroska hennar sé hætta búin fari matsbeiðendur með forsjábarnsins eða hvort breytni matsbeiðenda sé líkleg til að valda því alvarlegumskaða.5.Hvort matsbeiðendur séu ófærir um að sinna daglegriumönnun og uppeldi dóttur sinnar með hliðsjón af aldri hennar og þroska.6.Hvort þroskahömlun og/eða persónugerð matsbeiðenda komi íveg fyrir að þeir geti bætt forsjárhæfni sína með markvissri þjálfun fráfagaðilum. 7.Hvort önnur úrræði en forsjársvipting gætu komið að gagnitil að tryggja velferð dóttur matsbeiðenda, svo sem stuðningsaðgerðir frábarnavernd, lengri vistun utan heimilis eða aðrar aðgerðir á grundvellibarnaverndarlaga nr. 80/2002 eða laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks.Niðurstöður matsmanna. Forsjárhæfni matsbeiðanda, þ.á.m. helstupersónueinkenni þeirra, tilfinningaástandog tengslahæfniHelstu atriði forsjárhæfni eru eftirfarandi: Ást, vernd,öryggi, líkamleg umönnun, atlæti, örvun, hvatning, stuðningur, fyrirmynd ogtengsl. Eins ber að líta til persónulegra eiginleika foreldra þegarforsjárhæfni er metin. A og B eru veikburða í foreldrahlutverki sínu en hafaengu að síður styrkleika og veikleika hvað varðar þessa þætti.Ást. Foreldri þarf að tengjast barni sínu á náinn og ástríkanhátt. Ást foreldris til barnsins þarf að vera sýnileg, einlæg og einnig tjáð íorðum. Það er ekki dregið í efa að báðir foreldrar elska dóttur sína og erufærir um að sýna það. Það kom fram í athugun matsmanna á samskiptum þeirra viðtelpuna og einnig í samtölum við foreldra og aðra þá sem rætt var við.Vernd og öryggi. Foreldri þarf að sýna staðfestu og stöðugleika, takaábyrgð á barninu og verja það hættum og óþægindum og kenna því og leiðbeina umviðeigandi hegðun til að stuðla að öryggi þess. Foreldrar sýna aðgát er varðaröryggi barnsins, að hætta stafi ekki af leikföngum þess, lesa í umbúðirmatvæla, öryggishlið sett fyrir eldhús á heimili og bílstóll sé rétt stilltur.Líkamleg umönnun ogatlæti. Hér er átt við atriði eins og að húsnæði séviðunandi, mataræði, þrifnaður, fatnaður, heilsuvernd og efnahagur. Þettaatriði uppfylla foreldrar á viðunandi hátt, þeir búa í öruggu leiguhúsnæði semþau standa í skilum með, efnahagur þeirra virðist vera í lagi þegar matsvinnafór fram. Foreldrar eru á örorkubótum og vinna aukavinnu samhliða. Þrifnaði áheimili þeirra hefur á köflum verið ábótavant en þó ekki í þeim mæli að barnistandi hætta af. Foreldrar sinntu líkamlegu hreinlæti barnsins og heilsuvernd.Þeir hafa brugðist rétt við veikindum barnsins, leitað læknishjálpar þegar viðá og fylgt fyrirmælum heilbrigðisstarfsfólks. Í málsgögnum virðist allt bendatil að ekki hafi þurft að hafa áhyggjur af fatnaði telpunnar.Örvun og hvatning. Felur í sér að þekkja vel til barnsins eins og það er áólíkum þroskastigum og hvetja það áfram til að spreyta sig. Foreldrar hafafengið leiðbeiningar um hvernig þeir eiga að örva barnið á mismunandi þroskastigum þess. Stuðningsaðilum ber ekkisaman um hvernig það hefur tekist til en í umgengni mátti sjá foreldra örva oghvetja barnið á aldurssamsvarandi hátt. Þá bendir ekkert til annars en aðbarnið hafi þroskast eðlilega. Stuðningur. Foreldri þarf að styðja barn við að prófa sig áfram ogverða sjálfstætt en einnig að veita því hjálp þegar það ræður ekki við verkefnieða samskipti. Til að þetta sé mögulegt þarf að setja sig í spor barnsins ogskilja að það hugsar öðru vísi en foreldrið.Fyrirmynd. Tekur til þess að foreldri þarf að kenna barni hegðun,mannasiði og samskipti, bæði með leiðbeiningum og því að hegða sér á þann háttað það sé góð og uppbyggileg fyrirmynd. Báðir foreldrar kunna undirstöðuatriðií almennum mannasiðum og sýndu það í samskiptum við matsmenn. Aftur á móti eigaþau langa sögu um erfiðleika í félagslegum samskiptum. Móðir á í erfiðleikummeð skapstjórn, er hvatvís og á það til að bregðast við af hömluleysi. Faðir eróframfærinn og ósjálfstæður. Það vantar á að foreldrar séu góðar fyrirmyndirfyrir telpuna hvað varðar félagslega færni.Persónulegir eiginleikarog tengslahæfni. Áberandi eiginleikarhjá A er kraftur sem fylgir henni og lífleg framkoma. Hún er úrræðagóð og geturverð hamhleypa til verka. Hins vegar þolir hún illa að vera ekki sjálf viðstjórnvölin og getur brugðist illa við afskiptum annarra. Tilfinngaástandhennar er sveiflukennt og hún getur átt í erfiðleikum með skapstjórn og veriðorðhvöss. A býr yfir tengslahæfni en hefur átt erfitt með að rækta og viðhaldatengslum við elsta barn sitt. Áberandi er hversu ósjálfstæður stefndi, faðir, er ogháður móður. Þrátt fyrir depurð og kvíða og vanrækslu og afskiptaleysis í æskudraga matsmenn ekki í efa að faðir búiyfir tengslahæfni.Matsmenn telja forsjárhæfni foreldra skerta og fullvístað þeir munu þurfa viðeigndi stuðning til að geta uppfyllt nægjanlega veluppeldisskyldur sínar.2. Hvernig háttað sé andlegri heilsu matsbeiðenda oghvort líklegt sé að matsbeiðendur séu ófærir um að annast dóttur sína vegnaandlegrar vanheilsu, greindarskerðingar og annarrar fötlunnar þeirra.Foreldrar eruekki greindir með alvarlega geðsjúkdóma, líkamleg heilsa þeirra er í lagi enþeir eru í misgóðu andlegu jafnvægi. B er kvíðinn og ræður illa viðsteituvaldandi aðstæður. Sjálfsmat hans er afar slakt og sömuleiðis trú hans áeigin getu. Persónuleikapróf sem hafa verið lögð fyrir hann hafa ekki veriðmarktæk sem skýrist af greinarskerðingu hans. A er í lægra meðaltalimeðalgreindar og B á mörkum þroskahömlunar. Rannsóknir hafa sýnt aðgreindarskertir foreldrar geta sinnt foreldrarhluverki sínu vel fái þeirviðeigandi stuðning. Rannsóknir eru samhljóma um að seinfærir foreldrar getabætt forsjárhæfni sína. Þroskahömlun ein og sér er ekki forspá þess að foreldrisé óhæft en hún er vissulega áhættuþáttur sem þarf að taka tillit til. Það semveikir stöðu stefndu er tilfinningalegurstöðugleiki þeirra og lítið sem ekkert stuðningsnet ættingja. Að framansögðuvirðist ljóst að foreldrar munu ekki geta annast dóttur sína nema með vönduðumog viðeigandi stuðningi sem þau eru viljug til að nýta. Stuðningsþarfir þeirramunu vera mismunandi með hliðsjón af aldri og þroska barnsins og aðstæðumþeirra hverju sinni.3. Hvernig háttað er tilfinningalegu sambandi ogtengslum milli matsbeiðenda og dóttur þeirra og hver skilningur matsbeiðenda áþörfum hennar er.Þar sem C eraðeins tveggja ára gömul byggir mat matsmanna á sjónrænni athugun. Matsmenn lögðumat á tilfinningalegt samband foreldra og barns með tveimur tveggja tímaathugunum sem fóru fram í umgengni þeirra við barnið. Í fyrirliggjandi skýrslumeftirlitsaðila í umgengni frá október, nóvember og desember 2016 kemur fram aðtelpan er tilfinningalega tengd föður sínum og háð honum. Það er ljóst aðtelpan er tilfinningalega vel tengd báðum foreldrum sínum og hafa grunntengslhennar við þá ekki rofnað þrátt fyrir margra mánaða rof í samveru þeirra. Chafði ekki búið hjá foreldrum sínum síðan í október og umgengni við þá hefurverið einu sinni í mánuði tvo tíma í senn. Telpan vildi í báðum umgengnistímumfara til foreldra sinna strax í upphafi, leitaði aldrei til fósturmæðra sinna semvoru til skiptis viðstaddar hvora umgengni né leitaði telpan frá foreldrumsínum. C var í góðu jafnvægi í bæði skiptin og undi sér vel í fangi foreldrasinna og í leik með þeim. Eina skiptið sem C sýndi tilfinningalegt óöryggi varí seinni umgengni þegar faðir hennar brá sér frá á salernið. Þá sýndi telpanóróleika, varð alvarleg á svipinn og skimaði og leitaði með augunum eftirhonum. Yfir andlit hennar færðist bros þegar hann birtist og sagði húnfagnandi, pabbi. C er í jákvæðum tengslum við foreldra sína, tengslin við móðureinkennast frekar af glaðværð og sprelli en tengsl við föður endurspegla frekartraust og öryggi.Í málsgögnum máfinna umsagnir margra sem hafa komið að málefnum A og B þar sem fram kemur aðtengslamyndun hafi gengið vel og eðlileg tengsl séu á milli foreldra og barns.Þarna er vísað meðal annars til umsagna heilsugæslu, þjónustumiðstöðvar ogfyrirliggjandi forsjárhæfnismats frá árinu 2016.Matsmenn svaraseinni hluta spurningarinnar út frá skilningi foreldra á þörfum barnsins á meðanumgengni fór fram. Foreldrar komu íumgengni vel undirbúnir, höfðu meðferðis mismunandi afþreyingu sem þau höfðuvalið útfrá því sem þau töldu telpuna hafa áhuga á. Leikföngin vorualdurssamsvarandi, þarna var m.a. uppáhaldskisan sem hægt var að trekkja upp,bækur með dýramyndum sem telpan augljóslega þekkti, söngvalög sem foreldrarspiluðu fyrir hana og telpan raulaði með. Þau voru bæði næm að hlusta eftir meðhvað leikfang eða hvaða lag telpan hafi áhuga fyrir og hvenær var kominn tímitil að fara úr einum leik í annan. Þau komu með úrval af góðgæti fyrir C, ís,saltstangir, Tomma og Jenna kex og súkkulaði, Svala og kakómjólk. Með hliðsjónaf því að umgengni þeirra við barnið er einungis einu sinni í mánuði og þeim erumhugað um að gleðja það telja matsmenn ekki vera grundvöll að álykta útfráþessari hressingu áherslu þeirra á góða næringu fyrir barnið. A og B sýndudóttur sinni augljósa blíðu og athygli en á hófsaman og stilltan máta og áttihún athygli þeirra allan tímann.4. Hvort fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsudóttur matsbeiðenda eða þroski hennar sé hætta búin fari matsbeiðendur meðforsjá barnsins eða hvort breytni matsbeiðenda sé líkleg til að valda þvíalvarlegum skaða. Í upplýsingumfrá heilsugæslu kemur fram að frá fæðingu barns og fram til maí 2016 sé ekkertsem komi fram í skráningu annað en að vöxtur, þroski og umönnun barns sé ílagi, ekkert kemur fram í skráningu um að áhyggjur séu af líðan og velferðbarns. Í skráningu kemur fram að á þessum tíma fékk fjölskyldan mikinn stuðningog eftirlit frá þjónustumiðstöð og heilsugæslu.Á sama tíma koma fram andstæðar upplýsingar frá leikskóla telpunnar semtelja að C sé á eftir í almennum þroska en auðvelt yrði að laga það með mikilliörvun í leikskólanum. Það er ekkert ígögnum málsins sem bendir til þess að foreldrar hafi valdið barni sínu skaða.Þegar barnið var í þeirra umsjá með stuðningi frá fæðingu og fram til þess tíma að það fór á vistheimiliðí fyrra skiptið þá 15 mánaða gamalt þákom barnið vel út á öllum prófunum. Samkvæmt heilsugæslu hefur barnið að ölluleyti sýnt eðlileg viðbrögð, bæði líkamleg og félagsleg sem bendir til þess aðbarnið hafi fengið þá örvun sem það þurfti. Þar kemur jafnframt fram aðsamkvæmt skráningu í ungbarnavernd er barnið metið með eðlilegan þroska, erhreint og vel til fara. Í gögnum frá þjónustumiðstöð kemur fram að barnið hafialltaf verið hreint. Þegar allt er dregið saman er ljóst að líkamleg umhirða,örvun, hreinlæti og fæði var í lagi á þessu tímabili og með þeim stuðningi semforeldrar fengu. Þegar barnið var 18 mánaða gamalt í lok ágúst 2016 þá mældistþað aðeins niður á við samkvæmt vaxtarkúrfu en á þeim tíma var barnið búið aðvera á vistheimili í rúma tvo mánuði og auk þess sem það veiktist í byrjunágúst og hafði litla matarlyst og því ekki hægt að tengja það vangetu foreldra. 5. Hvort matsbeiðendur séu ófærir um að sinna daglegriumönnun og uppeldi dóttur sinnar með hliðsjón af aldri hennar og þroska. Fái foreldrarvandaðan og viðeignadi stuðning sem tekur mið af mismunandi þroskastigumtelpunnar og að því gefnu að þeir séu til samvinnu telja matsmenn þá færa um aðsinna daglegri umönnun og uppeldi hennar.6. Hvort þroskahömlun og/eða persónugerð matsbeiðendakomi í veg fyrir að þeir geti bætt forsjárhæfni sína með markvissriþjálfun frá fagaðilum.Sé litið tilforsögu foreldranna er ljóst að þau hafa bætt forsjárhæfni sína með viðeigandistuðningi. Sá stuðningur sem þeir fengu frá þjónustumiðstöð og heilsugæslu fráfæðingu C tók sérstaklega á þeim þáttum sem höfðu misfarist í umönnun eldri dætra þeirra og komust í gottlag. Þessi stuðningur tók mið af þroksahömlun og pernsóngerð foreldra og fórfram á heimili þeirra. Þorskahömlun ein og sér kemur ekki í veg fyrir aðforeldrar geti bætt forsjárhæfni sína með góðum stuðningi og markvissri þjálfun. Eftir aðstuðningur færðist frá þjónusumiðstöð og yfir á Ylfu telja matsmenn aðforeldrar hafi ekki fengið markvissa þjálfun, kennslu og stuðning. Heldur hafifyrst og fremst verið um eftirlit að ræða. Taki stuðningur og þjálfun mið afpersónugerð foreldra telja matsmenn að þeir geti nýtt sér þann stuðning.7. Hvort önnur úrræði en forsjársvipting gætu komið aðgagni til að tryggja velferð dóttur matsbeiðenda, svo sem stuðningsaðgerðir frábarnavernd, lengri vistun utan heimilis eða aðrar aðgerðir á grundvellibarnaverndarlaga nr. 80/2002 eða laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks. Matsmenn teljaað ef grípa eigi til annarra úrræða en forsjársviptingar þurfi að koma tilvandaður og viðeigandi stuðningur til foreldranna. Stuðningurinn þarf bæði aðná til fjölskyldunnar sem heildar en einnig til einstaklinganna innan hennar.Hann þarf að laga að þörfum foreldranna sem þurfa að fá skýr skilaboð um tilhvers er ætlast af þeim auk þess sem leiðbeiningar þurfa að vera skýrar, einfaldarog ítrekaðar. Traust er grundvallaratriði til að stuðningur verði árangursríkurog að foreldrar séu til samvinnu. Stuðningurinn verður að fara fram inn áheimili fjölskyldunnar, vera sveigjanlegur til að hægt sé að breyta áherslum, draga úr honum eða auka allt eftir þörfumhverju sinni.A og B munuþurfa stuðning alla tíð við umönnun og uppeldi dóttur þeirra, mismikið eftiraldri og þroska hennar svo og aðstæðum hverju sinni. Mikilvægt er að einn aðili haldi utan um þannstuðning og þjónustuna sem fjölskyldan fær og gott upplýsingaflæði millistuðningsaðila þannig að samhæfður stuðningur geti myndast. Mikilvægt værieinnnig að fjölskyldan fengi stuðningsfjölskyldu bæði til þess að létta undirmeð foreldrum og til að gefa telpunni kost á örvun í öðru umhverfi en heima,tilbreytingu og til að stækka stuðningsnet foreldra.Gögn málsinssýna að þegar foreldrar voru í jafnvægi og fengu viðeigandi stuðning eins ogvar á fyrsta ári í lífi barnsins þá gekk þeim vel að annast barnið. A og Bþurfa hvort um sig ólíkan stuðning til að styrkja sig sem einstaklingar og tilað þau geti betur sinnt foreldrahlutverki sínu. A þyrfti á sálfræðilegrimeðferð að halda þar sem unnið yrði með að bæta samskiptahæfni hennar, kennahenni að bregðast öðru vísi við en með tortryggni og reiði. Foreldrar verða aðvera móttækilegir fyrir stuðningi en samvinna þeirra er forsenda þess að hægtverði að styðja fjölskylduna. Matsmenn hafa áhyggjur af að A skuli ekki sjánauðsyn þess að fá stuðning inn á heimilið. Rágöf henni til handa þarf að vinnameð mótþróa sem hún hefur tilhneiginu til að fara í gagnvart stuðningsaðilum. Bþyrfti sjálfsstyrkingu þar sem bæði yrði áhersla á sjálfseflingu og sjálfstæði.Jafnframt þarf að vinna með þann kvíða sem hann er haldinn. Matsmen telja aukþess nauðsynlegt að foreldrar fái hjónabandsrágjöf til að stuðla að betrajafnvægi milli þeirra og hjálpa þeim til að vera samstíga í uppeldinu. Það má ljóstvera að um viðamikinn og viðeigandi stuðning yrði að ræða sem væri bæði veitturbarni og foreldum og stuðningaðilar verða að búa yfir þekkingu á þörfumseinfærra foreldra. Barnaverndarúrræðimiðast ekki við að mæta þörfum fólks sem þarf aðstoð til langs tíma eins og Aog B þurfa og starfsmenn barnaverndar búa yfirleitt ekki yfir þekkingu til aðmæta þörfum fjölskyldna þar sem fereldrar eru seinfærir. Fjölskyldurnarlenda því hjá kerfi sem hefur fyrst og fremst skyldum að gegna við börnin,leggur áherslu á hraða málsmeðferð og hefur tímamörk. Slíkt kerfi seturfjölskyldur þar sem foreldar eru seinfærirí viðkvæma stöðu. Vænlegast er að mati matsmanna ef barnavernd ogþjónustumiðstöð ynnu náið saman að því að byggja upp stuðning fyrirfjölskylduna. Sálfræðileg matsgerð matsmanna, dags.1. maí 2017, var lögð fram í þinghaldi 4. sama mánaðar. Í þinghaldi þann 10.maí sl. krafðist stefnandi yfirmats þar sem tekin yrðu til endurmats þau atriðisem metin höfðu verið í framangreindri sálfræðilegri matsgerð. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur þann 23. maí 2017 var kröfu stefnanda um dómkvaðninguyfirmatsmanna hafnað og ákveðið að ákvörðun um málskostnað biði efnisúrlausnarí málinu.III. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um forsjársviptinguá því að ákvæði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, séuuppfyllt í máli þessu. Það er mat stefnanda, með hliðsjón af gögnum málsins ogforsögu, að fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsu telpunnar sé hættabúin fari stefndu með forsjá hennar. Stefnandi telur að stuðningsaðgerðir ágrundvelli laganna dugi ekki til að tryggja öryggi telpunnar og fullnægjandiuppeldisskilyrði til frambúðar á heimili stefndu. Stefndu séu óhæf til að farameð forsjá dóttur sinnar og veita henni það öryggi, skjól og umhyggju semætlast er til að foreldri veiti barni sínu og ætla verður að henni sénauðsynlegt til að ná að þroskast og dafna með eðlilegum hætti. Ítrekað hafiverið reynt að aðstoða stefndu á víðtækan hátt en sú aðstoð hafi ekki gagnastþeim sem skyldi. Þá telur stefnandi að gögn málsins sýni, svo ekki verði umvillst, að daglegri umönnun, uppeldi og samskiptum stefndu og telpunnar séalvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri hennar og þroska. Stefnandi telurfullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu og þroska telpunnar sé hætta búinsökum þess að stefndu séu augljóslega vanhæf til að fara með forsjá hennarvegna greindarskorts og breytni þeirra eins og málum er háttað. Tryggja verðióskilyrtan rétt telpunnar fyrir vernd og umönnun og með hagsmuni hennar aðleiðarljósi og að teknu tilliti til ungs aldurs hennar telur stefnandi aðstefndu séu ófær um að fara með forsjá hennar. Ítarleg gögn liggja fyrir ímálinu um að veikleikar stefndu í uppeldishlutverkinu séu það miklir að þau séuekki fær um að bera ábyrgð á barni. Að mati stefnanda hefur verið leitastvið að eiga eins góða samvinnu við stefndu um málið og aðstæður hafa leyft. Þáhefur verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnthefur verið hverju sinni. Stefnandi telur stuðningsaðgerðir fullreyndar í þvískyni að bæta forsjárhæfni stefndu. Mikill og margvíslegur stuðningur hafiverið reyndur, sem hafi ekki skilað viðunandi árangri til lengri tíma. Stefnduvirðist sýna lítið frumkvæði við að veita dóttur sinni þroskavænlegar aðstæðurog stuðningur fagaðila í þeim efnum skili litlum sem engum árangri. Með vísantil alls þessa er það mat stefnanda að það þjóni hagsmunum telpunnar best aðþeim stöðugleika, sem kominn er á, verði ekki raskað enda er það í fullusamræmi við meginreglu barnaverndarlaga, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna, umað barnaverndarstarf skuli stuðla að þvíað stöðugleiki ríki í uppvexti barna. Krafa stefnanda byggir á því að of mikilog óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá dótturþeirra. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársviptingséu því ekki tæk nú, en brýna nauðsyn ber til að skapa telpunni til frambúðarþað öryggi og umönnun sem hún á rétt á að búa við lögum samkvæmt.Stuðningsúrræði, sem stefnandi hafi yfir að ráða hafi ekki megnað að skapatelpunni þau uppeldisskilyrði, sem hún eigi skýlausan rétt til hjá stefndu. Aðmati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeimmarkmiðum sem að er stefnt og er krafa stefnanda sett fram samkvæmtfortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekkigripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hefur verið. Það séu frumréttindi barna að búa viðstöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skylda foreldra,sem lögfest er í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, að sýna börnumvirðingu og umhyggju. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindumbarna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris ogbarns vegist á, eru hagsmunir barnsins, hvað því er fyrir bestu, þyngri ávogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komieinnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland er aðili að. Hinu opinberasé og skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir er mælt um í stjórnarskrálýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningiSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá eigi reglansér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994 og í Alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lögnr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs,meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga og gagna málsins,gerir stefnandi þá kröfu að A og B verði svipt forsjá dóttur sinnar, C, sbr. a-og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur ogvægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinum.a. á barnaverndarlögum, nr. 80/2002, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994, samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr.19/2013, alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr.10/1979, og lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV.Málsástæður oglagarök stefndu Stefndu krefjast sýknu af kröfustefnanda um að þau verði svipt forsjá og telja það andstætt hagsmunum dóttursinnar. Skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga séu ekki uppfyllt svo hægt sé aðsvipta stefndu forsjá. Styðja eigi stefndu til þess að fá barnið inn á heimilisitt að nýju svo hún hafi möguleika til þess að alast upp með lífforeldrumsínum og fjölskyldu. Stefnandi gerirkröfu um að stefnda verði svipt forsjá samkvæmt a- og d-lið 1. mgr. 29. gr.bvl. Nauðsynlegt sé að fjalla um hvorn lið fyrir sig og heimfæra þau skilyrðisem fram koma í ákvæðinu á mál stefndu. Í a-lið 1. mgr. 29. gr. bvl. felist aðbarnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldri sé sviptforsjá ef daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns séalvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Stefndu telja sighafa alla burði, með stuðningi frá félagsþjónustu og starfsmönnumbarnaverndaryfirvalda, til þess að sjá um daglega umönnun barnsins. Það hafiþau sýnt í verki með því að sinna barninu frá fæðingu og fram til þess aðbarnið var tekið af heimili þeirra. Engar athugasemdir hafi verið gerðar afhálfu heilsugæslu varðandi ástand barnsins, umönnun þess og þroska meðan barniðvar hjá þeim. Jafnframt komi fram afar jákvæðar upplýsingar í greinargerðfélagsþjónustu [...], frá maí 2016, sjá dskj. 67, um það hvernig dagleg umönnunstefndu með barninu var frá fæðingu barnsins. Þau hafi fylgt leiðbeiningum oghafi verið dregið úr þjónustu við þau vegna þess hversu vel þeim gekk að sjá umbarnið. Greinargerð starfsmanns félagsþjónustuReykjavíkurborgar frá 4. október sl. fjalli um stuðning starfsmannafélagsþjónustunnar við stefndu og sé umsögn starfsmannsins um stefndu aðstærstum hluta jákvæð og lýsi góðu samstarfi þeirra við stuðningsaðila.Meðfylgjandi greinargerðinni hafi verið samskiptabók sem hafi það að markmiðiað mismunandi starfsmenn sem koma inn á heimilið séu með sömu upplýsingarnar,fái upplýsingar um það sem vel er gert og jafnframt það sem illa er gert og þauatriði sem vinna þarf nánar með. Þegar bók þessi sé lesin frá þeim tíma sem Ckom aftur inn á heimilið í ágústmánuði sé í örfáum tilvikum lýst neikvæðumatriðum hvað varðar stefndu, s.s. að foreldrar hafi ekki veitt barninu nægaathygli o.fl. og virðist því sem vel gangi hjá stefndu. Þetta sé það gagn semstefndu nota jafnframt sjálf til viðmiðunar á því hvernig gangi hjá sér. Þaðhafi því komið stefndu í opna skjöldu þegar þau fengu upplýsingar um aðgreinargerð Ylfu hafi verið tiltölulega neikvæð í garð þeirra á sama tíma ognær engar neikvæðar ábendingar eða athugasemdir var að finna ísamskiptabókinni. Þrátt fyrir það hafi starfsmaður Ylfu ítrekað skrifað íbókina en lýst þar nær eingöngu jákvæðum samskiptum barnsins við foreldra ogeðlilegu heimilishaldi. Meðal annars komi ítrekað fram að foreldrar veitibarninu mikla athygli og leiki við það, heitur matur sé eldaður á heimilinu ogheimilið sé þrifið. Þá sé einnig fjallað um baðvenjur o.fl. Í samskiptabókinnimegi auk þess sjá að foreldrar bregðist rétt við veikindum telpunnar. Fjölmörgönnur jákvæð atriði megi sjá af samskiptabókinni, m.a. að þau kaupi föt ábarnið. Einnig virðist þau takast á við frekju og grát barnsins með góðum hættiog eðlilegum uppeldisaðferðum. Í greinargerð starfsmanna Ylfu séu ýmsarathugasemdir gerðar við uppeldi stefndu á umræddu barni. Nær engar af þessumathugasemdum rati inn í samskiptabók þeirra, sem veldur því að bæði gera þausjálf sér ekki grein fyrir því hvað amar að og jafnframt geta aðrirstuðningsaðilar ekki hjálpað til við að koma stefndu á rétta braut. Stefndutelja að þau geti ekki borið ábyrgð á samskiptaleysi þeirra aðila sembarnavernd velur til þess að koma inn á heimili þeirra. Í þessari greinargerðmegi einnig sjá að þetta úrræði virðist fyrst og fremst hafa verið til þess aðkanna stöðu á heimili þeirra en ekki að hjálpa þeim við að bæta stöðu sína ogstöðu barnsins, sem er það sem stefndu þarfnist, enda breytist þarfir barnsinseftir því sem það eldist og þroskast. Þetta úrræði virðist hafa misheppnast aukþess sem ekki hafi allir starfsmenn úrræðisins tengst stefndu nægilega velþannig að traust myndaðist milli þeirra. Vegna framangreinds telji stefndu aðengin raunveruleg gögn bendi til þess að þau geti ekki sinnt daglegri umönnunbarnsins með sómasamlegum hætti, fái þau viðeigandi þjónustu og stuðning. Stefndu geri sér grein fyrirþví að þau séu seinfærir foreldrar og muni þurfa hjálp við að sjá um uppeldibarnsins. Uppeldi barna sé síbreytilegt verkefni og vegna skerðinga sinna muniþau þurfa leiðbeiningar frá stuðningsaðilum, leikskóla og síðar grunnskóla.Stefndu telja að fram til þess tíma sem barnið var tekið af heimili þeirra séekki hægt að telja að verulegir annmarkar hafi verið á uppeldi þeirra ábarninu. Vissulega hafi komið upp hnökrar og mismunandi skoðanir á uppeldibarnsins, en stefndu hafi að meginstefnu fylgt ráðleggingum stuðningsaðila.Þegar um nýja stuðningsaðila hafi verið að ræða hafi tekið nokkurn tíma að fástefndu til þess að treysta þeim, en um leið og það traust hafi myndast hafiþau nýtt sér og fylgt leiðbeiningum. Hvað þetta varðar telja stefndubarnaverndaryfirvöld ekki hafa staðið sig sem skyldi. Þau hafi ekki nýtt sérsamstarf við félagsþjónustu til þess að koma nýjum starfsmönnum, til að myndafrá Ylfu, í gott samstarf við stefndu. Slíkt samstarf hafi verið boðið að fyrrabragði af hálfu starfsmanna félagsþjónustu en ekki verið þegið af hálfubarnaverndaryfirvalda. Stefndu telja að uppeldiþeirra á barninu hafi verið viðunandi og ekki ábótavant. Að minnsta kosti hafiþeir smávægilegu vankantar sem til staðar hafi verið ekki átt að leiða til svoalvarlegra viðbragða af hálfu barnaverndaryfirvalda. Telja stefndu að vegnafyrri sögu þeirra um barnaverndarafskipti séu minnstu vankantar á forsjárhæfniþeirra blásnir upp að ástæðulausu. Stefndu telja aðsamskiptum þeirra við umrætt barn sé ekki ábótavant. Hvað varðar stefnda B þáliggi fyrir í gögnum allra stuðningsaðila að umrætt barn sé verulega hænt aðhonum og þau eigi gott og innilegt samband. Helstu athugasemdir sem gerðar hafaverið hvað varðar samskipti þeirra séu að B gefi sig ekki nægilega mikið aðbarninu, hann veiti því ekki nægilega mikla athygli og örvun. Af greinargerðstarfsmanna vistheimilis megi þó sjá að eingöngu eftir örfáar vikur þar varhann byrjaður að fylgja ráðleggingum varðandi örvun, setjast hjá barninu ágólfið og leika með því, veita því meiri athygli og sinna því betur. Telurstefndi B að þarna ráði persónugerð hans miklu, enda sé hann almennt til baka,hann sé hlédrægur og gefi sig ekki að fyrra bragði að fólki Hann telur þó aðþetta megi vinna með og hann geti auðveldlega bætt sig hvað þetta varðar, fáihann til þess tækifæri og ráðgjafa sem hann treystir. Hvað varðar stefndu A hafiathugasemdir hvað hana varðar tengst því að hún láti B sjá of mikið um uppeldibarnsins og sjálf gefi hún sig ekki nægilega mikið að umræddu barni. Þessu erstefnda ekki sammála. Hún telur að þrátt fyrir að þau skipti með sér verkum áheimilinu hvað varðar daglegan heimilisrekstur og að hluta til umönnunbarnsins, þá sé hún í eðlilegum samskiptum við barnið, barnið tengist henni velog samskipti þeirra séu góð. Hún þurfi þó auðvitað leiðbeiningar hvað varðartengslamyndun við barnið vegna skerðinga sinna. Engir vankantar séu á samskiptumhennar og barnsins að eðlilegt geti talist að svipta hana forsjá vegna þeirra. Í d-lið 1. mgr. 29. gr. bvl.felist að barnaverndarnefnd er heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrisé svipt forsjá ef fullvíst sé er að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eðaþroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir tilað fara með forsjána svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana,greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegumskaða. Stefndu telja mikilvægt hvað orðalagþessa ákvæðis varðar að þau þurfi að vera bæði augljóslega vanhæf til að farameð forsjá og jafnframt sé „fullvíst“ að líkamlegri eða andlegri heilsubarnsins eða þroska sé hætta búin í umsjá stefndu. Sönnunarbyrðin hvíli þvíþungt á stefnanda þessa máls, sérstaklega þegar litið sé til þess hversuskamman tíma mál þetta hefur verið til meðferðar og hversu veigalitlarathugasemdir hafa verið við forsjárhæfni. Hvað stefndu varðar telja þauljóst að þeir hlutar ákvæðisins, sem fjalla um vímuefnaneyslu og geðrænartruflanir, geti ekki átt við um þau. Telja stefndu líklegt að stefnandi byggi áþví að greindarskortur og/eða breytni foreldra sé líkleg til að valda barninuskaða. Stefndu telja að sú staðreynd að þau eru seinfærir foreldrar eigi aðskipta verulegu máli. Greiningar þeirra séu ekki svo alvarlegar að þau getiekki sinnt forsjá umrædds barns, að því gefnu að þau þiggi stuðning fráviðeigandi aðilum. Þau mistök sem barnaverndaryfirvöld hafi gert við meðferðmálsins felist fyrst og fremst í því að sinna því ekki að koma átrúnaðartrausti milli starfsmanna þeirra og stefndu. Um leið og slíkt trausthefði komið myndast hefði framhald málsins komist í eðlilegan farveg í staðþess að vera á þeim stað sem það er í dag. Stefndu telja mikilvægt aðekkert í gögnum málsins bendi til þess að nokkuð það sem þau hafi gert hafivaldið umræddu barni skaða. Málatilbúnaður þessi virðist fyrst og fremstbyggður á því að framtíðarhorfur stefndu til þess að fara með forsjá umræddsbarns séu neikvæðar og þeirra forsjárhæfni sé ekki nægilega góð þegar fram ísækir. Umrætt barn hafi komið eðlilega út úr öllum þroskamælingum áheilsugæslustöð og stefndu fengið góð meðmæli frá starfsmönnumþjónustumiðstöðvar [...], nær samfleytt frá því barnið kom í heiminn. Þeirhnökrar sem hafi verið til staðar virðist því ekki hafa haft raunveruleg áhrifá barnið. Varðandi matsgerð matsmannsbarnaverndarnefndar Reykjavíkurborgar þá liggi fyrir að stefndu fengu barn sittað nýju á heimili sitt í ágústmánuði 2016. Forsenda þess hafi verið aðframkvæmt yrði forsjárhæfnismat á síðari hluta þess tímabils og voru stefnduneydd til þess að undirgangast matið, enda var það eini möguleiki þeirra á þvíað fá dóttur sína aftur inn á heimili sitt. Stefndu telja hins vegar aðniðurstöður þeirrar matsgerðar geti ekki talist marktækar miðað við það álagsem var á foreldrum þegar matið fór fram. Þegar matið fór fram hafi innlit áheimili foreldra verið þrisvar til fjórum sinnum á dag, bæði virka daga og umhelgar, auk þess sem óboðað eftirlit var með foreldrum. Það gátu því verið fimminnlit á heimili stefndu, með 4-8 klst. viðveru hverju sinni. Ljóst sé að fólkmeð skerðingar eins og stefndu eiga á mjög erfitt með að takast á við alltaukaálag og geti brugðist illa við því og hegðað sér með öðrum hætti en þaðmyndi gera væri líf þeirra í hefðbundnum skorðum. Stefndu telja einnig að lítaberi fram hjá niðurstöðum umræddrar matsgerðar þar sem um sé að ræða mat sem séeinhliða aflað af hálfu stefnanda. Greitt er fyrir það af hálfu stefnanda ogekkert samráð haft við stefndu eða lögmann þeirra um gerð þess, matsspurningarog svo framvegis. Ekki hafi verið haldinn matsfundur með fulltrúum aðila tilþess að fara yfir gerð matsins, hverja þurfi að ræða við eða hvaða gagna þurfiað afla. Þá telja stefndu að matsvinnan hafi ekki verið nægilega ítarleg svohægt sé að draga svo viðamiklar ályktanir eins og gert hafi verið í umræddumati. Eftir fyrsta fund stefndu með matsmanni hitti matsmaðurinn aðila eingönguí þrígang, B og A sitt í hvoru lagi á skrifstofu matsmanns og svo við tværstuttar heimsóknir á heimili þeirra. Telja stefndu nauðsynlegt að matsvinnanhefði verið ítarlegri og matsmaður fengið betri innsýn í tilfinningalíf þeirraen gert var á þessum þremur vikum sem matsvinnan tók. Umræddur matsmaður hafðijafnframt ekki sjálf samband við þá aðila sem sinnt hafa stuðningi viðforeldra, heldur byggði hún alla vinnu sína á skriflegum gögnum sem bárusthenni frá starfsmanni barnaverndar. Ekki var rætt við starfsmennfélagsþjónustu, starfsmenn barnaverndar, starfsmenn vistheimilis eða starfsmennúrræðisins Ylfu. Telja stefndu að það hefði getað veitt henni betri innsýn íforsjárhæfni þeirra og getu til þess að vera með umrætt barn. Stefndu hafa ekkiheldur upplýsingar um hvaða gögn matsmaður hafði undir höndum og þá hvort þaugögn sem teljast jákvæð fyrir þau hafi verið til staðar við matsvinnunna. Þauhafi enda ekkert komið að matsvinnunni fyrir utan að heimila matsmanni að takavið sig viðtöl og hleypa honum inn á heimili sitt til þess að fylgjast með þeimmeð dóttur sinni. Þá hafi ekki verið gerðargreindar- eða persónuleikaprófanir á stefndu, heldur byggt á mötum annarrasálfræðinga, 5-10 ára gömlum. Stefndu telja þetta óeðlilegt enda eru þessi prófþess eðlis að erfitt er að túlka niðurstöður þeirra og getur verið munur millisálfræðinga hvaða niðurstöðum þeir komast að, jafnvel þótt svörunin sé sú sama.Jafnframt byggi afstaða matsmanns til þess að framkvæma prófanir ekki að nýju áþví sem stefndu telja fordóma, að þau geti ekki breyst, hvorki greindarfarslegané persónulega. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar megi sjá fjölda dæma þess aðpersónuleika- og greindarpróf séu gerð á aðilum forsjársviptingarmála ogforsjármála. Þegar þessir dómar eru skoðaðir megi sjá að mikill munur geturverið á því hvaða ályktanir eru dregnar af persónuleikaprófum, hvaðapersónuleikapróf aðilar eru látnir þreyta og það sama á við um greindarprófin.Það sé ekki eingöngu til eitt óumdeilt persónuleikapróf eða greindarfarspróf ognauðsynlegt sé að ræða hvaða próf henta hverjum próftaka. Stefndu teljajafnframt að matsmanninn skorti að öllum líkindum reynslu og/eða menntun tilþess að geta metið forsjárhæfni seinfærra foreldra. Slíkt mat sé með allt öðrumformerkjum en annað mat á forsjárhæfni, enda njóti slíkir aðilar alltafverulegrar þjónustu við barnauppeldi sitt og muni aldrei geta einir og óstuddirsinnt forsjá barna sinna. Nauðsynlegt sé því, við mat á forsjárhæfni þeirra, aðkortleggja nákvæmlega hvaða stuðningur sé í boði fyrir þau, hvaðasérfræðiþjónusta standi til boða og hverjir möguleikar þeirra séu til þess aðnýta umrædda þjónustu. Þetta hafi ekki verið gert í mati matsmannsbarnaverndarnefndar Reykjavíkur. Stefndu vísa til þess aðÍsland hafi fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þaðhafi þau áhrif að túlka beri önnur lög, þar með talið 29. gr. barnaverndarlaga,til samræmis við efni og þau réttindi sem leiða má af samningnum. Í b-lið 1.mgr. 23. gr. samningsins komi fram að fatlað fólk hafi rétt til óheftrar ogábyrgrar ákvarðanatöku um fjölda barna og tíma milli fæðinga og til að hafaaðgang að upplýsingum og fræðslu um getnað og fjölskylduáætlanir. Jafnframtkomi fram í 4. mgr. sama ákvæðis að aðildarríki skuli tryggja að barn sé ekkitekið frá foreldrum sínum gegn vilja þeirra nema að slíkur aðskilnaður sénauðsynlegur með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Jafnframt skuli aldrei takabarn frá foreldrum einvörðungu vegna fötlunar foreldra. Í 5. mgr. komi síðanfram að aðildarríki skuli reyna til þrautar að fá aðra aðila innanstórfjölskyldu hinna fötluðu til þess að annast barnið, reynist hinn fatlaðiófær um það. Stefndu telja að stefnandi hafi þverbrotið öll framangreind ákvæðiog þá sérstaklega framangreinda 4. og 5. mgr., enda sé það engan veginnnauðsynlegt eins og staða málsins sé að fjarlægja barnið af heimili stefndu.Jafnframt hafi ekki verið virtur sá réttur stefndu að reynt væri að vistabarnið innan stórfjölskyldu þeirra í stað þess að vista það hjá ókunnugum. Stefnandaberi að fylgja öllum reglum sem settar séu af hálfu Barnaverndarstofu ogtengjast tengist rekstri barnaverndarmála. Staðfestingu þess megi sjá í 3. mgr.7. gr. bvl. Barnaverndarstofa hafi gefiðút verklagsreglur um meðferð barnaverndarnefnda í málum seinfærra foreldra.Þegar þessar verklagsreglur eru skoðaðar virðist sem ekkert mið hafi veriðtekið af þeim við meðferð máls stefndu. Í þriðja kafla reglnanna sé fjallað umstuðningsúrræði gagnvart seinfærum foreldrum. Þar komi fram að fyrsti stuðningurbarnaverndaryfirvalda við barn eða fjölskyldu skuli veittur inni á heimilibarnsins til þess að raska minnst högum þess. Samráð og samvinna þurfi að veravið foreldra frá upphafi, foreldrar skuli t.d. fá heimaþjónustu, liðveislu,tilsjón, persónulegan ráðgjafa og stuðningsfjölskyldu og beita þurfi úrræðum ísamræmi við þarfir fjölskyldunnar hverju sinni. Þá komi fram að ef nauðsynlegurstuðningur inni á heimili ber ekki árangur þurfi að meta hvort þörf sé á aðráðstafa barni í fóstur. Þá þurfi einnig að meta hvort barnið þroskist og dafnií samræmi við aldur. Þá komi einnig fram að þegar um er að ræða stuðning ágrundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga eða málefna fatlaðs fólks sésamvinna milli barnaverndar og þessara aðila nauðsynleg. Í fylgiskjali III meðverklagsreglunum sé einnig fjallað um óskir seinfærra foreldra og ítrekað aðseinfærir foreldrar þurfi meiri tíma og fleiri tækifæri til að skilja af hverjuhlutir eiga sér stað og af hverju ákvarðanir eru teknar. Nota eigi jákvæðanálgun fremur en neikvæða. Þá kemur fram í fylgiskjali IV með verklagsreglunumað nýta eigi uppbyggilegan stuðning, hann þurfi að taka mið af þörfum hvers ogeins, hann sé veittur til lengri tíma, foreldrar fái að læra á eigin forsendumog stuðningurinn fari fram í þeirra eigin umhverfi. Þessar verklagsreglur hafiverið þverbrotnar í máli stefndu. Barnið, sem um ræðir, hafi aldrei verið íneinni hættu að mati stefndu né telja stefndu að nokkuð bendi til þess aðbarnið þroskist með óeðlilegum hætti. Fyrstu aðgerðir barnaverndar í máli þessuhafi verið að vista barnið utan heimilis í stað þess að nýta aðrarstuðningsaðgerðir inni á heimili, hvaða nafni sem þær nefnast. Taka beri framað mál þetta hafi ekki verið opnað fyrr en í maímánuði 2016 og þá hafifyrirvaralaust verið farið í langa vistun utan heimilis, sem stóð fram íjúlímánuð. Þrátt fyrir að stuðningur hafi verið af hálfu félagsþjónustu er ekkihægt að jafna því við þann stuðning sem barnavernd veitir, enda séu þaðsértækari úrræði þar sem ætti að vera meiri fagþekking. Virðist sem aldrei hafikomið til greina að veita stefndu stuðning inn á heimilið í stað þess að farafyrirvaralaust í vistun utan heimilis. Það olli því að stefndu hættu að veratil samvinnu, enda hafa þau þá reynslu að þegar barnavernd er komin inn í máliðverði börnin tekin af þeim. Meðferð þessa máls hjá barnavernd muni að öllumlíkindum ekki gera annað en að styrkja stefndu í þeirri trú sinni. Þá telja stefndu að við meðferð málsinshafi verulega skort á samráð við þjónustumiðstöð félagsþjónustunnar sem séðhefur um málefni barnsins. Starfsmenn þjónustumiðstöðvarinnar þekki málefnistefndu afar vel, þeir þekki hvaða stuðning sé raunhæft að þau nýti sér oghvaða tímarammi sé raunhæfur til þess að ná markmiðum með þjónustu.Félagsráðgjafar barnaverndar hafi á meðan meðferð málsins hefur staðiðsjaldnast haft samband við félagsþjónustu til þess að fá álit hennar áfyrirhuguðum aðgerðum hverju sinni gagnvart stefndu. Samkvæmt mati þeirra, semfram kemur í bréfi þjónustumiðstöðvar, bæði frá því í maí og frá því í ágústsíðastliðnum, megi leiða líkum að því að barnið sé ekki í hættu á heimilistefndu og starfsmenn þjónustumiðstöðvar telji að veita beri stefnduáframhaldandi stuðning á heimili, með það að markmiði að barnið búi hjá þeimtil frambúðar. Alfarið sé litið fram hjá þessu við meðferð málsins. Þá májafnframt vísa til bréfs réttindagæslumanns fatlaðra í Reykjavík, þar semverulegar athugasemdir eru gerðar við málsmeðferð barnaverndaryfirvalda og þásé sérstaklega litið framhjá réttindum þeirra sem fatlaðs fólks. Til þess aðkoma á þjónustu við stefndu, sem hentar þeim, sé nauðsynlegt að nýta þásérfræðinga sem eiga traust þeirra og hafa reynslu af því að vinna með þeim.Tilgangslaust sé að dæla inn á heimili þeirra hverjum ókunnugum sérfræðingnum áfætur öðrum, eins og gert hafi verið á því þriggja mánaða tímabili sem stefndufengu barn sitt að nýju á heimilið. Staðan sé því raunverulega sú að við fyrstumistök seinfærra foreldra er barnið hrifsað af þeim og vistað á Vistheimilibarna, stað sem stefndu þekkja ekki og hræðast vegna skerðingar sinnar. Aukþess þekki þau af fyrri reynslu að barnaverndaryfirvöld hafa tekið börn þeirraaf þeim. Allt þetta valdi tortryggni þeirra gagnvart aðgerðumbarnaverndaryfirvalda og hafi slegið tóninn í samskiptum stjórnvalda við þau.Fjöldi foreldra, sem tilkynntur sé til barnaverndaryfirvalda, vegna alvarlegriatvika en í máli stefndu, fái tækifæri til þess að sýna aftur fram áforeldrahæfni sína inni á sínu eigin heimili, með stuðningi og eftirliti frábarnavernd og félagsþjónustu, í að minnsta kosti 6-12 mánuði. Telja stefndu aðþeir hafi fengið enn skemmri tíma en aðrir til þess að sýna fram áforeldrahæfni sína þegar raunin er sú að þeir hefðu átt að fá lengri tíma. Á Barnavernd Reykjavíkur hvíli skyldaskv. 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, 1. mgr. 56. gr. s.l. og 10.gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, til að sjá til þess að mál sé nægjanlegaupplýst áður en tekin er ákvörðun í því. Stefndu telja stjórnvaldið ekki hafasinnt skyldu sinni áður en starfsmenn Barnaverndar ákváðu að leggja tilforsjársviptingu skv. 29. gr. bvl. Stærsta vandamálið við rannsókn stefndu séað hún taki of skamman tíma svo hægt sé að gera sér raunverulega grein fyrirþví hvernig forsjárhæfni stefndu er háttað. Ástæða þess sé fyrst og fremst sáskammi tími sem líður frá fyrstu aðgerðum til ákvörðunar um sviptingu forsjár.Stefndu telja stefnanda ekki hafa forsendur til þess að álykta eftir svo skammamálsmeðferð að mál þetta sé fullrannsakað og ljóst að forsjársvipting sé einaúrræðið sem komi til greina. Reyna hefði átt frekari stuðningsaðgerðir og ílengri tíma, til þess að safna gögnum um forsjárhæfni og samstarfsviljastefndu. Þriggja mánaða tímabil, þar sem ómanneskjulegt álag var á stefndu,geti ekki talist nægilegur tími til rannsóknar, sérstaklega þegar gögn málsinsbenda ekki til verulegrar vanrækslu gagnvart umræddu barni. Brot árannsóknarreglu leiði til þess að ákvörðun stjórnvalds sé ógildanleg og teljastefndu það eiga við í þessu tilviki. Á stefnanda hvíli skylda skv. 2. mgr.29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 aðgera ekki kröfu um sviptingu forsjár fyrir dómstólum nema ekki sé unnt að beitaöðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar ánviðunandi árangurs. Í umfjöllun hér að framan hafi ítrekað verið vísað til þessað beita skuli vægara úrræði í máli stefndu en forsjársviptingu. Meðalhóf íákvörðunum barnaverndaryfirvalda sé grundvallarregla sem á að marka allt starfstarfsmanna barnaverndar sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Telja stefndu að litið sé fram hjá framangreindum ákvæðum verði ákveðið aðsvipta þau forsjá barna sinna. Skammur tími hafi liðið frá því áhyggjur hafiorðið af aðstæðum barnsins auk þess sem þær áhyggjur séu að stærstu leytismávægilegar þegar litið er til efnis þeirra. Vísað er til umfjöllunar hér aðframan um brot á meðalhófsreglu en það sem stefndu telja alvarlegast er að málþeirra hafi hvorki verið meðhöndlað til samræmis við reglur Barnaverndarstofuum málefni seinfærra foreldra né hafi vægari úrræðum verið beitt með nægilegamarkvissum hætti, s.s. með stuðningsfjölskyldu, með vistun utan heimilis, meðlengri markvissum stuðningi, persónulegum ráðgjafa, sálfræðiaðstoð, virkniúrræðumog öðru sem hægt hefði verið að beita í máli stefndu. Stefndu telja það líklegaeinsdæmi hversu skamman tíma hefur tekið að taka ákvörðun um forsjársviptinguhjá Barnavernd Reykjavíkur. Ekkert tilefni hafi verið til svo alvarlegraaðgerða. Brot á meðalhófsreglu við töku ákvörðunar um forsjársviptingu leiðitil þess að ákvörðun sé ógildanleg. Stefndu telja málsmeðferðbarnaverndarnefndar Reykjavíkur í máli þeirra beinlínis sýna að þeirra mál hafiekki verið meðhöndlað með sama hætti og mál annarra sem séu í sambærilegristöðu, vegna þess að þau eru fötluð. Þau hafi fengið skemmri tíma en aðrirforeldrar til þess að sýna fram á forsjárhæfni sína og sýna fram á að þau getibætt hana. Ófatlaðir foreldrar, sem hafi t.d. skemmt sig og forsjárhæfni sína meðáralangri fíkniefna- og áfengisneyslu hafi fengið fjöldamörg tækifæri til þessað bæta stöðu sína og málsmeðferð hjá barnaverndaryfirvöldum sem spanni jafnvelfleiri ár, með miklu meiri aðstoð, með lengri vistunum utan heimilis og öðrumúrræðum. Slíkt tækifæri hafi stefndu aldrei fengið, barnið hafi verið tekið afþeim við fyrstu hnökra í uppeldi þess. Sjá megi staðfestingu á broti þessuþegar forsendur annarra dómsmála um forsjársviptingu eru skoðaðar. Þrátt fyrirað ávallt sé erfitt að bera saman dómsmál á þessu sviði, telja stefndu einsýntað þau hafi fengið takmarkaðri tækifæri en aðrir vegna þess að þau eruseinfærir foreldrar en ekki með aðrar skerðingar á forsjárhæfni. Virðist semafstaða stefnanda í máli þessu sé að seinfærir foreldrar séu ófærir um að bætaforsjárhæfni sína sem sé alrangt og sjáist best á því að stefndu gátu séð umbarn sitt óáreitt um langt skeið þar til barnaverndaryfirvöld hófu að skiptasér af málinu. Þessi málsmeðferð brjóti í bága við 6. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndu hafi sent kvörtun tilBarnaverndarstofu vegna meðferðar málefna stefndu, sem finna má á dskj. 72.Þrátt fyrir að stærstur hluti athugasemda varði umgengni og atvik sem hafigerst eftir að ákvörðun um forsjársviptinguhafi verið tekin, telja stefndu nauðsynlegt að vekja athygli á þessariframgöngu barnaverndaryfirvalda í málinu sem sýni vel hvernig meðferð málsins íheild hefur verið. Stefndu telja jafnframt að annmarkar sem tengjastfósturvistun barnsins teljist ágalli á ákvörðun um forsjársviptingu. Nánartiltekið felst í því brot á meðalhófsreglu að framkvæma ákvörðun umforsjársviptingu með þeim hætti sem gert var. Hefðu barnaverndaryfirvöld fariðeftir þeim reglum sem um fósturvistunina giltu væru allar líkur á því að barniðhefði farið til vistunar hjá föður stefndu A og sambýliskonu hans. Í stað þesssé búið að ákveða að umgengni sé verulega skert, eingöngu mánaðarlega þar tilfyrir hvernig dómsmáli um forsjársviptingu ljúki. Stefndu byggja kröfu um sýknu ábarnaverndarlögum, nr. 80/2002, m.a. 29., 41. og 56. gr. laganna. Stefndubyggja einnig á 10., 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Stefndubyggja á lögum um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, barnasáttmála Sameinuðuþjóðanna og samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks, 71. gr.stjórnarskrár, nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa um málskostnað styðst aðallegavið 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Niðurstöður Foreldrar hafa fengiðþjónustu frá Þjónustumiðstöð [...] frá því í október 2011, eftir tilvísun fráréttindagæslumanni fatlaðs fólks á Reykjanesi. Þegar ljóst var að foreldrarættu von á barni í febrúar 2015 hófst undirbúningur undir hvernig skipuleggjaætti þjónustu við stefndu og barnið. Settur var inn aukinn stuðningur strax ámeðgöngu. Sett var upp teymi utan um mál þeirra með ráðgjafa ÞLH oghjúkrunarfræðingi frá heilsugæslunni [...]. Markið teymisins var að kortleggjahvaða þjónustu fjölskyldan þyrfti og hvernig sú þjónusta yrði skipulögð. Eftir fæðingu barnsinsvirtist samvinna ganga vel og taldi teymi þjónustumiðstöðvar og heilsugæslu aðekki væri ástæða fyrir frekari aðkomu stefnanda að málinu. Stefnandi lokaði þvímálinu í maí 2015. Þjónustan fólst í heimsóknum tvisvar sinnum á dag og virtistganga vel. Unnið var út frá því að styðja foreldra við þá hluti sem miður höfðufarið við umönnun fyrri barna þeirra. Meðal annars var barnið ávallt baðað íviðurvist starfsmanna, bleyjuskipti voru í öllum innlitum og leiðsögn var veitteftir þörfum. Í upphafi fengu foreldrar einnig aðstoð við að mæta á heilsugæsluí ungbarnaeftirlit en þegar ljóst var að foreldrar mættu alltaf í bókaða tímaog báru traust til heilsugæslunnar var slíkri aðstoð hætt. Stuðningur var minnkaðurí september 2015 í einu sinni á dag og í febrúar 2016 í fjórum sinnum í viku.Þjónustan var m.a. fólgin í leiðbeiningum er varðaði umönnun barnsins og aðstoðvarðandi fjármál og húsnæði, auk eftirlits. Foreldrar voru til fullrarsamvinnu. Tilkynning barst í máli telpunnar þann 4.5.2016 þar sem fram kom aðfaðir væri mikið einn með telpuna og móðir mikið utan heimilisins. Starfsmennbarnaverndar fóru á heimilið. Faðir var langt niðri og sagðist ekki geta annasttelpuna mikið lengur. Þá hafi alls sjötilkynningar til viðbótar borist Barnavend Reykjavíkur undi nafnleynd frá 7.maí til 24. maí 2016 um áhyggjur af velferð telpunnar í umsjá foreldra.Tilkynning barst jafnframt til þjónustumiðstöðvar þann 27. maí 2016 þar semmiklum áhyggjum var lýst af stöðu telpunnar. Fyrr um daginn höfðu tveirstarfsmenn þjónustumiðstöðvar verið inn á heimilinu og aðstæður þar ekki veriðgóðar, telpan hefði virst svöng og faðir í þörf fyrir aukinn stuðning sem ekkiværi hægt að setja inn þar sem móðir vildi ekki leyfa það. Miklar áhyggjur voruaf getu foreldra til þess að sinna telpunni. Undanfarna mánuði hafi þau fengiðstuðning frá starfsmanni stuðningsþjónustu þrisvar til fjórum sinnum á viku,auk ráðgjafar frá ráðgjafa í þjónustumiðstöð. Þann sama dag tilkynntiþjónustumiðstöð stefndu til barnaverndar. Var ljóst að aðstæður hefðu versnaðtil muna hjá stefndu og af gögnum málsins má sjá að full ástæða hafi verið tilað leita eftir samþykki foreldra fyrir því að barnið yrði vistað á Vistheimilibarna. Kemur fram í málsgögnum að móðir sinnti ekki þeim leiðbeiningum sem húnhafði fengið, þá hefði hún verið hátt stemmd og ekki til samvinnu eða getaðnýtt sér þann stuðning sem lagt hafði verið upp með. Þá hafi faðir verið í þörffyrir frekri stuðning sem móðir hafði ekki leyft og því hafi ekki verið unnt aðveita föður aðstoð. Stefndu samþykktuvistun. Réttargæslumaður og ráðgjafi þjónustumiðstöðvar fylgdu stefndu áVistheimili barna, ásamt stafsmanni barnaverndar. Telpan var síðan úrskurðuðutan heimilis til tveggja mánaða á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur þann7.6.2016, en þá samþykktu foreldrar ekki að undirgangast greiningar ogkennsluvistun á Vistheimili barna. Vegna skorts á samvinnu við foreldra og þarsem þeir tóku leiðbeiningum illa voru áfram áhyggjur af getu þeirra til aðannast telpuna. Málið var af þeirri ástæðu lagt fyrir fund barnaverndarnefndarReykjavíkur þann 14. júlí sl. með tillögu um áframhaldandi vistun telpunnarutan heimilis. Í ljósi meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og barnaverndarlaga taldinefndin, að svo stöddu, ekki vera forsendur fyrir því að krefjast lengrivistunar telpunnar utan heimilis. Taldi nefndin að nauðsynlegt væri að látareyna á samvinnuvilja foreldra, til þriggja mánaða, um þann stuðning og kennslusem þau væru talin í þörf fyrir og þá í formi Greiningar- og ráðgjafar heim,Ylfu eða annarra úrræða, auk þess sem foreldrar fengju nauðsynlegan stuðningfrá þjónustumiðstöð. Gerð var með foreldrum meðferðaráætlun þar sem einnig komfram að foreldrar myndu undirgangast forsjárhæfnismat og að óboðað eftirlityrði haft með foreldrum. Úrræði Ylfu var í tvígang sett inn á heimilið, íbyrjun ágúst 2016 og aftur um miðjan ágúst. Fyrra skiptinu lauk vegna skortsstefndu á úthaldi og samstarfi. Í skýrslu Ylfu dagsett 17.8.2016 segir aðstefndu, móður, hafi skort úthald, hún hafi ekki tekið ráðgjöf eðaleiðbeiningum og að faðir hafi sýnt það í orði og verki að hann væri ekkitilbúinn til að hafa telpuna. Faðir hefði lítið sem ekkert frumkvæði ísamskiptum við telpuna og væri áhugalaus. Foreldrar óskuðu eftir öðru tækifærimeð Ylfu, sem fór að nýju inn á heimilið en með öðrum starfsmönnum til að komafrekar til móts við foreldra. Í skýrslu Ylfu fyrir seinna tímabilið 7.september til 2. október 2016 segir m.a. að stefndu, móður, virðist skortainnsæi til að meta þarfir telpunnar, áhugi hennar á barninu sé oft lítill svoog umönnun. Þá hafi stefndi, faðir, ekki áhuga eða hæfni til að annast barn,hann skorti úthald og færni, þótt hann sjái að mestu um að sinna grunnþörfumtelpunnar. Þá sé matseld fábrotin, íbúðin sé oftast óþrifaleg og óreiða sémikil á heimilinu. Fram kemur einnig að samskipti stefndu séu ekki ájafnræðisgrundvelli, þau eigi erfitt með að fara eftir leiðbeiningum og aðstarfsmenn meti það svo að þau séu ekki fær um að sinna öllum þeim þörfum sembarn hefur, án mikils stuðnings. Telpan byrjaði í leikskólaþann 29. ágúst sl. Samkvæmt upplýsingum frá leikskólanum þann 22. septemberkemur fram að það sé mat starfsmanna leikskólans að telpan sé ekki komin einslangt í almennum þroska og jafnaldrar hennar á leikskólanum, en að auðveltverði að laga það með mikilli örvun. Samkvæmt upplýsingum frá leikskólanumdagsettum 13.1.2017 kemur fram að telpan hafi tekið mjög jákvæðum breytingum íallri hegðun; hvað matarvenjur snertir, geðslag og samskipti við önnur börn. Fram kemur í gögnum málsinsað J sálfræðingur hafi gert taugasálfræðimat á stefndu, konunni, í júní 2003.Kemur fram í samantekt og áliti að um sé að ræða vitsmunalega skerta, tæplega18 ára stúlku, sem hafi mælst með jaðargreind í munnlegum yrtum prófþáttum, eneðlilega greind í verklegum prófþáttum. Útkoman í heildina gæfi lágagreindartölu. Hvað varði félagsþroska stefndu, stjórnun á geðslagi ogpersónuleika sé hvatvísi, hömluleysi, einfeldni, skert dómgreind og lítiðinnsæi sláandi. Varðandi mat á því hvort stefnda geti unnið fyrir sér og séðsjálfri sér farborða, segir að hún hafi að mörgu leyti gott verkvit og sé gæddtalsverðri útsjónarsemi og geti ráðið við ýmsa flókna hluti ef hún fái góðarleiðbeiningar. Í málinu liggja fyrir fimmforsjárhæfnismöt á stefndu. D sálfræðingur gerði forsjárhæfnismat árið 2004. Ímatinu kemur fram að niðurstöður persónuleikaprófs gefi til kynna umtalsverðsálræn vandamál, þ.e. geðrænt ástand stefndu, konunnar, einkennist afundirliggjandi kvíða, neikvæðri sjálfsmynd og erfiðleikum við myndun traustraog varanlegra tengsla. Þá gefi prófmynd ástæðu til að ætla að geðsveiflur séulíklega tíðar og erfiðleikar í aðlögun og samskiptum séu áberandi. Í daglegulífi búi hún þó yfir ákveðinni dirfsku og yfirborðsáræðni sem við hagstæðskilyrði getur verið henni til framdráttar. Hins vegar megi lítið út af bregðatil að hún segi upp fyrri samningum og fyrri sig ábyrgð. Það er álitsálfræðingsins að hún geti ekki látið þarfir barns hafa forgang fram yfir sínarþarfir þegar það er nauðsynlegt. Jafnframt að hún sé ófús til að þiggjastuðning og lúta leiðsögn um umönnun barnsins, hún hafi tilhneiginu til að takaaðeins við því sem henni hentar í það skiptið en hafna annarri aðstoð semóþarfa afskiptasemi. Þá sé greind hennar í lágu meðaltali. Um manninn segirsálfræðingurinn að hann sé ófær um að axla neins konar heildarábyrgð varðandiumönnun barns. Þá mælist greind hans við jaðargreind. Því sé forsjárhæfnistefndu verulega ábótavant. Fyrir liggurforsjárhæfnismat E sálfræðings frá árinu 2010, sem gert var að beiðni félags-og skólaþjónustu A-Hún vegna tveggja dætra stefndu sem þá bjuggu á heimiliþeirra. Segir í matinu að hann telji ekki ástæðu til að endurtaka þær prófanirsem fram fóru við forsjárhæfnismat D, „enda engar vísbendingar um breytingar áandlegri getu eða frammistöðu sem gáfu tilefni til slíks mats“. Í niðurstöðumkemur fram að hann taki undir þá niðurstöðu D að forsjárhæfni stefndu séverulega ábótavant og að ljóst virðist að án mikillar utanaðkomandi aðstoðarverði verkefnið að ala upp barn eða börn og koma til þroska foreldrumofviða. Á dómþingi þann 27. janúar2011 var dómkvaddur matsmaður að kröfu stefndu. Var F sálfræðingur dómkvaddurtil að gera sálfræði- og forsjárhæfnismat á stefndu. Matið var lagt fram ádómþingi 13. janúar 2017. Matsmaður lagði fyrir stefndu nokkur greindar- ogpersónuleikapróf. Í niðurstöðu varðandi stefndu, konuna, segir að hún hafimælst í neðra meðallagi greindar. Í niðurstöðum persónuleikaprófs segir að framkomi að hún eigi við aðlögunarvanda að stríða, sem felist m.a. ísamskiptaörðugleikum sem endurspeglist af tortryggni og jafnvel fjandsemigagnvart meintum óvildarmönnum. Í niðurstöðum í mati á reiðiviðbrögðum stefndusegir að niðurstöðurnar megi túlka á þann veg að reiðivandamál hennar, eins oghún upplifi þau sjálf og meti, séu veruleg, en kveikjan liggi síður í umhverfisþáttum en innra með henni sjálfri. Í niðurstöðum varðandistefnda, B, segir að hann falli í flokk mjög lágrar greindar, neðan við 70.Niðurstöðurnar í heild sýni verulega skerðingu eða sem samsvariþroskahömlun. Í niðurstöðum matsins segirað í heild hafi vinnsla matsins gengið hægt fyrir sig þar sem foreldrarnir hafiveri ósamvinnuþýðir. Efnislegar niðurstöður sálfræðilegrar greiningar hafi sýntmikil frávik, bæði hvað varði verulega greindarskerðingu föður og óvirkni hansog almennt úrræðaleysi. Móðirin standi eitthvað betur greindarfarslega að vígi enfaðirinn en greindarfar hennar beri engu að síður einkenni misstyrks ogseinþroska á afmörkuðum sviðum. Útkoma persónuleikaprófa bendi til röskunar áandlegri starfsemi, ranghugmynda og aðsóknarkenndar. Samfara þessum einkennumsé mikil spenna, kvíði, þunglyndi, reiðivandamál og áberandi aðlögunarvandi hjámóður. Telur matsmaður að stefndu hafi mjög skerta hæfni sem foreldrar, jafnvelþótt þau nytu verulegrar aðstoðar og stuðnings yfirvalda. Helstu ástæður séuverulegir persónulegir annmarkar, greindarskortur, geðræn einkenni,persónuleikaraskanir og aðlögunarerfiðleikar, annars eða beggja forelda. Matsgerð G sálfræðings semgerð var að beiðni barnaverndarnefndar Reykjavíkur er dagsett 30. september2016. Í matinu segir að samvinna við stefndu hafi gengið vel til að byrja meðen síðan hafi orðið mun erfiðara að eiga samvinnu við stefndu, A. Fram kemur íniðurstöðukafla matsins að fyrri forsjárhæfnismatsgerðirnar þrjár séu gerðar ásjö ára tímabili frá 2004 til 2010 og sé fullur samhljómur í niðurstöðumþeirra. Í matsgerð G segir: „Undirrituð sér engar vísbendingar um að breytingarhafi orðið á andlegri getu eða frammistöðu A og B sem gefi tilefni til aðendurtaka prófanir sem þegar hafa veriðgerðar. Samskipti A og B við þá aðila sem hafa komið að málum þeirra aðundanförnu og klínískt mat undirritaðrar styðja á allan hátt fyrriniðurstöður.“ Í matinu segir m.a. að B sé með skertan þroska, óvirkur,ósjálfstæður, úrræðalaus og leiðitamur. Hann hefur ekki undir höndum peninga,bankakort eða húslykla heima hjá sér. Föðurhlutverk hans einkennist af því semstefnda, móðir, segir honum að gera og leyfi honum að gera og hann sé ekki færum að axla neins konar heildarábyrgð. Þá segir að persónuleikaþættir konunnarsem og afstaða hennar bendi til þess að hún geti verið fús til að þiggjastuðning og lúta leiðsögn um umönnun barnsins, en hafi tilhneiginu til að takaaðeins við því sem henni henti og hafna annarri aðstoð sem óþarfa afskiptasemi.Matsmaður telur að það sem fram komi í mati D hafi komið skýrt fram undanfarnamánuði. Sömu þættir hafi einnig orðiðþess valdandi að foreldrarnir misstu forsjá yfir dætrum sínum árið 2011. Í fimmára gömlu forsjárhæfnismati F bendir útkomapersónuleikaprófa til röskunar á andlegri starfsemi, ranghugmynda ogaðsóknarkenndar, samfara mikilli spennu, kvíða, þunglyndi, reiðivandamálum ogáberandi aðlögunarvanda. Ef stefndu, A, líkar ekki það sem gerist sýnir húntilfinningar sínar á hömlulausan hátt. Tengsl móðurinnar við dóttur sína einkennast af því að hún þarfað fá að ráða ferðinni á sinn sjálfsmiðaða hátt og gefa sig að telpunni þegarhenni sjálfri hentar. Styrkleikar stefndu, móður,felast einkum í fjörugum og líflegum þáttum í persónugerð hennar og hún áauðvelt með að hrífa telpuna með sér í leik og söng á góðri stundu. Veikleikarhennar felast einkum í neikvæðum þáttum í persónugerð hennar, hún ersjálfmiðuð, tekur illa tilsögn og er lítið til samvinnu. Báðir foreldrar eiga í miklum erfiðleikum með aðhafa innsýn í þroska telpunnar og þarfir hennar. Þroski barna breytist hratt ogef seinfærir foreldrar ná af einhverjum ástæðum ekki að taka leiðbeiningum ográðgjöf eru þeir alltaf á eftir barninu hvað varðar viðeigandi örvun,hegðunarmótun og öll viðbrögð. Matsmaður telur foreldranaþurfa mikla, stöðuga og markvissa leiðsögn til þess að geta annast um telpuna áþann hátt sem hentar aldri hennar og þroska á hverjum tíma. Heimili þeirra bereinnig með sér að þau þurfa aðstoð við skipulag, þrif, þvotta og slíkt. Foreldrarnir gátu ekki þegiðog nýtt sér þann stuðning sem reynt var að bjóða þeim með alls sex vikna dvöl áVistheimili barna, þar sem þrjár vikur voru hugsaðar sem greiningar- ogkennsluvistun. Þetta er umfagsmikið sólarhringsúrræði. Ekki varð heldur áranguraf ráðgjöf og þjálfun frá Ylfu sem kom í kjölfarið. Vandséð er hvernig hægt erað koma til þeirra viðeigandi stuðningi þannig að þeim nýtist hann. Þá segir í lok matsgerðar:„Veikleikar sem taldir eru upp hjá foreldrunum hér að framan gefa undirritaðritilefni til að hafa alvarlegar áhyggjur af velferð, þroska og öryggi telpunnarí umsjá þeirra hvað varðar alla liði sem upp eru taldir nema til komi samvinnaþeirra um mikla og stöðuga ráðgjöf og aðstoð sem bæti upp veikleikana. Undirslíkum kringumstæðum gætu komið viðunandi tímabil en ólíklegt er að þau endistlengi. Matsgerð að beiðni stefnduvar lögð fyrir dóminn. Matsgerðin er dagsett 1. maí 2017. Matsmenn eru Isálfræðingur og H prófessor í fötlunarfræðum við HÍ. Auk viðtala við foreldra,bæði saman og sitt í hvoru lagi, var rætt við föður móður og konu hans, þrjástarfsmenn þjónustumiðstöðvar og tvo starfsmenn Ylfu. Ekki var rætt viðstarfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur. Matsmenn ákváðu að leggja enginsálfræðileg próf fyrir foreldra þar sem þegar liggur fyrir fjöldi sálfræðilegraprófa, skimunarkvarða og greindarprófa. Í kaflanum Mat matsmanna segir að móðirkomi matsmönnum fyrir sjónir sem opin, ákveðin og röggsöm ung kona. Saga hennareinkennist af mörgum áföllum sem hafa án efa mótað ýmsa eiginleika í persónugerðhennar. Fram kemur í viðtölum við A og þá er þekkja vel til hennar sem og íniðurstöðum sálfræðilegra prófa að hún á erfitt með traust og er tortryggin ígarð annarra. Félagslegur vandi hefur fylgt henni frá unga aldri, hún lendirítrekað í útistöðum við umhverfi sitt. Félagslega kerfið hefur haft afskipti afmálefnum hennar og börn hennar fjögur hafa verið tekin úr hennar umsjá. Það erþví skiljanlegt að móðir sé á varðbergi gagnvart afskiptum annarra. Ríkjandiþáttur í persónugerð móður er hvatvísi og skortur á skapstjórn. Það kemur framí viðtölum við hana sjálfa, umsögnum þeirra sem til hennar þekkja og ásálfræðilegum prófum. Tortryggni hennar og skortur á skapstjórn hefur gert þaðað verkum að hún kemst auðveldlega upp á kant við stuðningsaðila sem hafa veriðá heimili hennar. Jafnframt telja matsmenn að skortur á innsæi A hvað snertireigin veikleika, takmörkuð skapstjórn, hvatvísi og ákveðið dómgreindarleysigeti skert verulega getu hennar íuppeldishlutverkinu þar sem uppeldi barna reynir mikið á ofangreinda þætti.Fram kom í viðtölum við þá er til hennar þekkja að A getur verið kröftug ogúrræðagóð sem nýtist vel í uppeldi. A finnst hún ráða vel við að ala upp barnog halda heimili án aðstoðar. Hún er stjórnsöm og ákveðin og vill ráða förþegar kemur að uppeldi og heimilishaldi. Að framansögðu er líklegt að móðirmuni ekki hafa það sem þarf til þess að tileinka sér ráðgjöf og utanaðkomandistuðning nema að tillit verði tekið til þessara eiginleika hennar. Matsmennhafa áhyggjur af að A skuli ekki sjá nauðsyn þess að fá stuðning inn áheimilið. Um B segir að hann komimatsmönnum fyrir sjónir sem hægur, rólegur og kurteis maður. Hann ermisjafnlega framfærinn eftir aðstæðum. Hvað B varðar metamatsmenn það svo að hann beri þess merki að hafa búið við langvarandi og mjögalvarlega vanrækslu frá unga aldri. Afleiðingar þess koma skýrt fram hjá honummeðal annars í miklu ósjálfstæði, óöryggi, óframfærni og á köflum miklum kvíða.Eins megi ætla að vanrækslan hafi einnig sett mark sitt á greindarfarslegastöðu hans. Matsmenn heimsóttu A og B áheimili þeirra eitt síðdegi í mars. Þau búa á fjórðu hæð í lyftulausu stigahúsiá [...]. Um er að ræða rúmgóða fjögurra herbergja íbúð sem þau leigja afFélagsbústöðum. Íbúðin er með þremur svefnherbergjum, stofu, eldhúsi ogbaðherbergi. Eitt herbergið er notað í stað geymslu og eldhúsið gegnir einnighlutverki þvottahúss því þar er þvottavél. Ástæða þess að þau kjósa að hafaþvottaaðstöðu á hæðinni er bæði tilkomin vegna þess að það kostar að þvo ísameiginlegri aðstöðu í kjallara og það sparar þeim sporin. Dregið er fyrirborðkrók í eldhúsi með hengi og þar er óhreinn þvottur geymdur. Heimili þeirravirðist búið öllu því sem þarf til og heimilið var snyrtilegt að frátöldueldhúsi þar sem ríkti talsverð óreiða. Þar sem eldhúsið virkar ekki til aðmatast borðar fjölskyldan í stofunni og sófinn ber þess merki þar sem hann erafar blettóttur sem gerir það að verkum að heimilið virkar óhreinna en það írauninni er. Í stofunni voru húsgögn, skrautmunir, myndir á veggjum og sjónvarpog öllu komið vel fyrir. Svefnherbergi A og B er óvistlegt, þar er ekkert fyrirutan hjónarúmið, engin sængurver á sængum og gömul snjáð ábreiða huldi hlutarúmsins. Matsmenn vita ekki hvort þau hafi átt eftir að setja sængurver utan umsængur eða hvort þetta sé þeirra háttur í umbúnaði. Kettir þeirra höfðust við ísvefnherberginu þeirra og lágu á rúminu. Þegar matsmenn komu í heimsókn tók ámóti þeim stæk reykingarlykt. A reykti ekki meðan á heimsókn stóð en B reykti rafrettu.Vinur þeirra var í heimsókn og sat þögull í stól meðan á heimsókn stóð.Matsmenn stöldruðu við stutta stund enda tilgangur heimsóknar að sjá hvernigþau halda heimili. Í viðtali við föður A ogkonu hans lýsa þau yfir ánægju með að vera boðuð í viðtal til matsmanna þar semþau telja sig þekkja vel til málsins og rödd þeirra hafi ekki fengið að heyrastí fyrri matsgerðum sem gerðar hafa verið um forsjárhæfni A og B. Þau byrjaviðtalið á því að lýsa því yfir að þau telji að C sé best borgið hjá fósturmæðrumsínum og systrum. Hvað C varðar segja þau að í byrjun hafi gengið vel hjá þeimað annast barnið með miklum stuðningi. Þegar A eignaðist bílinn varð alltvitlaust, hún var lítið heima og lét B um að annast barnið, segja þau. B hafibugast undan því álagi að vera mikið einn með barnið auk þess hafi hann lítiðvitað um ferðir A. B hafi ítrekað hringt í þau og beðið þau um að tilkynna tilbarnaverndarnefndar hvernig ástandið væri á heimilinu. Faðir A og kona hanssegjast hafa heimsótt stelpurnar þrjár á heimili fósturmæðra sinna. Þau segjastsjá mikinn mun á C sem er miklu glaðari en hún var og líkamlega styrkari. Þautala vel um fósturmæður stelpnanna sem þau segja aldrei hafa hallmælt A og B íþeirra eyru og að þær hugsi mjög vel um stelpurnar. Matsmenn ræddu við K lögfræðing og Lþroskaþjálfa hjá Þjónustumiðstöð [...]. Þær segja það skoðun sína að A og Bhafi verið móttækileg fyrir stuðningi og hafi staðið sig vel í að annast barniðog halda heimili. Einnig að A og B hafi verið dugleg að spjalla við C, faðirhafi sinnt grunnþörfum barnsins vel og starfsfólk hafi ekki haft áhyggjur afmataræði telpunnar. Engu að síður tilkynntideildarstjóri þjónustumiðstöðvar fjölskylduna til barnaverndar þann 27. maí2016. Segir að með tímanum hafi foreldrum þótt stuðningurinn íþyngjandi oghefðu kosið að hafa hann sveigjanlegri. Þjónustumiðstöð hafi ekki getað mættþessari beiðni og þar sem foreldrar hafi staðið sig vel hafi verið ákveðið aðkoma til móts við óskir þeirra og stuðningurinn minnkaður. Hafi þá farið aðganga illa á heimilinu og ástæða til að tilkynna ástandið þar. Áður hefur komið fram álitstarfsmanna Ylfu en matsmenn ræddu við þá. Fram kemur m.a. að málörvun hafiskort gagnvart barninu og að breytileika hafi vantað í tilfinningalíftelpunnar. Þá hafi starfsmenn talið að A beitti B andlegu ofbeldi. Þá hafikomið fram hjá B að hann upplifði sig einan með alla ábyrgð á barninu ogheimilinu og hann hafi ítrekað spurt hvort þær myndu ekki láta það koma fram ísínum skýrslum og „hvort stelpan yrði þá ekki tekin af heimilinu“. Hann hafihreinlega krafist þess að hringt yrði í barnavernd þegar A var ekki heima oghann réð ekki við aðstæður. Í niðurstöðu matsmannakemur m.a. fram varðandi fyrirmynd að það vanti upp á að foreldar séu góðarfyrirmyndir fyrir telpuna hvað varðar félagslega hæfni og telja forsjárhæfniforeldra skerta og fullvíst að þeir munu þurfa viðeigandi stuðning til að getauppfyllt nægjanlega vel uppeldisskyldur sínar. Þá veiki stöðu A og Btilfinningalegur óstöðugleiki þeirra og lítið sem ekkert stuðningsnet ættingja.Því sé ljóst að foreldrar munu ekki geta annast dóttur sína nema með vönduðumog viðeigandi stuðningi sem þau eru viljug til að nýta. Einnig segir að gögnmálsins sýni að þegar foreldrar hafi verið í jafnvægi og fengið viðeigandistuðning, eins og var á fyrsta ári í lífi barnsins, hafi þeim gengið vel aðannast barnið. Þau þurfi hvort um sig ólíkan stuðning til að styrkja sig semeinstaklingar og til að þau geti betur sinnt foreldrahlutverki sínu. A þyrfti áá sálfræðilegri meðferð að halda þar sem unnið yrði með að bæta samskiptahæfnihennar, kenna henni að bregðast öðruvísi við en með tortryggni og reiði.Foreldrar verði að vera móttækilegir fyrir stuðningi en samvinna þeirra erforsenda þess að hægt sé að styðja fjölskylduna. Segir að matsmenn hafiáhyggjur af að A skuli ekki sjá nauðsyn þess að fá stuðning inn á heimilið.Jafnframt að ljóst megi vera að um viðamikinn stuðning yrði að ræða sem væribæði veittur barni og foreldrum og stuðningsaðilar yrðu að búa yfir þekkingu áþörfum seinfærra foreldra. Í máli þessu er þess krafist að stefndu, A og B verði svipt forsjádóttur sinnar C, kt. [...]. Faðir á við verulega þroskaskerðingu að etja, en móðir vægari, enjafnframt hvatvísi, skort á skapstjórn, skort á innsæi í eigin veikleika ogákveðið dómgreindarleysi. Í þessu máli hafa afskiptibarnaverndaryfirvalda verið allt frá febrúar 2015 í tengslum við fæðingutelpunnar. Með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur þann 14. október 2016 var telpan vistuð utanheimilis. Hún hefur verið vistuð utan heimilis frá 19. október og er nú vistuðhjá fósturforeldrum eldri systra hennar. Áður höfðu barnaverndaryfirvöld, sökumáhyggna af getu foreldranna til barnauppeldis, komið að málum þeirra í tengslumvið þrjú eldri börn þeirra, sem öll eru í langtímafóstri. Þegar móðir gekk meðyngsta barn sitt var teymi fagfólks myndað um þjónustu við móður og föður.Sökum tilkynninga sem bárust um slæman aðbúnað telpunnar í maí 2016 dvalditelpan á Vistheimili barna frá 27. maí 2016 fram til 7. ágúst, fyrst meðsamþykki foreldra en síðan með úrskurði barnaverndarnefndar Reykjavíkur þann 6.júní 2016. Voru foreldrar til lítillar samvinnu og var því farið fram ááframhaldandi vistun utan heimilis. Í ljósi meðalhófsreglu stjórnsýslulaga ogbarnaverndarlaga taldi nefndin að svo stöddu ekki vera forsendur fyrir því aðkrefjast lengri vistunar telpunnar utan heimilis og að nauðsynlegt væri að látareyna á samvinnuvilja foreldra til þriggja mánaða um þann stuðning og kennslusem þau voru talin í þörf fyrir og þá í formi Greiningar og ráðgjafar heim,Ylfu og annarra úrræða. foreldrar fengju að auki nauðsynlegan stuðning fráþjónustumiðstöð. Gerð var meðferðaráætlun með foreldrum. Í greinargerðstarfsmanna barnaverndar dagsett 4. október kemur fram það mat að foreldar getiekki sinnt uppeldishlutverki sínu til lengri tíma litið. Er það mat byggt ágrundvelli fyrrliggjandi upplýsinga í málinu, frekari stuðningur við þau megniekki að breyta þeirri stöðu. Af gögnum málsins verður ekki annaðséð en foreldrum hafi staðið til boða mikil þjónusta inn á heimili þeirra tilað sinna þörfum barnsins. Úrræðið Ylfa hafi, fyrir utan stuðning fráþjónustumiðstöð, verið sett inn á heimilið, fyrst í byrjun ágúst sl., en þeirrivinnu lauk vegna skorts á samvinnu við foreldra. Foreldrar óskuðu eftir öðrutækifæri og fóru aðrir starfmenn Ylfu inn á heimilið frá 7. september og unnumeð foreldrum fram til 4. október. Fram kemur í skýrslu Ylfu að foreldar hafiátt í erfiðleikum með að tileinka sér og fara eftir leiðbeiningum hvað uppeldiog umönnun telpunnar varðaði. Þrátt fyrir mikla aðstoð inn á heimiliðog, að því er fram kemur í málsgögnum, mjög faglega aðstoð hafa foreldrar meiraog minna verið mótfallnir aðstoð og úthaldslitlir hvað það varðar. Fyrir liggjafjögur forsjárhæfnismöt í málinu sem öll eru samdóma um að foreldrar hafi áttog eigi í verulegum erfiðleikum með að skapa fullnægjandi uppeldisaðstæðurfyrir börn sín, auk þess sem móðir hefur verið mjög mótfallin afskiptum. Þráttfyrir athugasemdir stefndu um að þessi forsjár möt hafi minna vægi vegna þesshve þau séu gömul og að forsjármat G hafi verið aflað einhliða verður ekkifallist á að ekki verði á þeim byggt þar sem þau eru samdómu um að foreldrarhafi átt og eigi í erfiðleikum með að skapa fullnægjandi uppeldisaðstæður fyrirbörns, auk þess sem móðir hefur verið mjög mótfallin afskiptum. Fimmtaforsjárhæfnismatið liggur jafnframt fyrir þar sem segir að foreldrar búi yfirmörgum ágætum kostum, en þurfi engu að síður vandaðan og mikinn stuðning til aðvalda uppeldishlutverki sínu og að matsmenn hafi áhyggjur af því að móðirinskuli ekki sjá nauðsyn þess að fá stuðning inn á heimilið. Fyrir dóminn kom M, forstöðumaðurVistheimilis barna. Kvað hún móður hafa verið til lítils eða einskis samstarfsá heimilinu þegar barnið dvaldist þar og því hafi engar framfarir orðið hjáhenni þrátt fyrir að um kennsluvistun hafi verið að ræða. Kvaðst hún hafa reyntað biðla til foreldra um að sýna samvinnu telpunnar vegna en segir að móðirhafi ekki viljað nein samskipti. B hafi hins vegar verið þakklátur fyrir aðstoðen einungis þorað að sýna það í fjarveru A. Telpan hafi verið hænd að föðursínum en hann hafi ekki verið fær um að sinna henni, þar sem hugur hans varallur hjá A og ljóst að hann var mjög upptekinn af henni. Þá hafi áhugaleysi hjáþeim báðum verið áberandi og þau hafi aldrei sett eigin þarfir og líðan tilhliðar til að sinna barni sínu. Fyrir dóminn kom N, starfsmaður Ylfu.Fram kemur að tilgangur með aðkomu Ylfu hafi verið að greina aðstæður og veitastuðning og ráðgjöf. Heimsóknir á heimili A og B hafi verið 54 og þrírstarfsmenn hafi skipt með sér verkum. C segir að samskipti hafi ekki veriðmikil við foreldrana, en ágæt og kurteisi hafi verið viðhöfð. A hafi veriðráðandi á heimilinu og stýrandi gagnvart B sem sinnti telpunni mun meira en A.Hana hafi skort áhuga, en hafi líklega meiri hæfni en hún sýnir. Þá hafi telpanleitað meira til föður en móður þegar hún var þreytt eða vantaði huggun. Bræddi oft við starfsmenn um að hann gæti þetta ekki og starfsmenn Ylfu voru sammálaþví. Hann hafi þó verið hlýr við telpuna, hafi sinnt grunnþörfum hennar en ekkiverið hvetjandi. Þá kemur fram í máli N að það væri hennar mat að engin framförhefði orðið á þessu tímabili og telur hún ekki raunhæft að foreldrar geti fariðmeð forsjá barnsins. O þroskaþjálfi, starfsmaður Ylfu, komfyrir dóminn. Í máli hennar kom fram að foreldrar hafi tekið vel á móti henniog verið ágæt í samskiptum en hafi ekki tileinkað sér ráðgjöf. Hún segir aðmikið ójafnræði hafi verið með þeim; A hafi verð mjög stýrandi í samskiptumþeirra B og talað niður til hans og B hafi unnið verkin. Honum hafi liðið illaog ekki viljað axla þá ábyrgð sem A ætlaðist til af honum. Þá kemur fram að þauhafi ekki verið til samstarfs og A hafi ávallt talið sig vita betur enstarfsmenn. Fyrir dóminn kom P leikskólastjóri[...]. Hún segir að telpan hafi verið óörugg í fyrstu á leikskólanum og hafiverið háð því að vera í fangi starfsmanna. Það hafi hins vegar breyst á fyrstamánuði. Hún segir að ekki sé hægt að líkja sama hegðun og aðstæðum telpunnar núog þegar hún kom fyrst á leikskólann. Í upphafi hafi hún verið á eftirjafnöldrum sínum en standi þeim jafnfætis í dag. Þá sé hún örugg með sig, ánægðog hrein. Þá sé útlit hennar allt annað og matarvenjur, eftir að hún var vistuðutan heimilis. I, sálfræðingur og matsmaður, kom fyrirdóminn. Hún sagði að vel hefði gengið hjá foreldrum fyrstu fimmtán mánuðina ílífi barnsins sem sýndi getu þeirra og væru grunntengsl mikil. Þá sagði hún aðB gæti ekki annast einn um barnið og A væri hvatvís og dómgreindarlaus, húnþyrfti eftirlit og aðhald við uppeldið og ráðgjöf og meðferð við samskiptavandasínum. Þá segir hún foreldra hafa innsæi í þarfir barnsins, þau séu ástrík enhafi ekki innsæi í eigin vandamál. Þau séu til samstarfs ef mikill vilji sé afhálfu stuðningsaðila. Hún mælir með því að þeim sé gefið annað tækifæri og ekkiséu nein merki um vanrækslu af þeirra hálfu. Aðspurð um hlutverkaskiptiforeldra inni á heimilinu segir hún að um hefðbundin hlutverkaskipti sé aðræða, eins og hafi verið áður, A sé karlinn í sambandinu; bæði sinni þrifum, enhún stjórni. Aðspurð um stuðningsþörf segir I aðmatsmenn hafi verulegar áhyggjur af að A skuli ekki sjá nauðsyn þess að fáaðstoð inn á heimilið. Fyrir dóminn kom matsmaður, H, prófessor ífötlunarfræðum. Fram kemur í máli hennar að bera þurfi virðingu fyrir A ogerfiðleikum hennar, hún þurfi tíma og oft geri hún vel. Þá sé nauðsynlegt aðöll þjónusta fari fram á heimili hennar og hún sé innt af hendi af fólki semþekki hana vel og hún treystir. Það hafi valdið verulegri spennu hjá foreldrumhversu oft og hversu margir hafi komið inn á heimilið sem stuðningsaðilar. Þáþurfi starfsmenn meiri menntun og að ígrunda sig sjálfa til að geta komið að vinnumeð fatlaða. Hún segir foreldra í viðkvæmri stöðu en hvergi sé að sjá vanræksluog að gefa eigi foreldrum annað tækifæri. F sálfræðingur kom fyrir dóminn. Kvaðhann foreldra hafa verið tortryggin í garð matsaðila og erfiða í samvinnu.Segir hann að innsæi þeirra sé lítið og að þeim sé eiginlegt að persónugeraaðstæður sínar, þau kenni öðrum um ófarir sínar og tengi ekki slíkt við eiginhegðun eða eiginleika. F telur að út frá prófniðurstöðum, klínísku mati ogtengslum við börnin uppfylli foreldrar ekki lágmarksfærni til að geta verið meðforsjá barna, jafnvel með aðstoð. Fyrir dóminn kom Q, réttindagæslumaðurfatlaðra. Hún segist hafi komið að málinu í ársbyrjun 2015, eftir að barnið varnýfætt. Hún hafi verið í góðu sambandi við bæði foreldra og alla sem að máliþeirra hafi komið; setið fundi með félagsþjónustunni, barnavernd, foreldrum ogstarfsmönnum Vistheimilis barna. Hún hafi fylgt þeim t.d. inn á Vistheimilið.Aðspurð segir hún að hlutverk hennar hafi fyrst og fremst verið að sjá um aðþjónustan lagaði sig að þörfum foreldra. Til dæmis hafi tímasetningum veriðbreytt á Vistheimilinu í samræmi við tillögur hennar. Að mati Auðar hafi margtverið vel gert í þeirra málum. Starfsfólk hafi reynt að að koma til móts viðforeldrana en þar hefði verið hægt að gera betur. Þrátt fyrir mikla þjónustu áheimilinu hafi þa ekki áttað sig á hver gerði hvað. Betra hefði verið efstarfsmenn hefðu verið með sértæka menntun. Hún segir að fullt tillit hafiverið tekið til ábendinga sinna og ekki hafi verið brotið á réttindum foreldra. Því er mótmælt sem fram kemur ígreinargerð stefndu að fyrstu aðgerðir barnaverndar í málinu hafi verið aðvista barnið utan heimilis í stað þess að nýta aðrar stuðningsaðgerðir inni áheimili. Það var strax við fæðingubarnsins í febrúar 2015 að myndað var teymi og veittur víðtækur stuðningur inná heimilið. Málinu var síðan lokað eins og rakið hefur verið en opnað aftur ímaí 2016 í framhaldi af tilkynningu félagsþjónustu um vanrækslu. þá er til þessað líta að hér er ekki um að ræða eitt afmarkað tilvik heldur hafa afskiptibarnaverndarnefnda tekið til um 12 ára. Markmið barnaverndarlaga er að tryggjaað börn sem búa við aðstæður sem taldar eru geta stofnað heilsu þeirra eðaþroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skal við að ná þeim markmiðummeð því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Barnaverndaryfirvöldumber ávallt að beita vægustu úrræðum til að ná markmiðum barnaverndarlaga ogeinungis skal beita íþyngjandi ráðstöfunum ef lögmætum markmiðum laganna verðurekki náð með öðru og vægara móti. Forsjársvipting er alvarlegt inngrip ogverður slík krafa ekki tekin til greina nema ríkar ástæður liggi þar að baki,enda er hverju barni eðlilegt að alast upp hjá eigin foreldri.Þaðer mat dómsins, og annað verður ekki séð af gögnum málsins, að þau úrræði sembarnaverndaryfirvöld ráða yfir hafi verið reynd til þrautar en ekki komið aðgagni, þrátt fyrir endurteknar tilraunir til þess og yfirlýsingar stefndu um aðforeldrarnir muni taka við stuðningi, leiðbeiningum og kennslu. Telur dómurinnað þjónusta sú sem reynd hefur verið allt frá fæðingu barnsins sé fullreynd.Fyrir liggja fimm forsjárhæfnismöt sem öll lúta að vanhæfi foreldra og þörffyrir aðstoð sem þau hafa þó ekki verið fær um að nýta sér sökum m.a.vitsmunaskerðingar, innsæisleysis í eigin vanda og, hvað móður snertir,hvatvísi, takmarkaðrar skapstjórnar og skilningsleysis á stuðningsþörf. Þráttfyrir að fyrir liggi fimmta matsgerðin, þar sem talað er um að gefa foreldrumannað tækifæri telur dómurinn að áhyggjur matsmannanna, sem fram koma í matinu,af því að A skuli ekki sjá nauðsyn þess að fá stuðning inn á heimilið séu ífullu samræmi við þá reynslu sem fengist hefur á undanförnum tólf árum, þ.e.þann tíma sem barnaverndaryfirvöld hafa komið að málum foreldra, þar sem rauniner að foreldrar hafa ekki staðið við yfirlýsingar um samstarf. Dóminum þykirmatsgerð I sálfræðings og H, prófessors í fötlunarfræðum, að öðru leyti vera ímiklu ósamræmi við aðrar matsgerðir og önnur gögn í málinu sem taka til tólfára tímabils, en þar er mikið samræmi í þeim atriðum sem snerta hæfi málsaðilatil skapa börnum þeirra viðunandi uppeldisaðstæður. Dómurinn telur þess utan aðþað rýri vægi fyrrgreindrar matsgerðar að matsmenn hafi ekki rætt við starfsmennbarnaverndar sem hafi komið að þessu máli frá öndverðu. Það er mat dómsins aðengar líkur séu á að breytingar verði á getu foreldra og úthaldi til að skapabarni sínu öryggi og að óforsvaranlegt sé að barnið, sem varið hefur þriðjungiævi sinnar í miklu öryggi og hvetjandi umhverfi með systrum sínum, þurfimögulega að líða fyrir slíkt óraunhæft tækifæri. Þeir hagsmunir sem horft ertil eru að tryggja velferð og vellíðan stúlkunnar og er ljóst að mati dómsinsað þeim hagsmunum verði teflt í tvísýnu með því að fela foreldrum hennarforsjána. Af hálfu stefndu var byggt á því að ekki hafi verið tekið nægilegttillit til fötlunar aðila og lögbundinna skyldna yfirvalda. Dómurinn fellstekki á þá málsástæðu stefndu og telur þvert á móti að fullt tillit hafi veriðtekið til fötlunar aðila, vægustu úrræðum hafi verið beitt og þau reynd tilþrautar. Það er grundvallaratriði að börn búivið þroskavænleg skilyrði og að foreldrar skapi börnum sínum uppeldisaðstæðurþar sem barnið býr við umhyggju, hvatningu og virðingu. Þegar hagsmunirforeldra og barns vegast á eru hagsmunir barnsins þyngri á vogarskálunum. Þettaer grundvallarregla í íslenskum barnarétti og kemur einnig fram í alþjóðlegumsáttmálum sem Ísland er aðili að. Hinu opinbera er því skylt að veita börnumvernd svo sem fyrir er mælt um í stjórnarskrálýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 ogsamningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Að öllu virtu er það niðurstaða dómsinsað það þjóni hagsmunum C best að barnaverndarnefnd stefnanda verði falin forsjáhennar og að fullnægt sé skilyrðum samkvæmt a- og d-lið 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga. Er því fallist á kröfu stefnanda. Í þessu samhengi er rétt aðhafa í huga að stefnda á, efaðstæður hennar hafa breyst til hins betra og breyting er að öðru leyti talin ísamræmi við hagsmuni telpunnar, möguleika á að fá sviptingunni hnekktmeð dómi, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnaverndarlaga. Stefnandi gerirekki kröfu um málskostnað. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Stefndu varveitt gjafsókn í málinu með bréfi innanríkisráðuneytisins 5. maí 2015. Allurgjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefndu,Flosa Hrafns Sigurðssonar hdl., greiðist úr ríkissjóði, og þykir hún hæfilegaákveðin með hliðsjón af umfangi málsins eins og nánar er kveðið á um ídómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tilliti tilvirðisaukaskatts. Dóminnkvað upp Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt sérfróðumeðdómendunum Aðalsteini Sigfússyni sálfræðingi og Ólu Björk Eggertsdóttursálfræðingi.Dómsorð: Stefndu, A og B, eru svipt forsjádóttur sinnar, C, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður. Allur kostnaður málsins, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns stefndu, Flosa Hrafns Sigurðssonar hdl.,2.300.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 810/2015
Rekstrarleiga Lánssamningur Gengistrygging
MH hf. krafðist þess að viðurkennt yrði að rekstrarleigusamningar um gámahús sem félagið hafði gert við L hf. væru lánssamningar í skilningi VI. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með ólögmætri gengistryggingu. Talið var að samningarnir væru leigusamningar og að þau sjónarmið sem Hæstiréttur hefði lagt til grundvallar um fjármögnunarleigusamninga ættu að breyttu breytanda einnig við um rekstrarleigu. Þá var hvorki talið að MH hf. hefði sýnt fram á að samningur L hf. og M ehf., seljanda gámahúsanna, um endurkaup M ehf. á húsunum að samningstíma loknum, né samningur M ehf. og MH hf. um kaup MH hf. á þeim að „leigutíma loknum“ gætu haft efnislega þýðingu við skýringu hinna umdeildu samninga. Samkvæmt þessu var ekki talið að ákvæði laga nr. 38/2001 girtu fyrir að heimilt hefði verið að semja um að leigugjaldið tæki mið af gengi erlendra gjaldmiðla. Var L hf. því sýknaður af kröfu MH hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. desember 2015. Hann krefst þessað viðurkennt verði að rekstrarleigusamningar 15. ágúst og 20. nóvember 2007milli sín og stefnda séu lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu með ólögmætri verðtryggingu. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fallist er á það með héraðsdómi að þeir tveir samningar sem aðilar gerðumeð sér annars vegar 15. ágúst 2007 og hins vegar 20. nóvember sama ár og berabáðir titilinn „Rekstrarleigusamningur Gengistryggður“ séu leigusamningar enekki lánssamningar og að þau sjónarmið sem Hæstiréttur hefur lagt tilgrundvallar um fjármögnunarleigusamninga, sbr. til dæmis dóma réttarins 24. maí2012 í máli nr. 652/2011, 13. mars 2014 í máli nr. 638/2013, 3. apríl 2014 ímáli nr. 717/2013 og 14. janúar 2016 í máli nr. 324/2015, eigi að breyttu breytandavið um það samningsform, rekstrarleigu, sem deilt er um í þessu máli. Þá hefurHæstiréttur ítrekað hafnað því að áform og bollaleggingar í aðdragandasamningsgerðar, sem ekki sést staður í endanlegum samningi, geti haft áhrif viðtúlkun á efni hans. Loks hefur áfrýjandi hvorki sýnt fram á það að samningurstefnda og Móta ehf. um endurkaup þess síðarnefnda á gámahúsunum aðsamningstíma loknum, né samningur Móta ehf. og áfrýjanda, sem stefndi átti ekkiaðild að, um kaup áfrýjanda á gámahúsunum að „leigutíma loknum“ geti haftefnislega þýðingu fyrir skýringu umdeilds rekstarleigusamnings, sbr. einkum 3.og 28. gr. hans. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendnahéraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Malbikunarstöðin Hlaðbær –Colas hf., greiði stefnda, Lýsingu hf., 1.000.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2015.Mál þetta sem dómtekið var, 14.október 2015, var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 5. febrúar 2014, afMalbikunarstöðinni Hlaðbær- Colas hf., Gullhellu 1, Hafnarfirði, á hendurLýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík.KröfuraðilaVið upphaf aðalmeðferðar í máliþessu, 14. október 2015, ákvað dómari, að undangenginni tilkynningu til lögmannaðila, með heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,sbr. 4. gr. laga nr. 78/2015, að skipta sakarefni í málinu þannig að fyrst yrðidæmt um þá kröfu aðalstefnanda að viðurkennt verði að tilgreindir samningaraðalstefnanda og aðalstefnda séu lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, með ólögmætri gengistrygginguen aðrar kröfur aðalstefnanda, að undanskilinnimálskostnaðarkröfu, og kröfur aðila í gagnsök, biðu þess að verða dæmdar. Með vísan til framangreinds erudómkröfur stefnanda í þessum þætti málsins þær að viðurkennt verði að samningarmilli stefnanda og stefnda, hvor með yfirskriftinni rekstrarleigusamningur,dags. 15. ágúst 2007 nr. 540750 og rekstrarleigusamningur nr. 541591, dags. 20.nóvember 2007, séu lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu, með ólögmætri verðtryggingu. Þá krefst stefnandi þessað stefndi greiði honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eðasíðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefnda er krafist sýknuaf dómkröfum stefnanda og að stefnandiverði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.Atvik málsStefnandi í máli þessu á og rekur malbikunarstöð.Stefndi er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Íbyrjun árs 2007 mun stefnandi hafa leitað eftir tilboðum í svonefnd gámahús,sem hann hugðist nota til að reisa skrifstofubyggingu á athafnasvæði, semstefnandi hafði þá fengið úthlutað í Hafnarfirði. Þann 12. apríl 2007 gerðiHeildverslunin Mót ehf. stefnanda tilboð um kaup á 32 nýjum 20 feta gámahúsum.Samkvæmt tilboðinu skyldi stefnandi sjá um gerð undirstaðna undir húsin ásamtsamsetningu þeirra og uppsetningu. Að sögn stefnanda mun hann hafa leitaðeftir lánafyrirgreiðslu hjá nokkrum fjármálafyrirtækjum, þ. á m. stefnda, tilað fjármagna umrædd kaup. Úr varð að stefnandi og stefndi gerðu með sér tvo gengistryggða rekstrarleigusamninga þarsem stefnandi tók áðurnefnd gámahús á leiga af stefnda en stefndi hafði áðurkeypt húsin af Mótum ehf. Annars vegar var gerður rekstrarleigusamningur, 15.ágúst 2007, um 16 gámahús og fékk samningurinn auðkennisnúmerið 540750. Hinsvegar var gerður rekstrarleigusamningur, 20. nóvember 2007, um 16 hús og fékk sá samningur auðkennisnúmerið541591. Náði fyrri samningurinn til þeirra gámahúsa sem látin voru mynda neðrihæð skrifstofubyggingar stefnanda en sá síðari til þeirra húsa sem ætlað var aðmynda efri hæð byggingarinnar. Stefndiog Mót ehf. gerðu, 15. ágúst 2007 og 20. nóvember 2007, með sér svonefndaendurkaupasamninga, vegna framangreindra gámahúsa. Með samningunum skuldbunduMót ehf. sig til að kaupa öll gámahúsin af stefnda, á samtals 200.000 krónur, ílok rekstrarleigusamninga stefnanda og stefnda. Þá gerðu stefnandi og Mót ehf.með sér, 15. ágúst 2007 og 15. desember 2007,samninga þar sem Mót ehf. skuldbundu sig til að selja stefnanda gámahúsin aðleigutíma loknum fyrir samtals 200.000 krónur. Heildverslunin Mót ehf. varúrskurðuð gjaldþrota, 9. ágúst 2010. Lauk skiptum á búinu, 10. desember 2010. Stefnandimun hafa greitt afborganir af rekstarleigusamningi nr. 540570 til 15. júní 2010,þegar hann stöðvaði greiðslur. Voru þá, skv. greiðsluáætlun stefnda, tveir gjalddagar ógreiddir af 36. Þá greiddistefnandi ennfremur afborganir af rekstrarleigusamningi nr. 541591 til 15. júní2010 en þá voru sex afborganir eftir af 36. Taldi stefnandi, þegar hann hættiað greiða af samningunum, ljóst orðið, vegna dóma Hæstaréttar Íslands í málumsem vörðuðu gengistryggingu eignaleigusamninga, að framangreindirrekstarleigusamningar hans og stefnda væru í raun lánssamningar, sem fælu í sérólögmæta gengistryggingu.Stefndiritaði stefnanda bréf, 5. nóvember 2010. Í bréfinu var stefnanda tilkynnt aðleigutíma skv. rekstarleigusamningi nr. 541591 lyki 15. desember 2010. Þá varminnt á að skila bæri leigumun til seljanda eða umboðsmanns hans í síðasta lagiá lokadegi samnings. Bréf sama efnis mun áður hafa verið sent stefnanda vegnasamnings nr. 540750, sem ljúka átti 15. ágúst 2010. Þann 30. nóvember 2010 óskaði stefndi eftir viðræðum við stefnanda umlokauppgjör á rekstrarleigusamningum aðila. Stefndi svaraði erindinu meðtölvupósti, 6. desember s.á., þar sem fram kemur að það sé mat lögmannafélagsins að rekstrarleigusamningar eins og þeir sem stefnandi hafi gert viðstefnda falli ekki undir dóm Hæstaréttar um tiltekinn bílasamning, sem gengiðhafi þá um sumarið. Með tölvupósti, 19. október 2011, krafði stefndi stefnandaum meintar eftirstöðvar skv. rekstrarleigusamningum aðila. Var því fylgt eftirmeð innheimtubréfi, 15. desember. Lögmenn stefnda svöruðu framangreindumerindum stefnda með bréfi, 21. desember 2011. Í bréfinu er því haldið fram aðrekstrarleigusamningar stefnanda og stefnda séu í reynd gengistryggðirlánssamningar, sem brotið hafi í bága við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Af hálfu stefnda var þessum sjónarmiðum hafnað með bréfi, 31.janúar 2012. Í bréfinu var ítrekað að endurútreikningur árekstrarleigusamningum aðila myndi ekki fara fram þar sem samningarnir væruleigusamningar og því væri gengistrygging leigugreiðslna ekki ólögmæt. Einsog áður er rakið lítur ágreiningur aðila, í þeim þætti málsins sem hér er tilmeðferðar, að því, hvort rekstrarleigusamningar þeirra, undirritaðir 20. ágústog 20. nóvember 2007, sem bera auðkennisnúmerin 540750 og 541591, séulánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem óheimilt hafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla eðaleigusamningar, sem undanþegnir séu framangreindu banni.Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggir á því aðsamningar hans og stefnda nr. 540750 og nr. 591541 séu samningar um peningalání íslenskum krónum, verðtryggðir miðað við gengi Bandaríkjadals (25% USD), evru(40% EUR), japansks jens (JPY 20%) og svissnesks franka (CHF 15%) en ekkileigusamningar. Gengistryggingin komi skýrt fram í framangreindum samningum,sbr. 4. gr. og 3. mgr. 8. gr. samninganna. Stefnandi byggi á því aðframangreind verðtrygging sé ólögmæt og brjóti gegn ófrávíkjanlegum reglum 13.,14. og 15. gr., sbr. 2. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Stefnandi byggi á því að stefndihafi ekki verið eigandi gámahúsanna í upphafi heldur aðeins komið aðviðskiptunum í þeim tilgangi að fjármagna kaupverð þeirra en ákveðið að klæðalánsviðskiptin í búning rekstrarleigusamninga. Fyrirliggjandi tilboð Móta ehf.feli í sér bein viðskipti um kaup stefnanda á gámahúsum af Mótum ehf. Stefndihafi hvergi komið nærri vali eða kaupum á gámahúsunum sem samningar nr. 540750og 591541 taki til heldur hafi stefnandi valið þau sjálfur. Aðkoma stefnda hafifalist í því að lána stefnanda fyrir kaupverði húsanna sem greitt hafi veriðtil seljanda þeirra, Móta ehf., sem stefnandi skyldi síðan endurgreiða tilstefnda. Stefnandi byggi á því að stefndiog stefnandi hafi samið um það fyrirfram að stefnandi myndi eignast gámahúsinað loknum umsömdum leigutíma, þegar stefnandi hefði endurgreitt stefnda aðfullu lán sem hann hefði veitt til kaupa á gámahúsunum. Framangreint hafi veriðgert með þeim hætti sem að framan sé lýst með þremur samningum. Þessilánsviðskipti hafi stefndi ákveðið að klæða í búning rekstrarleigu. Það hafialfarið verið ákvörðun stefnda að nota samningsform fyrir rekstrarleigu fyrirlán hans til stefnanda. Framangreint komi skýrlega fram í samskiptum stefnanda,stefnda og seljanda gámahúsanna, Móta ehf., svo og í samningum milli stefnandaog stefnda. Stefnandi byggi á að sú ákvörðun stefnda að klæða viðskiptin íbúning rekstrarleigu sé ekki í neinu samræmi við eðli og tilgang þeirraviðskipta, sem í raun hafi farið fram milli aðila. Rekstrarleiga séþjónustuleiga og leiguandlag rekstrarleigu sé þannig fyrst og fremst þjónusta.Megintilgangur rekstrarleigu sé að leigja út þá þjónustu sem viðkomandi hluturnýtist til þannig að leigusali geti skipt um einstakan leiguhlut að vild, t.d.þegar nýrri og fullkomnari tegund leiguhlutar leysi eldri gerð af hólmi. Gögnmálsins sýni að stefndi hafi ekki haft í huga að veita stefnanda þjónustu aðneinu tagi og aldrei um það samið milli aðila. Engin þjónusta sé fólgin ígámahúsunum sem slíkum. Stefnandi byggi á að rekstrarleiga eigi engan veginn viðum þau viðskipti sem raunverulega hafi farið fram og stefndi samþykkt að takaþátt í að fjármagna. Þetta telji stefnandi ljóst þegar einstök ákvæði ísamningsformi því sem stefndi hafi notað séu skoðuð. Í 7. gr.rekstrarleigusamninga stefnda sé samningurinn sagður tímabundinn og vísað tilþess að að loknum leigutíma skuli leigutaki skila hinu leigða, sbr. 24. gr.samninganna. Slíkt hafi ekki átt við um gámahús stefnanda, sem hafi veriðskeytt varanlega við sökkul og verði ekki eftir að þau hafi verið sett niðurtekin af honum og skilað án þess að eyðileggja þau. Augljóst sé að slíkt hafialdrei getað átt við um gámahúsin og hafi stefndi verið upplýstur um þetta viðsamningsgerðina. Stefnandi bendi á að í 9. gr. sé fjallað um að „...innifalið íleigugjaldi skv. 4. gr. er ákveðin hámarksnotkun t.d. á mánuði...“ og sé notkunumfram það skuli leigutaki greiða gjald fyrir það. Þá sé í 4. og 9. gr.samningsins gert ráð fyrir að þjónusta og þjónustuskoðun kunni að verainnifalin í leigugjaldi. Ákvæðin eigi á engan hátt við um gámahús. Þá komi framí 14. gr. að með hinu leigða fylgi þjónustubók og að leigutaki skuldbindi sigtil þess að fara eftir leiðbeiningum í þjónustubók um meðferð og viðhald á hinuleigða tæki. Ákvæðið eigi engan veginn við um leigu á gámahúsum. Í 15. gr. sévísað beinlínis til leiguandlagsins sem bifreiðar og hvernig leigutaki skulimæta reglulega með hið leigða í þjónustuskoðanir. Slíkt ákvæði eigi enganveginn við um gámahús sem séu varanlega fest við sökkul á lóð stefnanda. Þákomi fram í 24. gr., sem fjalli um skil leigumunar, að leigutaki skuli skilahinu leigða í lok samningstíma. Þar sé m.a. í 2. mgr. 24. gr. vísað til þess aðskila skuli hinum leigða hlut óskemmdum og í eðlilegu ástandi. Stefnandi byggiá því að stefnda hafi verið það ljóst frá upphafi að aldrei yrði hægt að skilagámahúsunum, þar sem þau yrðu varanlega skeytt við sökkul á lóð stefnanda. Hvergámaeining sé varanlega sniðin og skeytt hver við aðra og þær þannig órofaheild. Yrðu þær síðar teknar niður væri hver og ein þeirra ónothæf og í raunónýt. Þannig hafi stefnda verið eða mátti vera ljóst að það værigrundvallarforsenda fyrir samningsgerðinni að stefnandi yrði lögmætur eigandigámahúsanna við lok samningstíma beggja samninga aðila. Af þeim sökum hafi, meðsamþykki stefnda, verið gerðir framangreindir þrír samningar milli stefnanda,stefnda og Móta ehf., sem tryggt hafi stefnanda fyrirfram eignarrétt aðgámahúsunum við lok samningstíma. Stefnandi byggi á að þegar skjöl og gögnstefnda, í tengslum við lánsviðskiptin, séu virt heildstætt sé ljóst aðtilgangur stefnda, með að klæða lánsviðskipti sín við stefnanda í búningrekstrarleigusamnings, hafi verið að með því hafi hann getað boðiðkostnaðarminni og samkeppnishæfari lánsviðskipti á lánamarkaði. Stefnandi byggiá að það hafi verið stefndi sem stillt hafi upp tilboðum, ráðið alfarið formilánsviðskiptanna og haft þar allt frumkvæði. Framangreind samningsákvæði ísamningsskilmálum stefnda sýni að val stefnda á samningsformi hafi ekki verið íneinu samræmi við eðli og tilgang viðskiptanna. Stefndi sé fjármálafyrirtæki ogstarfi samkvæmt opinberu starfsleyfi sem sérfræðiráðgjafi á sviðifjármálaþjónustu. Stefnandi hafi ekki yfir að ráða sérfræðilegri þekkingu áfjármálagerningum. Stefnandi sé verktakafyrirtæki sem leggi sérstaka áherslu ávegagerð og mannvirkjagerð, tengdri samgöngumannvirkjum. Stefnandi hafi ekkióskað eftir að gerðir yrðu rekstrarleigusamningar enda hafi hann fyrst ogfremst verið að leita að lánsfjármagni á sem hagstæðustu kjörum, einkum í ljósiþess að stefnandi hafi engin veð boðið til tryggingar lánsviðskiptum við sig.Eftir standi sú staðreynd, þegar samningar nr. 540750 og 541591 séu virtir, aðþeir séu í raun samningar um peningalán. Stefnda hafi alltaf verið ljóst aðhann væri að keppa um lánsviðskipti við stefnanda í samkeppni við aðralánaveitendur. Stefnandi byggi á að samningarþar sem aðilar hafi samið um að gagnaðili keypti gámahús í lok samningstíma séulánssamningar en ekki eignaleigusamningar. Í 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki sé að finna lagalega skilgreiningu á hugtakinueignaleigusamningur, en rekstrarleiga sé ein tegund eignaleigusamninga. Þarsegi að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þarsem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinnlágmarksleigutíma. Í skýringum með 3. gr. frumvarps, sem orðið hafi að lögumnr. 161/2002, segi að eignaleigu sé gjarnan skipt í þrennt: fjármögnunarleigu,kaupleigu og rekstrarleigu. Gögn málsins sýni að aðilar hafi í upphafi samið umkaup í lok samningstíma. Stefnda hafi frá upphafi verið ljóst að stefnandimyndi skeyta gámahúsunum varanlega við sökkul á athafnasvæði stefnanda íHafnarfirði, en framangreint komi m.a. skýrt fram í tilboði Móta ehf. frá 15.apríl 2007 til stefnanda. Tilboðið hafi legið til grundvallar fjármögnunstefnda á viðskiptum stefnanda og Móta ehf. og þar með aðkomu stefnda aðviðskiptunum sem fjármögnunaraðila. Að lokinni uppsetningu gámahúsanna ogfestingu þeirra við sökkul hafi stefnda verið eða mátt vera það ljóst að þeimyrði aldrei skilað sem leigumun í lok leigutíma, enda hafi það ekki verið íneinu samræmi við þá endurkaupasamninga sem hann hafi gert við Mót ehf. og þásamninga milli Móta ehf. og stefnanda, sem stefnda hafi verið fullkunnugt um.Með vísan til staðreynda málsins og framangreindra lögskýringargagna falli þeirekki innan skilgreiningar 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga um fjármálafyrirtæki umeignaleigusamninga og séu af þeim sökum lánssamningar. Við loklágmarksleigutíma rekstrarleigusamnings verður leigutaki ekki eigandi hlutarinsán þess að til frekari samninga komi. Stefndi og stefnandi hafi samið fyrirframvið samnings- og tilboðsgerð að stefnandi yrði eigandi tækjanna við loksamningstíma samninga nr. 540750 og 591541 á fyrirfram ákveðnu verði fyrirfjármögnun gámahúsanna við lok samnings en þar tiltaki stefndi sérstaklegahvert kaupverð gámahúsanna sé. Telji stefnandi að stefndi hafi með skýrum ogafgerandi hætti samið um yfirfærslu eignarréttinda í lok samningstíma, en slíktsé ekki einkenni leigusamninga og skýr vísbending um að stefndi hafi verið aðveita stefnanda peningalán sem stefndi hafi kosið að klæða í búning tveggjarekstrarleigusamninga. Í ljósi framangreindra atvika og staðreynda byggistefnandi á að horfa verði fram hjá ákvæði 7. og 8. gr. í samningum aðila oglíta til inntaks þeirra samninga sem aðilar hafi gert með sér til að meta hvortþeir séu leigusamningar eða lánssamningar. Í raun hafi stefndi með yfirlýsingumsínum og athöfnum breytt efni þess samningsforms sem hann hafi sjálfur lagtfram. Hann geti því ekki síðar borið fyrir sig ákvæði og skilmála sem gangiþvert á yfirlýsingar hans og framkvæmd.Stefnandi byggi á að „leigugjaldá mánuði...“ eins og tilgreint sé í 4. gr., þ.e. höfuðstóll lánsins, sé sama fjárhæðog kaupverð gámahúsanna samkvæmt reikningum frá seljanda húsanna, Móta ehf., aðteknu tilliti til innborgunar stefnanda. Framangreint sé bein sönnun þess að umlán sé að ræða, þar sem stefndi hafi lánað stefnanda fyrir kaupverði tækjanna,sem sé höfuðstóll lánsins. Stefnandi byggi jafnframt á að íframangreindum samningum stefnda við stefnanda séu ákvæði um að stefnandi skuligreiða vexti af hverri afborgun, sbr. 4 gr., auk þess sem tilgreindir séuvextir á greiðsluáætlun fyrir báða samninga, 6,55% LIBOR vextir fyrir samningnr. 540750 og 6,23% fyrir samning nr. 541591. Stefnandi byggi á að vextir afleigugreiðslum sé óþekkt fyrirbrigði en hins vegar fastur þáttur í peningalánumþar sem vextir séu það gjald sem lánveitandi taki fyrir umlíðun skuldar. Það sama eigi við um gengistryggðar greiðslur enstefndi áskilji sér í 8. gr. samninga sinna rétt til að endurreikna þærgreiðslur samkvæmt breytingum sem verði á LIBOR vöxtum þess erlenda gjaldmiðilssem leiga sé tilgreind í. Stefnandi byggi á því að framangreind ákvæði séuhefðbundin ákvæði í lánssamningum og eigi engan veginn við í samningum þar semgreitt sé fyrir afnot af lausafé. Stefnandi byggi einnig á að í 16.gr. í samningum aðila nr. 540750 og 541591 komi fram að stefnandi beri ábyrgð áöllu tjóni og bilunum á hinu leigða og skylda hans til greiðslu leigu falliekki niður þótt notkun hins leigða lausafjár stöðvist vegna tjóns eða bilunar.Engin tenging sé milli notkunar á hinu leigða og endurgjaldsins en samkvæmtleigurétti haldist skylda leigjanda til þess að greiða leigu í hendur viðafnotarétt hans af hinu leigða. Framangreint bendi ótvírætt til þess að efnisamninganna hafi verið peningalán.Stefnandi byggi á því að skv. 23.gr. í samningsformi stefnda nr. 540750 og 541591, sem fjalli um riftun, haldistgreiðsluskylda stefnanda óbreytt. Riftunarákvæði stefnda sé í reyndgjaldfellingarákvæði á heildarskuld sem tíðkist eingöngu í lánssamningum. Í grein 25 í samningum stefnda segi að við uppgjör millistefnda og stefnanda vegna loka samnings á grundvelli riftunar samkvæmt 23. gr.skuli stefnandi greiða alla ógjaldfallna leigu samkvæmt 4. gr. Í greiðsluáætlunsamninganna sé heildarhöfuðstóll tiltekinn, skattar og gjöld samkvæmt 21. gr.,vátryggingar samkvæmt 18. gr. og allur kostnaður af hinu leigða ásamtdráttarvöxtum frá uppgjörsdegi. Stefnandi byggi á því að við riftunleigusamnings falli niður, eðli máls samkvæmt, skylda leigutaka tiláframhaldandi greiðslu á leigu, þótt leigusali gæti eftir atvikum krafið hannum bætur vegna missis leigutekna að því afstöðnu. Í riftunarákvæði stefndafelist hins vegar að öll skuldin sé gjaldfelld í heild sinni og gjaldkræf íeinu lagi frá riftunardegi. Slíkt sé skýrt einkenni lánssamnings þar semmarkmiðið sé að kröfuhafi fái peningalánið greitt í heild til baka en ekki aðfá hinn leigða hlut til baka. Af þessum sökum geti samningar stefnda ekki veriðleigusamningar heldur séu þeir lánssamningar. Stefnandi byggi á aðframangreindar uppgjörsreglur stefnda samrýmist því að við uppgjör skulilántaki greiða eftirstöðvar höfuðstóls lánsins. Stefnandi byggi á aðuppgjörsreglur, sem stefndi hafi sett í samninga sína, samrýmist á engan háttreglum um uppgjör við slit eignaleigusamnings.Stefnandi byggi á því að bókhaldsleg og skattaleg meðferð samninga skiptiengu máli við úrlausn á því hvers eðlis samningssamband aðila sé í raun. Ákvæðilaga nr. 3/2006 um ársreikninga eða forvera þeirra komi samningssambandistefnanda og stefnda ekkert við eða hvort samningar milli stefnanda og stefndaséu að efni til lánssamningar eða leigusamningar. Tilgangur laga nr. 3/2006 umársreikninga sé að tryggja að lögaðilar skili upplýsingum um rekstur og afkomutil m.a. hluthafa, kröfuhafa og opinberra aðila, s.s. skattayfirvalda ástöðluðum og samræmdum ársreikningum, sbr. 109. gr. s.l. Til að skera úr umhvort samningur aðila sé lánssamningur eða leigusamningur verði eingöngu horfttil efnisákvæða í samningum aðila og samningsgerðar milli aðila, líkt ogHæstiréttur hafi lagt til grundvallar m.a. í máli nr. 282/2011 og máli nr.652/2011. Það með hvaða hætti stefndi kjósi að færa á efnahags- ogrekstrarreikninga sína löggerninga, sem hann hafi staðið að við viðskiptavinisína, stefnanda þar á meðal, komi máli þessu ekkert við. Þá byggi stefnandijafnframt á að ákvæði alþjóðlega reikningsskilastaðalsins IAS 17 séu ekki hlutiaf efni samninga milli aðila og geti ekki haft nein áhrif á það hvers eðlissamningssamband aðila sé þeirra á milli. Það eina sem hægt sé að horfa til séefni viðkomandi samnings.Stefnandi telji að sé horft tilframangreindra atriða, efni samninga stefnanda og stefnda, tilboðs- ogsamningagerðar þeirra á milli og framkvæmd þeirra að öðru leyti, sé fram kominfull sönnun þess að samningar milli stefnanda og stefnda hafi verið samningarum lán til kaupa á gámahúsum þar sem samið hafi verið fyrirfram um að stefnandieignaðist gámahúsin í lok samningstíma á fyrirfram ákveðnu verði með því aðstefndi hafi skuldbundið sig til þess að selja Mótum ehf. gámahúsin samkvæmtendurkaupasamningi sem gerður hafi verið fyrirfram og á sama tíma verið gerðursamningur milli Móta ehf. og stefnanda um að Mót ehf. seldu gámahúsin tilstefnanda. Aðkomu sína að þessum viðskiptum, þ.e. að taka að sér að fjármagnakaup gámahúsanna fyrir stefnanda, hafi stefndi sjálfur kosið að klæða í búningrekstrarleigusamnings. Stefndi taki sérstaklega fram í samningum sínum viðstefnanda í 29. gr. að það „hvernig leigugreiðslur eru færðar í bókhaldileigutaka er á ábyrgð hans og endurskoðanda hans.“ Á sama hátt geti þannig engumáli skipt við úrlausn málsins gagnvart stefnda hvernig stefnandi fari meðsamningana í bókhaldi sínu.Þá byggi stefnandi á að samningaraðila hafi verið samdir einhliða af stefnda og að stór hluti þeirra séustaðlaðir samningsskilmálar stefnda. Við þær aðstæður beri að beitaandskýringarreglu við túlkun ákvæða samninganna, en samkvæmt reglunni skulióljós samningsákvæði skýrð þeim aðila í óhag sem hafi samið þau einhliða eðasem ráðið hafi þeim atriðum til lykta sem ágreiningi geti valdið. Löggerningaskuli í samræmi við þetta túlka þeim aðila í óhag sem átt hafi að hlutast tilum skýrara form samnings eða tjá sig skýrar um viðkomandi ágreiningsatriði.Stefndi beri því hallann af óljósum ákvæðum samninganna, sér í lagi þegar litiðsé til skuldbindandi yfirlýsinga og loforða forsvarsmanns stefnda, semstefnandi treysti á, sem í raun hafi breytt efnislegu inntaki samninganna ogeðli þeirra, jafnvel þótt fallist yrði á þá þröngu túlkun á þeim sem stefndihafi lagt til grundvallar í öðrum dómsmálum þar sem atvik kunni að hafa veriðönnur. Efni þeirra skv. þröngri bókstafstúlkun hafi því ekki verið í samhengivið yfirlýsingar stefnda við samningsgerðina, raunverulega framkvæmd, tilhögunsamningssambands aðila og það hvernig stefndi hafi skýrt efni samninganna fyrirstefnanda.Stefnandi byggi á að skuldstefnanda samkvæmt áðurnefndum samningum sé vegna láns í íslenskum krónumbundið við gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti. Stefnandi byggi á þvíað ákvæði í samningum stefnda um gengistryggingu brjóti gegn reglum 13., 14. og15. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Hin ólögmætagengistrygging sjáist glöggt á samningum aðila þar sem í 4. gr. sé vísað tilleigugreiðslu, sem sé í íslenskum krónum en síðan hver einstök leigugreiðslatengd gengi Bandaríkjadals (USD), evru (EUR), japansks jens (JPY) og svissnesksfranka (CHF). Leigugrunnurinn sé tiltekinn í greiðsluáætlunrekstrarleigusamninganna en þar sé eingöngu tiltekinn höfuðstóll í íslenskumkrónum sem stefnandi eigi að greiða með 36 afborgunum, sem samanstandi afhöfuðstólsgreiðslu, ásamt vaxtagreiðslu og kostnaði. Segi í 4. gr. samningsstefnda að allar „...fjárhæðir í samningi þessum eru tengdar erlendum/innlendumgjaldmiðlum í eftirfarandi hlutföllum USD 25%, EUR 40%, JPY 20% og CHF 15%.“Stefnandi vísi í þessum efnum til ákvæðis í 2. mgr. 8. gr. samninganna en þarsegi m.a.: „Leiga sú, sem er gengistryggð miðað við breytingar á gengi erlends og/eðaerlendra gjaldmiðla gagnvart ÍSK er greind í íslenskum krónum. Leigugjald erinnheimt í ÍSK. Við útreikning leigu skal leggja til grundvallar skráð sölugengiSeðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli eða gjaldmiðlum við útgáfudagreiknings. ... Ef samningur er í íslenskum krónum er Lýsingu hf. heimilt aðendurreikna leiguna sem tilgreind eru í 5. og 6. gr. samkvæmt breytingum álánskjörum og/eða gjaldskrá Lýsingar hf. Það sama á við um gengistryggðargreiðslur en ennfremur er Lýsingu hf. heimilt að endurreikna þær greiðslur skv.breytingum sem verða á LIBOR vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðlasem leigan er tilgreind í.“Stefnandi byggiá að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar ráðist það, hvort skuldbinding sé ígengistryggðum íslenskum krónum og þannig andstæð ákvæðum VI. kafla laga nr.38/2001 eða erlendum myntum, m.a. af skýringu á texta viðkomandi samnings, þarsem lýst sé þeirri skuldbindingu, sem lántaki takist á hendur. Hafi þar skiptmestu sá gjaldmiðill sem beint eða óbeint sé tilgreindur í viðkomandi samningi.Dugi orðalag í samningi um skuldbindingu ekki eitt og sér til að komast aðniðurstöðu um gjaldmiðil hennar hafi Hæstiréttur talið að gæta verði að þvíhvernig ákvæðum samningsins um efndir aðilanna hafi verið háttað og hvernig aðþeim hafi verið staðið í raun. Samkvæmt 13. og14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 sé ekki heimilt að binda skuldbindingar ííslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Byggi stefnandi m.a. á þvíað löggjafinn hafi beinlínis sett reglu 14. gr. í þessum tilgangi. Samkvæmt 2. gr.laga nr. 38/2001 sé ákvæði 14. gr. ófrávíkjanlegt og verði því ekki samið umgrundvöll verðtryggingar, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Stefnandi byggi á þvíað ákvæði samninga hans og stefnda, um gengistryggingu, séu í andstöðu viðþessi fyrirmæli laga nr. 38/2001 og því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Íframangreindum samningum milli stefnanda og stefnda nr. 540750 og 541591 séhöfuðstólsfjárhæð lánsins tilgreind skýrlega í íslenskum krónum. Mánaðarlegargreiðslur séu einnig tilteknar í íslenskum krónum í greiðsluáætlun stefnda. Séuallar upphæðir tilteknar í íslenskum krónum. Stefndi hafi innheimt lániðalfarið í íslenskum krónum og stefnandi ávallt greitt af láninu í íslenskumkrónum eins og sjáist á framlögðum greiðsluseðlum í málinu. Það hefði veriðstefnanda að vandkvæðalausu að hafa framangreind lán í erlendum gjaldmiðli svosem Bandaríkjadal, evru, japönskum jenum og svissneskum franka. Stefndi hafihins vegar viljað að lánið væri í íslenskum krónum eins og samningarnir beriskýrlega með sér. Þá byggi stefnandi einnig á að ákvæði VI. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu séu ófrávíkjanleg. Í 2. gr. laganna sé mæltfyrir um hvaða ákvæði laganna séu frávíkjanleg, en þar segi að ákvæði II. kafla(almennir vextir) og IV. kafla (vextir af skaðabótakröfum) gildi því aðeins aðekki leiði annað af samningum, venju eða lögum. Af skýringu 2. gr. leiði því aðöll önnur ákvæði laganna séu ófrávíkjanleg, þar á meðal ákvæði VI. kafla umverðtryggingu. Í 15. gr. laga nr. 38/200l komi fram að Seðlabankinn geti aðfengnu samþykki ráðherra ákveðið lágmarkstíma verðtryggðra innstæðna og lána.Seðlabankinn hafi sett reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár oglánsfjár, sem settar séu með tilvísun til ákvæða VI. kafla laga nr. 38/2001, ogöðlast hafi gildi 1. júlí 2001. Í 4. gr. reglnanna komi fram að verðtryggingláns, með ákvæði um að höfuðstóll þess miðist við vísitölu neysluverðs, sé þvíaðeins heimil að lánið sé til fimm ára hið minnsta. Stefnandi byggi á því aðframangreindir samningar nr. 540750 og 541591 séu báðir til skemmri tíma en 5ára og því brjóta ákvæði þeirra um gengistryggingu gegn 4. gr. reglna 492/2001,sbr. 15. gr. vaxtalaga, en það ákvæði sé ófrávíkjanlegt, sbr. 2. gr. s.l.Samningur nr. 540750 hafi verið gerður 20. nóvember 2007 með lokadag þann 15.ágúst 2010 (tæp 3 ár) og samningur nr. 541591 verið gerður 15. ágúst 2007 meðlokadag þann 15. desember 2010 (rúm 3 ár). Af þeim sökum geti stefndi ekkibyggt nein réttindi á ákvæði um verðtryggingu sem annars vegar sé ólögmæt áþeim grunni að hún miðist við gengi erlends gjaldmiðils og hins vegar aðlánstími nái ekki hinum tilgreinda 5 ára lágmarkstíma, sem sé skilyrði þess aðlánveitandi megi verðtryggja höfuðstól lánsins samkvæmt ákvæðum VI. kaflavaxtalaga. Viðurkenningarkrafa stefnandastyðjist við heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggi málsitt á ákvæðum laga nr. 38/2001, einkum 2., 13., 14. og 15. gr., ásamtmeginreglum samninga- og kröfuréttar og þeim dómum Hæstaréttar sem gengið hafium það hvort lán innihaldi ólögmæta gengistryggingu. Málskostnaðarkrafastefnanda eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþingvísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og 35. gr. samninga aðila, sbr. 3.mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæðurstefnda og tilvísun til réttarheimildaStefndi byggir á því aðrekstrarleiga sé ein tegund eignaleigusamninga en eignaleiga feli í sérleigustarfsemi á lausafé eða fasteignum þar sem leigusali leigi leigutaka hiðleigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmtsérstökum skilmálum um eignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3.tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu séátt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali seljileigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í rekstrarleigu felist að leigutaki takileigumun á leigu hjá leigusala í fyrirfram ákveðinn tíma. Að þeim tíma loknumsé hvorki kaupréttur gagnvart leigusala né kaupskylda. Leigutaki sé því lausallra mála að leigutíma loknum. Eins og í öðrum leigusamningum þá haldisteignarrétturinn hjá leigusala allan samningstímann. Stefndi vilji ennfremurbenda á að í hinum umþrætta samningi aðila sé hvorki um: kaupskyldu, kauprétt,söluskyldu né sjálfkrafa eignayfirfærslu að ræða og því verði leigutaki í engumtilvikum eigandi við lok grunnleigutímans nema til frekari samninga komi. Ílögum um eignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafa verið afnumin,sé„rekstrarleiga“ skilgreind í 1. mgr. 4. gr. laganna sem súsamningsaðstaðasamkvæmteignarleigusamningi að fyrir hendi sé eignarleiga sem hvorki teljist verafjármögnunarleigané kaupleiga samkvæmt ákvæðum 1. gr. laganna. Gildissviðvaxtalaga sé skilgreint með víðtækum hætti í 1. gr. laganna. Samkvæmtákvæðinu náilögin yfir vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrumsviðumréttarins, eftir því sem við geti átt, svo og um annað endurgjald sem áskiliðséeða tekið fyrirlánveitingu eða umlíðun skuldar. Samkvæmt 2. gr. gildi lögin einnigum verðtryggingusparifjár og lánsfjár. Í VI. kafla laganna, sem fjalli um verðtryggingusparifjár og lánsfjár, sé gildissvið kaflans skilgreint með þrengri hættien fram komi í1. gr. laganna. Öfugt við önnur ákvæði laganna sem taki til vaxta ápeningakröfum ásviði fjármunaréttar takmarkist verðtryggingarákvæði laganna viðsparifé oglánsfé í íslenskum krónum. Ákvæði 13. og 14. gr., sem bannigengistrygginguna,taki því skv. orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár ííslenskum krónumen ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga.Leigusamningursé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán.Stefndi byggi áþví að til þess að samningsskuldbinding geti fallið undir 1. mgr. 13. gr. vaxtalagaþurfi að vera um hefðbundin peningalánaviðskipti að ræða. Hugtakiðlánsfé sé ekkiskilgreint í vaxtalögum og ekki sé að finna neinar leiðbeiningar ígreinargerð meðlögunum um hvað átt sé við með lánsfé í skilningi laganna.Hefðbundinorðskýring vísi til ,,peninga sem fengnir séu að láni“ eða hefðbundinnapeningalána.Skuldbindingin felist þá í afhendingu á lánsfé í gjaldgengri mynt, en ekkiafhendingu annarraverðmæta eins og fasteigna eða lausafjármuna. Rekstrarleigu-samningur feli ísér leigu á lausafjármunum eins og gámahúsum en ekki afhendingu ápeningum og getiþví ekki fallið undir ákvæði VI. kafla laganna. Stefndi byggi á þvíað honum hafiverið heimilt að gengistryggja samningana að beiðni stefnanda þar semum sé að ræðaleigusamninga en leigusamningar falli ekki undir ákvæði VI. kaflavaxtalaga nr.38/2001 sem banni gengistryggingu lánssamninga. Meginregla íleigurétti sé aðaðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þámeð hvaða hættihún skuli breytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi m.a. fram í 37. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994. Þá byggi stefndi á því að ákvæði 13. gr.vaxtalaga, felií sér undantekningu frá meginreglu samningaréttar um samningsfrelsiog verði því aðbeita þröngri lögskýringu við túlkun ákvæðisins. Stefndi byggi héreinnig ámeginreglu samningaréttar um að gerða samninga skuli efna að fullu skv. efnisínu. Í dómumHæstaréttar nr. 153/2010 og 92/2010, sem kveðnir hafi verið upp þann6. júní 2010hafi verið fjallað um lögmæti gengistryggingar svonefndra bílasamninga,sem séu eitt form kaupleigusamninga. Í þeim dómum hafi verið kveðið á um það aðgengistrygging lánsfjár sé óheimil því slík verðtrygging lánsfjár sé ekkiheimiluð ívaxtalögunum. Í dómunum hafi m.a. verið komið inn á það að skv. þeimbílasamningum,sem í hlut áttu færðist eignarrétturinn til leigutaka í lokin án greiðslu og hafi þaðverið eitt af þeim atriðum sem dómurinn hafi talið að bentu til þess að um dulbúnalánssamninga væri að ræða. Í tilviki hinna umþrættu rekstrarleigusamninga horfi þetta áannað hátt við, því þar færist eignarrétturinn aldrei yfir frá leigusala tilleigutaka heldurberi leigutaka að skila leigumunum til seljanda í lok leigutíma og þvísé ekki umsambærileg tilvik að ræða. Framangreindir dómar Hæstaréttar um bílasamninga séuþví ekki fordæmi hvað varði rekstrarleigusamninga enda umgjörólíkasamninga að ræða. Nærtækara sé að líta til dóma Hæstaréttar umfjármögnunarleigusamningsformLýsingar hf., sbr. Hrd. 652/2011, Hrd. 638/2013 ogHrd. 717/2013.Tekið skuli þó fram í þessu sambandi að skv. alþjóðlegumskilgreiningumsé rekstrarleiga mun líkari hefðbundinni leigu en fjármögnunarleiga.Af dómaframkvæmd megi ráða að við mat á lögmætiverðtryggingar verði að gera greinarmun á hreinum fjárskuldbindingum eðapeningalánaviðskiptum annars vegar og gagnkvæmum samningum hins vegar, en hvaðsíðarnefnda atriðið varði eigi báðirsamningsaðilar að inna af hendi framlög á tilteknu tímamarki eftirsamningsgerð, sbr. t.d. húsaleigusamninga. Lagaákvæði um verðtryggingufjárskuldbindinga hafi í dómum ekki verið talin ná til leigusamninga. Í þessusambandi megi nefna eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands: Hrd. 1980:1291, Hrd. 652/2011, Hrd. 638/2013og Hrd. 717/2013. Í framangreindum dómum, þar sem aðilar höfðu samið um ákveðinvísitöluákvæði í gagnkvæmum samningum, hafi ákvæðin verið látin standa þráttfyrir önnur strangari ákvæði laga um vísitölur og verðtryggingar.Leigusamningursé gagnkvæmur samningur, þar sem annar aðilinn, leigusali heimili gagnaðilanum,leigutaka, tiltekin afnot af leigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallistleiga eða leigugjald. Um sé að ræða gagnkvæman samning þar sem báðirsamningsaðilar eigi rétt og beri skyldur. Hugtakið ,,leiga“ hafi veriðskilgreint í greinargerð með lögum um eignarleigustarfsemi nr. 19/1989 á þannhátt að um væri að ræða samning um afnot gegn endurgjaldi, en eignarrétturinnog aðrar skyldur tengdar honum héldust hjá leigusalanum. Framangreindarskilgreiningar styðji við það að rekstrarleigusamningur sé leigusamningur enekki lánssamningur. Í tilvitnaðri greinargerð komi einnig fram að rekstrarleigasé það eignaleiguform sem svipi mest til venjulegrar leigu. Lánssamningur séþað kallað þegar lánveitandi veiti eða lofi að veita lántaka lán í formigreiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi aðgreiða lánið til baka skv. ákvæðum lánssamningsins. Þeir lánssamningar semfalli undir vaxtalögin nr. 38/2001 séu lánssamningar um peninga eins og skýrtkomi fram í 1. gr. laganna en þar komi fram að lögin gildi um vexti afpeningakröfum á sviði fjármunaréttar. Af mismunandi skilgreiningum áleigusamningum og lánssamningum megi ráða að hinir umþrættu rekstrarleigusamningarséu leigusamningar en ekki lánssamningar. Fjölmörg önnur atriði megi nefna þvítil stuðnings að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga og megi í þvísambandi m.a. nefna eftirfarandi atriði:Heitisamninganna, þ.e. ,,rekstrarleigusamningur“, bendi til þess að um sé að ræðaleigusamninga en ekki lánssamninga. Í gegnum alla samningana er talað um,,leigusala“ og „leigutaka“ og bendi það til þess að um sé að ræðaleigusamninga en ekki lánssamninga. Orðnotkun í samningunum bendi eindregið tilað um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Sem dæmi um þetta meginefna að gerð sé grein fyrir hinu leigða í 2. gr. og leigutíma í 3. gr.samninganna. Í 4. gr. sé fjallað um leigugjald án vsk. og í 7. gr. sé fjallaðum upphaf og lok leigutíma. Í 8. gr. sé fjallað um leigugreiðslur. Í 9. gr. sé fjallað nánar umleigugjaldið. Á bakhlið samninganna sé sama orðnotkun og á framhlið og þannigávallt gengið út frá því að um leigusamninga sé að ræða.Virðisaukaskatturleggist ofan á einstakar leigugreiðslur leigusamninganna en slíkt tíðkistaldrei í lánssamningum.Þegarum lánssamning sé að ræða eignist viðkomandi hið keypta gegn greiðslukaupverðs. Grundvallarmunur sé á skattalegri meðferð kaupverðs og leigu.Kaupverð beri að eignfæra og gjaldfæra á þeim árum, sem eign sé notuð við öfluntekna, sem fyrningu, en leigu megi gjaldfæra, um leið og notkunin eigi sérstað. Samkvæmt þessu teljist kaupleiga vera eignakaup skv. lögum. Muni keypta ákaupleigu beri því að eignfæra og fyrna í rekstri eins og venjulegarekstrarfjármuni. Hvað rekstrarleigu-samninga varði haldist eignarréttur hjáleigusala og ekkert sé fært til eignar í efnahagsreikningi leigutaka og sé þaraf leiðandi ekki um neina afskrift fastafjármuna að ræða sem til sé komin vegnarekstrarleigusamningsins. Hvað rekstrarreikning leigutaka varði séu aðeinsleigugjöld gjaldfærð í rekstri þegar þau falli til. Hvorki séu færð vaxtagjöldné afskrift enda ekki til staðar eign í bókum félagsins vegna leigumunar néheldur skuldbinding sem sé vaxtaberandi. Ef ársreikningur stefnanda fyrirreikningsárið 2007 sé skoðaður þá megi sjá að leiguandlögrekstrarleigu-samninganna séu ekki tilgreind sem eignir á efnahagsreikningi ogþá sé leiguskuldbindingin ekki tilgreind sem skuld. Sama eigi við umskattaskýrslu stefnanda, þar sé farið með samninginn sem leigusamning. Horfaverði til þess hvernig stefnandi hafi bókað samningana í uppgjörum sínum og íþví sambandi bendi stefndi á það að í lögskýringarfræðum sé horft til slíkrarhegðunar aðila eftir að samningur sé gerður við skýringu á viðkomandi samningi.Stefnandi byggi á því að rekstrarleigusamningarnir séu lánssamningar gagnvartstefnda í þeirri von að það skapi honum rétt til endurreiknings og lækkunar áleigu, en hins vegar byggi hann á því gagnvart skattayfirvöldum aðrekstrarleigusamningarnir séu leigusamningar.Stefnandi eigi ekki að geta komist upp með það að kallarekstarleigusamningana ýmist leigusamninga eða lánssamninga eftir því hvaðhonum henti hverju sinni. Komist hann upp með það auðgast hann á ólögmætan hátt.Íþessu sambandi verði að hafa í huga að reglur um bókhald og ársreikninga séuopinberar reglur sem eigi að tryggja festu og öryggi í viðskiptum. Þær veitiupplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðu fyrirtækja til hagsbóta fyrirviðskiptavini og hið opinbera. Af þeim sökum sé markmið slíkra reglna að segjatil um hvert sé inntak viðskipta og hlutast til um að þau séu bókuð á réttanhátt, þannig að rekja megi þau og notkun fjármuna, sbr. 6. gr. laga um bókhaldnr. 145/1994. Þá eigi bókhald og ársreikningar að veita glögga mynd af afkomuog efnahag, sbr. 5. gr. ársreikningalaga nr. 3/2006. Stefndi hafi sent út leigureikninga vegna innheimtu á leigugreiðslum. Áleigureikningunum komi fram hver leigumunurinn sé og að um sé að ræðaleigugreiðslu. Einnig komi þar fram að virðisaukaskattur reiknist ofan áleigugreiðsluna. Það verði að teljast harla langsótt hjá áfrýjanda að halda þvífram að um lánssamninga sé að ræða í ljósi þess að hann hafi greitt reikningaán athugasemda, þar sem fram komi að um leigureikninga sé að ræða og áreikningunum komi einnig skýrt fram að virðisaukaskattur bætist viðleigugreiðsluna. Hvað leigusala (stefnda) varði í tilvikirekstrarleigusamninga, þá eignfæri hann þær eignir sem tilheyrirekstrarleigusamningum, tekjufæri leigu-greiðslur og gjaldfæri afskriftir íbókhaldi sínu. Því sé hér um hreinaleigu að ræða. Eignarréttur haldist hjáleigusala allan leigutímann. Auk þess hafi leigusali sem eigandi hins leigðaþær heimildir sem teljist til grunneignarréttar eins og að geta selt eðaveðsett eignarrétt sinn. Þessi atriði bendi til þess að um leigusamning sé aðræða en ekki lánssamning. Áður hafi komið fram að löggjafinn líti á eignaleigusem leigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. tilvitnun í 3. tl. 1. mgr. 3.gr. laga nr. 161/2002 en þar komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemimeð lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegnumsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Framangreind tilvitnun í lögum fjármálafyrirtæki bendi skýrlega til þess að rekstrarleigusamningur séleigusamningur en ekki lánssamningur.Tekið skuli fram að í áðurgreindum dómi Hæstaréttarnr. 153/2010 frá 16. júní 2010 hafi atvik verið ólík að þessu leyti en þar hafiverið um að ræða kaupleigusamning þar sem leigutaki eignaðist bifreiðinasjálfkrafa við samningslok frá leigusala en slíkt sé ekki um að ræða í tilvikiþví sem hér er til meðferðar. Stefndibyggi á því að öll atvik máls bendi til þess að aðilar hafi alla tíð litið árekstrarleigusamningana sem leigusamninga. Það sé hins vegar ekkert sem benditil þess að aðilar hafi nokkurn tíma litið á rekstrarleigusamningana semlánssamninga. Í reglunni um samningsfrelsi felist m.a. að aðilarsamnings eigi forræði á því, hvers efnis sá samningur sé, sem þeir geri, þ.e.hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaða skuldbindingarþeir gangist. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptum geri það aðverkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögum að svo séekki. Ekkert lagaákvæði sé í íslenskum lögum sem banni slíka gengisviðmiðun íleigusamningum og sé hún því heimil.Reglur um takmörkun á samningsfrelsi í viðskiptum hafi stundum verið settar tilað tryggja neytendasjónarmið. Slík takmörkun eigi ekki við í tilvikirekstarleiguleigusamninga með gengisviðmiðun þar sem leigutakar séu lögaðilareins og stefnandi í máli þessu. Stefndi telji að við túlkun á því hvort umleigusamninga eða lánssamninga sé að ræða verði að taka mið af forsendumsamningsaðila við samningsgerðina. Forsenda stefnanda og vilji hafi eins ogáður segi verið að um yrði að ræða rekstrarleigusamninga sem hann gæti fært semleigusamninga í bókhaldi sínu og notið skattalegs hagræðis af. Stefndi byggi áþví að við gerð rekstrarleigusamninganna hafi báðum aðilum verið það ljóst aðgengisáhætta fylgdi því að hafa samningana með gengisviðmiðun og stefnandi tekið mið af því þegar hann hafivalið að gera rekstrarleigusamninga.Þaðhafi verið forsenda af hálfu stefnda að þar sem um leigusamninga meðgengisviðmiðun væri að ræða, þá skyldu leigugreiðslur bundnar gengi á hinumerlendu myntum sem stefnandi hafi valið sem og breytingum sem yrðu áLIBOR-vöxtum sömu mynta. Stefnanda hafi mátt vera þessi forsenda ljós. Um hafiverið að ræða verulega forsendu sem verið hafi ákvörðunarástæða af hálfustefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar. Gengistryggingin hafi haftúrslitaáhrif á samning aðila um leigukjör. Sjáist það vel á þeirri staðreynd aðmun hærri leigukjör hafi verið hjá stefnda á þeim samningum sem ekki hafi veriðmeð gengisviðmiðun. Hvað forsendur varði er í öðru lagi á því byggt að stefnandihafi þekkt forsenduna hvað varði gengisviðmiðunina og vitað að hún hafi veriðákvörðunarástæða fyrir vaxtakjörum samninganna. Verði að telja að góður og gegnleigutaki hafi fyllilega gert sér grein fyrir því að gengisviðmiðunrekstrarleigusamninganna hafi verið forsenda þeirra leigukjara sem í boði hafiverið. Hvað forsendur varði sé í þriðja lagi byggt á því að það sé sanngjarntog eðlilegt með hliðsjón af skiptingu áhættu að gengisviðmiðun sé reiknuð árekstrarleigusamninga aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess að gæðum verðurmjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafi komið hafigengisviðmiðunin verið forsenda þess að hægt væri að bjóða jafn lága leigu ograun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði að reikna gengisviðmiðuná samningana fái stefnandi kjör sem engum öðrum hafi boðist, á kostnað stefnda.Þá yrði um óeðlilegan hagnað leigutaka að ræða sem færi þvert gegnsanngirnissjónarmiðum sérstaklega þar sem stefnandi sé dótturfélag erlendsstórfyrirtækis. Þegar framangreindar forsendur séu hafðar í huga, og með því aðbeita sanngirnismælikvarða við túlkun á samningum aðila, telji stefndi að á þvíleiki enginn vafi að rekstrarleigusamningar aðila séu leigusamningar, semsanngjarnt sé og eðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðun þeirri sem aðilarhafi samið um. Stefndi byggi á því að hiðumþrætta samningsform aðila uppfylli öll skilyrði fyrir því að teljast leigusamningur skv.IAS 17 - Alþjóðlegum reikningsskilastaðli um leigusamninga, sem hafi lagagildi hér á landi. Byggt hafi verið á þessumstaðli um leigusamninga, á Íslandi,í áratugi og hafi skilgreiningar á rekstrarleigu skv. honum verið notaðar lögum nr. 19/1989 umeignaleigustarfsemi sem nú hafa verið felld úr gildi. Í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæðireglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins(EB) nr. 1606/2002, frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegrareikningsskilastaða, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr.2/1993, u Evrópska efnahagssvæðið,með síðari breytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Alþjóðlegi reikningsskilastaðarséu skilgreindir í 12. tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um áreikninga sem:„reikningsskilastaðlar (IAS/IFRS) samkvæmt skilgreiningu 2. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002sem framkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt skv. 3. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002“. Reglugerð (EB)nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, sé prentuð sem fylgiskjal meðlögunum. Í 7. tl. reglugerðarinnar sé fjallað um IAS alþjóðlegu reikningsskilastaðlana. IAS staðlarnir byggi því á alþjóðlegumviðmiðum. Í 7. gr. EES samningsins,sbr. fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið komi fram aðgerðir sem vísað sé til eða sé að finna í viðaukum við samninginn, eða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, bindisamningsaðila og séu þær eða verði teknar upplandsrétt sem hér segi: a) gerð sem samsvarar reglugerð EBE skal sem slík tekin upp ílandsrétt samningsaðila. Í reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegrareikningsskilastaðla, komi fram markmiðið með reglugerðinni sem er eftirfarandi: „Markmiðiðmeð þessari reglugerð er að taka upp og beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlumí bandalaginu í því augnamiði að samræma fjárhagsupplýsingar, sem félög semgetið er í 4. gr. setja fram, til að tryggja mikið gagnsæi og samanburðarhæfireikningsskila og þar með skilvirka starfsemi fjármagnsmarkaðar bandalagsins oginnri markaðar.“Í 1.mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 komi fram að ráðherra geti sett reglugerð um framkvæmd laganna, þar á meðal um alþjóðlega reikningsskilastaðla semsamþykktirhafi verið skv. 3. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr.1606/2002. Ágrundvelli 1. mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 hafi ráðherra sett fjöldareglugerða umalþjóðlega reikningsskilastaðla, þar á meðal reglugerð nr. 1133/2007 aðþví er varðim.a. alþjóðlegan reikningsskilastaðal IAS 17 um leigusamninga. IAS 17staðallinn,sem lagagildi hafi hér á landi, fjalli um leigusamninga. Í 4. gr.staðalsins sérekstrarleiga skilgreind á eftirfarandi hátt:„Rekstrarleigaer leigusamningur sem ekki er fjármögnunarleiga“ .Stefndi byggi á því aðfjölmörg önnur ákvæði staðalsins sýni fram á það ótvírætt aðrekstrarleigusamningar Lýsingar hf. séu leigusamningar en ekki lánssamningar.Stefndi byggi á því að tilvísun til ársreikningalaga í reglugerð ogalþjóðlegareikningsskilastaðla sé samhangandi heild sem hafi lagagildi á Íslandi. Íþví sambandivísar stefndi til 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið þarsem framkomi að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, tilsamræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Út frá þessu ákvæði verði ekkikomist hjá því að túlka hugtökin „leigusamningur“ og„rekstrarleigusamningur“ ísamræmi við ákvæði IAS 17 í íslenskum rétti. Það leiði tvímælalaust tilþess aðrekstrarleigusamningur stefnda teljist vera leigusamningur. Í þessu sambandi vísi stefndi ennfremur til reglunnar um einsleitni íEB-rétti, semkomi fram í 1. gr. EES-samningsins, um að meginforsenda þess að framkvæmdsamningsins takist vel sé sú að ekki skuli aðeins sömu reglur gilda,heldur skuli túlkunog beiting sameiginlegra reglna verða samræmd á EES-svæðinu öllu. Þettahafiennfremur í för með sér skyldu allra eininga ríkisvaldsins til að ná framlagaáhrifum EES-reglnanna í landsrétti EFTA-ríkjanna, sbr. 3. gr. EES-samningsins umskyldursamningsaðila til að tryggja framgang markmiða samningsins, sbr.fylgiskjal I meðlögum nr. 2/1993. Stefndi byggir á því að meginreglan um einsleitni ogsjónarmiðEvrópuréttarins um samræmda skýringu hugtaka eigi að leiða til þess að áÍslandiverði notast við þá skilgreiningu á hugtakinu „leigusamningur“ sem sé aðfinna íalþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17. Með þessu sé hugtakinu„leigusamningur“gefin merking sem rúmist innan EES samningsins og þeim reglum sem á honumbyggi. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 79/2010 sé komið inn á framangreindsjónarmiðog tekið fram að slík lögskýring taki eðli máls samkvæmt til þess aðorðum í íslenskum lögum verði svo sem framast er unnt gefin merking, sem rúmistinnanþeirra og næst komist því að svara til sameiginlegra reglna sem gildaeigi á Evrópskaefnahagssvæðinu. Í 4. kafla í stefnu nefni stefnandi ýmis atriði sem hann telji að styðjiþað að hinaumþrættu rekstrarleigusamninga eigi frekar að flokka sem lánssamninga en leigusamninga. Þau atriði sem stefnandi byggi þetta á séu m.a.eftirfarandi:Stefnandi byggir á því í 1. tl. 4. kafla stefnu að stefndi hafi ekkiverið eigandi gámahúsanna í upphafi heldur Heildverslunin Mót ehf. Vísi stefnandi tilþess aðstefndi hafi hvergi komið nærri vali eða kaupum á þeim gámahúsum semrekstrarleigusamningarnir taki til. Telji stefnandi að slík tilhögun áfyrirkomulagiviðskiptanna bendi til þess að um lánssamning hafi verið að ræða. Stefndimótmæliframangreindri málsástæðu sem þýðingarlausri fyrir ágreining aðila envenja sé írekstrarleigu að leigusali kaupi leigumun af þriðja aðila og að leigutakiannist sjálfur val á leigumunum. Rekstrarleigusamningar aðila geri beinlínis ráð fyrirþessufyrirkomulagi en í 11. gr. þeirra segi: „Leigutaki hefur valið hið leigðaog annast fyrirhönd Lýsingar hf. skoðun þess svo sem kaupanda er skylt skv. lögum umlausafjárkaup nr. 50/2000 og/eða öðrum réttarreglum“. Finna megi dæmiþess ífjölmörgum málum út af fjármögnunarleigusamningum að þessari málsástæðuséborið við en í öllum þeim málum hafi Hæstiréttur hafnað því að þettabendi til þess aðum lánssamning sé að ræða sbr. hrd. 652/2011, hrd. 638/2013 og hrd.717/2013.Í sama kafla stefnunnar leggi stefnandi mikið upp úr því að stefndi hafiklætt meintlánsviðskipti sín í búning rekstrarleigusamninga til að geta boðið samkeppnishæfarifjármögnunarkosti á markaði. Sé þessi málsástæða stefnanda með ölluóskiljanleg ogúr lausu lofti gripin. Beri þegar af þeirri ástæðu að hafna henni.Stefndi séfjármögnunarfyrirtæki með eignaleigu að meginstarfsemi, þetta hafi legiðskýrt fyrirþegar stefnandi hafi sóttst eftir að eiga í viðskiptum við stefnda. Þáhafi alla tíð legiðskýrt fyrir að um leigusamninga væri að ræða enda hafi stefnandi sjálfuróskað eftirþví að gera slíka samninga. Öll gögn málsins sem og samningar aðila berimeð sér aðaðilar hafi ætlað sér að gera leigusamninga. Það sé hins vegar ekkert ígögnum málsins sem bendi til þess að aðilar málsins hafi ætlað sér að geralánssamninga. Íþessu sambandi skuli á það bent að upplýsingar um eðli mismundifjármögnunarkostahafi verið aðgengilegar á heimasíðu stefnda þegar stefnandi hafi leitaðtil stefnda. Hafistefnandi verið ósáttur við fyrirkomulag rekstrarleigusamninganna hefðihonum veriðí lófa lagið að leita eftir tilboðum í lánsviðskipti eða annars konarfjármögnun. Stefndi mótmæli sérstaklega fullyrðingu stefnanda þess efnis aðleiguandlagrekstrarleigu sé „fyrst og fremst þjónusta“ og að þar sem ekki hafi veriðsamið um aðstefndi myndi þjónusta gámahúsin þá breyti það eðli samninga aðila.Stefndi bendi íþessu sambandi á að allur gangur sé á því hvort leigutaki írekstrarleigusamningi óskieftir því að leigusali þjónustileigumun, sé það gert séu útbúnir sérstakir skilmálar umhvað sé innifalið í veittri þjónustu og greiði leigutaki þá í raun fyrirþjónustuna í formihærri leigu. Í ljósi framangreinds sé af og frá að það sé formskilyrðirekstrar-leigusamninga að innifalin sé tiltekin þjónusta í leigugjaldi.Í stefnu sé byggt á því aðrekstrarleigusamningar aðila séu ekki leigusamningar heldur lánssamningar þarsem í þremur greinum samninganna, n.t.t. 9., 14. og 15. gr., sé að finnastöðluð ákvæði sem geti ekki átt við um leiguandlög samninganna, þ.e. 32 gámahús.Stefndi hafni framangreindri málsástæðu stefnanda og bendi á að umþrætt ákvæðistaðlaðra skilmála stefnda breyta ekki eðli samninga aðila sem séu skýrirleigusamningar. Einstök ákvæði áður tilvitnaðra greina samningsins eigi aðeinsvið ef leiguandlag rekstrarleigusamnings sé ökutæki. Þannig eigi ákvæði 9. gr.aðeins við ef samið sé um tiltekna hámarksnotkun leigumunar í 4. gr.samningsins. Ákvæði 14. gr. um þjónustubók eigi aðeins við „ef hinu leigðafylgir þjónustubók" og ákvæði 15. gr. um skyldu til að fara með leigumun ísmurningu á eingöngu við „ef um bifreiðar er að ræða“. Hvað tilvísun stefndatil ákvæðis 24. gr. samninga aðila, um skil leigumunar, varði þá telji stefndiað það ákvæði styðji það að samningar aðila séu leigusamningar fremur en lánssamningarenda fjalli ákvæðið um það hvernig staðið skuli að skilum á leigumunum við lok leigutíma. Stefnda þykieinkennilegt að stefnandi skuli halda því fram nú að aldrei hafi verið hægt aðskila leigumununum þegar 3. gr. rekstrarleigusamninganna sem hann hafiundirritað kveði beinlínis á um leigumununum skuli skilað til seljanda þeirravið lok leigutíma. Í 3. greininni sé lýst réttarstöðunni við lok leigutímans átæmandi hátt og þar sé ekki gert ráð fyrir neinum kauprétti stefnanda tilhanda. Af framangreindu megi ljóst vera að ekki hafi verið um neinn búningaleikað ræða af hálfu stefnda enda sé rekstrarleiguformið viðurkenntfjármögnunarform á alþjóðavísu eins og fram komi í kafla 5.22 – 5.27 ígreinargerð þessari. Rekstrarleiga séeinfaldlega valkostur sem standi viðskiptamönnum til boða kjósi þeir þaðhagræði sem felist í því að taka muni á leigu í stað lántöku. Þá sé fullyrðinguí stefnu, um það að stefnandi hafi alfarið ráðið formi viðskiptanna harðlegamótmælt. Eins og áður hafi komið fram þá hafi það verið stefnandi sem óskaðhafi eftir því að gera rekstrarleigusamninga við stefnda. Stefndi hafi orðiðvið þeirri ósk og gert slíka samninga við stefnanda. Stefndi mótmæli jafnframtöllum fullyrðingum í stefnu þess efnis að þar sem stefnandi sé malbikunarstöðþá hafi hann enga þekkingu á fjármálagerningum. Stefndi telji að ætla verði aðstefnandi þekki mun á láns- og leigusamningum. Þá sé ítrekað að stefnandi sédótturfélag erlends stórfyrirtækis og sé stjórn stefnanda m.a. skipuð fulltrúummóðurfélagsins og því verði að ætla að hjá stefnda sé til staðar almenn þekkingá fjármálagerningum. Stefnandi haldi því fram í 2. tl. 4. kafla stefnu að samningar þar semaðilar hafi samiðum að leigutaki kaupi leigumuni við lok leigutíma séu lánssamningar enekki eignaleigusamningar. Stefnandi haldi því ennfremur fram að aðilar þessamáls hafisamið í upphafi um kaup stefnanda á gámahúsunum við loksamningstíma. Þessimálsástæða stefnanda sé alröng með vísan til eftirfarandi raka: Í fyrsta lagi vísist til þess sem að framan greini um skilgreiningu árekstrar-leigusamningum sem sé eitt form af eignaleigusamningum. Þó svo að það séeðlirekstrarleigusamninga að eignarréttur haldist hjá leigusala og færistekki yfir tilleigutaka í lok samnings þá sé það ekki svo um alla eignaleigusamninga. Íþvísambandi sé t.d. vísað til kaupleigusamninga sem sé ein tegundeignaleigusamningaen við lok leigutíma slíkra samninga verði leigutaki að jafnaðisjálfkrafa eigandi hinsleigða án sérstakrar greiðslu eða kaupsamnings. Þrátt fyrir það séukaupleigu-samningar skilgreindir sem ein tegund eignaleigusamninga. Hvergi ískilgreiningu áeignaleigu í lögum sé að finna ákvæði þess efnis að samningsbundineignayfirfærsla,kaupskylda eða kaupréttur í lok samningstíma leiði til þess að eignaleigusamningurverði eitthvað annað t.d. lánssamningur. Falli því umrædd málsástæða umsig sjálfa.Í öðru lagi og eins og áður sé fram komið séu ákvæðirekstrarleigusamninga aðila skýrog komi hvergi fram að leigutaki eignist leigumunina við lok leigutíma.Þvert á mótikomi fram í samningunum að leigutaka beri að skila leigumununum tilleigusala viðlok samningstíma sbr. ákvæði 3. gr. og 24. gr. Það sé því ljóst að samningar aðilahafi ekki gert ekki ráð fyrir því að stefnandi gæti eignast leigumunina viðloksamningstíma. Hafi aðilar ætlað að semja um kaupskyldu eða sjálfvirkaeignayfirfærslu í lok samningstíma hafi þeim verið í lófa lagið að setjaslíkt ákvæðiinn í samningana en þá hefði bókhalds- og skattaleg meðferð samningannaþurft aðvera önnur.Hvað skýrleikarekstrarleigusamninganna varði megi benda á að í dómum Hæstaréttar um lögmætigengislána hafi komið fram að það verði fyrst og fremst að horfa til textaþeirra samninga sem séu til skoðunar. Sem dæmi um þetta megi nefna Hrd. nr.524/2011 og Hrd. 446/2013 þar sem form og efni skuldaskjalsins hafi þótti þaðskýrt að ekki þyrfti að líta til annarra atriða varðandi framkvæmd samningsins.Ef óskýrt sé í samningnum sjálfum hvort samningurinn sé erlent lán eðagengistryggt lán séu samskipti aðilanna og framkvæmd tekin til athugunar til aðkanna hvort þau varpi einhverju ljósi á álitaefnið. Stefndi byggi á því aðsamningur aðila sé skýr leigusamningur og þess vegna þurfi ekki að fara útfyrir samningsformið við túlkun á honum.Stefndi telji að þeir kaupsamningarsem finna megi á dskj. nr. 9 og 15 og séu á milli stefnanda ogHeildverslunarinnar Móta ehf. geti engu máli skipt við úrlausn ágreinings aðilaþessa máls enda sé um að ræða samninga á milli annarra lögaðila og sé stefndi áengan hátt bundinn af þessum samningum.Ekki sé um það að ræða að þessir samningarnir breyti skýrum ákvæðumrekstrarleigusamninganna enda verði þeim aðeins breytt með skriflegum viðauka,sbr. ákvæði 28. gr. þeirra en þar segi:„Breytingar á samningiþessum má einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum afsamningsaðilum.“ Enginn skriflegur viðauki við samningana hafi verið útbúinnsem breyti réttarstöðunni við lok leigutíma. Til viðbótar við framangreintbendi stefndi á að aldrei hefði getað orðið af kaupum stefnanda á gámahúsunumaf Heildversluninni Mót ehf., þar sem hvorki heildverslunin né þrotabú hennarhafi efnt hinn framlagða endurkaupasamning við stefnda og hafi HeildversluninMót ehf. því aldrei öðlast eignarrétt yfir gámahúsinu sem undir þann samninghafi fallið og gat af þeim sökum ekki ráðstafað því með kaupsamningi tilstefnanda. Ljóst sé að samningur stefnanda við seljanda, sem stefndi sé ekkibundinn af, geti ekki breytt skýru ákvæði rekstarleigusamnings máls þessa umréttarstöðuna við lok grunnleigutímans þar sem fram komi að leigutaki skuliskila hina leigða við lok leigutímans.Í þriðja lagi sé því mótmælt sem stefnandi haldi fram að stefndi hafi meðyfirlýsingumsínum og athöfnum breytt efni þess samningsforms sem hann sjálfur hafilagt fram. Íöllum samskiptum aðila hafi komið skýrt fram að samningar aðila hafi ekkigert ráðfyrir því að stefnandi gæti eignast leigumunina í lok leigutíma.Samskipti aðila umhugsanleg kaup stefnanda á leigumununum af þriðja aðila eftir aðleigutíma lyki getiekki breytt eðli þeirra samninga sem hafi verið lagðir fram og aðilarhafi samþykkt án athugasemda. Í fjórða lagi sé því mótmælt að horfa eigi framhjá tilteknum ákvæðumsamninganna,n.t.t. ákvæðum 7. og 8. gr., vegna tiltekinna athafna stefnda. Stefndibendi í þessusambandi á að rekstrarleigusamningar aðila séu undirritaðir affyrirsvarsmannistefnanda en umrædd ákvæði sé aðfinna í samningunum. Undirritunin sé í reit semauðkenndur sé með heitinu „leigutaki“. Hefði stefnandi talið að ákvæði 7.og 8. gr. samninganna ættu ekki við þá hefði hann átt að óska eftir því að þærgreinar yrðustrikaðar út og nýjar greinar settar í þeirra stað en það hafi hann ekkigert. Í 2. mgr. 30.gr. samninganna sé sérstaklega tekið fram að leigutaki hafi kynnt sér oghafi ekkertvið að athuga alla skilmála samninganna en þar komi eftirfarandi fram:„Undirritaðurleigutaki og ábyrgðarmenn hafa kynnt sér og hafa ekkert við að athugaalla skilmálasamnings þessa greinar 1-30...“ Stefndi byggi á því að stefnandi sébundinn af þessaristaðfestingu sinni á skilmálum samninganna. Af öllu framansögðu megiljóst vera að rekstrarleigusamningar aðila séu eignaleigusamningar og í þeimséu engin ákvæði þess efnis að leigutaki eignist leigumuni við loksamningstíma. Kaupsamningar sem leigutaki kunni að hafa gert við seljandaleigumuna um kaup á gámahúsunum eftir lok leigutíma breyti ekki eðlirekstrarleigusamninganna. Stefnandi byggi á því í 3. tl. 4. kafla stefnunnar að „leigugjald ámánuði“ hafi verið ákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði. Þetta telji stefnandi benda tilþess að um sé aðræða endurgreiðslu á láni en ekki leigu. Stefndi telji þessa fullyrðingustefnanda vera alranga. Það sé alþekkt í eignaleigusamningum á alþjóðavísu aðleigugjaldið tekið miðaf fjármögnunarkosti leigusala sem haldist í hendur við upphaflegtkaupverðleiguandlagsins. Þessu tengt byggi stefnandi ennfremur á því að þar sem í skilmálumsamninga aðilaséu ákvæði um vexti, bendi það til þess að um lánssamninga sé að ræða.Stefndimótmæli þessu og byggi það á eftirfarandi rökum:Hinir umþrætturekstrarleigusamningar beri alls enga vexti sbr. fyrriumfjöllun. Tilvísun til vaxta í rekstrarleigusamningunum sé einungis settfram sem viðmiðun fyrir ákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýruinntakisamninganna sem séu samkvæmt formi og efni dæmigerðirrekstrarleigusamningar. Í 4. gr. rekstrarleigusamninganna komi fram hvaða vaxtaviðmið hafi veriðnotast viðþegar leigugreiðslur hafi verið ákvarðaðar í upphafi og sé þettasambærilegt við þaðþegar grunnvísitölu sé getið í hefðbundnum húsaleigusamningum. Í 8. gr. samninganna sé síðan tekið fram að stefnda sé heimilt að endurreiknaleigugreiðslurskv. breytingum sem verði á LIBOR-vöxtum þess erlenda gjaldmiðils semleigan sétilgreind í. Hækki eða lækki LIBOR-vextir hafi það áhrif á fjárhæðeinstakraleigugreiðslna. Sambærilegar viðmiðunarheimildir séu algengar í íslenskumleigusamningum og megi í því sambandi m.a. vísa í 37. gr. laga nr.36/1994 umhúsaleigu. Í þessu sambandi sé einnig vísað til dóms Hæstaréttar nr.98/1978(1980/1291). Þessi tenging sé því ekkert óeðlilegri en þegar t.d.húsaleigusamningarséu tengdir hækkunum sem verði á neysluvísitölu frá ákveðinnigrunnvísitölu viðupphaf leigutíma. Tekið skuli fram að ákvæði um vexti séu ekki tilgreindá þeimgreiðsluseðlum sem stefndi hafi sent stefnanda enda beri einstakarleigugreiðslur ekkivexti. Finna megi dæmi þess í fjölmörgum málum út affjármögnunarleigusamningum að þessari málsástæðu með vextina sé borið við en í öllum þeim málum hafiHæstiréttur hafnað því að þetta bendi til þess að um lánssamning sé aðræða sbr. Hrd.652/2011, Hrd.638/2013 og Hrd. 717/2013. Stefndi telji að þegar horft sé tilþeirrasjónarmiða sem hér hafi verið rakin þá bendi heimildir stefnda til aðhækkaleigugreiðslur í samræmi við hækkanir á LIBOR-vöxtum ekki til þess aðfrekar sé umlánssamninga að ræða, heldur en leigusamninga og þá sérstaklega þegarhorft sé tilforms og efnis rekstrarleigusamninganna í heild.Stefnandi byggi á því í 4. tl. 4. kafla stefnunnar að leigugreiðslur séu ekkitengdarafnotum og það bendi til þess að ekki sé um leigusamninga að ræða.Stefndi mótmæliþessu sem röngu. Stefndi telji ekkert óeðlilegt vera við ákvæði 16. gr.rekstrarleigusamninganna. Hér sé um hefðbundið ákvæði að ræða írekstrarleigusamningum þar sem leigusali hafi í frjálsum samningi aðila,afsalað sér aðverulegu leyti áhættu og bótaskyldu af hinu leigða eða því tjóni semkunni að verða áleigumunum eða af völdum þeirra. Það gefi auga leið að ekki sé hægt aðhafa þetta áannan veg en gengið sé út frá í umræddum greinum í samningum aðila. Efleigusaliætti að bera áhættuna þyrfti leigugjaldið einfaldlega að vera miklu hærraen aðilarhafi samið um að fara ekki þá leið. Til samanburðar megi nefna aðsamskonar reglurum ábyrgð á tjóni sé að finna í ákvæðum staðlaðra samningabílaleigufyrirtækjannaþar sem leigutaki beri ábyrgð á tjóni en slíkir samningar séuóumdeilanlega leigusamningar. Finna megi dæmi þess í fjölmörgum málum út affjármögnunarleigusamningum að þessari málsástæðu sé borið við en í öllumþeimmálum hafi Hæstiréttur hafnað því að þetta bendi til þess að umlánssamning sé að ræða sbr. Hrd. 652/2011, Hrd. 638/2013 og Hrd. 717/2013.Í 5. tl. 4. kafla stefnu bendi stefnandi á að í skilmálum samninga aðilasé gengið út fráþví að við vanefndir geti stefndi rift samningunum og allt að einu krafiðstefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans. Telji stefnandi að þetta benditil þess að umlánssamninga sé að ræða. Ákvæði um að við riftun af hálfu leigusala getihann krafiðleigutaka um ógjaldfallna leigu sé að finna í 2. tl. 25. gr. samninganna.Jafnvel þó aðslíkt ákvæði sé óhefðbundið í leigusamningum sé ekkert sem banni það aðhafa slíkt ákvæði í leigusamningum. Horfa þurfi á þetta ákvæði í tengslum við önnurákvæði í25. gr. samninganna og það að við riftun fari fram heildaruppgjör á milliaðila. Takaþurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði að oft á tíðum séuleigumunir sérhæftlausafé sem úreldist hratt og erfitt sé að endurleigja og því sénauðsynlegt að hafa inniákvæði í samningunum á þá leið að leigutaki verði að greiða ógjaldfallnaleigu til aðminnka líkur á því að leigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjóni vegnavanefndaleigutaka. Einnig þurfi að taka mið af því að oft á tíðum séu leigumunirí mjög slæmuástandi við riftun og vörslusviptingu og leiga til þriðja aðila þvíómöguleg. Hugsunin ábak við 2. tl. 25. gr. samningsskilmálanna hjá stefnda sé því að getakrafið umáframhaldandi leigu sem ígildi skaðabóta í formi efndabóta innan samningavegnasamningsrofa. Stefndi telji að með því að beita heildstæðu mati á 25. gr.samninganna, standist sú fullyrðing stefnanda ekki að 2 tl. 25. gr. bendi til þess aðum lánssamningsé að ræða. Rétt sé að halda því til haga að í 4. gr. samninganna sé að finnaupplýsingar umfyrirframgreidda leigu sem og ákvæði um greiðslutilhögun leigugreiðslnaen hvergi séað finna tilgreiningu á höfuðstól.Stefndi mótmæli sérstaklega fullyrðingum stefnanda þess efnis aðuppgjörsreglur afþeim toga sem finna megi í hinum umþrættu samningum samrýmist „ á enganhátt reglum um uppgjör við slit eignaleigusamninga“. Stefndi bendi í þessusambandi á aðsambærileg uppgjörsákvæði sé að finna í fjármögnunarleigusamningsformihans enþað form hafi ítrekað verið dæmt af Hæstarétti sem löglegt leigusamningsform,sbr.í því sambandi t.d. Hrd. 652/2011, Hrd.638/2013 og Hrd. 717/2013.Í 6. tl. 4. kafla stefnu byggi stefnandi á því að bókhaldsleg ogskattaleg meðferðsamninga skipti engu máli við úrlausn á því hvers eðlis samningssambandaðila sé íraun. Stefndi mótmæli umræddri málsástæðu og vísi til fyrri ítarlegrarumfjöllunar um þessa málsástæðu. Bókhalds- og skattaleg meðferð samninga skiptiheilmiklu máli íþessu samhengi því bókhalds- og skattaleg meðferð á leigusamningum ségjörólíkbókhalds- og skattalegi meðferð á lánssamningum og gefi vísbendingu umþaðhvernig aðilar hafi litið á samningssambandið. Spili virðisaukaskattur afleigugreiðslum til dæmis stórt hlutverk í því samhengi en stefnandi getiekki bæðiinnskattað samviskusamlega virðisaukaskatt af leigugreiðslum og hinsvegar haldiðþví fram að um afborganir af láni sé að ræða. Skatta- og bókhaldslegmeðferðstefnanda á leigugreiðslum bendi til þess að stefnandi hafi alla tíðlitið svo á að umleigusamning væri að ræða. Í 7. tl. í kafla 4 í stefnu komi stefnandi inn á samningsgerð stefnda semhann teljióskýra og vitni hann til andskýringarreglu samningaréttar í því sambandi.Enganveginn sé hægt að átta sig á því hvað stefnandi sé að fara með þessu oghvaða ákvæðisamninganna hann telji óskýr. Í stefnunni komi víða fram að stefnandiviðurkenni aðsamningar aðila þessa máls geri ekki ráð fyrir því að stefnandi getieignastleigumunina við lok leigutíma. Þá komi víða fram í stefnunni að stefnandiþekkiákvæði 3. og 24. gr. samninganna um skil leigumuna við lok samningstíma. Í ljósi framangreinds telji stefndi ákvæði samninganna vera skýr.Stefnandi staðfesti,eins og áður hafi komið fram, með undirritun sinni að hafa kynnt sér oghaft ekkert við að athuga alla skilmála samninganna.Stefnandi byggi á því í b. hluta 4. kafla stefnu að samningar stefnda viðstefnanda séu lánssamningar og að gengistrygging þeirra sé brot á 13., 14. og 15. gr.vaxtalaga nr.38/2001. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu og vísi til þeirra raka semþegar hafi verið sett fram. Í ljósi þessa eigi ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga ekkivið um þárekstrarleigusamninga sem hér séu til umfjöllunar. Tilvísun í stefnu tilreglnaSeðlabanka Íslands nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjáreigi ekki viðhér því að í 1. mgr. 4. gr. reglnanna sé einungis vísað til vísitöluneysluverðs en ekkiannarrar verðtryggingar. Það hafi því engin áhrif á heimild tilgengistryggingar samninganna þótt umsaminn leigutími þeirra sé skemmri en fimm ár. Stefndimótmælijafnframt málsástæðustefnanda um að í samningum aðila sé „höfuðstólsfjárhæðlánsins tilgreind skýrlegaí íslenskum krónum“. Hið rétta sé að ískilmálum samningaaðila sé engin höfuðstólltilgreindur heldur aðeins fjárhæð mánaðarlegrar leigu. Stefndi telji að upplýsingarsem komið hafi fram í greiðsluáætlunum sem stefnandahafi verið afhentar tilglöggvunar leiði ekki til þess að samningur aðila heyri undir vaxtalög. Í því sambandisé vísað til áðurgreindrar niðurstöðu Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 652/2011 en í þvímáli hafi fjármögnunarleigusamningur Lýsingar hf. ekki verið talinn eiga undirvaxtalög jafnvel þó samningnum hafi fylgt greiðsluáætlun meðsambærilegum upplýsingarog finna megi á dskj. nr. 6 og 13. Sem rök fyrir því aðafhending á greiðsluáætlungeti ekki leitt til þess að leigusamningur verði lánssamningur sé vísað tilákvæða laga nr. 33/2013 um neytendalán sem og eldriútgáfu neytendalánalaga.Umrædd lög geri ráð fyrir því aðfjármálafyrirtæki sem gerieignaleigusamninga séávalt skylt að afhenda neytendum greiðsluáætlun og skipti þáengu máli hvort gerður séeignaleigusamningur sem dómstólar hafi talið vera leigusamning.Hvað lagarök varði vísistefndi til ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr.,13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Stefndi vísi til þeirrar meginreglu íleigurétti að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort ogþá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Þá sé vísað til 37. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994 um samningsfrelsi í leigusamningum. Stefndi byggi héreinnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efnisínu. Vísað sé til 3. tl. 1. mgr. 3. gr. l. nr. 161/2002 um fjármálafyrirtækiog 1. mgr. 20. gr. sömu laga varðandi skilgreiningu á eignaleigu. Vísað sé til3. og 40. gr. l. nr. 2/1993 varðandi það að við túlkun á 13. og 14. gr.vaxtalaga nr. 38/2001 verði að horfa til EES réttar. Vísað sé til þess að í 88.gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæði reglugerðarEvrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skulihafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun viðsamninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, um Evrópskaefnahagssvæðið, með síðari breytingum, þar sem bókunin hafi verið lögfest.Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991 og ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendurog niðurstaða Einsog áður er rakið lítur ágreiningur aðila að því hvort tveirrekstrarleigusamningar þeirra, undirritaðir 20. ágúst og 20. nóvember 2007, sembera auðkennisnúmerin 540750 og 541591, séu lánssamningar í skilningi VI. kaflalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem óheimilthafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla eða leigusamningar semundanþegnir séu framangreindu banni.Þeirsamningar sem hér um ræðir eru, hvor um sig, í 30 greinum og bera þeir báðiryfirskriftina „Rekstrarleigusamningur“. Undirfyrirsögn er í báðum tilvikum„Gengistryggður“. Samningarnir skiptast annars vegar í sértæka skilmála í sextölusettum ákvæðum, sem gert er ráð fyrir að séu nánar fyllt út við gerðsamninganna og hins vegar almenn stöðluð ákvæði í greinum 7-30. Formið semsamningarnir eru ritaðir á stafar frá stefnda. Í 1. gr.samninganna er greint frá leigusala, leigutaka og seljanda hins leigða. Í 2.gr. er hið leigða tilgreint og í 3. gr. umsaminn leigutími. Í 4. gr.samninganna eru sértæk ákvæði um leigugjald. Er það í báðum samningunum tilgreintí íslenskum krónum en jafnframt mælt svo fyrir að allar fjárhæðir samkvæmtsamningunum séu tengdar erlendum gjaldmiðlum í eftirfarandi hlutföllum:Bandaríkjadalir 25%, evrur 40%, japönsk jen 20% og svissneskir frankar 15%. Þásegir jafnframt að leigugreiðslur taki breytingum á gengi útgefnu af SeðlabankaÍslands og Libor vöxtum skv. 8. gr. samninganna. Í 5. gr. er gert ráð fyrirákvæði um greiðslutryggingar og í 6. gr. tilvísun til fylgiskjala meðsamningunum. Í 7. gr. samninganna segir m.a. að Lýsing hf. hafi, að óskleigutaka, keypt tilgreinda leigumuni og að leigusamningurinn sé samningurLýsingar hf., leigutaka og seljanda og/eða umboðsmanns og/eða þjónustuaðilaleigumunar. Þá segir í ákvæðinu að samningurinn sé tímabundinn í samræmi við 3.gr. og óuppsegjanlegur. Vísað er til 24.gr. varðandi skil hins leigða og kostnað þeim samfara. Í 1. mgr. 8. gr. erualmenn ákvæði um leigugreiðslur, sbr. 4. gr., en í 2. mgr. ákvæði umgengistryggingu leigugreiðslna. Í 9. gr. eru ákvæði sem virðast sniðin að rekstrarleigubifreiða þ.e. ákvæði um notkun umfram hámarksnotkun og greiðslu vegna hennar. Í10. gr. eru ákvæði um eignarétt að hinu leigða. Þar segir m.a. að Lýsing hf. séeigandi hins leigða og að leigutaka sé óheimilt að stofna til hvers kynslöggerninga um hið leigða og að það geti ekki verið gilt andlag aðfararskuldheimtumanna leigutaka. Í 11. gr. eru ákvæði er varða skoðunarskylduleigutaka. Í greininni er mælt svo fyrir að leigutaki velji hið leigða ogannist fyrir hönd Lýsingar hf. skoðun þess svo sem kaupanda sé skylt samkvæmtlögum um lausafjárkaup og öðrum lögum. Þá segir í greininni að Lýsing hf. takienga ábyrgð á leigumun og að leigugreiðslur skuli greiddar þótt leigutaki séekki ánægður með hið leigða eða það hafi ekki þá eiginleika, sem leigutaki hafireiknað með. Í 12. gr. eru ákvæði um afhendingu hins leigða. Þá segir ígreininni að leigutaki beri áhættuna ef hið leigða farist, skemmist eða rýrnieftir að afhending hafi átt sér stað. Þá er í ákvæðinu mælt svo fyrir aðleigutaki skuli greiða allan kostnað vegna pökkunar og flutnings hins leigðafrá seljanda til leigutaka og að flutningurinn sé á ábyrgð leigutaka. Þá greiðileigutaki allan kostnað sem til falli vegna skráningar og eigendaskipta. Í 13.gr. eru ákvæði um vanefndir seljanda. Þar segir m.a. að leigutaki skuli greiðaleigu til leigusala, þótt seljandi vanefni samning sinn við Lýsingu hf. eðaleigutaka, og ennfremur að leigutaki skuli greiða kostnað við kröfugerð áhendur seljanda vegna vanefnda af hans hálfu, hvort sem sú kröfugerð sé í nafniLýsingar hf. eða leigutaka skv. framsali Lýsingar hf.. Í 14. gr. eru ákvæði umsvonefnda þjónustubók og skyldu leigutaka til að fylgja þeim fyrirmælum sem þarkunni að finnast varðandi meðferð og viðhald á hinu leigða. Í 15. gr. eru ákvæði um meðferð leigumunar. Þar er m.a. mælt fyrir umskyldu leigutaka til að halda hinu leigða vel við meðan á leigutíma stendur oggæta þess að öll meðferð og notkun hins leigða sé í samræmi við lög. Í 16. gr.er fjallað um tjón á hinu leigða. Þar segir að leigutaki beri ábyrgð á og skulibæta Lýsingu hf. allt það tjón sem verða kunni á hinu leigða meðan það sé ívörslu hans eða hann beri af öðrum ástæðum áhættuna af því. Þá er mælt svofyrir að skylda leigutaka til greiðslu leigu falli ekki niður þó notkun hinsleigða stöðvist vegna tjóns eða bilunar á því. Þá segir í ákvæðinu að leigutakiberi ábyrgð á því að viðgerð vegna tjóns sé unnin með fullnægjandi hætti. Sétjón á hinu leigða svo mikið að ekki svari kostnaði að gera við það, að matiLýsingar hf., skuli fara fram uppgjör á samningnum. Leigutaki skuli þá greiðaalla gjaldfallna leigu og alla skatta og skyldur sem kunni að hafa fallið á„bifreiðina“ fram að tjóni. Tjónabætur skuli ganga óskertar til Lýsingar hf.Skv. 17. gr. ber leigutaki ábyrgð á öllu því tjóni sem hið leigða kann að valdameð beinum eða óbeinum hætti. Í 18. gr. er mælt fyrir um vátryggingar þ.m.t.skyldu leigutaka til greiðslu tryggingariðgjalda. Í 19. gr. eru ákvæði umheimild Lýsingar hf., til að skoða hið leigða meðan á leigu stendur og í 20. gr.um skyldu leigutaka til að tilkynna Lýsingu hf. um aðsetursskipti. Í 21. gr.eru ákvæði um skyldu leigutaka til að greiða Lýsingu hf., auk umsaminnar leigu,alla skatta sem lagðir kunni að verða á leiguna eða leigumun. Þá skulileigutaki greiða allan kostnað sem af notkun eða vörslu hins leigða leiði. Skv.22. gr. skal leigutaki, vanefni hann greiðslu leigu, greiða Lýsingu hf. hæstulögleyfða dráttarvexti af hinu vangreidda auk alls kostnaðar sem af vanskilumkunni að leiða. Í 23. gr. eru ákvæði um heimild Lýsingar hf. til að riftasamningnum vegna vanefnda leigutaka. Meðal fjölmargra ástæðna sem þar erutíundaðar má nefna vanefndir hvað greiðslu leigu varðar, að bú leigutaka sétekið til gjaldþrotaskipta eða hann óski nauðasamnings eða fjárhagsstaða leigutakaversni til muna. Í 24. gr. eru ákvæði um skil leigumunar. Þar segir m.a. aðsamningurinn sé tímabundinn og óuppsegjanlegur og leigutaki geti ekki skilaðhinu leigða fyrr en í lok umsamins leigutíma. Komi hins vegar sú staða upp aðleigutaki, af einhverjum ástæðum, skili leigumun þurfi hann samt sem áður aðstanda að öllu leyti við samninginn þ.m.t. að standa skil á leigugreiðslum. Í25. gr., sem ber fyrirsögnina „uppgjör“, segir að uppgjör vegna lokasamningsins, sbr. 23. gr. skuli fara fram með þeim hætti að leigutaki greiðiallar gjaldfallnar leigugreiðslur skv. 4. gr. samningsins ásamt dráttarvöxtum.Þá skuli leigutaki greiða allan kostnað skv. 24. gr. auk kostnaðar vegnariftunar og innheimtuaðgerða. Þá er mælt fyrir um greiðslu dráttarvaxta hafi uppgjörekki farið fram innan tiltekins tíma frá uppsögn eða riftun. Í 26. gr. er mæltfyrir um mögulegar kröfur á hendurleigutaka m.a. vegna leyndra galla, vanhirðu á hinu leigða og afleiddskostnaðar. Í 27. gr. er mælt fyrir um heimild Lýsingar hf. til að framseljasamninginn til annarrar lánastofnunar, að geymdum rétti leigutaka. Þá segir íákvæðinu að leigutaki geti ekki framselt réttindi sín samkvæmt samningnum nemameð samþykki Lýsingar hf. Í 28. gr. er mælt svo fyrir að breytingar ásamningnum megi einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af aðilum.Skv. 29. gr. er það á ábyrgð leigutaka og endurskoðanda hans, hvernigleigugreiðslur séu færðar í bókhaldi hans og í 30. gr. er ákvæði um varnarþing.Af hálfu stefnanda er eins og áður er rakið á því byggt aðframangreindir samningar séu samkvæmt efni sínu lánssamningar í skilningi VI.kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafigengistryggingarákvæði þeirra verið ólögmæt, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Þessutil stuðnings hefur stefnandi teflt fram eftirgreindum málsástæðum:. Stefndi hafi ekki verið eigandi gámahúsanna íupphafi heldur aðeins komið að viðskiptunum í þeim tilgangi að fjármagnakaupverð þeirra en ákveðið að klæða lánsviðskiptin í búningrekstrarleigusamninga. Aðkoma stefnda hafi þannig falist í því að lánastefnanda fyrir kaupverði húsanna, sem greitt hafi verið til seljanda þeirra,Móta ehf. Stefnanda hafi síðan verið ætlað að endurgreiða stefnda lánið ígegnum leigugreiðslur.2. Stefnandi og stefndi hafi samið um það fyrirframað stefnandi myndi eignast gámahúsin að loknum samningstíma skv.rekstrarleigusamningum aðila þ.e. þegar stefnandi hefði endurgreitt stefnda lánhans að fullu. Þessi lánsviðskipti hafi stefndi ákveðið að klæða í búningrekstrarleigu en slíkt hafi ekki verið í neinu samræmi við eðli og tilgangþeirra viðskipta sem í raun hafi farið fram milli aðila. Þetta sé ljóst afeinstökum ákvæðum samninga aðila, sbr. 7. gr. og 24. gr. varðandi skil ágámahúsunum. Þeim hafi verið varanlega skeytt við sökkul og því ekki hægt aðskila þeim án þess að eyðileggja þau.3. Í rekstrarleigusamningum stefnda og stefnanda séuákvæði um að stefnandi skuli greiða vexti af hverri afborgun, sbr. 4 gr.samninganna, auk þess sem tilgreindir séu vextir á greiðsluáætlun fyrir báðasamninga, 6,55% LIBOR vextir fyrir samning nr. 540750 og 6,23% fyrir samningnr. 541591. Vextir af leigugreiðslum sé óþekkt fyrirbrigði en hins vegar fasturþáttur í peningalánum þar sem vextir séu það gjald sem lánveitandi taki fyrirumlíðun skuldar. Það sama eigi við um gengistryggðar greiðslur en stefndiáskilji sér í 8. gr. rekstrarleigusamninganna rétt til að endurreikna þærgreiðslur samkvæmt breytingum sem verði á LIBOR vöxtum þess erlenda gjaldmiðilssem leiga sé tilgreind í. Framangreind ákvæði séu hefðbundin ákvæði ílánssamningum og eigi engan veginn við í samningum þar sem greitt sé fyrirafnot af lausafé. 4. Í 16. gr. rekstrarleigusamninganna komi fram aðstefnandi beri ábyrgð á öllu tjóni og bilunum á hinu leigða og skylda hans tilgreiðslu leigu falli ekki niður þótt notkun hins leigða lausafjár stöðvistvegna tjóns eða bilunar. Engin tenging sé þannig milli notkunar á hinu leigðaog endurgjaldsins en samkvæmt leigurétti haldist skylda leigjanda til þess aðgreiða leigu í hendur við afnotarétt hans af hinu leigða. Framangreint bendiótvírætt til þess að efni samninganna hafi verið peningalán.5. Skv. 23. gr., sbr. 25. gr.rekstrarleigusamninganna haldist greiðsluskylda leigutaka óbreytt þótt tilriftunar samninganna komi. Ákvæðið sé í reynd gjaldfellingarákvæði áheildarskuld sem tíðkist eingöngu í lánssamningum en samrýmist á engan háttreglum um uppgjör við slit eignaleigusamnings.6. Bókhaldslegog skattaleg meðferð samninganna skipti engu máli við úrlausn á því hvers eðlissamningssamband þeirra hafi í raun og veru verið. Ákvæði laga nr. 3/2006 umársreikninga, eða forvera þeirra, komi samningssambandi stefnanda og stefndaekkert við eða hvort samningar stefnanda og stefnda séu að efni tillánssamningar eða leigusamningar. Tilgangur laga nr. 3/2006 um ársreikninga séað tryggja að lögaðilar skili upplýsingum um rekstur og afkomu m.a. tilhluthafa, kröfuhafa og opinberra aðila, s.s. skattayfirvalda á stöðluðum ogsamræmdum ársreikningum, sbr. 109. gr. s.l. Til að skera úr um hvort samninguraðila sé lánssamningur eða leigusamningur verði eingöngu horft til efnisákvæðaí samningum aðila og samningsgerðar milli aðila, líkt og Hæstiréttur hafi lagttil grundvallar m.a. í máli nr. 282/2011 og máli nr. 652/2011.7. Samningar aðila hafi verið samdir einhliða afstefnda og sé stór hluti þeirrastaðlaðir samningsskilmálar stefnda. Við þær aðstæður beri að beitaandskýringarreglu við túlkun ákvæða samninganna en samkvæmt reglunni skulióljós samningsákvæði skýrð þeim aðila í óhag sem hafi samið þau einhliða eðasem ráðið hafi þeim atriðum til lykta sem ágreiningi hafi valdið. 8. Skuld stefnanda samkvæmt áðurnefndum samningum sévegna láns í íslenskum krónum sem bundið hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla,með ólögmætum hætti. Brjóti slíkt í bága við við reglur 13., 14. og 15. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af hálfustefnda er öllum framangreindum málsástæðum stefnanda hafnað og á því byggt aðumræddir samningar séu samkvæmt formi sínu og efni leigusamningar og ákvæðiþeirra um gengistryggingu umsamins leigugjalds brjóti því ekki í bága viðákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Óumdeilter að leigufjárhæð skv. rekstrarleigusamningum aðila var ákveðin í íslenskumkrónum og leiga greidd í sömu mynt. Þá er óumdeilt að umsamin leigufjárhæð tókbreytingum í samræmi við breytingu á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla semtilgreindir eru í samningunum.Við matá því hvort þeir tveir rekstrarleigusamningar, sem um er deilt í máli þessu,séu leigusamningar eða lánssamningar, er að mati dómsins rétt að líta tileftirfarandi.Heitisamninganna, sbr. „Rekstrarleigusamningur“, bendir til þess að um leigusamningasé að ræða og er öll orðnotkun í ákvæðum þeirra í samræmi við það. Þannig erstefnandi í samningunum nefndur „leigutaki“ og stefndi „leigusali“. Þá er ísamningunum talað um hið leigða og leigumun, leigutíma og leigugjald.Hugtakiðeignarleiga var, eftir því sem næst verður komist, fyrst skilgreint í lögum hérá landi með ákvæðum laga nr. 19/1989 um eignarleigustarfsemi. Skv. 1. mgr. 1.gr. laganna var hugtakið eignarleiga skilgreint sem leigustarfsemi á lausaféeða fasteignum þar sem leigusali seldi leigutaka hið leigða á leigu gegnumsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálumum eignar- og afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 1. gr. laganna var aðfinna skilgreiningar á þeim þremur tegundum eignarleigusamninga, sem lögin tókutil, þ.e. fjármögnunarleigu, kaupleigu og rekstrarleigu. Í 2. og 3. mgr. 1. gr.var að finna skilgreiningar á annars vegar fjármögnunarleigu og hins vegarkaupleigu. Í báðum tilvikum var megineinkenni sagt vera að leigusali hefðiafsalað sér að verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengdist eignarréttileigusala. Í tilviki fjármögnunarleigu héldist eignarréttur hjá leigusala en ítilviki kaupleigu væri leigutaka veittur sjálfkrafa réttur til að eignast hiðleigða í lok leigutíma. Hugtakið rekstrarleiga var skilgreint í 3. mgr. 1. gr.Samkvæmt ákvæðinu merkti rekstrarleiga þá samningsstöðu samkvæmt eignarleigusamningiað fyrir hendi væri eignarleiga, sem ekki teldist vera fjármögnunarleiga nékaupleiga samkvæmt 2. og 3. mgr. 1. gr. Í athugasemdum í frumvarpi til laga nr.19/1989 var að finna nánari skýringar á hugtakinu eignarleiga og hugtökunumfjármögnunarleiga, kaupleiga og rekstrarleiga. Í athugasemdunum segir m.a. aðþað sem einkenni eignarleigu frá því sem venjulega sé nefnt „leiga“ sé annarsvegar að samningar um eignarleigu séu aldrei ótímabundnir heldur sé um að ræðaleigu í tiltekinn lágmarksleigutíma og hins vegar að alltaf sé um að ræðasérstaka skilmála sem greini þessa samninga glöggt frá venjulegumleigusamningum. Í þessum sérstöku skilmálum séu ákvæði sem flytji ýmsareignarréttarlegar skyldur frá formlegum eiganda hlutarins til leigutakans þannigað staðan geti orðið slík að leigusali hafi í raun aðeins eignarrétt sem svaritil veðréttar í hinu leigða. Með sama hætti verði þá réttarstaða leigutakasvipuð og væri hann eigandi að hlut, utan þess að hinn formlegi eignarréttur ográðstöfunarheimildin haldist hjá leigusala. Hvað rekstrarleigu varðar er íathugasemdunum tekið fram að rekstrarleigu svipi mest til „venjulegrar leigu“en þó skilji á milli hinir sérstöku skilmálar sem tíðkist íeignarleigusamningnum. Hugatakiðeignaleiga er nú skilgreint í 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. áður 1. mgr. 9. gr. laga nr. 123/1993 um lánastofnaniraðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Hugtakið er skilgreint þannig aðeignaleiga feli í sér leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar semleigusali selji leigutaka hið leigða áleigu gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í athugasemdum með frumvarpinu, sem varð að lögum nr.161/2002, er tekið fram að úr skilgreiningu á eignaleigu sé fellt brott ákvæðium skilmála um eignar- og afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum þar sem ísumum formum eignaleigu skuli skila hinu leigða skilyrðislaust í lok leigutíma.Eignaleigu sé gjarnan skipt í þrennt: fjármögnunarleigu og kaupleigu aukrekstrarleigu. Í fjármögnunarleigu haldist eignarréttur hjá leigusala en íkaupleigu sé leigutaka veittur réttur til að eignast hið leigða í lokleigutíma. Rekstrarleiga sé hins vegar eignaleiga sem hvorki teljist tilfjármögnunarleigu eða kaupleigu. Þá er tekið fram í athugasemdunum að höfundarfrumvarpsins telji rétt að eftirleiðis verði framangreind leiguform nefndeignaleiga í stað eignarleigu áður.Ekkiverður séð að með lögum nr. 161/2002, sbr. áður lög nr. 123/1993, hafi verið stefnt að breytingum á þeimgrunnskilgreiningum sem fram komu í lögum nr. 19/1989 á hugatakinu eignarleiga(nú eignaleiga) og hugtakinu rekstrarleiga að undanskyldu því sem áður er rakiðvarðandi skilmála um eignar- og afnotarétt að lágmarksleigutíma loknum.Ljóster að þeir samningar sem um er deilt í máli þessu bera samkvæmt efni sínu öllmegineinkenni rekstrarleigusamninga eins og það hugtak hefur verið og erskilgreint í lögum hér á landi og áður er rakið. Eru þær skilgreiningar ísamræmi við viðteknar almennar skýringarog skilgreiningar á eignaleigu og rekstrarleigu. Er þá einkum vísað til þess aðleigutaki velji hið leigða og semji um kaupverð þess við seljanda, aðsamningurinn sé óuppsegjanlegur á umsömdum leigutíma, að leigusali endurheimtikaupverð hins leigða ásamt vöxtum, þóknun og kostnaði á leigutímanum, aðeignarréttur haldist hjá leigusala meðan á leigu stendur, að leigutaki beriáhættu af hinu leigða meðan á leigu stendur og komi til riftunar áleigusamningi greiði leigutaki leigusala alla gjaldfallna- og ógjaldfallnaleigu. Má hvað þetta varðar vísa tilákvæða í 1. ml. 7. gr., 10. gr., 11. gr., 2. mgr. 13. gr., 16. gr., 23. gr. og24. gr. í samningum aðila sem fela m.a.í sér ákvæði um að samningarnir séu óuppsegjanlegir á umsömdum leigutíma, aðLýsing hf. sé eigandi hins leigða, að greiðsla leigu sé óháð afnotum leigutakaaf hinu leigða, að öll áhætta af hinu leigða hvíli á herðum leigutaka meðan áleigutíma standi og að leigutaka sé skylt að greiða bæði gjaldfallna og ógjaldfallna leigu, ef til riftunar komi. Hér aðframan hefur verið gerð grein fyrir þeim málsástæðum sem stefnandi byggir á ímáli þessu því til stuðnings að samningar aðila séu að efni til lánssamningaren ekki leigusamningar. Hafa þær til aðgreiningar verið taldar upp undirtöluliðum 1-8. Flestar þessara málsástæðna hafa áður verið hafðar uppi ídómsmálum sem varða skilgreiningu fjármögnunarleigusamninga, sem eru eins ogáður er rakið ein tegund eignaleigusamninga, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málumnr. 652/2011, nr. 638/2013 og nr. 717/2013. Hefur Hæstiréttur í tilvitnuðumdómum hafnað því að þessar málsástæður leiði til þess per se að samningar séulánssamningar en ekki leigusamningar. Þær niðurstöður eiga, að breyttubreytanda, jafnt við um rekstraleigusamninga og fjármögnunarleigusamninga.Hefur Hæstiréttur þannig þegar tekið afstöðu til þeirra málsástæðna stefnandasem lúta að því að umsamin heildarleiga hafi verið ákvörðuð út fráfjármögnunarkostnaði stefnda og greiðslur stefnanda því falið í sérendurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól, að leigugreiðslur taki breytingum ísamræmi við breytingar á Libor vöxtum, að ekkert samhengi hafi verið milligreiðslna stefnanda og afnota hans af viðkomandi samningsandlagi, að öll áhættaaf samningsandlaginu hafi verið lögð á herðar stefnanda m.a. vegna mögulegragalla og hafi stefnanda verið skylt að greiða leigu, þótt seljandi hins leigðavanefndi kaupsamning sinn við stefnda og að stefnandi hafi valið þá leigumunisem samningarnir nái til og samið um kaup þeirra við seljanda. Með vísan tilalls framangreinds verður því einnig hafnað hér að framangreindar málsástæðurstefnanda leiði til þess að skýra beri þá samninga sem um er deilt í máli þessusem lánssamninga en ekki leigusamninga. Aukþeirra málsástæðna sem að framan eru raktar og afstaða hefur verið tekin tilteflir stefnandi fram þeirri málsástæðu að umsamið hafi verið milli stefnandaog stefnda að stefnandi yrði í lok umsamins leigutíma eigandi umræddragámahúsa. Hefur stefnandi því til stuðnings, í fyrsta lagi, vísað til endurkaupasamningaMóta ehf. og stefnda, sem falið hafi í sér skuldbindingu Móta ehf. um að kaupagámahúsin í lok leigutímans af stefnda, á tilgreindu niðurlagsverði. Í öðrulagi hafi stefnandi og Mót ehf., á grundvelli endurkaupasamninganna, samið umað stefnandi keypti gámahúsin af Mótum ehf., í framhaldi endurkaupanna, á samaniðurlagsverði og fram komi í endurkaupasamningunum. Af hálfustefnda er því alfarið hafnað, eins og áður er rakið, að hann hafi verið aðiliað framangreindum samningi stefnanda og Móta hf. eða efni hans, með öðrumhætti, verið skuldbindandi gagnvart honum.Í 3. gr.rekstrarleigusamninga aðila er mælt svo fyrir að leigutaki skuli skila hinuleigða í hendur leigusala í lok umsamins leigutíma. Í samningunum eru enginákvæði um undanþágu frá þessari skyldu. Framangreind ákvæði 3. gr. samningannaeru skýr og verður ekki af þeim ráðið að eignarréttur yfir hinu leigða flytjisttil stefnanda við lok umsamins leigutíma eða fyrr. Í 28. gr. samninganna ereins og rakið hefur verið mælt svo fyrir að breytingar á þeim megi einungisgera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Óumdeilt er aðrekstrarleigusamningum aðila, var ekki breytt að því leyti sem hér skiptirmáli.Stefnandihefur teflt fram þeirri málsástæðu að þar sem ljóst hafi verið að umræddumgámahúsum yrði ekki skilað í hendur stefnda, nema þau skemmdust eðaeyðilegðust, megi ljóst vera að aðilar hafi ráðgert að húsin yrðu formleg eignstefnanda í lok rekstrarleigusamninganna. Eins og áður er rakið getur andlageignaleigusamninga þ.m.t. rekstrarleigusamninga verið bæði lausafé ogfasteignir. Ekki verður talið skipta máli um skýringu á rekstrarleigusamningumaðila eða sönnunarbyrði stefnanda fyrir því að hann skyldi að loknum umsömdumleigutíma verða eigandi hins leigða, þótt skil þess í hendur stefnda kynnu aðleiða til rýrnunar á verðmæti hins leigða.Með vísantil alls framangreinds verður ekki talið, gegn andmælum stefnda, að stefnandihafi fært sönnur á að samið hafi verið um það milli stefnanda og stefnda aðstefnandi yrði eigandi umræddra gámahúsa í lok umsamins leigutíma.Stefnandibyggir á því að samningar aðila hafi verið samdir einhliða af stefnda og feli ísér stöðluð samningsákvæði. Beri því að skýra óljós samningsákvæði stefnda íóhag. Af hálfu stefnda er því mótmælt að rekstrarleigusamningar aðila séuóljósir eða óskýrir heldur séu þeir þvert á móti skýrir hvað réttindi ogskyldur stefnanda og stefnda varði. Fallast má á það með stefnanda að þauákvæði umræddra rekstrarleigusamninga sem virðast samin með hliðsjón afrekstrarleigu bifreiða hafi ekki átt erindi í leigusamninga aðila um fasteign.Hins vegar verður ekki talið að þessi ákvæði leiði til þess að samningar aðilaverði taldir óskýrir hvað þau réttindi og þær skyldur varðar sem um er deilt ímáli þessu. Framkvæmdastjóristefnanda og fyrrum fjármálastjóri stefnanda gáfu bæði skýrslu við aðalmeðferðmálsins. Í skýrslum þeirra beggja kom m.a. fram að tilgangurinn með því að gerarekstrarleigusamninga við stefnda en ekki lánssamninga hafi verið að komast hjáþví að þurfa að eignfæra hið leigða í bókum félagsins á árinu 2007. Þá kemurfram í tölvupósti fjármálastjórans fyrrverandi til starfsmanns stefnda, 28.júní 2007, að hún sé komin á þá skoðun að best væri að gerður yrði hefðbundinnrekstrarleigusamningur um gámahúsin. Styður þessi framburður og tilgreindummæli í tölvupóstinum að tilgangur stefnanda hafi verið að gera leigusamningavið stefnda en ekki lánssamninga. Með vísantil alls framangreinds verður fallist á það með stefnda aðrekstrarleigusamningar aðila séu leigusamningar en ekki lánssamningar ogtenging leigugreiðslna skv. samningunum við gengi erlendra gjaldmiðla brjótiþví ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í þeimþætti málsins sem hér er til meðferðar.Meðhliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndamálskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 2.100.000 krónur. Þórður S.Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefnda, Lýsing hf., er sýknuð af kröfum stefnanda,Malbikunarstöðvarinnar Hlaðbær-Colas hf., í máli þessu. Stefnandi greiðistefndu 2.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 441/2016
Kynferðisbrot Brot gegn blygðunarsemi Nauðgun Börn Tilraun Skaðabætur Sératkvæði
X var í fyrri lið ákæru gefið að sök blygðunarsemisbrot samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa í gegnum samfélagsmiðla undir fölsku flaggi sem 17 ára drengur viðhaft kynferðislegt tal við B, er hann var 15 ára, og fengið hann til þess að senda sér mynd af kynfærum sínum. Þá var X í seinni lið ákæru gefin að sök tilraun til nauðgunar samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga, með því að hafa daginn eftir hótað því að dreifa opinberlega samskiptunum og myndinni ef B hefði ekki kynferðismök við sig fyrir klukkan 23 þá um kvöldið. Með hliðsjón af játningu X að hluta og framburði B og gögnum málsins að öðru leyti var X sakfelldur samkvæmt fyrri lið ákæru. Að því er varðaði seinni lið ákæru var talið sannað að X hefði sett fram umræddar hótanir við B, sem hefði tekið þær alvarlega, og að hann hefði viðhaft þær í þeim tilgangi að knýja B til kynmaka við sig. Hefði X hótað B ítrekað og sett honum mjög skamman frest til að láta undan þessum hótunum. Þær hefðu verið settar fram til fullnaðar áður en X hefði, nærri lokum framangreinds frests, látið af háttsemi sinni eftir að móður B hefði orðið kunnugt um atvik og gripið inn í rás atburða. Með þessari háttsemi hefði X ótvírætt sýnt í verki einbeittan ásetning til að fremja til fullnaðar brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Hefði hann á þennan hátt gerst sekur um tilraun til brots gegn síðastgreindu lagaákvæði, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot X hefðu verið sérlega gróf og hann ætti sér engar málsbætur. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár auk þess sem honum var gert að greiða B 600.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. B krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Málsatvikum og framburði ákærða og vitna er skýrlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Staðfest verður með vísan til forsendna dómsins niðurstaða hans um fyrri lið ákæru, sem lýtur að broti gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í seinni lið ákæru er ákærða gefin að sök tilraun til nauðgunar með því að hafa 9. apríl 2015 hótað því að dreifa opinberlega tilteknum samskiptum sínum við brotaþola og mynd, sem sá síðarnefndi sendi honum deginum áður, ef brotaþoli hefði ekki kynferðismök við sig fyrir klukkan 23 þá um kvöldið. Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að sannað sé að ákærði hafi sett fram þær hótanir við brotaþola sem í ákæru greinir, að sá síðarnefndi hafi tekið þær alvarlega og að ákærði hafi viðhaft þær í þeim tilgangi að knýja brotaþola til kynmaka við sig. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi hótaði ákærði brotaþola ítrekað og setti honum mjög skamman frest til að láta undan þessum hótunum. Þær höfðu verið settar fram til fullnaðar áður en ákærði lét nærri lokum þessa frests af háttsemi sinni eftir að móður brotaþola varð kunnugt um atvik og greip inn í rás atburða. Með þessari háttsemi sýndi ákærði ótvírætt í verki einbeittan ásetning til að fremja til fullnaðar brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að ákærði hafi á þennan hátt gerst sekur um tilraun til brots gegn síðastgreindu lagaákvæði, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga.Brotin, sem ákærði er sakfelldur fyrir, voru sérlega gróf. Hann kom fram undir tilbúnu nafni og þóttist vera mun yngri en hann var, en með því fékk hann brotaþola til að tjá sig um viðkvæm persónuleg málefni sín og senda nektarmynd af sér. Þessa aðstöðu notfærði síðan ákærði til að leitast við að knýja brotaþola til kynmaka við sig. Ákærði á sér ekki málsbætur. Hann verður að þessu virtu dæmdur til að sæta fangelsi í tvö ár og eru ekki efni til að binda þá refsingu skilorði að öllu eða nokkru. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt vottorð sálfræðings frá 2. september 2016 um líðan brotaþola. Þar kemur fram að ekki hafi gengið eftir vonir, sem bundnar voru við að hann kæmist fljótt yfir þá vanlíðan sem brot ákærða ollu honum. Hann hafi þjáðst lengur en ætlað var af streitu og vanlíðan og átt erfitt með að halda við félagslegum tengslum. Að þessu virtu verða miskabætur til brotaþola ákveðnar 600.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo og útlagðan kostnað réttargæslumannsins, allt eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár.Ákærði greiði brotaþola, B, 600.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað eru staðfest.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.553.798 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Lúðvíks Arnar Steinarssonar hæstaréttarlögmanns, 1.240.000 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola, Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, og útlagðan kostnað réttargæslumannsins, 100.000 krónur.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar ogViðars Más MatthíassonarVið erum sammála meirihluta dómenda um annað en úrlausn á seinni lið ákæru í málinu. Þar er ákærða gefin að sök tilraun til nauðgunar með því að hafa fimmtudaginn 9. apríl 2015 hótað því að dreifa samskiptum sínum við brotaþola og myndinni sem brotaþoli sendi honum deginum áður opinberlega ef hann hefði ekki kynferðismök við sig fyrir klukkan 23 þá um kvöldið. Í ákærunni er þessi háttsemi talin varða við 1. mgr. 194. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við erum sammála meirihluta dómenda um að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að sannað sé að ákærði hafi sett fram þær hótanir við brotaþola sem í ákæru greinir og að sá síðarnefndi hafi tekið þær alvarlega. Loks að staðfesta skuli niðurstöðu dómsins um að ákærði hafi með framangreindri háttsemi sinni sýnt vilja til þess að ná fram kynferðismökum við brotaþola. Í 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að hver sá sem tekið hefur ákvörðun um að vinna verk, sem refsing er lögð við í þeim lögum, og ótvírætt sýnt þann ásetning í verki, sem miðar eða er ætlað að miða að framkvæmd brotsins, hefur, þegar brotið er ekki fullkomnað, gerst sekur um tilraun til þess. Í 1. mgr. 194. gr. laganna er mælt fyrir um að hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun. Eins og áður greinir er sannað að ákærði beitti hótunum í því skyni að ná fram kynferðismökum við brotaþola. Þegar á hinn bóginn er tekið tillit til þess að samskipti ákærða og brotaþola fóru fram um samskiptamiðla á netinu og þeir voru þá staddir hvor í sínu húsi og undirbúningsaðgerðir ákærða fólust ekki í annarri háttsemi en lýst er í héraðsdómi, er því skilyrði 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga ekki fullnægt, að hann hafi ótvírætt sýnt þann ásetning í verki sem lýtur að annarri framkvæmd brots en hótuninni. Verður ákærða því ekki refsað fyrir það brot, sem hann er sakaður um í seinni lið ákæru, en hann var ekki ákærður til vara fyrir annað brot. Verður hann sýknaður af þessum lið ákærunnar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. október 2008 í máli nr. 609/2007. Þá erum við sammála meirihluta dómenda um að brot það sem ákærði er sakfelldur fyrir í fyrri lið ákæru hafi verið sérlega gróft af þeim ástæðum sem þeir tilgreina. Við teljum því, þrátt fyrir að sýkna eigi ákærða af seinni ákæruliðnum, að ekki sé tilefni til að hreyfa við þeirri refsingu sem honum var dæmd í héraðsdómi og að hana eigi að skilorðsbinda á sama hátt og þar er gert. Við teljum, með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að dæma eigi ákærða til að greiða helming alls áfrýjunarkostnaðar málsins eins og hann er tilgreindur af meirihluta dómenda.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 6. maí 2016.Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð föstudaginn 11. mars, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 20. nóvember 2015, á hendur X, kt. [...], [...], [...], fyrir„neðangreind hegningar- og barnaverndarbrot, framin í [...] á árinu 2015:. Fyrir blygðunarsemisbrot og brot á barnaverndarlögum, með því að hafa miðvikudaginn 8. apríl sett sig í samband við B, fæddan [...] 1999, í gegnum samskiptaforritið snapchat með notendanafninu [...] og þóst vera 17 ára strákur frá [...]. Ákærði viðhafði kynferðislegt tal við B gegnum snapchat, meðal annars um að hann langaði að hafa við hann munnmök, láta drenginn hafa við sig munnmök og hafa við hann endaþarmsmök og spurði drenginn hvort hann runkaði sér. Þá fékk ákærði B til að senda sér eina mynd af kynfærum sínum, reyndi að fá hann til að senda fleiri myndir af sér nöktum og sendi drengnum mynd af kynfærum sínum.Telst þetta varða við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.2. Fyrir tilraun til nauðgunar, með því að hafa daginn eftir, fimmtudaginn 9. apríl, hótað því að dreifa samskiptum sínum við B og myndinni sem drengurinn sendi honum deginum áður, opinberlega, ef hann hefði ekki önnur kynferðismök við sig fyrir klukkan 23 þann dag.Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu C, kennitala [...], f.h. ólögráða sonar hennar, B, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða brotaþola bætur að fjárhæð kr. 1.500.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um [vexti] og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 9. apríl 2015 til þess dags er mánuður er liðinn frá því bótakrafa var kynnt ákærða, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist lögmannsþóknunar úr hendi ákærða, brotaþola að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisauka­skatti.“Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Til vara krefst hann þess að ákvörðun refsingar verði frestað en til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfi. Hann krefst þess að bótakröfu verði vísað frá dómi. Verjandi hans krefst málsvarnarlauna úr ríkissjóði.Málavextir Er atvik málsins urðu áttu ákærði og brotaþoli báðir heima í [...].Samkvæmt lögregluskýrslu hafði C, móðir brotaþola, samband við lögreglu klukkan 22:48 hinn 9. apríl 2015 og tilkynnti að aðili, sem notaði notandanafnið „[...]“ í forritinu „snapchat“ hefði haft samband við brotaþola á svonefndum snapchat-aðgangi hans. Í framhaldinu ræddi lögregla við brotaþola sem tjáði henni að „[...]“ hefði haft samband við sig og eftir samtöl þeirra tveggja hefði brotaþoli sent aðilanum tvær myndir, aðra af andliti sínu en hina af kynfærum sínum. Í einu samtala þeirra brotaþola og „[...]“ hefði „[...]“ spurt hvort ekki væru laglegir samkynhneigðir karlmenn í [...] og hefði brotaþoli þá nefnt að hann vissi til þess að ákærði væri samkynhneigður. Hefðu samskipti brotaþola og „[...]“ haldið áfram, bæði gegnum „snapchat“ og vefsíðuna „facebook“. Hefði „[...]“ bæði hótað brotaþola og hvatt hann til að hafa samband við ákærða. Hefði „[...]“ gefið brotaþola þá kosti að hitta ákærða fyrir klukkan 23 þetta kvöld og hafa við hann samfarir en ella myndi „[...]“ birta á netinu þær myndir sem brotaþoli hefði sent. Ákærði hefði í framhaldinu haft samband við brotaþola á vefsíðunni „facebook“. Í málinu eru ákæruvaldið og ákærði á einu máli um að það hafi verið ákærði sem tjáði sig undir notendanafninu „[...]“.Í málinu liggja fyrir útprentuð svokölluð skjáskot sem munu vera af samtölum ákærða og brotaþola með forritinu „snapchat“. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu tók móðir brotaþola skjáskot af þeim er hún skoðaði síma brotaþola og eru þau komin til lögreglu frá henni og brotaþola.Til einföldunar verður sendandinn „[...]“ hér nefndur Vignir. Snemma í samtölum sem fóru fram 8. apríl spyr brotaþoli Vigni hvernig hann hafi „fundið [hann] á snapchat“ og fær það svar að Vignir hefði skrifað rangt nafn þegar hann hefði verið „að adda“. Tal þeirra berst fljótlega að [...] og Vignir spyr hvort séu „sætir hommar í [...]“. Því svarar brotaþoli játandi og að þeir séu „saman“. Eftir stutt samtal um það spyr Vignir um heiti þeirra og bætir síðar við: „Eg veit um einn homma sem er þybbinn og hann er svo sætur og svo fkn skemmtilegur“ og sé það „X [...]“. Brotaþoli staðfestir að sá sé annar þeirra sem hann hafi talað um og Vignir segir að „X“ sé „sætur og skemmtilegur þo hann se sma feitur“ og að allir segi „að hann se fkn goður í rumminu haha“. Í næstu skilaboðum sínum segir Vignir að X þekki sig ekki, en þeir hafi talað einu sinni saman „á djamminu“ og X sé „bara æði sko“. Þeir ræða stuttlega kynni brotaþola af X í [...] en því næst spyr Vignir brotaþola hvort hann sé með „kulurass“. Brotaþoli svarar með orðunum „Ætli það ekki :/“ og Vignir svarar: „Mmm nice Mig langar að totta þig og lata þig totta mig og riða þer svo i rassinn hehe :$“ Brotaþoli svarar með skilaboðunum „Jaaaaá Saaaaæææll :/ Hvernig er fullnæging i rass?“. Því svarar Vignir með orðunum: „Besta fullnæing i heiminum fuck fæ boner að hugsa um það hehe“. Því svarar brotaþoli með orðunum: „Nice Þetta hljomar gott Kannski eg se til i að profa, ef þu sendir mer mynd af þer“. Vignir leggur þá til að þeir spjalli áfram saman og segir að hann haldi að brotaþola „langi rosa mikið að profa hehe“. Brotaþoli óskar þá aftur eftir mynd en Vignir segist eiga „mjog erfitt að treysta“ og vill ekki senda mynd. Vignir stingur upp á að brotaþoli „eyði“ sér þá bara og bætir við: „En ef þu heldur að eg se bara fake þa mattu allveg eyða mig en eg er ekki fake Er bara saklaus strakur i [...] sem vantar bolfelaga og eg addaði bara vitlaust og kynntist þer :/“. Því svarar brotaþoli með þeim orðum að hann treysti Vigni, sem svarar: „Eg vill miklu frekar senda þer typpamynd en andlit sko hehe En bara þegar þu ert einn :$ Eyddiru mer? Okai bæ þá :(“.Tal þeirra Vignis og brotaþola berst að [...] og Vignir segist munu eiga erindi þangað með foreldrum sínum sem muni hugsanlega kaupa sér þar hús: „Samt litið land bara þu værir bi eða langaði að profa þa gætum við gert það þegar eg er að koma og svona þarna ef þau kaupa ser hehe“. Því svarar brotaþoli með orðunum: „Sko vandmalið er að eg er eiginlega 99mdl Hehe“.Í einum skilaboðum til brotaþola segir Vignir að hann sé „meira fyrir stelpur“ en langi „bar að profa að vera með straki hehe“ og bætir því við síðar að brotaþoli megi „eyða“ honum. Því svarar brotaþoli með því að hann sé „alveg til í að kynnast, just friends then ;)“ og spyr hvort Vignir geti sent honum mynd. Því svarar Vignir með orðunum: „Hehe ja eg er samt meira svona að finna mér að ríða“. Því svarar brotaþoli með „Hahaha“. Eftir stuttar samræður þeirra segir Vignir: „Matt senda mer 100 myndir af þer noktum [og þeim orðum fylgir mynd af hjarta] Bara eins og þu villt:***“. Næsti texti sem frá brotaþola kemur er orðin: „Hope i dont dissapoint u“. Því svarar Vignir með orðunum: „Það var svo litil birta :( Geturðu haft meiri birtu ? :** Og mer langar rosa að sja rassinn þinn :$“. Því svarar brotaþoli með orðunum „Eg veit og myndavelin og siminn sökkar og er pottþett til i að sökka þig :)“. Því svarar Vignir með „hehe“.Samtal þeirra heldur áfram og fljótlega skrifar brotaþoli: „Hvernig heldurðu að framhaldið verði, eg a við eftir þetta dúlleri okkar :)?“ og Vignir svarar: „Afhverju tjekkarðu ekki a X hvort hann vilji riða og eh þegar þú ert graður svo þu verðir með goða reynslu a að sofa hja kk þegar við hittumst ? :** [því næst birtist mynd af tveimur hjörtum]. Hehe vonandi að við bara verðum að dullast lengi og kanski bara par eða riðufelegar.“ Því svarar brotaþoli með orðunum: „Hann er 25 ara , 16 og 25 ara , eg held ekki“. Vignir svarar því með orðunum: „Er hann ekki 23 ara eg held það :o fæddur 1991 Eg var að sofa hja gaur sem var 13 arum eldri en eg til að fa reynslu, læra og svona það var best hehe“. Brotaþoli svarar og segir X vera [...], vera „a fostu, so many reasons Og mig langar helst að biða eftir þer :*“ Þessu svarar Vignir með skilaboðum, en í gögnum málsins eru aðeins læsileg upphafsorðin „Hehe kanski langar honum í felaga til að“. Þeim skilaboðum svarar brotaþoli með orðunum: „Þu getur bara kennt mer“ en Vignir svarar: „Væri samt betra fyrir mig og þig sæti ef þu værir buinn að profa eitthvað með eitthverjum sem hefur mikla reynslu :o og þu ert með fkn sætan traustan homma sem byr a sama stað og þu :o Ættir að nota það :o Hehehe jaae [svo birtist mynd af hjarta] Bara öruggara að fa reynslu fra mun eldri en eh sem er næstum jafngamall .. seiga það allir i þessu gaysexi að bryja að sofa hja eh veeeel reyndum og læra og eh svona bla bla“. Því svarar brotaþoli með orðunum: „Æjj eg veit ekk eg verð bara að fa að sofa a þessu i nott og svi verð eg að vera ferskur a morgun, það er skoli“. Vignir svarar: „Hehe ætlaði að seiga að þu gætir örugglega ef hann vildi fengið að rida nuna hahaha Viltu að eg finni snappið hans og sp hvort hann myndi halda framhja og eh sætii ?? :**“. Þessu neitar brotaþoli. Vignir svarar með því að skrifa „Okai :/“ en framhald skeytisins sést ekki í gögnum. Brotaþoli svarar skeytinu með annarri neitun. Henni svarar Vignir: „Okai :/ Ekki vera bitur ;o Runkaðiru þer ?“ Þessu fylgja samtals fimm skilaboð milli þeirra um annað en svo segir Vignir: „Ja nakvæmlega Runkaðiru þer ?“ Brotaþoli svarar því neitandi og Vignir svarar: „Þangað til eg leyfi þer að runka þer ? Ma eg sja rassinn og meira af typpinu?“ Því svarar brotaþoli með skeytinu: „Shuyy Shure& Shure*& Fokk“ en Vignir svarar: „Eg er svoooo graður i þig :$ :*“. Því svarar brotaþoli: „Biddu aðeins“ og Vignir spyr: „Ertu að hætta að vera skotinn i mer? :/“. Brotaþoli svarar: „Eg veit ekki eg held eg þurfi bara sma tima til að hugsa :/“. Vignir svarar: „Okaai :/ En fæ eg að sja rassinn og meiri naked myndir? Matt allveg senda mer margar :p“. Brotaþoli svarar: „Okei ertu einhver rassfikill ;) Biddu bara rolegur“. Vignir svarar: „Hehe sendu mer bara naked myndir af þer im soo horny :o Annars mattu bara eyða mer ef þu hefur ekki ahuga lengur :/“. Brotaþoli svarar með orðunum: „Okei þarna misti eg matarlistina“ og Vignir spyr hverju það sæti. Brotaþoli segist verða að „finna sjálfan [sig]“ einhvern veginn. Vignir spyr: „Og hvað meinarðu u sert buinn i bili ?“ og brotaþoli segist hafa bara tekið þannig til orða. Vignir spyr þá: „Ætlarðu þa ekki að senda mer naked ?“ og brotaþoli svarar: „Ekki i bili“. Vignir spyr þá: „Fannst þer svona ogeðslegt að sja typpið a mer ? Hehe“. Þessu svarar brotaþoli í frekar löngu máli, án þess að víkja sérstaklega að efni spurningar Vignis, á þá leið að hann sé „búinn að missa matarlistina“, telji sig hafa verið spenntan að reyna eitthvað nýtt og hafi alveg gleymt sér. Hann viti ekki hvað honum finnist og þurfi lengri tíma til að hugsa. Þeir geti þó örugglega spjallað síðar. Eftir þetta kveðjast þeir vinsamlega.Þá liggur í málinu skjáskot af „snapchat“-skilaboðum sem ákærði sendi brotaþola í eigin nafni 9. apríl: „Hann var að senda mer að við hofum til half 11 til ad akveda hvad vid gerum annars byrjar hann ad senda utum allt þetta sem eg sagdi Og svo sendir hann þitt Hvað eigum við að gera ? ??? Okai hann sagdi nuna að við hefðum til korter i 11 U gone ? [B]? Come one, talaðu við mig :o Mer lyður allveg jafn illa yfir þessu og þer :(“. Þá er í málinu annað skjáskot af „snapchat“-skilaboðum Vignis til brotaþola 9. apríl: „Eða a eg að byrja að dreifa þvi um allt að vinur þinn se barnaperri og svona afþvi hann ætlaði að hjalpa þer Og svo dreifa spjallinu okkar um allt Eða ætlarðu að lata hann riða þer ? Hvað ætlarðu að gera i þessu ? Ætlarðu að gera þetta? 10 minutur og eg byrja að rusta lifi vinar þins.“Í málinu liggja útprentuð „facebook“-samskipti sem munu hafa farið þannig fram að ákærði tjáði sig frá sínum „facebook“-aðgangi en frá „facebook“-aðgangi brotaþola tjáðu sig ýmist brotaþoli eða móðir brotaþola. Samskiptin urðu að kvöldi 9. apríl 2015, hin fyrstu klukkan 22:26 en hin síðustu rúmri klukkustund síðar.Klukkan 22:26 skrifar ákærði „Chek snap !“ en frá aðgangi brotaþola er svarað kl. 22:51: „farinn að sofa“. Mínútu síðar skrifar ákærði: „Þu þa eða ?“ og á sömu mínútu er svarað játandi frá aðgangi brotaþola. Klukkan 10:58 skrifar ákærði: „Ertu ekki brjaluð ? Er það þá ekki fint ?“ og á sömu mínútu er svarað frá aðgangi brotaþola: „það er mjög einfalt!“ Mínútu síðar skrifar ákærði: „Haha jæja, held þu ættir að send a mig af þinu eigin fb. Ekki sonar þins. Og ætla að vera brjaluð uti mig se eg ekki astæðu fyrir.“ Annarri mínútu síðar er svarað af aðgangi brotaþola: „nú! hvað þarftu að tala við [B] ?“ Mínútu síðar skrifar ákærði meðal annars: „Eg skil þig ekki, og fullorðna konu .. Eg held eg hafi bars uppa þer a mrg og ræði þetts við þig þar. Ekki i gegnum internetið. En getur sagt [B] að þurfa ekki að spa meira i þessum snap aðgangi það var tekið niður.“ Klukkan 23:39 skrifar ákærði: „Þú mátt samt allveg seiga mér afhverju mamma þín varð svona brjáluð útí mig? [brostákn] Og sástu líka , að ég gat komið þessum [...] í burt , og snappinu hans var eytt“. Þessu er svarað af aðgangi brotaþola kl. 23:42: „Ja flott hjá þér að eyða snappinu þinu“. Ákærði svarar á sömu mínútu: „Really, heldurðu að ég hafi sjálfur átt þetta snap [brostákn] Það er rosalega ágætt að vita það.“Þá liggja í málinu útprentuð „facebook“-samskipti brotaþola og annarra einstaklinga. Skal þess hér getið að hinn 9. apríl kl. 22:13 skrifar brotaþoli nafngreindum einstaklingi og segir: „þér gætu boris grunsamlegar myndir á morgun. ef þú færð þær ekki láta þér bregða heldur skalltu lát mig vita okei“. Viðtakandinn spyr hvað teljist grunsamlegar myndir og brotaþoli svarar: „þú kemst bara að því“.Í málinu liggur vottorð D sálfræðings, dagsett 6. janúar 2016. Þar segir að brotaþoli hafi komið í þrjú viðtöl til sálfræðingsins í júní 2015. Í viðtölunum hafi hann lýst „ágengum hugsunum varðandi upplifað brot“ sem haft hafi áhrif á daglegt líf hans. Hann hafi lýst „endurupplifun atviks“ og hafi hugsanir hans valdið hjá honum kvíða og ótta um eigið öryggi og hefði hann einangrað sig. Honum hafi fundist hann óöruggur í heimabæ sínum og óttast að rekast þar á „meintan geranda“. Brotaþola hafi í upphafi verið mikið niðri fyrir vegna málsins en hann hafi nýtt viðtölin mjög vel, verið áhugasamur og lagt sig fram um að fylgja eftir þeirri meðferðarvinnu sem fram hafi farið. Honum hafi gengið vel að „ná tökum á sinni líðan“ og náð góðum árangri í að stýra hugsunum sínum. Loks hafi brotaþoli komið í eitt viðtal til sálfræðingsins í nóvember 2015. Hann hafi þá látið vel af líðan sinni og virst hafa aðlagast vel lífi á nýjum slóðum. Hann hafi sagst „upplifa enn stöku hugsanir um atburðinn en hann væri meðvitaður um sína styrkleika og því hefðu þær hugsanir ekki mikil áhrif á hans líðan.“ Ekki hefðu verið ákveðin frekari viðtöl.Skýrslur fyrir dómiÁkærði kvaðst hafa kynnst brotaþola sumarið 2014 er ákærði hefði verið [...] en brotaþoli verið einn þriggja nemenda þar. Hann kvaðst hafa vitað aldur brotaþola. Í [...] hefði kynhneigð verið mikið rædd en allir hefðu vitað um samkynhneigð ákærða og að hann ætti maka. Brotaþoli hefði skorið sig úr og ákærði fundið að hann væri „í pælingum“ eins og eðlilegt væri á þessum aldri. Sjálfur hefði ákærði farið í gegnum „rosalega langt og strangt ferli“ þegar hann hefði verið að „finna sjálfan [sig] og endaði í allskonar ógöngum“ í öllu því ferli. Hefði hann ekki getað hugsað sér að nokkur annar þyrfti að ganga í gegnum slíkt. Sjálfur hefði ákærði ákveðið á sínum tíma að verða öðrum til halds og trausts sem hvergi gætu leitað stuðnings. Kvaðst hann hafa talið sig ekki geta rætt þessi mál við brotaþola í eigin persónu og hefði því ákveðið „að vera þessi þriðji aðili“ ef svo mætti segja. Ákærði hefði vorkennt brotaþola en aldrei haft neinn áhuga á honum „sem slíkum“.Ákærði sagðist einn hafa haft aðgang að „[...]“ og enginn annar hefði vitað um það. Ákærði lýsti aðdraganda „snapchat“-samskiptanna þannig að hann hefði fengið „vinabeiðni“ frá tilteknu notendanafni og hefði þá spurt [...] hvort það væri á vegum brotaþola. Hún hefði neitað því en gefið sér upp notendanafn hans. Hefði ákærði þá ákveðið að „adda honum“, hann hefði fengið „þá flugu í hausinn að hérna tékka á þessu“. Þeir brotaþoli hefðu talað saman „á þessu snapchati“ og hefði ákærði margboðið brotaþola að „fjarlægja mig út af listanum hjá sér“. Brotaþoli hefði spurt sig „margra spurninga í sambandi við þessa hluti“ og sýnt „hálf óþægilega mikinn áhuga“. Ákærði kvaðst hafa gert þetta „þannig séð að brjóta mér leið til þess að geta svo talað við hann sem ég sjálfur.“ Hefði hann í framhaldi af samtölum „[...]“ og brotaþola haft samband við brotaþola í eigin nafni og sagst hafa „heyrt af þessu frá þessum einstakling“.Ákærði kvaðst hafa byrjað samskipti við brotaþola sem „[...]“ „til þess að spjalla um kynhneigðir“ og til þess að brotaþoli „hefði þá þennan einstaking í rauninni til þess að leita til á þessu snapchatti“, en sér hefði svo fundist þetta rangt og ákveðið að „færa mig yfir sem ég sjálfur“. Ákærði sagði þá hafa rætt kynferðislega hluti en kvaðst ekki muna hvor hefði átt frumkvæði að því. Ákærði hefði hins vegar engar kynferðislegar langanir haft til brotaþola og ekki haft áhuga á að hitta hann í kynferðislegum tilgangi. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa fengið senda mynd af kynfærum brotaþola. Að minnsta kosti hefði hann ekki skoðað slíka mynd, hafi hann fengið hana senda. Sjálfur hefði hann ekki sent brotaþola slíka mynd af sér.Ákærði kvaðst kannast við að hafa daginn eftir hótað brotaþola því, sem „[...]“, að birta samskipti þeirra og myndir ef brotaþoli hefði ekki önnur kynferðismök við sig, ákærða. Það hefði hann gert „til þess að benda honum á að internetið væri ekki save place fyrir hvern sem er til að tala við hvern sem er.“ Ákærði kvaðst hafa farið af stað „sem [...] og tala við hann þarna heilan dag, margbýð honum að fjarlægja mig af vinalistanum, bendi honum á X og fara yfir þau mál. Hvernig sem ég bendi honum á að tala við sjálfan mig á „facebook“ er kannski ekki rétt aðferð, já ég náttúrulega hóta honum sem [...] og ætla ekkert að skafa af því og veit það“.Ákærði sagðist sjálfur hafa orðið fyrir því, þegar hann hefði verið ungur og leitandi, að hafa kynnst einstaklingi sem hefði talið sér trú um að hann gæti aðstoðað ákærða, en hefði svo misnotað ákærða líkamlega. Hann hefði viljað hjálpa brotaþola til þess að lenda ekki í sömu aðstæðum sjálfur síðar. Hefði hann talið það öruggt þar sem hann hefði ekki haft neinar langanir til brotaþola.Ákærði var spurður um „facebook“-samskipti þeirra brotaþola lokakvöldið þar sem ákærði skrifaði til brotaþola að henn hefði getað „komið þessum [...] í burt. Snappinu hans var eytt“ og brotaþoli svaraði „Já flott hjá þér að eyða snappinu þínu“. Ákærði var spurður hvers vegna hann hefði þá ekki gengist við því að standa sjálfur á bak við „[...]“ og sagðist hann ekki hafa séð ástæðu til þess, en hann hefði ætlað að viðurkenna það fyrir brotaþola síðar.Ákærði var sérstaklega spurður um verknaðarlýsingu í ákæru. Hann staðfesti að hann hefði viðhaft við brotaþola það kynferðislega tal sem rakið er í ákærunni. Hann neitaði hins vegar að hafa fengið brotaþola til þess að senda sér mynd af kynfærum hans, reynt að fá hann til að senda fleiri myndir og að hafa sent brotaþola mynd af eigin kynfærum. Hann kvaðst viðurkenna að hafa, sem „[...]“, hótað brotaþola að dreifa samskiptum þeirra ef hann hefði ekki önnur kynferðismök við ákærða fyrir kl. 23:00 þann dag.Ákærði sagði að þegar viðtakandi vistaði myndir sem sendar væru með „snapchat“ kæmi tilkynning um vistunina og hefði brotaþoli þannig mátt vita að myndir sem hann hefði sent hefðu ekki verið vistaðar.Ákærði sagði kynferðislegt tal þeirra brotaþola hafa verið frá þeim báðum komið, sjálfur hefði hann ekki átt meira frumkvæði en brotaþoli en kannski verið „full opinn að tjá mig um það við hann.“Ákærði sagðist hafa sagt brotaþola að hann væri búinn að loka reikningi „[...]“ áður en móðir brotaþola hefði skorist í leikinn. „Facebook“-skilaboð um það hefðu verið ítrekun fyrri skilaboða um það til brotaþola.Brotaþoli sagðist hafa kynnst ákærða sumarið 2014 er ákærði hefði verið [...]. Þeir hefðu ekki átt í samskiptum utan þess á þeim tíma en ákærði hefði þó „addað“ honum á „facebook“.Brotaþoli lýsti upphafi þessa máls þannig að á samskiptaforritinu „snapchat“ hefði sér verið „addað af notanda sem kallaði sig [...]“. Brotaþoli, sem hefði ekki vitað að ákærði hefði verið þessi notandi, hefði átt í „mjög kynferðislegum samskiptum“ við þennan „[...]“, en daginn eftir hefði sá aðili hótað „að birta myndir af mér sem ég hafði sent honum og hann vildi sem sagt að ég og þessi X myndum stunda kynlíf fyrir klukkan tólf [...] og myndum senda honum myndir af því.“Brotaþoli sagði að spjall þeirra „[...]“ hefði verið skemmtilegt en sífellt orðið grófara. Spurður hvor þeirra hefði átt frumkvæði að því svaraði brotaþoli: „Ég mundi segja að það væri hann, en ég var alveg samþykkur að, þú veist, að þetta væri í gangi, en undir lokin þá var ég kominn með nóg og vildi ekki meira.“ Þetta hefði þá ekki verið skemmtilegt lengur „og þetta var ekki eitthvað sem ég vildi gera“.Brotaþoli var spurður hvers vegna hann hefði ekki tekið „[...]“ á orðinu og eytt honum úr forriti sínu. Hann sagði að sér hefði fundist samtalið spennandi og á þeim tíma viljað halda því áfram.Brotaþoli sagði að strax daginn eftir hefði þessi aðili verið „byrjaður að reyna að ná í mig í gegnum þennan samskiptavef og hér og er strax farinn að hóta mér einhverju, eða já, daginn eftir er hann byrjaður að hóta mér að birta þessar myndir í rauninni. En fyrst þarna fyrst hefur X sjálfur samskipti við mig í gegnum facebook.“ Þau samskipti hefðu verið að frumkvæði ákærða og hafist um fjögurleytið þann dag. Brotaþoli kvaðst hafa sent ákærða, sem Vigni, mynd af kynfærum sínum. Sér hefði fundist „það bara eitthvað spennandi. Mér datt í hug að það gæti orðið, myndi auka spennuna, en það í rauninni að mínum hluta þá fannst mér það ekki hjálpa til.“ Spurður hver hefði átt frumkvæði að þessu svaraði brotaþoli: „Ég held ég hafi gert það að eigin frumkvæði, en hann var að ýta svolítið undir það, myndi ég segja.“ Sjálfur hefði brotaþoli fengið sendar þrjár myndir af getnaðarlimi ákærða.Um kvöldmatarleyti hinn 9. apríl hefði ákærði farið að ræða við hann um hótanir „[...]“. „Hann hérna sagði mér að An.. Vignir eða sem sagt, það var þannig að sem sagt að X lét mig fyrst vita að hótanirnar væru að koma og síðan fóru þær að koma til mín í gegnum vini.“ Ákærði hefði sagt að „það væri best bara að hlýða honum. En hérna hann sagðist líka þekkja einhverja gaura sem að kynnu að hakka og eitthvað svoleiðis og [...] gætu komist að því hver þessi Vignir væri ef að þetta væri búið að gerast. Þeir væru ekki tilbúnir að fara að hakka nema þetta væri búið að gerast“, að brotaþoli og ákærði væru „búnir að stunda kynlíf og búnir að senda honum myndir, þá gætu þeir farið og hakkað hann og komist að hver þetta væri.“ Ákærði hefði einnig nefnt að kannski væri hægt að múta honum [...] að birta ekki þessar myndir og hann sagðist vera tilbúinn til að hérna borga honum pening ef að hérna hann, til að já hann myndi ekki birta myndirnar.“ Brotaþoli sagðist muna að „hann ítrekaði það við, að sem sagt hann sagði sérðu hvað ég er tilbúinn að gera fyrir þig, ég er tilbúinn til að borga pening til að þetta komi ekki fyrir þig“.Brotaþoli sagðist hafa vitað að til væru forrit sem gætu opnað „snöppin aftur“. Hann hefði því ekki getað útilokað að „[...]“ væri með myndir og samtal undir höndum og gæti dreift. Brotaþoli sagðist hafa haft samband við tvo vini sína og sagt að láta sér ekki bregða ef þeim bærust „einhverjar myndir“, heldur láta sig strax vita. Hann hefði hins vegar ekki sagt hvers kyns myndirnar væru.Brotaþoli var spurður hvort ákærði hefði sagst vera reiðubúinn til kynferðismaka með honum og sagði að „hann sendi það alveg rosalega oft að hann væri tilbúinn til þess. [...] ég man ekki alveg eftir þessu sko, en hann sagði allavega mjög ítrekað að hann væri tilbúinn til þess.“ Brotaþoli hefði harðneitað því og ekki haft neina löngun til þess. Frekar hefði hann leyft myndunum að fara sína leið.Brotaþoli sagði að andlit sitt hefði ekki sést á þeirri mynd sem hann hefði sent af kynfærum sínum. Af myndinni hefði hins vegar verið hægt að þekkja herbergi hans og fatnað. Brotaþoli sagði að hótanirnar hefðu einnig snúist um að samtölin yrðu birt og þá myndi notendanafn hans líklega sjást. Væri notendanafn hans á margra vitorði.Brotaþoli sagði að um ellefuleytið um kvöldið hefði hvarflað að sér að yfirgefa [...], „þannig að ég var að hugsa mér sko bara að fara að strjúka og ekkert, bara til að losna frá þessu, [...] ég ætlaði sem sagt bara að strjúka burt til að sleppa við hérna afleiðingarnar af myndunum, eða sem sagt ef að þær yrðu birtar.“ Hann kvaðst ekki hafa vitað hvert hann færi, bara burt. Um kvöldið hefði móðir hans hins vegar tekið eftir að hann væri eitthvað undarlegur og hefði hann sagt henni allt af létta. Þau hefðu svo haft samband við lögreglu. Móðir hans hefði fengið að skoða spjallið við „[...]“ en „ég lét hana ekki vita af spjallinu við X, nema hún tók eftir því sjálf að hann var að senda áfram á mig og vildi fá að sjá það sem X hefði sent, en hann hefði nú þegar beðið mig um að eyða parti af samtalinu þannig að mestallur mikilvægi parturinn af samtalinu er ekki til“. Hefði móðir hans sjálf tekið að svara ákærða gegnum aðgang brotaþola. Þannig hefði hún sagst, sem brotaþoli, vera gengin til náða.Brotaþoli var spurður hvort ákærði hefði sagt sér, áður en móðir brotaþola hefði komist í spilið, að hann væri búinn að koma í veg fyrir birtingu myndanna. Því svaraði brotaþoli: „Já hann sendi skilaboð um það að sem sagt bara rétt fyrir að hérna sem sagt þegar hérna mamma fer að senda á hann þá einmitt fer hann að senda um að skil... þetta væri búið reddast og hann ætlaði ekkert að senda þessar myndir.“ Ákærði hefði sagt að „ég þyrfti ekkert að vera hræddur við þetta lengur.“ Nánar spurður hvort þetta hefði verið áður en móðir brotaþola hefði farið að spjalla við ákærða svaraði brotaþoli: „Eee nei svona á sama tíma mundi ég segja“. Hann kvaðst telja að þetta hefði komið fram í skilaboðum sem hefðu varðveist. Enn nánar spurður sagði hann ákærða hafa í „facebook“-samtali, sem móðir brotaþola hefði átt í við hann á reikningi brotaþola, sagt að brotaþoli þyrfti ekki að hugsa meira um þetta „snapaðgengi“ því það hefði verið tekið niður, og hefðu þau boð ekki komið frá honum áður. Brotaþoli hefði fylgst með yfir öxlina á móður sinni og þarna séð þessa staðhæfingu í fyrsta sinn.Vitnið C, móðir brotaþola, sagði hann hafa sagt sér um kvöldið að hann hefði gert „hræðilegan hlut“. Hann hefði tekið af sér nektarmynd og sett á netið. Þetta hefði gerst í netspjalli við sautján eða átján ára gamlan pilt á [...], sem notaði nafnið „[...]“. Þá hefði sá aðili gert sér þá kosti „að ef hann myndi ekki hitta [ákærða] fyrir klukkan ellefu um kvöldið þá ætlaði hann að birta sem sagt myndirnar og hann átti að hitta hann til þess að stunda með honum kynlíf og sem sagt [ákærði] ætti að kenna honum hvernig ætti að stunda kynlíf, alvörukynlíf með karlmanni.“ Vitnið hefði haft samband við lögregluna, tölva brotaþola hefði verið opin „og í því þá opnast sko facebookið og það koma skilaboð frá [ákærða] inn á facebookið hans [brotaþola]“ og þá verði „eitthvað svona spjall“ en vitnið hefði þá ákveðið að svara ákærða og segjast farin að sofa. Hefði vitnið þóst vera brotaþoli en þá komið einhver svör frá ákærða sem vitninu hefðu fundist undarleg og hefði það furðað sig á ágengni ákærða. Vitnið hefði því haft samband við lögregluna að nýju og sagt henni að ákærði væri að reyna að nálgast brotaþola. Sig hefði farið að gruna að ákærði væri í raun „Vignir“ frá [...]. Fljótlega hefði vitnið kvatt ákærða á „facebook“ og þá undirritað með eigin nafni.Vitnið sagði að brotaþoli hefði tekið málinu „rosalega alvarlega“, verið „rosalega hræddur“ og helst viljað „bara hverfa af jörðinni“.Vitnið D sálfræðingur staðfesti vottorð sitt. Sama gerði vitnið E lögregluþjónn um skýrslu sína.Vitnið F fv. rannsóknarlögreglumaður sagðist hafa farið ásamt félaga sínum G á heimili ákærða daginn eftir tilkynningu til lögreglu. Þar hefði verið lagt hald á tölvu ákærða og síma. Ákærði hefði strax áttað sig á erindi lögregluþjónanna og haft á orði að hann hefði ætlað að vera búinn að tala við „móðurina“ og „leiðrétta þetta eitthvað“ en af því hefði ekki orðið. Vitnið taldi að hugsanlega hefði ákærða ekki gefist tími til þess.Vitnið G rannsóknarlögreglumaður sagðist hafa farið ásamt F á heimili ákærða og þar fundist tölva og tveir símar, annar glænýr. Hinn hefði fundist í ruslatunnunni.Vitnið sagði að móðir brotaþola hefði tekið skjáskot í síma brotaþola. „Þannig er snapchat-forritið. Yfirleitt eyðir þetta spjalltextaboðum, stundum hanga þau inni í einhvern tíma en detta síðan út, það virðist ekki vera alveg nákvæmlega föst regla eftir ákveðinn tíma. Hún hafði tekið greinilega skjáskot þegar hún fékk símann fyrst í hendurnar, haft vit á því, en næst sem sagt þegar hún kíkti og við ætluðum að kíkja í hann, þá var allt horfið sko.“ Lögreglan hefði ekki verið viðstödd þegar móðir brotaþola hefði tekið skjáskotin og gæti því ekki staðfest tímasetningar þeirra. Móðirin hefði raðað skjáskotunum upp og kvaðst vitnið ekkert geta sagt um hvernig hún hefði gert það.Vitnið sagði að ákærði hefði sagst ekkert hafa gert af sér.NiðurstaðaAð mörgu leyti eru atvik málsins óumdeild. Þannig er óumdeilt að það hafi verið ákærði sem setti sig í samband við brotaþola undir notandanafninu „[...]“. Rakin hafa verið ýmis atriði úr samtali þeirra ákærða, undir nafninu „[...]“ og brotaþola. Þau eru tekin úr skjáskotum þeim sem móðir brotaþola mun hafa tekið, raðað upp og prentað út. Engin ástæða er til að draga efni þeirra í efa og verður miðað við hvor um sig hafi ritað þau orð sem gögnin benda til. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa viðhaft það kynferðislega tal sem sérstaklega er vitnað til í ákærunni og fær það stoð í gögnunum. Verður því slegið föstu. Viðhafði ákærði þar gróft kynferðislegt tal við brotaþola, sem var fimmtán ára gamall eins og ákærði vissi. Brotaþoli lýsti fyrir dómi að sér hefði þótt samtalið skemmtilegt og spennandi framan af, en hann taldi sig þá vera að tala við ókunnugan pilt, sér tveimur árum eldri. Hefur ákærði með þessari háttsemi brotið gegn 209. gr. almennra hegningarlaga og vegna aldurs brotaþola einnig gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga svo sem honum er gefið að sök í fyrri ákærulið.Brotaþoli segist hafa sent „[...]“ mynd af kynfærum sínum en ákærði kannast ekki við það og segist að minnsta kosti ekki hafa opnað myndina hafi hún verið send. Í samtali „[...]“ og brotaþola segir „[...]“: „Matt senda mer 100 myndir af þer noktum [mynd af hjarta] Bara eins og þu villt:***“. Næsti texti sem frá brotaþola kemur er orðin: „Hope i dont dissapoint u“. Því svarar „[...]“ með orðunum: „Það var svo litil birta :( Geturðu haft meiri birtu ? :** Og mer langar rosa að sja rassinn þinn :$“. Því svarar brotaþoli með orðunum „Eg veit og myndavelin og siminn sökkar og er pottþett til i að sökka þig :)“. Því svarar Vignir með „hehe“.Af þessum hluta samtals þeirra verður ráðið að brotaþoli hafi sent „[...]“ mynd, eins og „[...]“ hafði nefnt. „[...]“ kvartar yfir lítilli birtu og óskar eftir að næst verði meiri birta. Annars staðar í samtali þeirra segir „[...]“ meðal annars: „Ma eg sja rassinn og meira af typpinu?“. Þykir í þessu ljósi ekki skynsamlegur vafi á því að brotaþoli hafi sent ákærða mynd af kynfærum sínum, svo sem brotaþoli segir. Það gerði brotaþoli í beinu framhaldi af þeim orðum „[...]“ að brotaþoli mætti senda honum hundrað nektarmyndir af sér, ef hann vildi. Í samtölum þeirra „[...]“ og brotaþola óskar „[...]“ ítrekað eftir fleiri nektarmyndum eins og rakið hefur verið. Er sannað að hann hafi reynt að fá brotaþola til að senda sér fleiri nektarmyndir, svo sem honum er gefið að sök í fyrri ákærulið.Brotaþoli segist hafa fengið í samtölunum sendar þrjár myndir af kynfærum ákærða. Ákærði neitar því. Í samtölunum spyr „[...]“ á einum stað: „Fannst þer svona ogeðslegt að sja typpið a mer ? Hehe“. Þykir með þessu sannað að ákærði hafi sent brotaþola að minnsta kosti eina slíka mynd, svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Samkvæmt þessu er sök ákærða sönnuð samkvæmt ákærulið I og er háttsemi hans rétt færð til refsiheimilda.Ákærði gengst við því að hafa, sem „[...]“, hótað brotaþola birtingu samtals þeirra og mynda, ef brotaþoli hefði ekki önnur kynferðismök við ákærða. Þetta segist hann hafa gert brotaþola til varnaðar en ekki til þess að ná fram kynferðismökunum. Hafi aldrei staðið til af sinni hálfu að þau færu fram. Lokamarkmið ákærða hafi verið að geta sjálfur átt samtöl við brotaþola, honum til stuðnings og ráðgjafar.Ákærði setur sig í samband við brotaþola undir fölsku flaggi. Mjög fljótlega í samtalinu beinir ákærði talinu að kynferðismálum og sjálfum sér í eigin persónu. Sem „[...]“ hvetur hann brotaþola til að leita til ákærða, og tekur fljótt fram að ákærði sé sagður vera „fkn góður í rúminu“ og segir hann vera „bara æði“. Síðar í samtalinu hvetur „[...]“ brotaþola til að „tékka á“ ákærða og athuga hvort hann vilji hafa kynmök en þegar brotaþoli hafnar því ítrekar „[...]“ tillögu sína og hvetur hann til að nýta sér það að hafa „fkn sætan traustan homma sem býr á sama stað“. Öruggara sé að fá reynslu frá mun eldri manni en jafnöldrum. Þar á eftir býðst „[...]“ til að finna „snappið hans“ ákærða og spyrja hvort hann „myndi halda framhjá“. Hvetur ákærði, sem „[...]“, brotaþola þannig ítrekað til að nálgast ákærða, með kynlíf í huga. Sannað er með framburði ákærða sjálfs, sem fær stoð í gögnum, að hann hafi sett fram umræddar hótanir við brotaþola. Þá þykir ljóst að hótanirnar hafi verið brotaþola mikið alvörumál, svo sem ákærða mátti vera ljóst. Hann og móðir hans bera bæði um að hann hafi velt fyrir sér að yfirgefa [...] tafarlaust seint um kvöld vegna yfirvofandi birtingar og hann hafði samband við að minnsta kosti einn vin sinn til þess að undirbúa fyrstu viðbrögð við hugsanlegri birtingu.Ákærði talar í eigin nafni við brotaþola á „facebook“ um kvöldið, þegar skammt er eftir af fresti þeim, sem hann hefur sagt brotaþola að „[...]“ hafi sett þeim. Segir hann fyrst að þeir hafi frest til klukkan hálf ellefu en bætir svo við að „núna“ hafi „hann“ sagt að þeir hefðu frest til fimmtán mínútur í ellefu. „Hvað eigum við að gera ? ???“ spyr ákærði brotaþola. Þá berast brotaþola skilaboð frá „[...]“ um að tíu mínútur séu til stefnu. Er þarna settur mikill þrýstingur á brotaþola að hafa þegar kynmök við ákærða, ella muni „[...]“ „dreifa spjallinu okkar um allt“. Það er ekki fyrr en ákærða er ljóst að móðir brotaþola er byrjuð að svara honum á „facebook“ sem hann segir frá því að hættan sé liðin hjá og brotaþoli hafi ekkert að óttast. Eins og rakið hefur verið byggir ákærði á því að fyrir sér hafi vakað að fræða og hjálpa brotaþola, sýna honum fram á þær hættur sem leynist á netinu og mikilvægi þess að treysta ekki öllum sem þar verða á vegi hans, og verða í framhaldinu í aðstöðu til að hjálpa honum frekar ef hann óskaði. Sú frásögn ákærða er ekki trúverðug og fær ekki stoð í gögnum málsins. Á fyrri degi samtalsins við brotaþola vísar „[...]“ fyrst og fremst á ákærða sem einstakling sem sé mjög „góður í rúminu“ og hvetur brotaþola mjög til að leita kynlífs með honum. Hefði þó verið nærtækara að mæla með ákærða sem hollum ráðgjafa og viðræðugóðum, ef það hefði verið raunverulegt markmið samtalsins.Af framanrituðu er ljóst að ákærði, sem „[...]“, beinir tali þeirra brotaþola ítrekað að kynferðismálum og hvetur brotaþola ítrekað til að leita kynlífs með ákærða. Daginn eftir setur hann fram hótanir, sem brotaþoli tekur mjög alvarlega, um það sem gerast muni, hafi brotaþoli ekki kynferðismök við ákærða. Það er ekki fyrr en móðir brotaþola hefur komist að því hvernig komið er, sem ákærði segir brotaþola að hann þurfi ekki að láta undan hótununum. Þykir sannað að ákærði hafi haft vilja til að ná fram kynferðismökum með þessum hætti og ótvírætt sýnt þann ásetning í verki. Hefur hann með háttsemi sinni brotið gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga sbr. 20. gr. sömu laga svo sem honum er gefið að sök í síðari ákærulið.Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið er ákærði sannur að sök samkvæmt ákæru. Háttsemi hans beindist að fimmtán ára gömlum pilti sem ákærði hafði samband við undir fölsku flaggi og reyndi síðar með hótunum að fá til kynmaka við sig. Í júlí 2015 var ákærði dæmdur til tveggja mánaða fangelsis fyrir þjófnað en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Að öðru leyti skiptir sakaferill ákærða ekki máli við ákvörðun refsingar. Þau brot sem ákærði er sakfelldur fyrir framdi hann fyrir uppsögu þess dóms og verður honum nú ákveðinn hegningarauki. Verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í fimmtán mánuði. Í málinu liggur greiningar- og meðferðarskýrsla meðferðarstöðvarinnar Stuðla um ákærða, dags. 14. mars 2006. Kemur þar fram að ákærði hafi tvívegis verið vistaður á [...] á árunum 2004 og 2005, alls í um níu vikur. Hafi hann í fyrri innlögn verið greindur með [...] en í síðari innlögn með [...]. Eru í skýrslunni raktir erfiðleikar sem við hafi verið að glíma og komi þar fram að [...]. Kemur fram í skýrslunni að ákærði hafi dvalist mikið á stofnunum, [...] og [...]. Hafi hann eftir útskrift vistast á fósturheimili. Þá er í skýrslunni greint frá alvarlegum [...].Tilraun ákærða sem hann er sakfelldur fyrir fólst í orðum einum, þótt enginn vafi sé á að þau hafi vakið mikinn ótta hjá brotaþola. Þegar á allt er horft þykir fært að skilorðsbinda hluta refsingar ákærða, eins og í dómsorði greinir, en auk hins almenna skilyrðis 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955, skal ákærði sæta á skilorðstímanum sérstakri umsjón á vegum Fangelsismálastofnunar, sbr. 1. og 2. tl. 3. mgr. 57. gr. laga nr. 19/1940. Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari telur að vegna eðlis þeirra brota sem ákærði er sakfelldur fyrir séu ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans að neinu leyti.Ákærði hefur framið ólögmæta meingerð gegn brotaþola og ber á henni bótaábyrgð. Engin ástæða er til að efast um að brotaþoli hefur verið í öngum sínum þegar hótanir fóru að berast honum og að málið hefur haft áhrif á hann, svo sem rakið er í vottorði sálfræðings. Á hinn bóginn verður að líta til þess að tiltölulega skammur tími leið frá því hótanir tóku að berast og þar til brotaþola varð ljóst hvernig í pottinn var búið. Af vottorði sálfræðingsins verður ráðið að brotaþoli hafi unnið vel úr málinu af sinni hálfu og það hafi nú minni áhrif á líðan hans. Verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 300.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði en miðað er við að bótakrafa hafi verið kynnt ákærða 27. maí 2015. Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Unnsteins Arnar Elvarssonar hdl., 995.410 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, áætlaðan ferðakostnað verjandans, 50.000 krónur og útlagðan kostnað verjandans 71.080 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns, Jóns Stefáns Einarssonar Hjaltalíns hdl., 327.360 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og annan sakarkostnað sem samkvæmt yfirliti saksóknara nemur 94.480 krónum. Gætt var 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.Kolbrún Benediktsdóttir varahéraðssaksóknari fór með málið af hálfu ákæruvaldsins.Málið dæma héraðsdómararnir Þorsteinn Davíðsson, Erlingur Sigtryggsson og Ólafur Ólafsson.D Ó M S O R ÐÁkærði, X, sæti fangelsi í fimmtán mánuði. Fullnustu tólf mánaða af refsingunni skal frestað og niður skal hún falla að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt sæti ákærði á skilorðstímanum sérstakri umsjón á vegum Fangelsismálastofnunar, sbr. 1. og 2. tl. 3. mgr. 57. gr. laga nr. 19/1940.Ákærði greiði B 300.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. apríl 2015 til 27. júní 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Unnsteins Arnar Elvarssonar hdl., 995.410 krónur, áætlaðan ferðakostnað verjandans, 50.000 krónur, útlagðan kostnað verjandans 71.080 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Jóns Stefáns Einarssonar Hjaltalíns hdl., 327.360 krónur og 94.480 króna annan sakarkostnað.
Mál nr. 237/2004
Bifreið Manndráp af gáleysi
X var ákærður fyrir manndráp af gáleysi með því að hafa ekið bifreið sinni yfir á rangan vegarhelming með þeim afleiðingum að hann lenti í árekstri við aðra bifreið, en farþegi í framsæti þeirrar bifreiðar lést. Þótti nægilega sannað að bifreið X hafi verið á röngum vegarhelmingi miðað við akstursstefnu þegar áreksturinn varð. Hvorugur ökumannanna gat borið um aðdraganda hans vegna minnisleysis, en báðir hlutu þeir alvarleg meiðsl við áreksturinn. Skoðun sú, sem framkvæmd var á bifreiðunum var hvorki ítarleg né til þess ætluð að leiða í ljós orsakir árekstrarins. Á grundvelli hennar varð því ekki útilokað að bilun hafi orðið í bifreið X skömmu fyrir áreksturinn. Var talið, að orsök hans væri óupplýst og því ósannað að bifreið X hafi verið á röngum vegarhelmingi vegna gáleysis hans. Var hann því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2004 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing og svipting ökuréttar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 2. apríl 2004. Mál þetta höfðaði sýslumaðurinn í Borgarnesi með ákæru 29. desember 2003 á hendur ákærða, X, [...], Selfossi. Málið var dómtekið 23. mars s.l. að lokinni aðalmeðferð. Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegn ákærða „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa síðdegis þriðjudaginn 6. ágúst 2002, á leið norður Vesturlandsveg við bæinn Fiskilæk í Leirár- og Melahreppi, ekið bifreiðinni UZ-[...], á vegarhelmingi fyrir umferð úr gagnstæðri átt án nægjanlegrar aðgæslu með þeim afleiðingum, að hann lenti í árekstri við bifreiðina TL-[...], sem ekið var suður þann veg og farþegi í framsæti þeirrar bifreiðar Þ fædd [...] 1924, hlaut svo mikla áverka að hún lést samstundis og ökumaður bifreiðarinnar H, fæddur [...] 1932 hlaut brjóstholsáverka með broti á bringubeini og rifbrotum hægra megin sem og lungnamari á hægra lunga, mjaðmagrindaráverka með broti á vinstri mjaðmarkambi og nánast ótilfærðum brotum á lífbeininu og setbeininu, brot á augnkarli hægri mjaðmaliðar með liðhlaupi á mjaðmakúlunni inn á við auk andlitsáverka með innkýldu broti á hægra kinnbeini, broti á augntóftarbotninum sömu megin og brotum í gagnaugabeininu og nefholubeinum og mar og sár víða um líkamann svo sem á kviðvegg og hægra hné. Telst þetta varða við 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með áorðnum breytingum. Í málinu gerir Guðmundur B. Ólafsson hdl., fyrir hönd H, kt. [...], skaðabótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð kr. 2.105.825,- auk áfallandi vaxta á grundvelli 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. fyrrgreindum lögum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. fyrrgreindra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993.“ Skipaður verjandi ákærða, Guðmundur Ágústsson hdl., gerir þær kröfur í málinu fyrir hönd ákærða að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, bótakröfu vísað frá dómi eða hafnað og sakarkostnaður felldur á ríkissjóð. I. Þriðjudaginn 6. ágúst 2002, kl. 17:00, voru tveir lög­reglu­menn við al­mennt eftir­lit á Vestur­lands­vegi undir Hafnar­fjalli er þeim barst til­kynning frá Neyðar­lín­unni um að harður árekstur hefði orðið við bæinn Fiski­læk. Lög­reglu­mennirnir brugðust skjótt við og voru komnir á vettvang 7 mínútum eftir að til­kynningin barst. Á vettvangi gaf að líta tvær bif­reiðar sem lent höfðu í hörðum árekstri. Báðar bif­reið­arnar voru á hægri vegar­helmingi miðað við akstur­stefnu til suð­austurs. Dökkblá Skoda bif­reið, fasta­númer TL-[...], sneri með framendann til suð­austurs en grá­græn Toyota bif­reið, fasta­númer UZ-[...], með framendann til norð­vesturs. Báðar bif­reið­arnar voru mikið skemmdar og af um­merkjum mátti ráða að þær hefðu lent hvor framan á annarri. Kona fædd árið 1924, Þ, hafði verið far­þegi í fram­sæti bif­reiðarinnar TL-[...]. Hún var lá­tin er lög­regla kom á vettvang. Í öku­manns­sæti bif­reiðarinnar var karl­maður fæddur árið 1932, H. Hann var mikið slasaður en með með­vit­und. H var sam­kvæmt því sem bókað er í frum­skýrslu lög­reglu nokkuð kvalinn og átti hann erfitt með að sitja kyrr. Hann svaraði ekki spurningum lög­reglu um hvað komið hefði fyrir og má ráða af skýrslu lögreglu að H hafi ekki verið vel áttaður. Hann var fluttur af vettvangi kl. 17:25 með sjúkra­bif­reið á sjúkra­húsið á Akra­nesi og í fram­haldi af því á Land­s­pí­tala-Há­skóla­sjúkra­hús í Foss­vogi. Í öku­manns­sæti bif­reiðarinnar UZ-[...] sat ákærði og var hann blóðugur í framan og á búk. Það blæddi úr munni hans sem og báðum eyrum. Í frum­skýrslu lög­reglu kemur fram að ákærði hafi verið með með­vit­und en hann ekki getað tjáð sig. Hann hefði hins vegar virst skilja það sem við hann var sagt. Ákærði var fluttur af vettvangi kl. 17:45 með þyrlu Landhelgis­gæslunnar á Land­s­pí­tala-Há­skóla­sjúkra­hús í Foss­vogi. Við vettvangs­rannsókn lög­reglu kom í ljós að hemla­för eftir bif­reiðina TL-[...] voru 12,4 metrar eftir vinstri hjól­barða og 14,2 metrar eftir hægri hjól­barða. Náðu hemla­förin 1 metra fram fyrir bif­reiðina þar sem hún hafði stöðvast á veginum. Engin hemla­för fundust hins vegar eftir bif­reið ákærða. Lög­regla ljós­myndaði vettvang og teiknaði jafnframt af honum af­stöðu­mynd. Sam­kvæmt frum­skýrslu lög­reglu var sól­skin á slyss­tað og vegurinn þurr. Yfir­borð vegar var mal­bikað og slétt. Í þágu rannsóknar málsins voru tekin blóð­sýni úr öku­mönnum bif­reiðanna. Niður­staða alkóhól­rannsóknar Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfjafræði var sú að ekkert alkóhól væri að finna í sýnunum. II. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði farið á þjóðhátíð í Vestmannaeyjum um hádegi laugardaginn 3. ágúst 2002. Hann kvaðst hafa gist í heimahúsi yfir helgina en farið inn í Herjólfsdal til að skemmta sér. Hann hefði fengið sér í glas bæði á laugardeginum og sunnudeginum en ekkert eftir það. Á mánudeginum hefði hann hins vegar tekið því rólega. Ákærði kvaðst aðspurður hafa sofið vel aðfaranótt þriðjudagsins, hann hefði sofnað um ellefu leytið á mánudagskvöldinu og vaknað kl. 09:00 morguninn eftir. Fram kom hjá ákærða að það hefði dregist að hann færi frá Vestmannaeyjum þar sem þoka hefði hamlað flugi og fullt verið með Herjólfi. Hann hefði því ekki komist þaðan fyrr en með flugi kl. 11:30 á þriðjudeginum en flogið hefði verið á flugvöllinn á Bakka. Hann hefði fengið far með kunningja sínum þaðan og til Þorlákshafnar þar sem bifreið hans hefði verið. Hann hefði því næst farið á heimili sitt á Selfossi og náð í fatnað og fleira. Að því loknu hefði hann ekið til Reykjavíkur þar sem hann hefði komið við í verslun. Hann hefði síðan ekið áleiðis norður að vinnustað sínum sem á þessum tíma hefði verið í Bröttubrekku þar sem stóð yfir vegavinna. Tók ákærði fram að hann hefði átt að vera kominn til vinnu kl. 07:00 næsta morgun og honum því ekkert legið á. Aðspurður um ökuhraða svaraði ákærði því til að hann hefði líkt og venjulega ekið á um 90 kílómetra hraða miðað við klukkustund. Umferð sagði hann hafa verið nokkra á leiðinni. Ákærði kvaðst síðast muna eftir sér í þann mund sem hann ók upp úr Hvalfjarðargöngunum. Hann sagðist ekkert muna eftir aðdraganda slyssins eða slysinu sjálfu og gæti því ekkert sagt til um orsakir þess. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa fundið til syfju við aksturinn þennan dag. Þá kom fram hjá ákærða að hann hefði keypt bifreiðina UZ-[...] á föstudeginum fyrir Verslunarmannahelgina og því einungis verið búinn að eiga hana í nokkra daga er slysið varð. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við að neitt væri að bifreiðinni í þann stutta tíma sem hann átti hana. Ákærði sagðist hafa verið orðinn nokkuð kunnugur framanlýstri akstursleið er atvik máls gerðust. Verkið í Bröttubrekku hefði verið búið að standa í um mánaðartíma og hann verið búinn að fara leiðina nokkrum sinnum á því tímabili. Aðspurður um veðurskilyrði svaraði ákærði því til að sólskin og mjög gott veður hefði verið þennan dag. Fyrir dómi upplýsti ákærði að hann væri með aukin ökuréttindi. III. Vitnið H skýrði svo frá fyrir dómi að umræddan dag hefði það verið á suðurleið eftir helgardvöl á Siglufirði. Vitnið kvaðst muna eftir að hafa drukkið kaffi í Borgarnesi síðla dags en hvað síðan gerðist myndi það ekki þar sem það hefði misst minnið við áreksturinn. Umferð þennan dag sagði vitnið ekki hafa verið mjög mikla. Þá kvað það veðrið hafa verið ágætt. Vitnið Kristján Ingi Hjörvarsson lögreglumaður bar fyrir dómi að af ummerkjum á vettvangi að dæma hefði árekstur bifreiðanna TL-[...] og UZ-[...] verið mjög harður. Vitnið sagði hemlaför hafa verið sjáanleg eftir bifreiðina TL-[...] á hægri akrein miðað við ætlaða akstursstefnu hennar. Engin hemlaför eða önnur för hefðu hins vegar fundist eftir bifreið ákærða sem þegar að var komið hefði verið á vinstri akrein miðað við ætlaða akstursstefnu. Vitnið kvaðst aðspurt hafa dregið þá ályktun af ummerkjum á vettvangi að bifreið ákærða hefði verið ekið yfir á rangan vegarhelming með þeim afleiðingum að hún lenti framan á bifreiðinni TL-[...]. Veður á vettvangi sagði vitnið hafa verið gott, sólskin og þurrt. Vitnið Ámundi Sigurðsson héraðslögreglumaður kvaðst hafa rannsakað vettvang og mælt hann upp. Vitnið sagðist hafa farið ítrekað yfir vettvanginn án þess að finna nokkur för eftir bifreið ákærða. Greinileg bremsuför hefðu hins vegar verið eftir bifreiðina TL-[...]. Vitnið taldi tildrög slyssins þau að bifreið ákærða hefði verið ekið yfir á rangan vegarhelming. Þá bar vitnið að af ummerkjum að dæma hefði bifreiðin TL-[...] kastast til baka við áreksturinn en bremsuför eftir bifreiðina hefðu náð 1 metra fram fyrir hana þar sem hún stóð á veginum. Einnig kom fram hjá vitninu að veður hefði verið gott þennan dag. Vitnið Theodór Þórðarson yfirlögregluþjónn kvaðst hafa komið á vettvang umrætt síðdegi og meðal annars tekið framlagðar ljósmyndir af honum. Vitnið sagði greinileg hemlaför hafa verið eftir bifreiðina TL-[...] en engin för hefði verið að sjá eftir bifreið ákærða, hvorki hemlaför né önnur för. Fram kom hjá vitninu að af ummerkjum að dæma hefðu bifreiðarnar tvær rekist nánast beint hvor framan á aðra. Vitnið sagði veður hafa verið mjög gott þennan dag og yfirborð vegarins þurrt. IV. Meðal gagna málsins er slysaskoðunarskýrsla vegna skoðunar skoðunarmanna Frumherja hf., bifvélavirkjanna Hauks Óskarssonar og Kristófers Kristóferssonar, á bifreið ákærða UZ-[...], Toyota Corolla XLi, dags. 8. ágúst 2002. Fór skoðunin fram í tjónaskoðunarstöð Sjóvár-Almennra trygginga hf. í Reykjavík. Í skýrslu tvímenninganna kemur meðal annars fram að bifreiðin UZ-[...] hafi verið mjög illa farin og ekki í ökuhæfu ástandi. Um stýrisbúnað segir í skýrslunni að hann hafi ekki verið hægt að prófa vegna skemmda. Ekkert athugavert hafi þó verið að sjá. Um ástand hjólabúnaðar segir meðal annars að hjólbarði hægra megin að framan hafi verið loftlaus „v/tjóns“. Almennt segir um hjólabúnaðinn að hann hafi verið mikið skemmdur að framan en ekkert athugavert þó verið að sjá. Þá segir um ástand hemlabúnaðar að hemlakerfið hafi verið mjög illa farið og ekkert verið hægt að prófa það. Vitnið Haukur Óskarsson kom fyrir dóm og staðfesti og skýrði framangreinda slysaskoðunarskýrslu. Fram kom hjá vitninu að það myndi ekki vel eftir umræddri skoðun sem verið hefði hefðbundin slysaskoðun. Vitnið bar að ekkert hefði komið fram við skoðunina sem benti til þess að bilun hefði orðið, hvorki í bifreið ákærða né bifreiðinni TL-[...] sem einnig hefði verið skoðuð. Vitnið sagði að um eina klukkustund hefði tekið að skoða hvora bifreið. Vitnið sagði bifreið ákærða hafa verið svo mikið skemmda að ekki hefði verið hægt að prófa búnað hennar. Því hefði eingöngu verið hægt að framkvæma svokallaða sjónskoðun á ástandi bifreiðarinnar. Vitnið upplýsti að búnaður bifreiðarinnar hefði ekki verið tekinn í sundur við skoðunina. Aðspurt um hvort það gæti útilokað að bilun hefði orðið í bifreið ákærða fyrir áreksturinn svaraði vitnið því til að erfitt væri að útiloka nokkuð en ítrekaði fyrri orð um að ekkert hefði komið fram við skoðunina sem benti til bilunar fyrir áreksturinn. Þá var á vitninu að skilja að ef óeðlilegt slit á búnaði bifreiðarinnar hefði fundist við skoðunina hefði þess verið getið í skýrslunni. Um ástand stýrisbúnaðar bifreiðar ákærða vísaði vitnið til skoðunarskýrslunnar og tók einnig fram að ekkert hefði bent til slits í búnaðinum. Sérstaklega aðspurt um ummæli í skýrslunni varðandi loftlausan hjólbarða hægra megin á framöxli bifreiðar ákærða vísaði vitnið í fyrstu til beyglu á felgu. Vitnið dró síðan í land eftir að hafa skoðað myndir af bifreið ákærða og TL-[...] þar sem á myndunum mátti eingöngu sjá beyglu á felgu hægra megin á framöxli bifreiðarinnar TL-[...]. Vitnið kvað í þessu sambandi mögulegt að beygla hefði verið á umræddri felgu bifreiðar ákærða að innanverðu en tók fram að það myndi ekki hvort slík beygla hefði verið til staðar. Þá kom fram hjá vitninu að ef ekið væri á loftlausum hjólbarða einhverja metra þá sæi fljótt á honum en ekkert slíkt væri að sjá á umræddum hjólbarða. Vitnið Kristófer Kristófersson bifvélavirkjameistari kom fyrir dóm og staðfesti og skýrði umrædda skýrslu þeirra Hauks Óskarssonar. Vitnið bar líkt og Haukur að þeir hefðu framkvæmt svokallaða sjónskoðun á bifreið ákærða og bifreiðinni TL-[...]. Á vitninu var að skilja að sú skoðun hefði verið hefðbundin og tók vitnið aðspurt fram að það hefði ekki verið verkefni þeirra Hauks að grafast fyrir um orsakir umferðarslyssins. Þeir hefðu einungis verið beðnir um að framkvæma hefðbundna slysaskoðun, þ.e. meta ástand bifreiðanna tveggja eftir áreksturinn. Vitnið kvaðst reka minni til þess að við skoðun á stýrisbúnaði bifreiðar ákærða hefði ekkert fundist sem það eða félagi þess hefði talið athugavert eða að benti til bilunar fyrir áreksturinn. Tók vitnið þó fram í þessu sambandi að stýrisbúnaður bifreiðarinnar hefði verið mjög illa farinn og því verið erfitt að segja eða fullyrða nokkuð um ástand hans fyrir áreksturinn. Það var álit vitnisins að með því að taka búnaðinn í sundur og skoða hvern hluta hans fyrir sig hefði mátt fá betri mynd af ástandi hans fyrir áreksturinn. Aðspurt um hinn loflausa hjólbarða á framöxli bifreiðar ákærða gat vitnið ekki gefið sérstakar skýringar á þeim orðum í skýrslunni að hjólbarðinn hefði verið loftlaus „v/tjóns“. Vitnið kvaðst ekki geta fullyrt að hjólbarðinn hefði sprungið við áreksturinn. Um ástand hemlabúnaðar bifreiðar ákærða vísaði vitnið til orða sinna um ástand stýrisbúnaðar bifreiðarinnar og kvað það sama eiga við um ástand hemlabúnaðarins. V. Í málinu liggur fyrir skýrsla Þóru S. Steffensen réttarmeinafræðings, dags. 27. ágúst 2002, vegna krufningar sem hún framkvæmdi á líki Þ. Í lok skýrslunnar kemur fram eftirfarandi ályktun réttarmeinafræðingsins: „Dánarorsök Þ er fjöláverkar. Dánaratvik eru slys. Þ var með útbreidda, alvarlega áverka. Sá áverki er hraðast dró Þuríði til dauða var rifan á ósæðinni.“ Einnig liggur fyrir vottorð Yngva Ólafssonar læknis vegna H. Samkvæmt vottorðinu hlaut H eftirtalda áverka við áreksturinn: „1. Brjóstholsáverka með broti á bringubeini og rifbrotum hægra megin sem og lungnamari á hægra lunga. 2. Mjaðmagrindaráverka með broti á vinstri mjaðmarkambi [---] og nánast ótilfærðum brotum á lífbeininu og setbeininu. 3. Brot á augnkarli hægri mjaðmaliðar [---] með liðhlaupi á mjaðmarkúlunni inn á við [---]. 4. Andlitsáverka með innkýldu broti á hægra kinnbeini, broti á augntóftarbotninum sömu megin og brotum á gagnaugabeininu og nefholubeinum. 5. Mar/sár víða svo sem á kviðvegg og hægra hné.“ Þá liggja fyrir í málinu nokkur vottorð þar sem afleiðingar árekstursins á heilsu ákærða eru raktar. Í vottorði Víðis Óskarssonar læknis, dags. 1. desember 2003, er meðal annars að finna stutta samantekt á áverkum ákærða. Í henni kemur fram að ákærði hafi hlotið talsverða kviðáverka, brot á vinstri mjaðmarspaða, brot á efri kjálka, rifbrot og mar á lungum, nefbrot og lömun á augnvöðvum og tvísýni sem síðar gekk til baka. Þá kemur einnig fram í vottorðinu að ákærði hafi verið heilsuhraustur fyrir slysið. Í sjúkraskrá hans megi sjá merki vægra mjóbaksverkja og þá hafi hann greinst með gáttaflökt 1996 og farið í rafvendingu sem tekist hafi mjög vel. Annars sé ekkert athugavert að finna í sjúkraskrá ákærða. Í vottorði Önnu Bjarkar Magnúsdóttur, sérfræðings á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala-Háskólasjúkrahúss, dags. 31. júlí 2003, kemur meðal annars fram að ákærði hafi hlotið lífshættulega áverka og mikla andlitsáverka sem krafist hafi bráðaaðgerðar. Þannig hafi hann hlotið mölbrot á efri kjálka báðum megin sem náð hafi inn í augnbotn vinstra megin. Einnig hafi hann hlotið höfuðkúpubotnsbrot og fengið einkenni heilahristings. VI. Fyrir liggur að þriðjudaginn 6. ágúst 2002 rákust bifreiðarnar TL-[...] og UZ-[...] saman á Vesturlandsvegi í námunda við Fiskilæk í Leirár- og Melahreppi. Ákærði var einn í síðarnefndu bifreiðinni en tvennt var í þeirri fyrrnefndu, ökumaður hennar, H, og farþegi í framsæti, Þ. Upplýst er að við áreksturinn hlaut Þ mjög alvarlega áverka sem drógu hana til dauða með skjótum hætti, sbr. niðurstöður réttarkrufningar. Í málinu nýtur ekki við vættis H um áreksturinn vegna minnisleysis hans sem rekja má til alvarlegra meiðsla sem hann hlaut við áreksturinn. Ákærði man ekki frekar en vitnið H hvernig árekstur bifreiða þeirra bar að. Af framburði ákærða og framlögðum læknisvottorðum má ráða að minnisleysi hans stafi af þeim alvarlegu áverkum sem hann hlaut við áreksturinn. Vesturlandsvegur liggur í suðaustur-norðvestur á þeim vegarkafla sem bifreiðarnar skullu saman. Ákærði hefur upplýst að hann hafi verið á leið norður Vesturlandsveg þennan eftirmiðdag og samkvæmt vætti H voru hann og hin látna á suðurleið. Af framlögðum ljósmyndum og vettvangsteikningu lögreglu má ráða að vitnið H hafi nauðhemlað skömmu áður en bifreið þess og bifreið ákærða skullu saman. Hemlaför, sem skýrlega koma fram á nefndum ljósmyndum og vettvangsteikningu lögreglu, benda eindregið til þess að bifreið vitnisins hafi þá verið á hægri vegarhelmingi miðað við akstursstefnu til suðausturs. Þá var það samdóma álit lögreglumannanna Kristjáns Inga Hjörvarssonar og Ámunda Sigurðssonar að af ummerkjum á vettvangi að dæma hefði bifreið ákærða verið á röngum vegarhelmingi þegar bifreiðarnar tvær skullu saman. Að öllu þessu töldu þykir sannað að bifreið ákærða hafi verið á röngum vegarhelmingi miðað við aksturstefnu þegar árekstur varð með henni og bifreiðinni TL-[...]. Fyrir liggur samkvæmt framburði vitna og rannsóknargögnum lögreglu að gott veður var þann dag er atvik máls gerðust. Þá er upplýst að yfirborð umrædds vegarkafla var þurrt, slétt og lagt bundnu slitlagi. Um ástand ákærða 6. ágúst 2002 liggur fyrir í málinu að blóðsýni var tekið úr honum rétt rúmri klukkustundu eftir að áreksturinn varð við Fiskilæk. Við rannsókn Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfjafræði kom í ljós að ekkert alkóhól var í sýninu. Þá liggur fyrir framburður ákærða þess efnis að hann hafi sofnað um klukkan ellefu að kvöldi 5. ágúst 2002 og vaknað klukkan níu næsta morgun, eftir góðan nætursvefn. Kvaðst ákærði aðspurður ekki hafa fundið til syfju við aksturinn á leið sinni áleiðis í Bröttubrekku. Í málinu nýtur ekki framburðar vitna um ástand ákærða í aðdraganda árekstursins. Við úrlausn málsins verður því að leggja til grundvallar framburð hans um það atriði enda fer hann í engu í bága við gögn málsins. Skoðunarmenn Frumherja hf., bifvélavirkjarnir Haukur Óskarsson og Kristófer Kristófersson, framkvæmdu svokallaða slysaskoðun á bifreið ákærða og bifreiðinni TL-[...] að beiðni lögreglu. Í skýrslu þeirra um bifreið ákærða kemur fram að stýris-, hjóla- og hemlabúnaður bifreiðarinnar hafi reynst það illa skemmdur að hann hafi ekkert verið hægt að prófa. Þá hafi hjólbarði bifreiðarinnar hægra megin að framan verið loftlaus „v/tjóns“. Nefndir skoðunarmenn komu báðir fyrir dóm og skýrðu og staðfestu skoðunarskýrslur sínar. Fram kom í vitnisburði skoðunarmannanna að hvorugur þeirra mundi vel eftir skoðuninni á bifreið ákærða. Þó báru þeir að við hana hefði ekkert fundist sem benti til að bilun hefði orðið í bifreiðinni fyrir áreksturinn. Upplýst er að slysaskoðun sú sem skoðunarmennirnir framkvæmdu var svokölluð sjónskoðun. Ekki reyndist unnt að prófa stýris-, hjóla- og hemlabúnað bifreiðar ákærða með þeim prófunartækjum sem Frumherji hf. hefur yfir að ráða vegna þess hversu mikið skemmdur búnaðurinn var. Fyrir dómi kom fram sú skoðun annars skoðunarmannsins, Kristófers Kristóferssonar, að með því að taka stýris- og hemlabúnað bifreiðarinnar í sundur og skoða hvern hluta hans fyrir sig hefði líklega mátt fá betri mynd af ástandi búnaðarins fyrir áreksturinn. Skoðunarmaðurinn Kristófer Kristófersson tók sérstaklega fram fyrir dómi að það hefði ekki verið verkefni skoðunarmannanna að grafast fyrir um orsakir árekstursins. Þeir hefðu einungis verið beðnir um að framkvæma hefðbundna slysaskoðun, þ.e. meta ástand bifreiðanna tveggja eftir áreksturinn. Þessi fullyrðing vitnisins fær stoð í beiðni lögreglunnar í Borgarnesi um slysaskoðun, dags. 7. ágúst 2002, og því sem segir í slysaskoðunarskýrslunum sjálfum um áhersluatriði skoðunarinnar, en í öllum þessum skjölum segir orðrétt: „Sérstaklega er óskað eftir skoðun á öryggisbúnaði bifreiðanna eins og öryggisbeltum, líknarbelgjum, framsætum, hemlabúnaði og fl. sem tilheyrir öryggisbúnaði bifreiðarinnar.“ Af öllu því sem hér hefur verið rakið er ljóst að skoðun sú sem skoðunarmennirnir framkvæmdu á bifreið ákærða, sem og bifreiðinni TL-[...], var hvorki mjög ítarleg né sérstaklega til þess ætluð að leiða í ljós orsakir áreksturs bifreiðanna. Á grundvelli hennar verður því ekki útilokað að bilun hafi orðið í bifreið ákærða skömmu fyrir áreksturinn. Þá verður við úrlausn málsins ekki fram hjá því litið að ekki fór fram sérstök rannsókn á loftlausum hjólbarða hægra megin að framan á bifreið ákærða. Fyrir dómi gat hvorugur skoðunarmannanna upplýst á hverju sú ályktun, sem fram kemur í skoðunarskýrslu þeirra, að hjólbarðinn væri loftlaus „v/tjóns“, hefði byggst. Haukur Óskarsson vísaði í fyrstu til beyglaðrar felgu en dró síðan í land eftir að hafa skoðað myndir af bifreið ákærða og bifreiðinni TL-[...], en á einni myndanna má greinilega sjá beyglu á felgu hægra megin að framan á bifreiðinni TL-[...]. Svo fyrir liggi brot gegn 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og þeim ákvæðum umferðarlaga sem í ákæru greinir, þarf að vera sannað svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærði hafi sýnt af sér refsivert gáleysi. Sönnunarbyrðin um þetta atriði hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið er það álit dómsins að óupplýst sé hver var orsök þess að bifreið ákærða var á röngum vegarhelmingi er hún lenti framan á bifreiðinni TL-[...] á Vesturlandsvegi við Fiskilæk, þriðjudaginn 6. ágúst 2002. Af því leiðir að ósannað er að bifreiðin hafi þar verið vegna gáleysis ákærða. Sýkna ber því ákærða af öllum sakargiftum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Að fenginni framangreindri niðurstöðu ber að vísa bótakröfu H frá dómi, sbr. ákvæði 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Allur kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Ágústssonar hdl., er hæfilega þykja ákveðin svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, skal sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Bótakröfu H er vísað frá dómi. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Ágústssonar hdl., 200.000 krónur.
Mál nr. 269/2006
Aðild Fasteign Kaupsamningur Greiðsla
S seldi J og K fasteign að Bergstaðarstræti 3, Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi 9. nóvember 2004. Umsamið kaupverð var 36.000.000 krónur, sem greiðast skyldi með fjórum greiðslum, sú síðasta að upphæð 2.500.000 krónur 5. apríl 2005. S tók að sér vinnu við ýmsar framkvæmdir í húsinu. J og K greiddu 2.500.000 til S í heimabanka 3. mars 2005. J og K töldu sig með þeirri greiðslu hafa greitt kaupverðið að fullu og eiga rétt á útgáfu afsals. S taldi hins vegar að um hefði verið að ræða inngreiðslu á skuld þeirra við sig vegna framkvæmdanna og taldi J og K því ekki hafa efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að eigi kröfuhafi fleiri en eina gjaldfallna kröfu á hendur skuldara geti hann að öllu jöfnu ráðstafað greiðslu á þá skuld sem hann kýs. Mál þetta horfi hins vegar þannig við að J og K hafi mótmælt þeirri fullyrðingu S að þeir hafi, fyrr en með bréfi lögmanns S 10. október 2005, fengið í hendur reikninga vegna framangreindra framkvæmda S við fasteignina en gögn S um ráðstafanir á greiðslum vegna viðskipta málsaðila séu misvísandi. Þá verði framangreint bréfi lögmanns S til lögmanns J og K og meðfylgjandi yfirlit ekki skilin á annan veg en að í þeim felist viðurkenning S á því að J og K stæðu ekki í skuld við sig vegna kaupa á húsinu. J og K voru því sýknuð af kröfu S og honum gert að gefa út afsal fyrir fasteigninni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. maí 2006. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og að stefnda verði gert að gefa út afsal til þeirra fyrir fasteigninni Bergstaðarstræti 3, Reykjavík. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti eru Vatnslagnir heiti á einkafirma stefnda. Slíkt firma skortir hæfi til að eiga aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í stefnu til héraðsdóms var Sigurður Ólason tilgreindur stefnandi málsins og telst hann því réttilega aðili þess. Fram er komið að stefndi seldi áfrýjendum fasteignina að Bergstaðastræti 3, Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi 9. nóvember 2004. Umsamið kaupverð var 36.000.000 krónur, sem greiðast skyldi með fjórum greiðslum: 4.000.000 krónur við undirritun kaupsamnings, 27.500.000 krónur í síðasta lagi 14 dögum síðar með bankaláni, 2.000.000 krónur 5. janúar 2005 og 2.500.000 krónur 5. apríl 2005. Jafnframt komust málsaðilar að samkomulagi um að stefndi skyldi vinna við ýmsar framkvæmdir á húsinu. Áfrýjendur halda því fram að þau hafi greitt kaupverð hússins að fullu. Þau hafi innt síðustu kaupsamningsgreiðsluna af hendi í heimabanka 3. mars 2005, mánuði fyrir gjalddaga hennar. Áfrýjandinn, Jökull Tómasson, kvaðst fyrir dómi hafa gert það svo snemma í fljótræði vegna munnlegrar óskar stefnda um greiðslu. Á þeim tíma hafi stefndi hins vegar ekki enn framvísað reikningum vegna framkvæmda við húsið og ekki verið búinn að kalla eftir greiðslu vegna þeirra. Stefndi kvaðst hins vegar fyrir dómi hafa á þessu tímamarki óskað eftir því við áfrýjandann Jökul að hann greiddi skuld vegna framkvæmdanna og hafi umrædd fjárhæð verið innt af hendi „sem sáttaleið“ þannig að framkvæmdir gætu haldið áfram. Tvö önnur dómsmál munu hafa verið rekin milli málsaðila um uppgjör vegna framkvæmda við umrædda fasteign og niðurstöður fengist í þeim í héraði 4. júlí 2005 og 14. nóvember 2006. Hinn 20. maí 2005 sendi lögmaður stefnda áfrýjendum innheimtubréf vegna þeirrar kröfu sem um ræðir í þessu máli þar sem skorað var á þau að greiða innan sjö daga, ella kæmi til málsóknar. Stefna í málinu var gefin út sex dögum síðar. Eftir að málið var höfðað munu hafa farið fram viðræður milli málsaðila um uppgjör þeirra í milli, bæði vegna kaupsamningsins og framkvæmdanna. Í símbréfi lögmanns stefnda til lögmanns áfrýjenda 10. október 2005 segir um þetta: „Samkvæmt umtali. Meint skuld er kr. 4.372.160,- samkvæmt meðfylgjandi gögnum. Kaupsamningur á núlli.“ Gögn þau sem fylgdu bréfinu voru ýmis konar viðskiptayfirlit frá stefnda og níu reikningar hans vegna framkvæmda við fasteignina, allir dagsettir 1. febrúar 2005. Þau yfirlit veita ekki glögga yfirsýn um málefnið. Tvö yfirlitanna eru einvörðungu um greiðslur vegna kaupsamningsins og kemur fram í öðru þeirra að áfrýjendur hafi greitt kaupverð hússins að fullu. Samkvæmt því yfirliti hafi áfrýjendur greitt 5.500.000 krónur 9. nóvember 2004, 27.000.000 krónur samkvæmt skuldabréfi, 1.000.000 krónur í peningum 15. sama mánaðar, 500.000 krónur 3. desember 2004 og 2.000.000 krónur 6. janúar 2005. Í hinu yfirlitinu eru hins vegar tilgreindar greiðslur með öðrum hætti og lagfæringar gerðar sem virðast eiga að sýna að áfrýjendur standi ekki í skuld við stefnda vegna kaupanna. Þá eru í gögnum málsins önnur yfirlit frá stefnda um greiðslur áfrýjanda til hans þar sem meðal annars kemur fram að greiðslur vegna kaupsamningsins hafi farið fram með enn öðrum hætti en yfirlitin sem fylgdu bréfinu 10. október 2005 sýndu. Eigi kröfuhafi fleiri en eina gjaldfallna kröfu á hendur skuldara getur hann að öllu jöfnu ráðstafað greiðslu á þá skuld sem hann kýs, hafi skuldari ekki tilgreint hvaða kröfu hann sé að greiða eða það sé ekki ljóst af öðrum atvikum. Mál þetta horfir hins vegar þannig við að áfrýjendur hafa mótmælt þeirri fullyrðingu stefnda að þeir hafi, fyrr en með framangreindu bréfi lögmanns stefnda 10. október 2005, fengið í hendur reikninga vegna framkvæmda hans við fasteignina og eru gögn stefnda misvísandi um ráðstafanir á greiðslum áfrýjanda vegna viðskipta málsaðila. Þá verður bréfið og meðfylgjandi yfirlit ekki skilin á annan hátt en að stefndi hafi viðurkennt að áfrýjendur stæðu ekki í skuld við sig vegna kaupa á húsinu. Samkvæmt þessu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda og honum gert að gefa út afsal til þeirra fyrir fasteigninni. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Jökull Tómasson og Kathy Clark, eru sýkn af kröfu stefnda, Sigurðar Ólasonar. Stefndi skal gefa út afsal til áfrýjenda fyrir fasteigninni Bergstaðastræti 3, Reykjavík. Stefndi greiði áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 800.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var í gær er höfðað með stefnu birtri 1. júní 2005. Stefnandi er Sigurður Ólason, Álfheimum 32, Reykjavík, vegna einkafyrirtækis síns Vatnslagna, Álfheimum 32, Reykjavík. Stefndu eru Kathy Clark, Bergstaðastræti 3, Reykjavík og Jökull Tómasson, sama stað. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.500.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður Stefnandi kveðst krefja um greiðslu eftirstöðva kaupsamnings frá 9. nóvember 2004 um fasteignina Bergstaðastræti 3, Reykjavík. Stefndu hafi ekki fengist til að greiða eftirstöðvarnar sem séu að fjárhæð 2.500.000 krónur og hafi stefndu átt að greiða þær 5. apríl 2005 samkvæmt ákvæðum í kaupsamningi. Vísað er til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fær m.a. lagastoð í 5., 6. og 28. gr. laga 39/1922 til 1. júní 2001 og eftir þann tíma til laga 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar er einkum vísað til framangreindra laga. Kröfur um dráttarvexti, þmt. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr.laganr. 91/1991. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Þau kveðast hafa keypt fasteign að Bergstaðarstræti 3, Reykjavík sem sé heildareignin ásamt lóðarréttindum og geymslu með kaupsamningi dagsettum 9. nóvember 2004 af stefnanda. Umsamið kaupverð hafi verið 36.000.000 króna og skyldi það innt af hendi með eftirfarandi hætti: 1. Við undirritun kaupsamnings í peningum kr. 4.000.000,00. 2. Við undirritun kaupsamnings með láni frá KB banka hf. og skilyrtu veðleyfi í síðasta lagi 14 dögum frá dagsetningu samnings, kr. 27.500.000,00. 3. Hinn 5. janúar 2005 í peningum, kr. 2.000.000,00. 4. Hinn 5. apríl 2005 í peningum, kr. 2.500.000,00. Kveðast stefndu þegar hafa innt af hendi allar greiðslur skv. samningi þessum. Fyrsta greiðslan að fjárhæð 4.000.000 króna hafi verið innt af hendi við undirritun kaupsamnings hinn 9. nóvember 2004. Skuldabréf skv. annarri greiðslu hafi verið gefið út 2. nóvember 2004 en innfært í þinglýsingabók 18. nóvember 2004. Þriðja greiðslan að fjárhæð 2.000.000 króna hafi verið innt af hendi þann 6. janúar 2005 með tveimur millifærslum. Fjórða greiðslan, 2.500.000 krónur hafi verið innt af hendi þann 3. mars 2005 eða ríflega mánuði fyrir gjalddaga, sem verið hafi 5. apríl 2005. Þar sem af ofangreindu sé ljóst að stefndu hafi innt allar greiðslur skv. kaupsamningi um eignina að Bergstaðastræti 3, Reykjavík af hendi og þar með fullnægt skyldum sínum skv. samningnum, beri að sýkna þau af kröfum stefnanda. Þau eigi jafnframt rétt á því að fá útgefið afsal fyrir eigninni, sbr. 24. tl. kaupsamnings aðila og 2. mgr. 11. gr. og 30. sbr. 31. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, og hafi þau því höfðað gagnsakarmál til þess að krefjast dóms um útgáfu afsalsins. Stefndu vísa til meginreglu kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá er vísað til laga nr. 40/2002, einkum 2. mgr. 11. gr., 30. sbr. 31. gr. og meginreglu í fasteignakaupum um skyldu seljanda til útgáfu afsals við uppgjör viðskipta. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Hvað varðar virðisaukaskatt á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988. Í gagnsök sem höfðuð var með stefnu birtri 7. júlí 2005 er þess krafist að gagnstefnda verði gert að gefa út afsal til gagnstefnenda fyrir fasteigninni Bergstaðastræti 3 í Reykjavík, fast nr. 200-4601, heildareigninni með öllu sem henni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. útigeymslu, fastnr. 200-4602, og lóðarréttindum og að gagnstefnda verði gert að geriða gagnstefnendum málskostnað í gagnsök. Gagnstefndi haldi því ranglega fram að gagnstefnendur hafi ekki enn greitt síðustu greiðslu skv. samningi aðila, og hafi því höfðað mál á hendur gagnstefnendum í aðalsök til innheimtu á þeirri greiðslu. Þar sem hins vegar sé ljóst af ofangreindu að gagnstefnendur hafi innt allar greiðslur skv. kaupsamningi af hendi og þar með fullnægt skyldum sínum skv. samningnum, eigi þau rétt á því að fá útgefið afsal fyrir eigninni, sbr. 24. tl. kaupsamnings aðila og 2. mgr. 11. gr. og 30. sbr. 31. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og um leið beri að sýkna þau af kröfum gagnstefnda í aðalsök. Gagnstefnendur vísa til meginreglu kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga sem og laga nr. 40/2002, einkum 2. mgr. 11. gr., 30. sbr. 31. gr. og meginreglu í fasteignakaupum um skyldu seljanda til útgáfu afsals við uppgjör viðskipta. Þá er einnig vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 28. gr. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Hvað varðar virðisaukaskatt á málskostnað er vísað tillagan. 50/1988. Dómkröfur gagnstefnda eru þær að hafnað verði kröfu gagnstefnendu um málskostnaðargreiðslu hinsvegar er krafist refsimálskostnaðar úr hendi gagnstefnenda. Þá er þess krafist að kröfu gagnstefnenda um útgáfu afsals verði hafnað að svo stöddu þar til gagnstefnendur hafi fullnægt skyldum sínum skv. kaupsamningi um fasteignina Bergstaðastræti 3, Reykjavík. Gagnstefndi hafi selt gagnstefnendum alla fasteignina Bergstaðastræti 3, Reykjavík, sem samanstandi af tveimur húsum, bakhúsi og framhúsi. Þá hafi gagnstefndi tekið að sér skv. sérskökum verksamningi að gera við bakhús fasteignarinnar og viðgerð á framhúsi án sérstaks verksamnings. Ógreitt sé skv. hinum sérstaka verksamningi 2.000.000 króna en gagnstefnendur hafi verið dæmdir til að greiða þá kröfu skv. dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. júlí 2005. Ógreitt sé af kaupsamningi um fasteignina 2.500.000 krónur sem sé dómkrafa í aðalsök. Samkvæmt viðskiptareikningi vegna viðgerða á framhúsi séu 2.824.838 krónur ógreiddar. Sérstakt innheimtumál sé í gangi til innheimtu þeirrar skuldar. Gagnstefnendur rugli saman ýmsum greiðslum og hvernig þeim hafi verið ráðstafað. Gagnstefnendur telji að greiðsla að fjárhæð 2.500.000 krónur sem innt var af hendi 3. mars 2005 hafi verið hluti af greiðslu kaupverðs en hún hafi í rauninni verið greiðsla upp í viðgerð framhúss. Sú greiðsla hafi verið innt af hendi mánuði áður en gjalddagi greiðslu var skv. kaupsamningi. Framlagðir viðskiptareikningar gagnstefnda skýri greiðslur frá gagnstefnendum og hvernig þeim hafi verið ráðstafað. Vísað er í þau gögn gagnstefnda. NIÐURSTAÐA Samkvæmt kaupsamningi aðila var gjalddagi fjórðu greiðslu sem jafnframt var lokagreiðsla kaupverðsins 5. apríl 2004. Þá kemur fram í gögnum málsins að stefnandi hefur krafið stefndu um greiðslur fyrir verk sem hann vann fyrir þau og byggir á því í gagnsök að greiðsla að fjárhæð 2.500.000 sem innt var af hendi 3. mars 2004 hafi verið vegna þeirra viðskipta. Lögð hefur verið fram kvittun úr heimabanka þar sem fram kemur að greiddar hafi verið 2.500.000 krónur til stefnanda 3. mars 2004 og segir við liðinn skýring „Vatnslagnir”. Enga skýringu er á því að finna hvers vegna greitt er. Þegar greiðsla þessi var innt af hendi vantaði mánuð upp á að fjórða greiðsla samkvæmt kaupsamningi félli í gjalddaga og fyrir liggur í málinu að stefnandi taldi sig eiga kröfur á hendur stefndu vegna annarra skipta aðila en kaupanna á fasteigninni. Þá er ekki að finna viðhlítandi skýringu á kvittun fyrir greiðslunni 3. mars sem renni stoðum undir þá fullyrðingu stefndu að þau hafi verið að greiða inn á kaupsamning mánuði fyrir gjalddaga. Samkvæmt þessu verður krafa stefnanda í aðalsök tekin til greina. Að fenginni niðurstöðu í aðalsök þar sem stefndu eru dæmd til að greiða eftirstöðvar kaupverðs verður stefndi í gagnsök sýknaður af öllum kröfum stefnenda í gagnsök. Eftir úrslitum málsins verða stefndu í aðalsök og stefnendur í gagnsök dæmd til að greiða stefnanda í aðalsök og stefnda í gagnsök 350.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Jökull Tómasson og Kathy Clark, greiði stefnanda, Vatnslögnum ehf. 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl 2005 til greiðsludags. Stefndi í gagnsök skal sýkn af öllum kröfum stefnenda í gagnsök. Stefndu í aðalsök og stefnendur í gagnsök greiði stefnandi í aðalsök og stefnda í gagnsök 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 479/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. júlí 2013, kl. 16.00, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr., laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 24. júlí 2013 kl. 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 209/1999
Kærumál Nauðungarsala
Einkahlutafélagið Í krafðist þess að úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu félagsins um ógildingu nauðungarsölu á fasteign, yrði ómerktur en ella yrði sú krafa þess tekin til greina. Ekki var fallist á kröfu Í um ómerkingu. Talið var að gild heimild hefði verið fyrir hendi við nauðungarsölu fasteignarinnar og skipti því ekki máli um gildi sölunnar hvort beiðni eins af fleiri gerðarbeiðendum hefði fallið niður. Þá voru þeir annmarkar á auglýsingu nauðungarsölunnar og málsmeðferð sýslumanns, sem Í vísaði til, ekki taldir valda ógildi hennar. Var því staðfestur úrskurður héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um ógildingu á nauðungarsölu á eigninni Vesturvör 11b í Kópavogi, sem fram fór 6. nóvember 1998. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju, en til vara að framangreind nauðungarsala verði ógilt. Einnig krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka. Krafa sóknaraðila um ómerkingu úrskurðar héraðsdóms er meðal annars reist á því að tollstjórinn í Reykjavík hafi ranglega verið talinn aðili við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Í tilkynningu sóknaraðila til héraðsdómara samkvæmt 81. gr. laga nr. 90/1991 er tollstjórinn í Reykjavík tilgreindur meðal varnaraðila. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að sóknaraðili hafi síðar undir rekstri málsins í héraði hreyft andmælum við aðild tollstjóra að héraðsdómsmálinu eða haft uppi kröfu um að vísa bæri kröfum hans frá dómi af þeim ástæðum, sem hann nú ber fyrir sig. Þegar af þessari ástæðu verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um að ómerkja hinn kærða úrskurð. Eins og nánar greinir í úrskurðinum lá fyrir lögmæt heimild til nauðungarsölu eignarinnar Vesturvarar 11b þegar sýslumaður tók söluna fyrst fyrir 26. ágúst 1998. Slík heimild var einnig fyrir hendi þegar uppboð á eigninni byrjaði 14. október 1998 og því var fram haldið 6. nóvember sama árs. Var nauðungarsala eignarinnar því reist á gildri heimild. Samkvæmt þessu skiptir ekki máli um gildi nauðungarsölunnar, hvort beiðni tollstjórans í Reykjavík um hana féll niður á meðan hún stóð yfir fyrir sýslumanni. Á það verður fallist með héraðsdómara, að þeir annmarkar á auglýsingu um nauðungarsöluna og málsmeðferð sýslumanns, sem sóknaraðili vísar til, valdi ekki ógildi hennar. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 303/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, fd. [...], rúmenskum ríkisborgara, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 6. júní 2008, kl. 16.00 og til vara að hann sæti farbanni allt til föstudagsins 20. júní kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. maí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 497/2007
Kærumál Nálgunarbann
Í máli þessu, sem tekið var til úrskurðar fyrr í dag, krefst lögreglustjórinn á Suðurnesjum þess, að varnaraðila, X, [...], Garðabæ, verði gert að sæta nálgunarbanni gagnvart Y, kt. [...], í ekki skemmri tíma en sex mánuði, þannig að X verði bannað að koma á framangreint heimili Y eða á lóð húss hennar, veita henni eftirför, heimsækja hana eða setja sig í samband við hana t.d. með símhringingum eða sms- eða tölvuskilaboðum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. september 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði, þannig að lagt var bann við því að hann komi á heimili Y, [...], eða á lóð húss hennar, veiti henni eftirför, heimsæki hana eða setji sig í samband við hana, til dæmis með símhringingum, sms- eða tölvuskilaboðum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður nálgunarbann staðfest, en hæfilegt þykir að það gildi í þrjá mánuði frá uppsögu dóms þessa. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að nálgunarbann skal gilda í þrjá mánuði frá uppsögu dóms þessa.
Mál nr. 574/2006
Innlausn Eignarnámsbætur Fullvirðisréttur
Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna J og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. J sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa J hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði J því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að J hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu J um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem J hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu J um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð J 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu J um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 29. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. október 2006 og áfrýjaði hann öðru sinni 6. nóvember sama ár. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að gagnáfrýjendum verði gert að greiða sér óskipt 1.557.041 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2005 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 251.102 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 17. janúar 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni um ómerkingu héraðsdóms og verður henni hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin hér fyrir dómi tvö önnur samkynja mál á hendur gagnáfrýjendum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Jón Brynjólfsson, greiði gagnáfrýjendum, Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað af Jóni Brynjólfssyni, Geitagerði, Skagafirði, Reykjavík, 18. ágúst 2005 á hendur Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, báðum til heimilis að Geitaskarði, sveitarfélaginu Blönduósi. Málið var tekið til dóms 21. apríl sl. Dómkröfur stefnanda Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum 1.557.041 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi 18. ágúst 2005 til greiðsludags að frádreginni innborgun þann 10. júlí 2002 að fjárhæð 251.102 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnda. Dómkröfur stefndu Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilfellum krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Málavextir Á árinu 1975 hófu stefndu Ágúst og Ásgerður búskap á jörðinni Geitaskarði í Langadal, A-Húnavatnssýslu. Jörðin var þá í sameign stefnda Ágústs, Sigurðar Sigurðssonar föður hans og Brynjólfs Sigurðssonar föður stefnanda. Á árinu 1982 eignaðist stefndi Ágúst hlut föður síns í jörðinni og átti eftir það ¾ hluta jarðarinnar. Á þessu sama ári afsalaði Brynjólfur Sigurðsson sínum eignarhluta til sex sona sinna sem eftir það áttu í óskiptri sameign 1/4 hluta jarðarinnar eða 4,1667% hver (1/24). Enginn þeirra bræðra hefur stundað landbúnað á jörðinni. Með land- og eignaskiptasamningi gerðum 18. desember 1982 var jörðinni skipt þannig að afmarkaður hluti nyrst á jörðinni skyldi vera eign Brynjólfs Þorbjarnarsonar. Í samningnum er að finna lýsingu á því hvernig fjórðungur Brynjólfs skuli afmarkast. Þá er ákvæði þess efnis að eigendur skyldu setja upp gripahelda girðingu á merkjum og að mannvirki á jörðinni skyldu vera í sameiginlegri eign í hlutfalli við eignarhlut í jörðinni. Einnig er í samningi þessum kveðið á um notkun á íbúðarhúsinu á jörðinni svo og öðru landi jarðarinnar sem ekki var skipt og loks hvernig skuli fara með kostnað vegna viðhalds á mannvirkjum. Hinn 1. maí 1986 gerðu stefndi Ágúst og stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigu- og afnotasamning er tók til hlutar þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í samningnum er meðal annars lýst þeim afnotum sem stefndi Ágúst mátti hafa af hluta sameigenda sinna. Þá er tekið fram að stefnandi Ágúst skuli greiða skatta og skyldu af hinu leigða, tryggingar, rafmagns- og hitunarkostnað auk þess sem hann skuli bera kostnað af eðlilegu viðhaldi. Aðrar greiðslur skyldi stefndi Ágúst ekki inna af hendi vegna hins leigða. Stefnandi og Jón bróðir hans sögðu samningi þessum upp 29. september 1997. Hinn 13. október sama ár mótmælti stefndi Ágúst uppsögninni með þeim rökum að tveir sameigenda gætu ekki sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Á árinu 1997 hættu stefndu mjólkurframleiðslu og seldu allt greiðslumark sem tilheyrði lögbýlinu. Í kjölfarið höfðuðu stefnandi og Jón bróðir hans mál á hendur stefndu og fleirum og kröfðust hlutdeildar í söluverði greiðslumarksins. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar Íslands 8. mars 2001 þar sem staðfest var að greiðslumark fylgdi lögbýlum. Hinn 13. nóvember 1998 fór stefndi Ágúst þess á leit við landbúnaðarráðherra að heimiluð yrði innlausn á hlut stefnanda og bræðra hans í jörðinni. Innlausn var heimiluð 21. júní 1999. Stefnandi var ósáttur við úrskurð ráðuneytisins og sendi af þeim sökum erindi til Umboðsmanns Alþingis. Álit Umboðsmanns lá fyrir 8. júní 2000 og beindi Umboðsmaður því til landbúnaðarráðherra að taka málið fyrir að nýju. Landbúnaðarráðherra fór að tilmælum Umboðsmanns og nýr úrskurður hans lá fyrir 10. júlí 2001. Í úrskurði þeim var innlausn heimiluð á sameignarhluta í íbúðar- og útihúsum auk þess sem innlausn var heimiluð á landi jarðarinnar sem enn var í óskiptri sameign. Hins vegar var ekki heimilt að innleysa þann part jarðarinnar sem áður hafði verið skipt út með áðurnefndum samningi frá 18. desember 1982. Aðilar náðu ekki samkomulagi um verð fyrir þær eignir sem innlausn var heimiluð á. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi mat á þeim eignum sem innlausn náði til. Mat nefndarinnar lá fyrir 9. maí 2002 og samkvæmt því bar að greiða samtals 1.255.512 krónur fyrir innleystar eignir. Hlutur þeirra bræðra hvers um sig nam 1/6 hluta þeirrar fjárhæðar eða 251.102 krónum. Stefndu hafa þegar greitt þessa fjárhæð en stefnandi tók við henni með fyrirvara og áskildi sér rétt til að afla annars mats um verðmæti eignarinnar. Hinn 5. mars 2003 voru að beiðni stefnanda dómkvaddir tveir matsmenn til að meta allar óskiptar sameignir stefnanda í jörðinni en matsbeiðnin var í 7 liðum og tekur að hluta til þeirra eigna sem matsnefnd eignarnámsbóta hafði áður metið en að hluta til atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Stefnandi hafði sett fram kröfur fyrir matsnefndinni um að fleira yrði metið en þar var að endingu gert en sjónarmið hans höfðu ekki verið tekin til greina. Matsgjörð dómkvaddra matsmanna lá síðan fyrir hinn 21. apríl 2005. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að eignarnámsþoli skuli fá fullt verð fyrir eignir sínar. Hann telur að matsgjörð sú sem áður er getið sýni hið raunverulega tjón hans. Stefnandi byggir á því að honum sé heimilt að bera ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta undir dómstóla eftir að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta liggur fyrir. Tjón sitt hafi hann sannað með matsgjörð dómkvaddra matsmanna og þá hafi hann sýnt fram á að eignarnámsbætur hafi verið ranglega metnar. Með mati hinna dómkvöddu matsmanna hafi honum tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Stefnandi telur hlutdeild sína í hinni innleystu eign nema 766.000 krónum sem sé í samræmi við matsgjörð dómkvaddra matsmanna og sundurliðist þannig: Íbúð 350.000 krónur, útihús 166.400 krónur, land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda 212.400 krónur og hlutdeild í vatns og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá 37.440 krónur. (Krafa stefnanda er 240 krónum lægri en þessar fjárhæðir lagðar saman.) Auk þessa byggir stefnandi á því að hann hafi sýnt fram á annað tjón sitt með matsgjörð dómkvaddra matsmanna en stefnandi heldur því fram að matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki fjallað um alla þá þætti sem henni bar í úrskurði sínum. Í fyrsta lagi kveðst stefnandi hafa orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar við að koma íbúð á efri hæð íbúðarhússins í upprunalegt horf, þar með talin lagfæring á raf- og pípulögnum og bætur vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir með því að stefndi Ágúst fargaði innréttingum, vaski og eldavél. Stefnandi byggir á að hans hluti tjónsins sé 116.666 krónur. Stefnandi bendir á að stefndi Ágúst hafi viðurkennt að hafa breytt vatns- og raflögnum í eldhúsi og að hann hafi hent eldhúsvaski og eldavél. Hvað þetta varðar byggir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins varðandi skemmdir á þeim eignum sem stefndu höfðu í vörslum sínum og báru ábyrgð á samkvæmt leigusamningi. Tjónið sé alfarið á ábyrgð stefndu sem hafi talið sig þurfa að breyta séreignaríbúð stefnanda og bræðra hans til að hafa af henni önnur not. Afleiðing tjónsins sé sú að ekki sé mögulegt að nýta eldhúsið með hefðbundnum hætti. Raunar telur stefnandi að ef eldhúsið hefði ekki verið eyðilagt með þessum hætti hefði mat á eignarhluta stefnda í íbúðarhúsinu orðið hærra. Í öðru lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum vegna greiðslumarks mjólkur fjögur ár aftur í tímann en hans hluti í þessum greiðslum sé metinn á 325.083 krónur. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á hlutdeild í beingreiðslum til lögbýlisins til samræmis við eignarhluta sinn. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 279/2000 og þess að gerðar hafi verið kröfur um greiðslu á þessum eignarhluta í kröfugerð hans fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Ekki hafi verið tekið tillit til beingreiðslna sem lögbýlið naut þegar greiðslumarkið var selt frá lögbýlinu og því hafi hann ekki fengið þetta bætt. Stefnandi bendir á að hann hafi haldið kröfu sinni til haga alla tíð. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi hins vegar horft framhjá þessari kröfu í matsgerð sinni. Stefnandi byggir á því að stefndu beri að bæta honum tjón það sem hann varð fyrir með vísan til reglna skaðabótaréttarins. Í þriðja lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum og fullvirðisrétti vegna kindakjöts. Þessa kröfu styður hann við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Kveður stefnandi tjón sitt vegna beingreiðslna, að teknu tilliti til hans eignarhluta í lögbýlinu, vera 10.468 krónur fyrir árið 2004, fyrir árið 2003 8.974 krónur, fyrir árið 2002 10.077 krónur og fyrir árið 2001 9.0503 krónur. Samtals nemi tjón hans vegna beingreiðslna í sauðfé fyrir þessi fjögur ár 39.023 krónum. Byggir stefnandi tölulegan útreikning sinn á upplýsingum frá Bændasamtökum Íslands. Stefnandi krefst bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé og kveður hann tjón sitt vegna þess vera 58.269 krónur. Miðar hann þá við að í apríl 2005 hafi hvert ærgildi verið metið á 29.000 krónur en lögbýlinu fylgi 48,3 ærgildi. Varðandi rétt sinn til bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 279/2000. Byggir stefnandi á því að þetta séu eignarréttindi sem hafi horfið með eignarnáminu. Stefnandi kveðst eiga rétt á bótum samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár, sbr. 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976 eða samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins á því verðlagi sem hæst reynist samkvæmt matsgerð og miðað við þær fjárhæðir sem sannanlega hafi verið greiddar til stefnanda. Í fjórða lagi krefst stefnandi bóta vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð hans. Krafan miðast við sjö ár aftur í tímann en hann hafi ásamt öðrum á lögmætan hátt sagt upp húsaleigusamningi við stefnda 29. september 1997. Leiga fyrir þessi ár hafi samkvæmt matsgerð verið metin á 1.512.000 krónur og hans hluti sé því 252.000 krónur. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi tekið íbúðina undir sig og nýtt sem sína eign eftir formlega uppsögn leigusamnings. Stefnandi byggir á því að ekki hafi komið til greina að heimila stefndu afnot íbúðarinnar eftir uppsögn leigusamningsins og því sé honum heimilt að krefja stefndu um gjald eða bætur fyrir töpuð afnot stefnanda frá áramótum 1997/1998. Kröfuna byggir stefnandi á reglum skaðabótaréttarins og því að íbúðin var nýtt í óþökk stefnanda og bræðra hans. Forsendur fyrir tilvist leigusamningsins hafi brostið þar sem tilgangi og notkun eldhúss hafi verið gerbreytt og eignin stórskemmd. Stefnandi bendir á að í leigusamningnum sé tekið fram að ef ekki sé gengið frá ágreiningsatriðum innan þriggja mánaða þá sé allur samningurinn úr gildi fallinn. Með matsgerðinni hafi hann lagt fram sönnur fyrir því hvern arð hann hafi misst eða hefði getað haft af eigninni síðustu sjö árin og beri honum bætur samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: Hlutdeild í heildarverðmæti þess sem tekið var eignarnámi 766.000 krónur Viðgerðarkostnaður á eldhúsi íbúðar 116.666 krónur Hlutdeild í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur 325.083 krónur Hlutdeild í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti 39.023 krónur Hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti 58.269 krónur Bætur vegna tapaðra afnota af íbúð 252.000 krónur Samtals 1.557.041 króna Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu, 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976, 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu og greiðslumark sauðfjárafurða, 52. og 54. gr. laga nr. 99/1993 varðandi fullvirðisrétt í greiðslumarki mjólkur. Þá vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar. Hvað málskostnað varðar vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Loks er krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun studd við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Kröfu um sýknu reisa stefndu á eftirfarandi málsástæðum: 1. Almenn mótmæli við matsgerð. Stefndu benda á að svo virðist sem stefnandi hafi ætlað sér að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með mati dómkvaddra matsmanna. Þá telja stefndu að stefnandi hafi ætlað dómkvöddum matsmönnum að meta til verðs eignir sem hann taldi að matsnefndin hefði ekki tekið með í mati sínu. Stefndu telja að óljóst sé hvort stefnandi sé að reyna að hnekkja mati matsnefndarinnar í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Telja stefndu að tilvitnað lagaákvæði verði ekki skilið á annan hátt en að úrskurður matsnefndarinnar sé endanlegur. Vilji menn ekki una matinu verði að hnekkja því í almennu dómsmáli. Ekki verði séð að stefnandi geri athugasemd við gildi eignarnámsins heldur verði að ætla að hann sé ósáttur við fjárhæð bóta til hans. Kröfugerð stefnanda og framsetning matsbeiðninnar sé hins vegar sundurlaus og ekki í samræmi við úrskurð matsnefndarinnar. Stefndu telja að matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem sé reist á rangri og villandi framsetningu, teljist ekki sönnun þess að mati matsnefndar eignarnámsbóta á verðmæti hins innleysta eignarhluta hafi verið hnekkt í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta sé endanleg um fjárhæðir nema þeim sé hnekkt í dómsmáli. Til að hnekkja mati nefndarinnar verði að nota sambærilegar forsendur við endurmat ella sé verið að bera saman ólíka hluti. Að mati stefndu dregur það úr gildi mats hinna dómkvöddu matsmanna að ekki voru sömu forsendur lagðar til grundvallar við þeirra mat og mat matsnefndarinnar. Stefndu telja að vegna þessara annmarka á matsgerð hafi ekki verið forsendur fyrir þá til að krefjast yfirmats samkvæmt ákvæðum 64. gr. laga um meðferð einkamála. Slíkt mat hefði alltaf verið haldið sömu annmörkum og mat hinna dómkvöddu matsmanna þar sem yfirmatsmenn hefðu þurft að svara sömu röngu spurningum og matsmennirnir gerðu. Þá benda stefndu á að verulegur hluti þess sem stefnandi krafðist mats á séu eignir eða kröfuréttindi sem stefnandi var ekki eigandi að eða féll utan þess sem stefndu fengu innleyst samkvæmt úrskurði landbúnaðarráðherra. Stefndu gera nokkrar athugasemdir við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Benda þeir á að í matsbeiðni hafi þess verið óskað að matsandlag verði metið ,,á almennu markaðsverði eins og það getur verið hæst.“ Þá segi í matsgerðinni að útreikningar á byggingarkostnaði og fyrningum komi ekki til greina þótt byggingarkostnaður og aldur mannvirkja kunni að hafa áhrif á markaðsverð. Stefndu telja þessa aðferðafræði ranga og ómarktæka. Matsgerðinni sé væntanlega ætlað að hnekkja fjárhæðum í mati matsnefndar eignarnámsbóta og því hefði verið rétt að miða við verðlag á þeim degi sem sú nefnd byggði á og miðaði við. Auk þess sé alkunna að verð jarða og fasteigna hafi hækkað mikið á undanförnum árum. Því hafi átt að miða verð á innleystum eignarhluta við verðlag ársins 2002 en þá hafi innlausnarverð verið ákveðið. Stefndu benda á að eignarhlutar hafi verið hlutaðir niður í matsgerðinni, enda um það beðið, en ekki metnir sem ein heild eins og þeir telja að rétt hefði verið. Telja stefndu að einstakir matshlutar hafi ekki eignarréttarlegt gildi. Þetta rýrir að mati stefndu gildi matsgerðarinnar, enda sé með þessu beitt annarri aðferðafræði en gert var við ákvörðun eignarnámsbóta. Að mati stefndu eru forsendur matsbeiðninnar augljóslega rangar og því sé matsgerðin ómarktæk og geti af þeim sökum ekki orðið grundvöllur kröfugerðar í dómsmáli. Matsmenn hafi hins vegar verið bundnir af orðalagi matsbeiðninnar og þeir hafi svarað þeim spurningum sem þar voru fram settar. 2. Stefndu halda því fram að í matsbeiðni sé því ranglega haldið fram að kvistherbergi og eldhús geti talist íbúð í venjulegum skilningi þess orðs. Telja stefndu að þetta orðalag hafi átt að villa um fyrir matsmönnum í þeim tilgangi að hækka verð eignarhlutans. Stefndu halda því fram að íbúðarhúsið að Geitaskarði hafi alltaf verið ein heild án sérstakrar afmörkunar. Húsið sé ein fasteign og hafi eitt fastanúmer samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna. Hvorki stefnandi né aðrir sameigendur hans hafi rétt til að loka umræddum herbergjum þannig að stefndu kæmust ekki að sínum eignarhluta í risinu. Kvistherbergi þessi hafi fyrst verið nýtt í tengslum við eldhúsið á árunum milli 1950-1960 og þá aðeins hluta úr ári. Þau not hafi hins vegar lagst af innan fárra ára og eignarhlutinn hafi ekki verið nýttur sem sérpartur af íbúðarhúsinu eftir það. Hvað varðar ástand eignarhlutans og verðmat á honum telja stefndu að niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta hafi síst verið of lág miðað við aðrar eignir sem gengið höfðu kaupum og sölum á þeim tíma þegar matið var framkvæmt. Raunar telja stefndu að matið hefði átt að vera lægra. Stefndu benda sérstaklega á að matsnefndin verðmat eignina miðað við 9. maí 2002. Hafi átt að hnekkja því mati á grundvelli 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms hefði matsbeiðni og matsgerðin í framhaldi af því átt að miða við það tímamark. Á þeim árum sem liðin eru frá 2002 hafi verð eigna hækkað verulega. Auk þessa byggja stefndu á því að þau hafi staðið að viðhaldi og endurbótum eftir að matsnefndin gerði sitt mat. Þau hafi lagt nýtt dren við tvo veggi hússins, sett nýtt klóak og nýja rotþró, auk þess sem húsið hafi verið málað og steypa lagfærð. Vísa þeir sérstaklega til ummæla í mati matsnefndarinnar þar sem tekið er fram að steypa sé öll í molum og þarfnist stöðugs viðhalds. Þessar endurbætur allar hafi verið á kostnað stefndu, enda gerðar eftir að þau voru orðnir einu eigendur hússins með lögmætum hætti. Endurbætur þessar eigi því alls ekki að koma stefnanda til góða í hækkuðu verðmati íbúðarhússins. Að mati stefndu kemur hækkað verð fram í matsgerð vegna þess að matsbeiðni var röng hvað þetta varðar. Þá benda stefndu á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að nauðsynlegt sé að klæða húsið að utan til að forðast frekari skemmdir en þessa sé ekki getið í matsgjörð. Þetta ætti að leiða til lækkunar á verði. Af hálfu stefndu er ennfremur bent á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að vafasamt sé að eignarhlutinn í íbúðarhúsinu hafi almennt markaðsvirði eins og þarna hátti til. Nefndin hafi talið að rýmið nýttist helst einhverjum sem væri nákominn húsráðanda. Nefndin, sem hafi mikla reynslu í mati sem þessu, hafi talið að virði eignarhlutans væri 1.000.000 króna. Stefndu telja það verð of hátt og telja niðurstöðu dómkvaddra matsmanna upp á 2.100.000 krónur, heildarverð hússins 14.000.000 króna, fjarstæðu en engin rök hafi verið færð fyrir þessari niðurstöðu. Telja stefndu að þessi hækkun skýrist af þeim röngu og villandi forsendum sem gefnar voru í matsbeiðni. Stefndu benda einnig á í þessu sambandi að verðmat dómkvaddra matsmanna eigi sér enga hliðstæðu í nálægum sveitum jarðarinnar Geitaskarðs og langt frá því sem kallast getur markaðsverð. Telja stefndu að hafna beri mati hinna dómkvöddu matsmanna, enda sé það fjarstæðukennt og órökstutt og í engu fallið til að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta. 3. Stefndu mótmæla þeim rangfærslum sem fram koma í matsbeiðni og endurspeglast í matsgerðinni að því er varðar endurbætur á eignarhluta í risi íbúðarhússins. Þá er því harðlega mótmælt að stefndi Ágúst hafi viðurkennt bótaskyldu vegna þessa. Stefndu halda því fram að þau hafi ekki fargað neinum innréttingum, þær standi enn í dag og séu nú þeirra eign. Fyrir liggi að umræddri Rafha-eldavél hafi verið fleygt en það hafi verið gert um 1980. Eldavélin hafi verið árgerð 1955 og ónýt og fleygt áður en stefnandi varð eignaraðili að Geitaskarði. Þannig sé grundvöllur matsbeiðninnar rangur að þessu leyti og ekki hægt að koma rýminu í sama horf og það var 1. maí 1986, þegar leigusamningur var gerður, með því að kaupa nýja eldavél í stað þeirrar sem var löngu horfin. Stefndu neita því ekki að hafa í kringum árið 1987 staðið að ákveðnum breytingum í kringum hurðarop og stigagang. Engu hafi hins vegar verið fargað eða skemmt. Breytingarnar hafi verið gerðar án athugasemda stefnanda og hann og sameigendur hans hafi vitað af framkvæmdunum allan þann tíma sem þær stóðu yfir. Ekki hafi verið gerður ágreiningur um þessar breytingar í 10-12 ár eftir að þeim lauk. Hafi stefnandi átt bótarétt vegna þessa sé hann löngu fallinn niður á grundvelli meginreglna kröfuréttarins um brottfall krafna fyrir tómlæti. Þá benda stefndu á að breytingarnar hafi ekki rýrt eignina heldur frekar aukið verðmæti hennar vegna þess hagræðis og endurnýjunar sem af þeim varð. Í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé sérstaklega tekið fram að nefndin hafi tekið tillit til málflutnings stefnanda fyrir nefndinni hvað þennan lið varðar. Stefndu telja kröfu stefnanda varðandi raf- og pípulagnir fráleita. Ómögulegt sé að sjá hvernig hægt sé að rökstyðja kröfu um bætur við að koma þeim í fyrra horf. Lagnir þessar hafi verið hluti af lögnum hússins. Raflagnirnar séu sennilega lagðar um 1944, fyrir daga jafnstraums. Þá hafi kaldavatnslögnin, ein vatnslögn, að eldhúsvaskinum verið farin að leka. Þessi leki hafi valdið fúaskemmdum á eldhúsinnréttingu. Hefðu stefndu ekki skipt um þessar lagnir hefðu þær valdið öðru afleiddu tjóni á eignum stefndu og stefnda sjálfs. Varðandi rafstöð sem var á Geitaskarði benda stefndu á að hún hafi framleitt jafnstraum en RARIK sé með riðstraum. Á árinu 1976, þegar tekið var í húsið rafmagn frá RARIK, hafi verið skipt um allar raflagnir í húsinu en þá hafi allar raflagnir hússins verið orðnar ólöglegar auk þess sem skemmdir hafi verið á flestum rafleiðslum. Auk þessa hafi eðli máls samkvæmt verið tímabært að skipta um lagnir, enda hafi það verið þáttur í eðlilegu viðhaldi. Þetta viðhald hafi að fullu verið á kostnað stefndu og fráleitt sé að krefja þau um bætur vegna kostnaðar við að koma þessum lögnum í fyrra horf á verðlagi dagsins í dag eins og óskað var eftir í matsbeiðni. Stefndu telja að áætla megi verð stálvasks og blöndunartækis en benda á að vaskurinn sé geymdur í skemmu á Geitaskarði og stefnandi geti sótt hann. Hann sé því í fyrra horfi og hægt að selja hann á markaðsverði sem væntanlega sé ekki neitt. Blöndunartæki hafi hins vegar aldrei verið annað og meira en einn kaldavatnskrani. Stefndu vísa til þess að matsnefnd eignarnámsbóta hafi tekið tillit til þeirra endurbóta og viðgerða sem stefndu hafi framkvæmt á hinu leigða rými. Í matinu sé sérstaklega tekið fram að tillit hafi verið tekið til þess sem sagði í greinargerð stefnanda til nefndarinnar. Mati nefndarinnar hafi í engu verið hnekkt með matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem hafi takmarkað gildi vegna mikilla annmarka. Því telja stefndu að verðmat matsnefndarinnar skuli standa óbreytt. 4. Varðandi gripa- og útihús vísa stefndu til þess að mannvirkin séu upptalin í fasteignamati og lýst í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta. Við þá lýsingu hafi dómkvaddir matsmenn engu haft að bæta. Telja stefndu því að lýsingu matsnefndarinnar verði að leggja til grundvallar í máli þessu. Benda stefndu á að matsnefndin hafi lýst byggingunum skilmerkilega og af þeim lýsingum megi ráða að þær voru flestar mjög lélegar. Nefndin hafi síðan komist að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti þeirra væri 826.449 krónur. Að mati stefndu er óskiljanlegt hvernig dómkvaddir matsmenn gátu nánast fimmfaldað það verð í mati sínu án þess að gera rökstudda grein fyrir þeirri niðurstöðu sinni. Byggja stefndu á því að hafna verði matsgerðinni hvað þetta verðar og að mati matsnefndarinnar hafi því ekki verið hnekkt. Auk þessa benda stefndu á að endurbætur hafi verið gerðar á þaki nokkurra af þessum byggingum eftir að þau eignuðust þær alfarið. Stefnandi geti ekki krafist hlutdeildar í þeim endurbótum. Matsbeiðni hafi hins vegar gert kröfu um að miðað yrði við ástand eignanna á matsdegi en ekki þeim degi sem matsnefnd eignarnámsbóta miðaði við. Einnig telja stefndu rétt að benda á að meiri kostnaður sé af því að eiga þessar byggingar en hagnaður sem þær skili. Stefndu halda því fram að ekkert fengist fyrir þessar byggingar ef reynt yrði að selja þær einar og sér og vísa í því sambandi til lýsingar dýralæknis og úttektar byggingarfulltrúa. Stefndu halda því fram að fjárhagslegt mat á þessum byggingum verði ekki byggt á öðru en þeim notum sem þau voru upphaflega ætluð til. Varðandi rafstöðina sérstaklega segja stefndu að hún hafi verið byggð á tímum vöruskorts og alla tíð borið þess merki. Einu sinni hafi verið skipt um rafal á kostnað stefndu og notkun rafstöðvarinnar hafi verið hætt 1998. Hins vegar hafi verið lítil þörf fyrir rafstöðina eftir 1976 þegar rafmagn frá RARIK var tekið á bæinn. Stefndu byggja á því að ekkert hafi komið fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hnekki mati matsnefndar eignarnámsbóta. Matsmenn telji lýsingu matsnefndarinnar tæmandi en hækka engu að síður verðmatið án röksemda. Telja stefndu að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta varðandi gripa- og útihús. 5. Stefnendur halda því fram að dómkvaddir matsmenn hafi metið allt heimaland Geitaskarðs sem stefnandi telji í matsbeiðni vera 1382 hektara að stærð. Stefndu byggja á því að þeir hafi ekki fengið innleyst útskiptu heimalandi jarðarinnar. Framsetning í matsbeiðni sé því villandi og forsendur matsins rangar. Stefndu halda því fram að í úrskurði landbúnaðarráðherra og í mati matsnefndar eignarnámsbóta hafi ekki verið talað um það land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka sem heimaland. Þetta land sé afréttur og nýtt sem slíkt og fráleitt að meta það sem heimaland í hefðbundnum skilningi þess orðs. Tilgreining á stærð heimalands í matsgerð sé því röng sem síðan endurspeglist í rangri niðurstöðu í matinu. Þá telja stefndu ófært að meta urð og grjót sem beitiland. Stefndu lýsa þeirri skoðun sinni að óvíst sé að þau eigi meiri rétt en beitarafnot á hluta þess lands sem metið var og byggja þá skoðun sína á nýlegum úrskurðum Óbyggðanefndar. Stefndu halda því fram að land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka hafi verið metið í mati matsnefndar eignarnámsbóta ásamt veiði- og vatnsréttindum í Laxá og Norðurá. Nefndin hafi talið landið nýtanlegt sem beitiland og metið það að meðtöldum veiðiréttindum á 1.200.000 krónur. Dómkvaddir matsmenn fimmfaldi þetta verð og meti landið á 6.000.000 króna. Niðurstaða þeirra sé órökstudd og raunar hærri en söluverð bújarða, með vélum og framleiðslurétti, í nágrenni Geitaskarðs. Telja stefndu sem fyrr að mat dómkvaddra matsmanna sé óraunhæft og hafi í engu hnekkt niðurstöðu matsnefndarinnar. 6. Af hálfu stefndu er því haldið fram að því sé ranglega haldið fram í matsgerð að veiðiréttindi í Laxá og Norðurá hafi ekki verið metin af matsnefnd eignarnámsbóta en eins og áður er getið tók nefndin tillit til þessara réttinda í mati sínu. Þessu mati nefndarinnar hafi ekki verið hnekkt en mat dómkvaddra matsmanna sé byggt á röngum forsendum og því verði að hafna því. 7. Stefndu byggja á því að þegar hafi verið dæmt um kröfur stefnanda vegna hlutdeildar í greiðslumarki mjólkur, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 279/2000. Með þeim dómi hafi stefnandi fengið dæmdar bætur vegna sölu greiðslumarks í mjólk frá jörðinni. Þær kröfur hafi fyrir löngu verið gerðar upp að fullu. Stefndu halda því fram að stefndi geti ekki nú, mörgum árum síðar, haft uppi sömu eða nátengdar kröfur sem hann hefði átt að hafa uppi í fyrra dómsmáli, sbr. m.a. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Með því að hafa þessa kröfu ekki með í fyrra málinu, ef eitthvað stóð eftir, hafi hann fyrirgert rétti sínum til að gera slíka kröfu nú. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt rétt til hlutdeildar í beingreiðslum vegna mjólkurframleiðslu stefndu. Um slíkar greiðslur hafi ekki verið fjallað í nefndum dómi Hæstaréttar sem stefnandi virðist þó byggja rétt sinn á. Dæmt hafi verið að greiðslumark tilheyrði lögbýli og stefnandi hafi fengið greitt í samræmi við dóminn. Stefndu reisa kröfur sínar á því að um beingreiðslur gildi annað en greiðslumark. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar segi svo: ,,Framleiðandi, hvort sem það er eigandi eða leiguliði á lögbýli fær bein greiðslu í samræmi við greiðslumark þess á meðan á framleiðslu stendur.“ Að mati stefndu komi þarna skýrt fram að rétturinn til beingreiðslna sé bundinn við framleiðanda. Beingreiðsluréttur fylgi því ekki lögbýlinu eins og stefnandi virðist halda fram að segi í títtnefndum dómi. Í þessu sambandi benda stefndu á að stefnandi eða bræður hans hafa aldrei átt aðild að búrekstri á jörðinni. Auk þessa halda stefndu því fram að tilvísun stefnanda til ákvæða 52. og 54. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993 eigi ekki við í þessu máli. Í X. kafla laganna séu ákvæði um að beingreiðslur eigi alfarið að renna til framleiðanda mjólkur. Enda séu beingreiðslur stuðningur við mjólkurframleiðslu samkvæmt tilgangi og markmiði nefndra búvörulaga. Í 1. gr. laganna sé tekið fram að markmið laganna sé að jafna sem best kjör þeirra sem stunda landbúnað við kjör annarra stétta. Í 55. gr. laganna segi að beingreiðsla sé stuðningur við framleiðslu og markað fyrir mjólkurafurðir. Auk þessa séu ákvæði í 28. gr. laganna þess efnis að greiðslur séu lagðar til framleiðanda fyrir innlagðar búvörur og í 51. gr. sé tekið fram að tilgangur með beingreiðslum sé stuðningur við framleiðendur. Stefnandi framleiði ekki búvörur og eigi því ekki rétt til beingreiðslna. Að mati stefndu breytir niðurstaða dómkvaddra matsmanna ekki þeirri staðreynd að stefndu eigi ekki rétt til beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu, enda hafi hann eða bræður hans aldrei verið mjólkurframleiðendur. Stefndu byggja á því að almenna skaðabótareglan eigi ekki við í þessum þætti málsins. Engin saknæm eða ólögmæt háttsemi stefndu hafi valdið stefnanda tjóni. Þau hafi hætt mjólkurframleiðslu á Geitaskarði vegna þess að fyrirséður kostnaður við endurbætur bygginga var svo mikill að ekki borgaði sig að ráðast í hann til að halda framleiðslu mjólkur áfram. Þess vegna hafi verið eðlilegt af stefnendum að selja greiðslumarkið frá jörðinni. Stefndu halda því fram að ef þessi liður kröfu stefnanda verði tekinn til greina beri að horfa til 2. mgr. 27. gr. laga um meðferð einkamála við ákvörðun málskostnaðar vegna hans. Loks telja stefndu að ákvæði 2. mgr. 116. gr. nefndra laga um meðferð einkamála leiði til þess að þessum kröfulið skuli vísað frá dómi ella beri að sýkna þá af honum. 8. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt hlutdeild í beingreiðslum vegna fullvirðisréttar í ærgildum. Ekki hafi verið fjallað um slíkar greiðslur í dómi Hæstaréttar sem áður er nefndur nr. 279/2000 en stefndu telja að stefnandi byggi rétt sinn í þessu tilviki á þeim dómi. Um beingreiðslur fyrir kindakjöt vísa stefndu til sömu raka og þegar hafa verið talin varðandi beingreiðslur sem miðast við framleiðslu á mjólk. Þá benda stefndu máli sínu til stuðnings á 28., 36., 38. og 39. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Í 38. gr. sé tekið fram að á hverju lögbýli skuli einungis vera einn framleiðandi sem skráður sé handhafi beingreiðslna. Þegar um sé að ræða fleiri sjálfstæða rekstraraðila með aðskilinn búrekstur geti hver þeirra verið skráður handhafi beingreiðslna. Í 39. gr. laganna séu ákvæði sem mæli fyrir um hver geti verið handhafi beingreiðslna. Til að fá beingreiðslur þurfi handhafi að eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks árið 2001. Stefnandi, sem aldrei hafi átt neina aðild að búrekstri á jörðinni og hafi þar af leiðandi ekki verið framleiðandi í skilningi laganna, geti því ekki verið handhafi beingreiðslna, enda yrði slíkt í andstöðu við tilgang laganna sem hafi stefnt að því að bæta afkomu sauðfjárbænda. Auk þessa vísa stefndu til 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. 24. gr. eldri ábúðarlaga nr. 64/1976. 9. Varðandi kröfu um bætur fyrir tapaða húsaleigu þá mótmæla stefndu því harðlega að stefnandi geti átt slíka kröfu. Til að stefnandi gæti átt slíka kröfu þurfi að vera fyrir hendi samningsbundinn réttur. Slíkur réttur sé ekki til staðar. Hinn 1. maí 1986 hafi stefnandi og bræður hans gert leigusamning við stefnda Ágúst um eignarhlut þeirra í íbúðarhúsinu. Stefnandi og bræður hans hafi sameiginlega verið leigusali en leigusamningurinn hafi mælt fyrir um að hlutur stefnanda og bræðra hans væri leigður gegn því að stefndu greiddu skatta og gjöld af eigninni. Önnur greiðsla hafi ekki átt að koma fyrir hið leigða. Stefnandi og einn bræðra hans hafi reynt að segja samningnum upp 29. september 1997. Uppsögninni hafi verið hafnað sem marklausri af lögmanni stefndu með bréfi dagsettu 17. október 1999. Að mati stefndu hafi tveir af sex sameigendum ekki getað sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Benda stefndu á meginreglur samninga- og kröfuréttar um samaðild að eignarrétti og einnig til hliðsjónar 18. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndu benda einnig á að umræddur eignarhluti hafi alfarið komist í eigu þeirra með lögmætum hætti eftir að greitt hafði verið fyrir hlutann samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta þann 10. júní 2002. Stefnandi geti því alls ekki átt rétt á húsaleigu eftir þann tíma. Auk þessa telja stefndu sem fyrr að eignarhluti stefnanda og bræðra hans hafi aldrei verið íbúð í venjulegum skilningi þess orðs og alls ekki mögulegt að leigja eignarhlutann á almennum markaði eins og gert sé ráð fyrir í mati dómkvaddra matsmanna. Forsendur sem gefnar hafi verið í matsbeiðni hafi verið rangar og því leitt til rangrar niðurstöðu matsmanna. Af þessum sökum sé ekki unnt að byggja á matinu hvað þetta varðar, sbr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála. Loks telja stefndu, hvað þennan lið kröfu stefnanda varðar, fjarstæðukennt að krefja um leigugreiðslur fyrir sjö ár. Krafa um vangreidda húsaleigu geti ekki verið skaðabótakrafa og engar forsendur til að halda slíku fram. Slík krafa teljist fjárkrafa sem fyrnist á fjórum árum eftir að hún er gjaldkræf, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Varakröfu sína um lækkun krafna stefnanda styðja stefndu sömu rökum og rakin hafa verið varðandi kröfu um sýknu. Í þessu tilfelli er þess krafist að dómurinn taki tillit til eðlilegs markaðsverðs fyrir hina innleystu eignarhluta sem og annarra kröfuliða sem stefnandi setur fram í málinu. Í því sambandi verði höfð hliðsjón af verðmati matsnefndar eignarnámsbóta svo og þeim gögnum sem stefndu hafa lagt fram í málinu. Hvað lagarök varðar vísa stefndu meðal annars til 18., 27., 80., 116. og 129-130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991; 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973; laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. áður lög nr. 94/1976; 1., 28., 36., 39., 51., 52., 54. og 55. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993; 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. einnig 24. gr. eldri laga um sama efni nr. 64/1976; 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905; III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Auk þess vísa stefndu til meginreglna leiguréttar um heimildir til eðlilegs viðhalds á sameiginlegum lögnum, meginreglna samninga- og kröfuréttar um sameignir, meginreglna kröfuréttar um brottfall réttinda fyrir tómlæti og eðli máls. Hvað varðar kröfu stefnanda um dráttarvexti telja stefndu að slíka vexti skuli ekki reikna fyrr en frá dómsuppsögu eða frá þingfestingu málsins. Styðja stefndu þá kröfu við III. og IV. kafla nefndra laga um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað að skaðlausu reisa stefndu á 129.-131. gr. laga um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu krefjast málskostnaðar í samræmi við reikning sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur. Stefndu byggja á því að umfang málsins sé mun meira en fjárhagslegir hagsmunir gefa til kynna. Þá telja stefndu stefnanda hafa verið ósamvinnuþýðan í garð þeirra og hann hafi sótt málið af óvægni, ósanngirni og óbilgirni. Í því sambandi benda stefndu á eftirfarandi ummæli í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta: ,,Af hálfu [stefnanda og bræðra hans] hefur mál þetta og aðrar þrætur því tengdar verið sótt af miklu kappi. Þannig hefur verið gerður ágreiningur um fjölmörg atriði, sum smávægileg og langsótt, að mati nefndarinnar.“ Telja stefndu því að sterk rök liggi til þess að álag verði greitt ofan á málskostnað, sbr. 2. mgr. 131. gr. sbr. 4. mgr. sömu greinar laga um meðferð einkamála. Niðurstaða Kröfugerð stefnanda er í nokkrum liðum og má skipta í tvo flokka. Annars vegar er um að ræða kröfur í fjórum liðum sem hann telur að hafi verið vanmetnar af matsnefnd eignarnámsbóta. Hins vegar eru kröfur í sex liðum sem hann kveður matsnefndina ekki hafa tekið til umfjöllunar. Hinn 10. júní 2002 greiddu stefndu stefnanda og bræðrum hans það sem þeim bar samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta. Í kröfugerð sinni dregur stefnandi þessa fjárhæð, 251.102 krónur, frá kröfum sínum á hendur stefndu. Við úrlausn málsins verður leyst sérstaklega úr hverjum lið kröfu stefnanda. Í fyrsta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu að fjárhæð 350.000 krónur vegna eignarhluta síns í íbúðarhúsi. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þennan eignarhluta stefnanda á 166.666 krónur. Stefnandi heldur því fram að með mati dómkvaddra matsmanna hafi honum tekist að hnekkja niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. Hér verður að horfa til þess að í matsbeiðni er þess óskað að matsmenn meti matsandlagið á ,,almennu markaðsverði eins og það geti orðið hæst.“ Þetta gerðu matsmenn og í matsgjörð mátu þeir fyrst jörðina sem eina heild og síðan áætluðu þeir verðmæti hvers matshlutar eins og óskað var í matsbeiðni. Komust hinir dómkvöddu matsmenn að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti jarðarinnar væri 54.000.000 króna án greiðslumarks í aprílmánuði 2005. Hér verður að horfa til þess að krafa stefnanda varð til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Var stefnanda því rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans í íbúðarhúsi á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Alkunna er að jarðaverð hefur hækkað mikið á undanförnum árum án þess að fyrir liggi hversu mikið það hækkaði frá árinu 2002 til ársins 2005. Þar sem ekkert tillit er tekið til þessa er það mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í öðru lagi krefst stefnandi bóta fyrir eignarhluta sinn í útihúsum að fjárhæð 166.400 krónur. Matsnefnd eignarnámsbóta mat eignarhluta stefnanda í úthúsum að fjárhæð 34.435 krónur. Hér á það sama við og rakið er að framan um það tímamark sem miðað er við í matsgjörðinni. Dómkvaddir matsmenn meta útihús sem hlutfall af heildarverðmæti jarðarinnar en það mat þeirra miðaðist við verðlag ársins 2005. Hefur stefnanda því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta hvað þennan lið varðar. Þá er og rétt að hafa í huga að dómkvaddir matsmenn hafa ekkert við lýsingu matsnefndar eignarnámsbóta á útihúsunum að athuga en sú lýsing er í aðalatriðum á þann veg að útihúsin séu nánast ónýt. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í þriðja lagi er krafist bóta fyrir land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda. Hér á það sama við og áður er rakið um þau tímamörk sem miðað er við annars vegar í mati matsnefndar eignarnámsbóta og hins vegar í mati dómkvaddra matsmanna. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar hvað þennan lið varðar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fjórða lagi er krafist bóta fyrir hlutdeild í vatns- og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá. Enn á ný á hér það sama við og áður er rakið. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þessi réttindi með Skarðsskarði og Tungubakka án þess þó að gera sérstaklega grein fyrir því hvers virði þessi réttindi eru. Dómkvaddir matsmenn meta þessi réttindi sem hluta af heildarverðmæti jarðarinnar eins og það var í júlí 2005. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið. Þeir kröfuliðir sem hér koma á eftir voru að sögn stefnanda ekki metnir af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fimmta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu vegna kostnaðar við að koma ,,íbúð“ í upprunalegt horf. Með úrskurði landbúnaðarráðuneytisins hinn 10. júlí 2001 var stefndu heimiluð innlausn á hluta stefnanda og bræðra hans í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í máli þessu er ekki deilt um lögmæti úrskurðarins þó svo stefnandi hafi verið ósáttur við hann. Matsnefnd eignarnámsbóta mat íbúðarhúsið til verðs eins og henni bar að gera. Ekki verður fallist á með stefnanda að hann eigi rétt á bótum sem nema kostnaði við að koma hluta íbúðarhússins í það horf sem það var í um 1987 en ekki er um það deilt að á þeim tíma gerðu stefndu breytingar á efri hæð hússins. Ef stefnandi telur að verðmæti hússins hafi minnkað við þessar breytingar bar honum að fara þess á leit við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu til verðs mismun á verðmæti hússins fyrir og eftir breytingar. Það hafa þeir ekki gert og er því ósannað að verðmæti hússins hafi rýrnað við þessar breytingar. Þá er og ósannað að sérstök verðmæti séu fólgin í eldavél og vaski sem stefndu virðast hafa fargað fyrir 20 árum. Hér verður einnig að hafa í huga að varðandi þessa kröfu sýndi stefnandi af sér verulegt tómlæti. Þegar stefnandi sagði upp leigusamningi um íbúðarhúsið í lok árs 1997 voru liðin nærri 10 ár frá því að stefndu gerðu þessar breytingar á íbúðarhúsinu. Í sjötta lagi krefst stefnandi bóta fyrir hlut sinn í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur. Byggir stefnandi kröfu sína á mati dómkvaddra matsmanna en þeir gerðu í mati sínu ráð fyrir að greiðslumark það sem var á jörðinni fram til ársins 1997 væri þar enn til staðar. Í framhaldi af því reiknuðu þeir út hversu háar beingreiðslur hefðu komið í hlut framleiðanda á Geitaskarði árin 2001 til og með 2004. Í 47. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðanda mjólkur og að hún skuli svara til 47,1% af framleiðslukostnaði mjólkur samkvæmt verðlagsgrundvelli á innleggsdegi. Hún greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi, hvort sem hann er eigandi eða leiguliði á lögbýli, sem fær beingreiðslu í samræmi við greiðslumark lögbýlisins meðan á framleiðslu stendur. Stefnandi hefur aldrei verið mjólkurframleiðandi á Geitaskarði og hefur því aldrei átt rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í sjöunda lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árið 2004. Hér á það sama við og rakið er að framan um beingreiðslur vegna mjólkurframleiðslu. Í 40. gr. nefndra laga nr. 99/1993 segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðenda sauðfjárafurða og sem skuli svara til 50% af framleiðslukostnaði kindakjöts. Það greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi kindakjötsins hverju sinni sem á rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði í samræmi við greiðslumark jarðarinnar. Stefnandi hefur ekki stundað framleiðslu á kindakjöti á Geitaskarði og getur því ekki krafið stefndu um bætur vegna þess og eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í áttunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árin 2001, 2002 og 2003. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan um sjöunda kröfulið stefnanda eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í níunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar sinnar í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti. Hér verður að miða við að stefnandi krefjist hlutdeildar í greiðslumarki Geitaskarðs vegna sauðfjárframleiðslu, enda er krafan, og rökstuðningur fyrir henni, þannig fram sett. Stefnandi krafðist þess af matsnefnd eignarnámsbóta að nefndin mæti til verðs fullvirðisrétt í kindakjöti. Nefndin taldi hins vegar að henni bæri ekki að fjalla um kröfuréttindi innlausnarþola er vörðuðu hlutdeild í ærgildum og/eða fullvirðisrétti í kindakjöti og fleiri kröfur sem innlausnarþolar settu fram hjá nefndinni, en um sumar þeirra hefur verið fjallað hér að framan. Fyrir liggur að Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað í dómum sínum dæmt að með greiðslumarki hafi skapast takmarkaður réttur til handa framleiðendum búvara, sem geti haft fjárhagslega þýðingu fyrir þá. Þá hefur rétturinn ítrekað dæmt að greiðslumark fylgi lögbýlum. Í þessu sambandi má t.d. benda á dóm réttarins í máli nr. 279/2000 er varðaði sölu á greiðslumarki í mjólk frá Geitaskarði en aðilar þessa máls voru ásamt fleirum aðilar að því máli. Stefndu hafa innleyst eignarhluta stefnanda í jörðinni og á hann því ekki lengur hlut í lögbýlinu Geitaskarði. Rétt eins og þegar greiðslumark mjólkur var selt frá Geitaskarði á sínum tíma og nefnt Hæstaréttarmál nr. 279/2000 fjallar um þá á stefnandi kröfu til að fá greitt fyrir greiðslumark í sauðfé sem fylgir jörðinni. Í matsgjörð dómkvaddra matsmanna kemur fram að 48,3 ærgildi hafi tilheyrt býlinu í apríl 2005. Verðmæti hvers ærgildis sögðu þeir vera 29.000 krónur en þær upplýsingar fengu þeir frá Bændasamtökunum. Ekki þykir óvarlegt að leggja þessar tölur til grundvallar í máli þessu og verður krafa stefnanda hvað þennan lið varðar, að fjárhæð 58.269 krónur tekin til greina að fullu. Hér er rétt að geta þess að í greinargerð stefndu var ekkert fjallað um þennan kröfulið stefnanda og því ekki sett fram nein rök fyrir því að hafna ætti þessari kröfu stefnanda. Dráttarvextir skulu reiknast á kröfuna frá birtingu stefnu hinn 18. ágúst 2005. Í tíunda og síðasta lagi krefst stefnandi bóta fyrir töpuð afnot af séreignaríbúð stefnanda sjö ár aftur í tímann. Fjárhæð kröfunnar miðar stefnandi við mat hinna dómkvöddu matsmanna. Hinn 1. maí 1986 gerði stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigusamning við stefnda Ágúst um leigu á hlut þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Samningurinn var ótímabundinn en uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara ella framlengdist hann um eitt ár í senn. Með símskeyti hinn 29. september 1997 sögðu stefnandi og einn bræðra hans leigusamningi þessum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Lögmaður stefndu sendi stefnanda og Jóni bróður hans bréf dagsett 13. október 1997 þar sem uppsögninni er mótmælt með þeim rökum að þar sem eignarhlutinn sé í óskiptri sameign þurfi allir sameigendurnir að standa að uppsögn leigusamningsins til að uppsögnin teljist gild. Fallast verður á þetta sjónarmið lögmannsins. Stefnandi og Magnús bróðir hans gátu ekki án samþykkis annarra sameigenda sinna sagt upp leigusamningi sem þeir höfðu allir gert á árinu 1986. Uppsögn leigusamningsins var því ekki bindandi fyrir stefndu. Samkvæmt þessu var leigusamningur stefndu við stefnanda og bræður hans í fullu gildi allt þar til stefndu var heimilað að leysa til sín eignarhluta stefnanda og bræða hans í íbúðarhúsinu. Þegar af þessari ástæðu getur stefnandi ekki krafist bóta úr hendi stefndu fyrir tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir við að geta ekki nýtt eignarhluta sinn í íbúðarhúsinu. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málskostnaðar í þessu máli er tekið tillit til þess að tvö önnur sams konar mál voru rekin fyrir dóminum á sama tíma og dæmd í dag. Einnig er tekið tillit til þess að hinn 15. febrúar sl. var kröfu stefndu um frávísun samkynja máls sem rekið var af Magnús Birni bróður stefnanda hafnað. Ákvörðun um málskostnað í þeim þætti málsins var látin bíða efnisdóms en aðila töldu ekki þörf á að flytja þetta mál vegna frávísunarkröfu stefndu. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu stefndu um að stefnanda beri að greiða sérstakt álag á málskostnað. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans en lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins af þeim sökum. Stefndu, Ágúst Sigurðsson og Ásgerður Pálsdóttir, greiði stefnanda Jóni Brynjólfssyni 58.269 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2005 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefndu 186.750 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 88/2014
Bifreið Umferðarlög Refsiheimild
X var ákærð fyrir að hafa ekið vöruflutningabifreið með vagnlestsem vóg 1.00 kg umfram leyfilega þyngd. Með dómi héraðsdóms var ákærða sakfelldfyrir háttsemina og dæmd til greiðslu 60.000 króna sektar. Í dómi Hæstaréttarvar hins vegar talið að þar sem vogirnar sem mældu þunga bifreiðar X greintsinn hefðu ekki verið löggiltar og ekki lægi fyrir að þær hefðu verið kvarðaðarmeð réttum hætti væri ekki unnt að leggja mælingarnar til grundvallar refsinguí sakamáli. Var ákærða því sýknuð af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra föstudaginn 11. október 2013. Málþetta, sem var dómtekið 16. ágúst sl., höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hérfyrir dómi þann 12. september 2012 með ákæru á hendur X, kt. [...],[...],[...]; „fyrirumferðarlagabrot, með því að hafa föstudaginn 8. júní 2012, ekið vagnlestinni [...]um [...] í [...], með lestina 47.700 (svo!) að heildarþunga, eða 3.700 kg.(8,4%) of þunga, fremri ás vagnsins var 11.600 kg., eða 1.600 kg. (16%) ofþungur og aftari ásinn var 11.700 kg. eða 1.700 kg (17% of þungur), auk þesssem ásarnir voru báðir of þungir miðað við skráningu vagnsins, en vagnlestinhafði undanþágu fyrir 44000 kg. heildarþunga að því gefnu að skráning tækjannaleyfði slíkan þunga. Telstþetta varða við 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 44, 1993 og 1. mgr. og 6. mgr. 10. gr. og a lið 1. mgr. 12.gr., sbr. 17. gr. reglugerðar nr. 155, 2007, um stærð og þyngd ökutækja, meðsíðari breytingum og 2.1. gr. í viðauka 1 í nefndri reglugerð. Þess erkrafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“ Ákærðakrefst sýknu. Frávísunarkröfuákærðu var hrundið með úrskurði þann 24. október 2012. Máliðvar flutt 19. desember sl., en endurupptekið 16. ágúst sl., gerðvettvangsathugun og það flutt og dómtekið á ný. I. EftirlitsmennVegagerðarinnar, þeir A og B, stöðvuðu för ákærðu 8. júní 2012, þar sem hún ókvörubifreið sem dró eftirvagn, skammt norðan Akureyrar. Bifreiðin ogeftirvagninn voru vigtuð þar á stæði við [...]. Ás 1 á bifreiðinni mældist6.900 kg, eða 100 kg undir leyfðri þyngd. Ásar 2-3 mældust 17.500 kg, 1.500 kgundir leyfðri þyngd. Ás 1 á eftirvagni mældist 11.600 kg, 1.600 kg umframleyfða þyngd. Ás 2 á vagninum mældist 11.700 kg, 1.700 kg umfram leyfða þyngd.Heildarþyngd lestarinnar mældist 47.700 kg, 3.700 kg umfram leyfða þyngd,samkvæmt undanþágu sem ákærða framvísaði. Ákærðagaf skýrslu fyrir dómi. Vitnaskýrslur gáfu framangreindir eftirlitsmenn, svo ogC, D, E, F og G. Verða atriði úr þessum skýrslum rakin eftir því sem þurfaþykir. II. Sýknukrafaákærðu er í fyrsta lagi á því byggð að ekki hafi verið notaðar löggiltar vogir.Telur hún að það hafi verið skylt, með vísan til b. liðar 1. mgr. 5. gr.reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit með ósjálfvirkum vogum, þarsem segir m.a. að skylt sé að löggilda vogir sem hafðar séu til ákvörðunarmassa fyrir útreikning á févíti, þóknun, bótum eða greiðslum af slíkum toga.Segir síðan að Neytendastofa skeri úr þegar vafi kunni að leika á umlöggildingarskyldu. Reglugerðin er sett með heimild í 1. mgr. 13. gr. laga nr.91/2006 um mælingar, mæligrunna og vigtarmenn. EftirlitsmennVegagerðarinnar, nú Samgöngustofu, sbr. lög nr. 59/2013, starfa samkvæmtákvæðum 68. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum, þar sem segirm.a. að þeim sé heimilt að stöðva akstur ökutækja sem eru meira en 3,5 tonn aðheildarþyngd til að sinna eftirliti með aksturs- og hvíldartíma ökumanna ognotkun ökurita, stærð, heildarþyngd og ásþunga ökutækja og hleðslu, frágangi ogmerkingu farms. Í lokamálsgrein 68. gr. umferðarlaga segir að ráðherra setjireglur um hæfi og þjálfun eftirlitsmanna, einkennisbúnað, skilríki og umframkvæmd eftirlits. Liggur ekki fyrir að slíkar reglur hafi verið settar. Meðþessu ákvæði er stjórnvaldi falið að framkvæma eftirlit með ástandi tiltekinnaökutækja. Er lögð refsing við, ef ástand þeirra er ekki innan marka sem reglurkveða á um, sbr. 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Er ínefndu ákvæði reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit með ósjálfvirkumvogum, ekki skýrt tekið fram að skylt sé að löggilda vogir sem stjórnvaldiðnotar til eftirlits með þyngd ökutækja, enda verður orðið ,,févíti“ ekki skiliðsvo að það merki sekt eða fangelsi samkvæmt refsiákvæðum. Hins vegar kemur héreinnig óhjákvæmilega til skoðunar ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 ummælingar, mæligrunna og vigtarmenn, sem af hálfu ákærðu er einnig vísað til,þar sem segir að mælitæki sem notuð séu til lögboðinna mælinga og eftirlits ogákvörðunar stjórnvalda eða dómstóla á viðurlögum eða sá búnaður sem notaður sétil löggildingar þessara mælitækja skuli kvörðuð með rekjanlegum kvörðunum affaggiltum aðilum. Fyrirliggur að bifreið ákærðu var vegin með ósjálfvirkum bifreiðavogum. Þá liggurfyrir að vogirnar voru ekki löggiltar. Kemur þá til skoðunar hvort framangreintákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 taki til þeirra og í því falli hvortskilyrði ákvæðisins um kvörðun með rekjanlegum kvörðunum af faggiltum aðilumhafi verið uppfyllt. Íframlögðu bréfi frá Neytendastofu til skipaðs verjanda ákærðu, til svars viðspurningu hans um það með hvaða hætti stofnunin telji að stjórnvöld eigi aðtryggja að mælitæki sem þau noti séu ávallt rétt og eftir atvikum kröfur tilþeirra mælinga sem þau vilja þá nota til að beita menn viðurlögum, segir m.a.að af þessu ákvæði leiði að bæði samkvæmt íslenskum lögum og almennumverklagsreglum hafi stjórnvald, hvert á sínu sviði, ákveðið val um það hvortþað geri kröfu um að mælitæki sem það noti, sé löggilt eða kvarðað. Í öllumtilvikum beri því þó að tryggja að mælitækin mæli ávallt rétt. Einnig verði þauað geta lagt fram viðeigandi vottorð því til staðfestingar, s.s. staðfestinguum löggildingu eða kvörðunarvottorð fyrir mælitækið. Þásegir í bréfinu að á Íslandi sé Neytendastofa eini aðilinn sem veiti faggiltarog rekjanlegar kvarðanir fyrir vogir. Vogir sem hvorki séu löggiltar nékvarðaðar sé hægt að nota til leiðbeinandi eftirlits hjá viðkomandi stjórnvaldien ekki sem grundvöll að viðurlögum, s.s. févíti eða sektum, sbr. 5. gr.reglugerðar nr. 254/2009, með síðari breytingum. Einnigsegir í bréfi þessu að í reglugerð nr. 616/2000 sé að finna ákvæði þar semnánar sé skilgreint hvaða vogir sé löglegt að nota hér á landi, en það séuvogir sem hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópska staðla ogkröfur sem gerðar séu til voga á EES-svæðinu. Slíkar vogir skuli almenntmerktar með CE-merki en vogir sem teknar hafi verið í notkun fyrir 1. janúar2004 sé þó almennt heimilt að nota áfram meðan þær vegi rétt, sbr. 3. gr.reglugerðar nr. 254/2009. Vogirþær sem notaðar voru til að vega bifreið ákærðu munu vera framleiddar í Sviss.Liggur í málinu ljósmynd af einni þeirra voga sem Vegagerðin hefur notað íþessu skyni. Hægra megin vogarskjásins er skjöldur með áletrunum og merkingum,sem eru ógreinilegar að öðru leyti en því að þar er grænn límmiði sem á erupphafsstafurinn M. Ítilskipun Evrópusambandsins nr. 2004/22/EC um mælitæki (,,DIRECTIVE 2004/22/ECOF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL“), 31. mars 2004, segir efnislegaí 1. tl. 7. gr. að gefa skuli til kynna að auðkenna skuli mælitæki um að þaðuppfylli skilyrði tilskipunarinnar með ,,CE“ merki og viðbótarmælifræðimerkingu eins og tilgreint sé í 17. gr., þar sem segir efnislega aðviðbótarmerkingin sé upphafsstafurinn M, ásamt tveimur síðustu tölustöfumársins sem tækið var auðkennt. Afþessu verður ráðið að vogin sé ,,CE“ merkt og þykir ekki ástæða til að efa aðaðrar vogir sem voru notaðar séu það einnig. Þá þykir óhætt að álykta að þettafeli í sér að vogin hafi í öndverðu verið nægilega kvörðuð með rekjanlegrikvörðun af faggiltum aðila í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006, eða meðöðrum orðum sagt ,,hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópskastaðla og kröfur sem gerðar séu til voga á EES-svæðinu“, eins og segir ítilvitnuðu bréfi Neytendastofu, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr.955/2006, þar sem segir að mælitæki, sem uppfylli ákvæði laga og reglugerða ummarkaðssetningu á Evrópska efnahagssvæðinu teljist mæla rétt þegar það sé réttsett á markað og tekið í notkun, enda hafi það réttar stillingar fyrir Ísland,sé löggildingarhæft mælitæki og teljist vera löggilt til fyrstu notkunar. Ekkiverður séð að skylt sé að endurtaka kvörðun með sama hætti og skylt er umlöggildingu, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 254/2009, þrátt fyrir að það séráðgert í framangreindu bréfi Neytendastofu að stjórnvald geri það reglulega,ef það kýs ekki að afla sér löggildingar á mælitæki sitt. Niðurstaðadómsins er því að ekki verði litið svo á að vigtun á bifreið ákærðu sé ógild ogað engu hafandi, fyrir þá ástæðu eina að ekki voru notaðar löggiltar vogir. Ískýrslu D deildarstjóra hjá Vegagerðinni kom fram að vogir sem notaðar séu viðeftirlit séu prófaðar reglulega, a.m.k. árlega, nú hjá fyrirtæki sem heitiLöggilding ehf. Þá hafi Vegagerðin prófunarbúnað sem sé tekinn út á tveggja árafresti. Í málinu liggja fyrir skýrslur Löggildingar ehf. um prófanir á vogunum,undirritaðar af G. Er þannig staðfest að Vegagerðin hefur látið prófa vogirnar.Í málinu liggur frammi frétt frá Neytendastofu, þess efnis að Löggildingu ehf.hafi verið veitt umboð til að löggilda ósjálfvirkar vogir með 3000 kgvigtunargetu og sjálfvirkar vogir. Kemur þar einnig fram að nefndur G séframkvæmdastjóri fyrirtækisins og starfsmaður. Hann sé fyrrverandi starfsmaðurog tæknistjóri lögmælisviðs Frumherja frá 1997 til 2008 og þar áður hafi hannunnið á lögmælisviði Löggildingarstofu, sem hafi verið forveri Neytendastofu. Gstaðfesti að hafa prófað vogirnar. Kom einnig fram í skýrslu hans að sér hafiskilist að vogirnar væru ekki löggildingarskyldar, en sagði að þær værulöggildingarhæfar. Við þaðverður miðað eftir þessu, að þótt Löggilding ehf. hafi ekki umboð til aðlöggilda vogir með vigtunargetu umfram 3000 kg, verði ekki talið óforsvaranlegtaf hálfu Vegagerðarinnar að hafa aflað þar prófunar á vogum sínum. Hefur umlangan aldur verið talið nægilegt að prófa vogir sem Vegagerðin hefur notað,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 23. júní 1994, á bls. 1470 ídómasafni þess árs. Má hér nefna að þar má finna á bls. 1473 rakinn vitnisburð G,sem þá var verkfræðingur á Löggildingarstofunni, um prófun á vogum. Þærvogir sem voru notaðar voru prófaðar 20. apríl 2012 (vogar nr. #62 og #64, semvoru prófaðar af framleiðanda og komu úr viðgerð 7. maí 2012), 13. febrúar 2012(vog #20) og 9. nóvember 2011 (vog #203). Aðþessu athuguðu verður við það miðað að Vegagerðin hafi sinnt því nægilega aðgæta þess að vogirnar mældu ekki rangt svo nokkru næmi. III. Sýknukrafaákærðu er að öðru leyti á því byggð að þess hafi ekki verið gætt við vigtun aðhemlar bifreiðarinnar væru losaðir, með þeim afleiðingum að hemlakraftar hafiskekkt mælinguna. Ákærðakveðst hafa verið viðstödd er vegið var. Hún lýsti henni svo líklega hafibifreiðin fyrst verið vegin að framan, síðan í einu lagi að aftan og loksvagninn í einu lagi. Hún tók þó fram að hún myndi þetta ekki vel. Hún sagði aðbifreiðin hafi verið í ,,parkinu“ þ.e. stöðugír, meðan vegið var. Nánar spurðkvaðst hún ekki muna hvort handhemill hafi verið á. Sér hafi verið sagt aðstanda ekki á hemlum. Vitnið Ckvaðst hafa komið á vettvang er búið hafi verið að vega fremsta öxulinn. Hannkvaðst hafa fylgst með vigtun eftir það. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var viðað eftirlitsmenn gæfu fyrirmæli um það hvernig bifreið væri hemluð, en á þessuplani verði að nota hemla svo bifreið renni ekki af vog. Bifreiðin sem ákærðaók hafi orðið að vera hemluð, ,,park“ geti ekki dugað eitt og sér. Vitnið Blýsti því að hann myndi eftir vigtuninni. Fyrst hafi bifreiðin verið vegin aðframan, síðan að aftan og loks vagninn. Bifreiðarstjóra séu gefin fyrirmæli umað sleppa hemlum þegar bifreið sé komin upp á vogirnar. Hann kvaðst ekki veralöggiltur vigtarmaður, reglan sé sú að alltaf skuli annar tveggjaeftirlitsmanna á vettvangi hafa slíka löggildingu. Vitnið Abar að þegar komið sé á vogirnar sé ökumanni sagt að losa hemla. Síðan setjiþeir handhemil á. Sé þetta venjan, þótt hann myndi ekki eftir þessu tilviki útaf fyrir sig. Hann kvaðst vera löggiltur vigtarmaður. Noti eftirlitsmenn þessarvogir daglega. Ef einhver sé óeðlileg sé hún þegar tekin úr umferð. Í málinu liggur löggilt þýðing úrnotkunarleiðbeiningum framleiðanda voganna. Segir þar að sleppa verði hemlum aðfullu áður en lesið sé af vogum. Til að koma í veg fyrir að farartækið renniþurfi það að vera í fyrsta gír og vél megi ekki vera í gangi, annars verði aðbeita hemlunum aftur. Annar valkostur sé að nota fleyglaga klossa til aðtryggja algera kyrrstöðu. Í málinu liggur einnig löggilt þýðingá efni tölvupósts frá H, sem mun vera höfundur notkunarleiðbeininganna, tilframannefnds D. Þar segir að engin áhrif stafi frá hemlunarkröftum svoframarlega sem farartækinu sé haldið í kyrrstöðu: Með stöðvaðri vélinni einni saman. Með handhemli, að því tilskildu aðhann virki einvörðungu á einn öxul. Með festingarfleyg, sem beitt sé meðnánar tilgreindum hætti. Með hemlunum, ef þeim hafi veriðsleppt að fullu um skamma stund og beitt aftur, svo lengi sem farartækið standikyrrt. Hvað sem öðru líði getiafgangskraftar af núningsmótstöðu myndast. Því fastar sem ökumaður beitihemlum, þeim mun meiri kraftar geti myndast vegna núnings­mótstöðu. Farartæki ígóðu ástandi séu síður viðkvæm en farartæki sem sé illa haldið við. Ekki var tekin skýrsla af H fyrirdómi. Af framansögðu verður ráðið aðnauðsynlegt sé að sleppa hemlum, eftir að á vog er komið. Einnig verður af þvíráðið að framleiðandi telji að halda megi bifreið hemlaðri eftir það, hafi þeimverið sleppt að fullu um skamma stund. Báðir eftirlitsmennirnir fullyrða aðþess hafi verið gætt að skipa ákærðu að sleppa hemlum um skamma stund. Verðurað leggja framburð þeirra um það til grundvallar. Dómurinn gerði í samráði við sækjandaog verjanda vettvangsathugun á þessu atriði þann 16. ágúst sl. Fékk verjandi [...]tilað leggja til tvær lestaðar bifreiðir með eftirvagn. Starfsmenn Vegagerðarinnarkomu með vogir sínar á vigtunar­stað og vógu vagn­lestina. Tók dómari samanheildarniðurstöður sem starfsmennirnir lásu upp, í viðurvist sækjanda ogverjanda og færði til bókar. Síðari bifreiðin var vegin fyrst án þess aðhemlum hefði verið sleppt. Þá var hún 23,7 tonn. Síðan var hemlum sleppt oghandhemill settur á. Þá var hún 24,1 tonn. Loks var hún vegin alveg án hemla ogþá var hún 24,0 tonn. Sömu tölur fyrir eftirvagninn voru 18,6 tonn, 18,0 ogloks 18,0 tonn. Heildarþyngd var samkvæmt þessu 42,3 tonn, 42,1 tonn og 42,0tonn. Þessi athugun bendir til þess að það geti skiptmáli, eins og framleiðandi segir, að hemlar séu losaðir áður en vegið er.Einnig bendir athugunin sem rakin er um síðari bifreiðina, eins og einnigverður ráðið af framangreindum tölvupósti framleiðanda, að óhætt sé að setjahemla á aftur, eftir að þeim hefur verið sleppt ,,um skamma stund“, án þess aðþað hafi áhrif á niðurstöður svo nokkru nemi. Þegar framangreint er virt í heild er það matdómsins að óhætt sé að leggja til grund­vallar mælingu eftirlitsmannaVegagerðarinnar á ás- og heildarþyngd vagn­lestarinnar sem ákærða ók eins oggreinir í ákæru. Hefur hún, með því að aka henni svo þungri sem þar greinir,brotið gegn refsiákvæðum sem þar eru tilgreind. Ákærða hefur hreinan sakaferil. Refsing hennarákveðst 60.000 króna sekt, sem skal greiðast innan fjögurra vikna frá birtinguþessa dóms að telja, en ákærða sæta fjögurra daga fangelsi ella. Þóknun þýðandatelst ekki til sakarkostnaðar, sbr. 2. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008. Ákærðaverður dæmd til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, HreinsPálssonar hrl., sem ákveðast 188.250 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóminn kveður upp Erlingur Sigtryggssonhéraðsdómari. Gætt var ákvæða 2. málsliðar 1. mgr. 184. gr.laga nr. 88/2008. D Ó M S O R Ð : Ákærða,X, greiði 60.000 krónur í sekt til ríkis­sjóðs innan fjögurra vikna frábirtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í fjóra daga. Ákærðagreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hæsta­réttarlögmanns,188.250 krónur.
Mál nr. 159/2007
Samningur Uppsögn
Aðilar gerðu með sér verksamning 20. ágúst 2004 þar sem Á tók að sér nánar tilgreind verkefni fyrir O gegn mánaðarlegu endurgjaldi. Gildistími samningsins var til 1. mars 2005 og kveðið á um að hann væri uppsegjanlegur mánuði fyrir lok gildistímans en að samningurinn framlengdist um sex mánuði „með sömu uppsagnarákvæðum“ ef honum yrði ekki sagt upp. Á átti fund með sviðsstjóra hjá O 4. mars 2005 en fyrir Hæstarétti miðuðu báðir aðilar við að á þessum fundi hefði samningnum verið sagt upp. Á skilaði engu vinnuframlagi eftir fundinn. Fyrir Hæstarétti krafðist hann fjárhæðar er svaraði til endurgjalds samkvæmt samningnum til 1. september 2005. Fallist var á að gildistími samningsins hefði framlengst um sex mánuði til 1. september 2005 þar sem honum hafði ekki verið sagt upp fyrir lok janúar sama ár. Þá var talið að Á hefði mátt líta svo á að O gerði ekki ráð fyrir vinnuframlagi af hans hálfu út gildistíma samningsins. Var því fallist á kröfu Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2007. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér 2.988.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 498.000 krónum frá 1. apríl 2005 til 1. maí 2005, af 996.000 krónum frá þeim degi til 1. júní 2005, af 1.494.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2005, af 1.992.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2005, af 2.490.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2005 og af 2.988.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 24. maí 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Efni umrædds verksamnings málsaðila 20. ágúst 2005 er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en lokaákvæði hans hljóðar svo: „Samningur þessi tekur nú þegar gildi og er gildistíminn til 1. mars 2005 og er uppsegjanlegur mánuði fyrir lok gildistímans af beggja hálfu. Sé samningnum ekki sagt upp framlengist hann um sex mánuði með sömu uppsagnarákvæðum.“ Fyrir Hæstarétti miða báðir málsaðilar við að gagnáfrýjandi hafi sagt samningnum upp á fundi 4. mars 2005. Af þessum sökum hefur aðaláfrýjandi breytt kröfu sinni fyrir Hæstarétti og miðar nú við að samningurinn hafi runnið skeið sitt á enda 1. september 2005. Fallist er á með aðaláfrýjanda að gildistími umrædds samnings hafi framlengst um sex mánuði til 1. september 2005 þar sem honum var ekki sagt upp fyrir lok janúar sama ár. Málsaðilar eru einnig sammála um að gagnáfrýjandi hafi ekki óskað eftir vinnuframlagi aðaláfrýjanda eftir 4. mars 2005, en fram kom hjá fyrirsvarsmanni gagnáfrýjanda fyrir dómi að hann hafi ekki búist við vinnuframlagi aðaláfrýjanda eftir uppsögn samningsins og hafi hann tjáð aðaláfrýjanda að samskiptum þeirra vegna samningsins væri lokið. Var aðaláfrýjanda því rétt að líta svo á að gagnáfrýjandi gerði ekki ráð fyrir vinnuframlagi af hans hálfu út gildistíma samningsins. Samkvæmt þessu verður fallist á dómkröfu aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, greiði aðaláfrýjanda, Ágústi Þorgeirssyni, 2.988.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 498.000 krónum frá 1. apríl 2005 til 1. maí 2005, af 996.000 krónum frá þeim degi til 1. júní 2005, af 1.494.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2005, af 1.992.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2005, af 2.490.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2005 og af 2.988.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem var dómtekið hinn 26. október sl. er höfðað með stefnu birtri 21. febrúar 2006. Stefnandi er Ágúst Þorgeirsson, Asparfelli 4, Reykjavík. Stefndi er Orkuveita Reykjavíkur, Bæjarhálsi 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 5.478.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af 498.000 krónum, frá 1. apríl 2005 til 1. maí 2005, af 996.000 krónum frá þeim degi til 1. júní 2005, af 1.494.000 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2005, af 1.992.000 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2005, af 2.490.000 krónum frá þeim degi til 1. september 2005, af 2.988.000 krónum frá þeim degi til 1. október 2005, af 3.486.000 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2005, af 3.984.000 krónum frá þeim degi til 1. desember 2005, af 4.482.000 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2006, af 4.980.000 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2006 og af 5.478.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé heimilt að rifta verksamningi stefnanda og stefnda dags. 20. ágúst 2004. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar. MÁLSATVIK Stefnandi kveður skuld þessa tilkomna skv. verksamningi dags. 20. ágúst 2004 milli stefnda og stefnanda. Samkvæmt verksamningnum skyldi stefndi kaupa mánaðarlega 86 klukkustunda vinnu af stefnanda og skyldi hver stund greidd með 4.000 krónum, og stefndi greiða að auki mánaðarlega 56.000 krónur fyrir afnot tölvubúnaðar, bifreiðakostnað og síma. Samtals geri þetta 400.000 krónur auk virðisaukaskatts, eða samtals 498.000 krónur á mánuði. Gildistími samningsins hafi verið til 1. mars 2005, en háð því skilyrði að samningnum væri sagt upp mánuði fyrir lok gildistímans. Að öðrum kosti myndi hann framlengjast um sex mánuði með sömu uppsagnarákvæðum. Í máli stefnda kemur fram að stefnandi skyldi vinna að flutningi ljósmyndasafns Orkuveitu Reykjavíkur frá minjasafni hennar í Elliðaárdal í höfuðstöðvar að Bæjarhálsi 1, Reykjavík. Stefnandi hafi einnig átt að vinna að afritun, “skönnun”, ljósmynda í viðeigandi búnað o.fl. Þessi afritun hafi átt að vera meginverkefni stefnanda. Ljóst hafi verið í lok febrúar 2005 að stefnandi hafi vanefnt samninginn í öllum verulegum efnum. Af því tilefni hafi verið haldinn fundur hinn 4. mars 2005 þar sem fundið hafi verið að verki stefnanda. Stefnandi kveðst hafa verið boðaður á fund með umsjónarmanni tölvumála hjá stefnda í byrjun árs 2005, en ekki hafi verið rætt um uppsögn samnings á þeim fundi. Stefnandi kveðst vera með skriflegan samning. Hann geri því þá kröfu að uppsögn samningsins sé skýr og skilmerkileg, enda ráðist tímalengd samningsins á lögmætri uppsögn. Að öðrum kosti framlengist hann sbr. ákvæði þar um í samningnum. Telji stefndi sig hafa orðið fyrir tjóni verði það ekki rakið til stefnanda enda hafi samningi ekki verið sagt upp enn. Ógreiddar séu samtals 5.478.000 krónur, þ.e. kr. 498.000,- fyrir mars 2005 til og með janúar 2006. Skuld stefnda sem gjaldfallin sé þegar mál þetta sé höfðað nemi kr. 5.478.000,-, sem sé stefnufjárhæðin. Stefndi hafi greitt reikninga stefnanda sem gefnir hafi verið út á grundvelli samningsins fyrir tímabilið 1. október 2004 til og með 1. mars 2005 athugasemdalaust. Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar, einkum l. nr. 7/1936 um efndir fjárskuldbindinga. Dráttarvaxtakrafa sé gerð á grundvelli vaxtalaga nr. 38/2001. Stefndi segir að vanefndir stefnanda hafi verið þær að í fyrsta lagi hafi verkinu nánast ekkert miðað þrátt fyrir að rúmir sex mánuðir væru liðnir af verktíma stefnanda hjá stefnda, enda viðvera hans mjög lítil. Í öðru lagi hafi stefnandi skv. verksamningnum átt að setja upp viðeigandi búnað að Bæjarhálsi 1. Þetta hafi stefnandi ekki gert heldur hafi verkið komið í hlut tölvudeildar stefnda. Í þriðja lagi hafi stefnandi átt að annast verkstjórn og kennslu við skráninguna. Þetta hafi stefnandi vanefnt. Í fjórða lagi hafi stefnandi átt að aðstoða starfsmenn stefnda við nýtingu á myndveitu stefnda. Þessum verkþætti hafi stefnandi ekki heldur sinnt, enda viðvera hans mjög lítil og í engu samræmi við skyldur hans skv. samningi aðila. Skv. almennum reglum sem gildi á sviði verksamninga sé höfuðskylda verktaka að skila verkinu á tiltekinn og fullnægjandi hátt og á réttum tíma. Þessari höfuðskyldu hafi stefnandi brugðist. Eftir fundinn hinn 4. mars 2005 hafi stefnandi ekki mætt til verksins né látið vita af því að hann ætlaði ekki að sinna skyldum skv. verksamningnum. Stefndi hafi innt allar greiðslur af hendi til stefnanda, eða til 1. mars 2005. Stefnandi hafi á síðasta ári hafið málarekstur gegn stefnda og byggt þar á reikningsgerð vegna verksamningsins. Því máli hafi verið vísað frá dómi. Nú byrji stefnandi aftur með kröfugerð á hendur stefnda og virðist nú alfarið byggja á verksamningi aðila en ekki reikningsgerð sinni. Þetta geri stefnandi þrátt fyrir að hann hafi ekki efnt samningsskyldur sínar heldur hlaupið frá verkinu án nokkurra skýringa eða fyrirvara. Með framangreindri háttsemi sinni hafi stefnandi sjálfur rift samningi aðila. Háttsemi stefnanda feli það í sér að hann hafi ekki né ætli ekki að sinna skyldum sínum skv. verksamningnum, eins og raun hafi á orðið, og sé þar með litið svo á að hann leysi jafnframt stefnda undan greiðsluskyldum sínum skv. verksamningnum. Það segi sig sjálft að stefnandi geti ekki samtímis krafist greiðslna á verksamningnum og neitað að inna gagngjald sitt af hendi. Stefnandi hafi sjálfur með háttsemi sinni rift samningnum og geti því ekki á nokkurn hátt byggt rétt sinn á honum. Því skuli sýkna stefnda. Til vara krefst stefndi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé heimilt að rifta verksamningi aðila. Varakrafan byggist á því að ef stefndi verði ekki sýknaður vegna þess að stefnandi hafi í raun sjálfur rift samningnum, þá sé stefnda heimil riftun vegna stórlegra vanefnda stefnanda. Stefnandi hafi ekki staðið við samningsskyldur sínar skv. samningnum. Um verulega vanefnd sé að ræða. Þá hafi stefnandi hlaupið frá samningnum hinn 4. mars 2005 og ekkert mætt til vinnu til að uppfylla samningsskyldur sínar. Stefnandi hafi ekki látið nokkurn mann vita að hann hygðist ekki standa við sinn hluta samkomulagsins. Í því felist veruleg vanefnd sem heimili riftun skv. viðurkenndum sjónarmiðum á sviði samningaréttar. Stefnandi eigi ekki lögvarða kröfu á stefnda og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi vísar til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Stefnandi mætti sjálfur fyrir dóminn og gaf skýrslu. Sagðist hann hafa unnið verkið á eigin skrifstofu. Hluti af starfi hans hefði verið að kenna einni manneskju að skanna. Það hafi hann gert á eigin skrifstofu. Stefnandi sagði að honum hefði síðan verið vísað á dyr að sex mánuðum liðnum. Hann sagði uppsagnarákvæði hafa verið sett inn til að hafa samfellu á verkinu þar sem það gæti tekið tíma. Stefnandi tók fram að hann hafi ekki getað hafist handa við starfsemi í húsnæði stefnda að Bæjarhálsi 1, Reykjavík, þar sem flytja hafi átt bókasafn á milli hæða. Stefnandi staðfesti að hann hefði mætt á fund með fyrirsvarsmanni stefnda hinn 4. mars 2005. Stefnandi sagðist ekki líta svo á sem honum hefði verið sagt upp hinn 4. mars 2005, heldur hafi honum þá verið vísað á dyr að fundi loknum. Stefnandi kveðst hafa efnt samninginn en stefndi vanefnt hann. Guðjón Magnússon, sviðsstjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði stefnanda hafa verið boðaðan til fundar hinn 4. mars 2005. Hann sagði að láðst hafi að segja samningnum upp, en sú vinna sem fram hefði átt að fara af hálfu stefnanda hefði ekki verið uppfyllt. Hann sagði stefnanda ekki hafa samþykkt uppsögn, en segir stefnda hafa sagt upp samningnum munnlega á fundinum hinn 4. mars 2005. Hann hafi ekki búist við vinnuframlagi frá stefnanda eftir þann tíma. Stefnandi hafi síðan ekkert haft samband eftir fundinn. Alfa Kristjánsdóttir, deildarstjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Sagðist hún kannast við verksamning aðila. Hún sagði að stefnandi hefði ekki haft samráð við hana líkt og honum hefði borið að gera. Hún sagðist hafa óskað eftir að tímaskráning væri tekin saman yfir viðveru stefnanda, þar sem vinnuframlag hans hefði verið takmarkað og lítið hefði komið út úr því sem stefnandi var að gera. Stefnandi kvaðst vinna heima. Stefnandi hafi lítið sést á starfsstöð stefnda. Varðandi flutning á bókasafni þá hafi stefnandi haft aðstöðu á minjasafni stefnda í Elliðaárdal á meðan. Vitnið kvaðst ekki hafa áminnt stefnanda vegna starfa hans. Úlfar Árnason, kerfisstjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa heyrt það sem fram fór á fundinum 4. mars 2005. Hann sagði fundinn hafa snúist um verksamninginn og vinnuframlag stefnanda. Vitnið sagði að samningnum hefði verið sagt upp á fundinum. Vitnið sagði að hann hefði komið að uppsetningu búnaðar að Bæjarhálsi 1 sem vikið væri að í verksamningi aðila. Hann sagði að starfsskyldur stefnanda hefðu verið þær að sjá um yfirfærslu þekkingar, sem og verkstjórn og kennslu. Stefnandi hefði ekki verið fær um að inna þetta af hendi. Vitnið kvaðst ekki hafa verið boðað á fundinn hinn 4. mars 2005. Hann hafi hins vegar heyrt og séð það sem fram fór á fundinum, þar sem fundurinn hefði farið fram í opnu rými. Hann sagðist ekki hafa komið að samningsgerðinni við stefnanda og ekki vera yfirmaður stefnanda. NIÐURSTAÐA Í máli þessu snýst ágreiningur aðila um verksamning þann sem aðilar gerðu með sér hinn 20. ágúst 2004. Af gögnum málsins og framburði aðila og vitna, þykir sýnt að fundur hafi verið haldinn með stefnanda og fyrirsvarsmanni stefnda hinn 4. mars 2005. Fundarefnið þar hafi verið störf stefnanda. Stefnandi heldur því fram að ekki hafi verið staðið löglega að uppsögn verksamningsins. Samningnum hefði þurft að segja upp hinn 1. febrúar 2005 ef ætlunin hefði verið að láta hann renna út 1. mars 2005. Þar sem það var ekki gert hefði samningurinn framlengst um sex mánuði, frá og með 1. mars að telja. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi verið boðaður á fund með fyrirsvarsmanni stefnda í byrjun árs 2005. Mun þar vera vísað til þess fundar sem stefnandi hefur síðan staðfest að hafi farið fram hinn 4. mars 2005. Í stefnunni segir að ekki hafi verið rætt um uppsögn verksamningsins á þeim fundi. Samningnum hafi þannig aldrei verið sagt upp með formlegum hætti. Í málflutningi stefnanda kom hins vegar fram að á fundinum 4. mars 2005 hafi fyrirsvarsmaður stefnda ekki óskað eftir frekara vinnuframlagi af hálfu stefnanda. Því hafi stefnandi ekki starfað frekar fyrir stefnda. Stefnanda hafi verið gert ómögulegt að sinna starfi sínu eftir hinn 4. mars 2005, og í stað þess að segja samningnum formlega upp kjósi stefndi að gera lítið úr vinnuframlagi stefnanda. Stefnandi hafi þó aldrei verið áminntur vegna starfa sinna. Stefndi heldur því fram að fundarefnið á fundi fyrirsvarsmanns stefnda og stefnanda hinn 4. mars 2005 hafi verið starfslok stefnanda hjá stefnda. Stefndi kveðst hafa sagt verksamningi aðila upp munnlega á fundinum hinn 4. mars 2005. Þar sem stefnandi hafi ekki unnið skv. samningnum eftir fundinn hafi stefndi litið svo á að stefnandi hafi sjálfur rift verksamningnum. Um sé að ræða tvíhliða samning þar sem báðir aðilar þurfi að inna sitt af hendi skv. samningnum. Af öllum gögnum málsins og framburði vitna er ljóst að verksamningi aðila frá 20. ágúst 2004 var aldrei sagt upp formlega af hálfu stefnda. Aðilar málsins eru ekki sammála um hvað fram hafi farið á fundinum hinn 4. mars 2005. Má þó ljóst vera af framburði vitna að fundarefnið hafi verið störf stefnanda fyrir stefnda skv. verksamningnum. Hvað sem því líður er ljóst af framburði stefnanda og fyrirsvarsmanna stefnda, að stefnandi innti ekki þau störf af hendi sem hann hafði tekið að sér skv. verksamningnum, eftir fund aðila hinn 4. mars 2005. Eins og áður greindi kom fram í stefnu að ekki hafi verið rætt um uppsögn á fundi aðila hinn 4. mars 2005. Þrátt fyrir þær fullyrðingar stefnanda að uppsögn hafi ekki verið rædd á fundinum, innti hann ekki þau störf af hendi sem hann hafði tekið að sér skv. verksamningnum eftir þann dag. Undir rekstri málsins kom fram af hálfu stefnanda að honum hefði verið gert ómögulegt að inna störf sín af hendi eftir fundinn vegna aðgerða og framkomu stefnda, og stefndi hefði ekki óskað eftir vinnuframlagi hans eftir þann tíma. Stefnandi telji því að greiðsluskylda stefnda geti ekki fallið niður með einhliða ákvörðun stefnda. Það er eðli verksamninga að hvor aðili um sig inni af hendi þær skyldur sem hann tekur að sér skv. slíkum samningi. Slíkir samningar eru gagnkvæmir þannig að skylda hvors aðila um sig helst í hendur við skyldur gagnaðilans. Eftir fund aðila hinn 4. mars 2005 innti stefnandi ekki þau verkefni af hendi sem hann hafði skuldbundið sig til að vinna með verksamningi aðila dags. 20. ágúst 2004, þrátt fyrir að skv. stefnu málsins og framburði stefnanda megi ráða að stefnandi hafi ekki litið svo á sem verksamningnum hefði verið sagt upp. Í málflutningi stefnanda kom þó engu að síður fram að stefnandi teldi að stefndi hefði á fundinum hinn 4. mars 2005 gert það ljóst að stefndi óskaði ekki eftir vinnuframlagi stefnanda eftir þann tíma. Með þeirri hegðun stefnanda að mæta ekki til starfa sinna eftir að fyrrnefndur fundur var haldinn, telur dómurinn að stefnandi hafi í raun litið svo á að stefndi hafi sagt verksamningnum upp á fundinum hinn 4. mars 2005. Hefur engin önnur sennileg skýring komið fram af hálfu stefnanda varðandi fjarveru hans eftir fundinn undir rekstri málsins. Stefndi segir að boðað hafi verið til fundarins hinn 4. mars 2005 í þeim tilgangi að ræða störf stefnanda skv. verksamningnum. Í málatilbúnaði sínum byggir stefndi á að stefnandi hafi vanefnt samninginn og vísar til nokkurra atriða þar að lútandi. Þrátt fyrir meintar vanefndir stefnanda kaus stefndi að segja ekki upp verksamningi aðila áður en hann rann út hinn 1. mars 2005. Undir rekstri málsins kom fram hjá stefnda að hann hefði sagt upp verksamningnum á fundi aðila hinn 4. mars 2005. Þykir dóminum sýnt með vísan til þess sem að ofan er rakið um framkomu stefnanda eftir fundinn, að stefnandi hafi jafnframt litið svo á. Í greinargerð stefnda kemur fram að stefnandi hafi ekki mætt til verksins eftir fundinn né látið vita af því að hann ætlaði ekki að sinna skyldum sínum skv. verksamningnum. Stefndi neitar því þó alfarið að hann hafi ekki óskað eftir að stefnandi innti frekari störf af hendi eftir fund aðila hinn 4. mars 2005. Verður að telja að sú fullyrðing geti vart átt sér stoð miðað við þær ávirðingar sem bornar eru á störf stefnanda í greinargerð stefnda. Af framburði þeirra vitna er leidd voru af hálfu stefnda má sömuleiðis ráða að stefndi hafi haft töluvert út á störf stefnanda að setja, og því afar ósennilegt að stefndi hefði óskað eftir því að stefnandi innti frekari störf af hendi, eftir að stefndi sagði samningi aðila upp á fundinum hinn 4. mars 2005. Af því sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að bæði stefnandi og stefndi hafi litið svo á að verksamningi aðila hafi verið sagt upp af stefnda hinn4. mars 2005. Jafnvel þó svo að verksamningnum hafi ekki verið sagt upp skriflega líkt og stefnda hefði verið í lófa lagið að gera, þykir brotthvarf stefnanda frá þeim störfum sem honum bar að vinna skv. verksamningnum eftir fundinn hinn 4. mars 2005 vera nægileg sönnun þess að stefnandi hafi litið svo á sem verksamningnum hafi verið sagt upp þann dag. Skv. verksamningnum var uppsagnarfrestur einum mánuði fyrir lok gildistímans. Hafi samningnum ekki verið sagt upp skyldi hann framlengjast um sex mánuði með sömu uppsagnarákvæðum. Með vísan til þess sem að ofan er rakið og þessara ákvæða verksamningsins, er það niðurstaða dómsins að stefnanda hefði borið að fá greidd verklaun skv. verksamningnum í einn mánuð frá og með því að verksamningnum var sagt upp hinn 4. mars 2005. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 547.800 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Er þar um að ræða verklaun fyrir marsmánuð 2005 sem og fyrstu þrjá daga aprílmánaðar 2005. Eftir þessum úrslitum ber stefnda að greiða stefnanda 200.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, greiði stefnanda, Ágústi Þorgeirssyni, 547.800 krónur með dráttarvöxtum frá 4. apríl 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 405/2016
Líkamstjón Örorka Slysatrygging Kjarasamningur
A krafðist skaðabóta úr hendi vinnuveitanda síns I ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi á bifhjóli sínu. Taldi A að það stæðist ekki að réttur hans til bóta samkvæmt kjarasamningi milli FÍA, IG hf. og I ehf. myndi ekki stofnast þegar fyrir hendi væri bótaréttur vegna slyss samkvæmt lögboðinni ökutækjatryggingu. Var talið samkvæmt orðalagi ákvæðisins í fyrrnefndum kjarasamningi fæli tilvísun til skilmála Sambands slysatryggjenda það ótvírætt í sér að um rétt flugmanna hjá I ehf. til bóta vegna varanlegrar örorku færi samkvæmt þeim skilmálum eins og þær kæmu til með að hljóða á hverjum tíma. Var því talið m.a. með vísan til ákvæðis skilmálanna að A hefði ekki borið réttur til bóta vegna varanlegrar örorku úr kjarasamningsbundinni slysatryggingu óháð því hvort bótaréttur vegna slyss úr lögboðinni ökutækjatryggingu væri fyrir hendi.Var I ehf. því sýknað af kröfum A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og BenediktBogason og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. maí 2016. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 7.712.081 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. nóvember 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafaáfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti.ISvo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómier ágreiningur málsaðila sprottinn af slysi sem áfrýjandi varð fyrir 7. ágúst2011 þegar hann missti stjórn á bifhjóli sem hann ók. Hlaut hann ýmsa áverka,þar á meðal samfallsbrot á VI. brjósklið. Ökutækið var tryggt lögboðinnislysatryggingu ökumanns og eiganda hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Öfluðu félagiðog áfrýjandi sameiginlega mats á afleiðingum slyssins og var það niðurstaðatveggja manna í örorkumati 20. september 2013 að varanleg örorka hans vegnaþess væri 25% og varanlegur miski 25 stig. Áfrýjandi starfaði sem flugstjóri hjástefnda, en þegar slysið varð fór um kjör hans samkvæmt ráðningarsamningi og kjarasamningi19. júlí 2011 milli Félags íslenskra atvinnuflugmanna annars vegar ogIcelandair Group hf. og stefnda hins vegar. Í kjarasamningnum var svohljóðandiákvæði um slysatryggingu: „Flugleiðir skulu á sinn kostnað tryggja hvernflugmann fyrir kr. 14.161.323 miðað við dauða eða fulla örorku. Bætur fyrirvaranlega örorku skulu verðtryggðar frá slysadegi til uppgjörsdags á sama háttog tryggingarupphæð. Tryggingin skal vera skv. skilmálum Sambandsslysatryggjenda og skal örorkumat framkvæmt af tryggingaryfirlækni, eða íforföllum hans tryggingalækni. Greiðslur örorkubóta skv. almannatryggingalögumskulu ekki koma til frádráttar ofangreindum örorkubótum.“ Samkvæmt gögnummálsins var samhljóða ákvæði, en þó með lægri viðmiðunarfjárhæð, einnig íkjarasamningi 19. apríl 1997. Í almennum skilmálum Sambands slysatryggjenda umslysatryggingu launþega, sem þá var stuðst við, var enginn fyrirvari gerður aðþví er tekur til greiðslu bóta fyrir varanlega örorku vegna umferðarslysa semlögboðnar vátryggingar næðu til. Það var hins vegar gert í almennum skilmálumsambandsins frá 5. júní 2000 þar sem mælt var fyrir um að bætur fyrir varanlegaörorku greiddust ekki væri „bótaréttur vegna slyssins fyrir hendi samkvæmtlögboðinni ökutækjatryggingu, þ.e. hvort heldur er úr ábyrgðartryggingu eða slysatrygginguökumanns og eiganda, nema annað leiði af kjarasamningi.“ Sambandslysatryggjenda var lagt niður árið 2004 í kjölfar ákvörðunarsamkeppnisyfirvalda. Er ekki annað komið fram í málinu en að framangreindirskilmálar frá 5. júní 2000 séu þeir síðustu sem það gaf út fyrir slysatryggingulaunþega. Þá hefur sami fyrirvari verið gerður í slysatryggingarskilmálumIceCap Insurance Ltd. allt frá því að stefndi hóf árið 2007 að kaupaslysatryggingu fyrir flugmenn sína af því félagi, en fram að því mun hafa veriðí gildi samningur hans við Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um hana.IITil samræmis við yfirlýsingar aðilannavið flutning málsins fyrir Hæstarétti er til úrlausnar í því krafa áfrýjanda umskaðabætur úr hendi stefnda sem hann reisir á því að félagið hafi ekki fullnægtþeirri skyldu sinni að kaupa slysatryggingu sem samrýmist skuldbindingum þesssamkvæmt framangreindu kjarasamningsákvæði. Fær það nánar tiltekið ekki staðistað mati áfrýjanda að réttur hans til bóta, sem þar er mælt fyrir um, stofnistekki þegar fyrir hendi er bótaréttur vegna slyss samkvæmt lögboðinni ökutækjatryggingu,en á því hefur stefndi byggt. Heldur áfrýjandi því fram að hafi þetta veriðætlun samningsaðila hefði þurft að taka það sérstaklega fram í kjarasamningi.Hafi stefndi samkvæmt þessu ekki veitt áfrýjanda þá tryggingarvernd sem felistí ákvæðinu og þar með bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart honum. Samkvæmt orðalagi umrædds ákvæðis, semeins og áður greinir hefur verið íkjarasamningi að minnsta kosti frá árinu 1997, fól tilvísun til skilmálaSambands slysatryggjenda það ótvírætt í sér að um rétt flugmanna hjá stefndatil bóta vegna varanlegrar örorku færi samkvæmt skilmálum sambandsins eins ogþeir kæmu til með að hljóða á hverjum tíma. Enda þótt það hafi verið lagt niðurárið 2004 var ekkert sem stóð því í vegi að áfram yrði stuðst við síðustu gerðþeirra með þeim hætti sem gert var í kjarasamningnum 19. júlí 2011 og aðtilvísun til þeirra stæði þar með óhögguð. Af þessu leiðir að líta verður svo áað samningsaðilar hafi sammælst um að bótaréttur samkvæmt kjarasamningsákvæðinuskyldi ráðast af þeim skilmálum Sambands slysatryggjenda sem gefnir voru út íjúní 2000. Þá er þess að gæta að sá fyrirvari um greiðslu bóta sem þar ergerður er í fullu samræmi við vátryggingarskilmála íslenskra tryggingafélaga umslysatryggingu launþega, sem liggja frammi í málinu. Með vísan til þess sem að framan errakið eru ekki efni til að fallast á það með áfrýjanda að honum hafi boriðréttur til bóta vegna varanlegrar örorku úr kjarasamningsbundinnislysatryggingu óháð því hvort bótaréttur vegna slyss úr lögboðinniökutækjatryggingu væri fyrir hendi. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms þvístaðfest. Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars2016. Mál þetta, sem var dómtekið 10. febrúarsl., var höfðað 5. júní 2015. Stefnandi er A, […]. Stefndi er Icelandair ehf.,Reykjavíkurflugvelli í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að greiða honum slysabætur að fjárhæð 7.712.081 króna meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 2. nóvember 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar ásamtvirðisaukaskatti. Stefndi krefst aðallega sýknu ogmálskostnaðar, en til vara þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega ogmálskostnaður felldur niður. I Stefnandi hóf störf hjá stefndaí […], fyrst sem flugmaður og síðar flugstjóri. Þann 7. ágúst 2011 lenti hann íalvarlegu umferðarslysi á bifhjóli sínu við […]. Slysið varð með þeim hætti aðstefnandi missti stjórn á bifhjólinu með þeim afleiðingum að hann féll í götunaog fékk hjólið yfir sig. Stefnandi var fluttur á slysadeild Landspítalans tilaðhlynningar en hann fékk skurð á bæði efri og neðrivör, samfallsbrot á VI. brjósklið og fleiri sár. Þá brotnaði hægri þumall ogtunga hans fór næstum því í sundur. Stefnandi var frá vinnu um nokkurra mánaðaskeið vegna slyssins. Samkvæmt ráðningarsamningi stefnanda fór um kaup hans ogkjör samkvæmt gildandi kjarasamningum milli Félags íslenskra atvinnuflugmanna(FÍA) og Flugleiða. Þegar stefnandi slasaðist var í gildi kjarasamningur FÍA ogIcelandair Group hf./Icelandair ehf. frá 19. júlí 2011 og fór um kjör hanssamkvæmt honum. Samkvæmt grein 8.1 í kjarasamningnum skal stefndi á sinnkostnað tryggja hvern flugmann fyrir 14.161.323 krónur miðað vegna dauða eðafulla örorku sem flugmaður verður fyrir í starfi eða utan starfs og skulu bætur vera verðtryggðar frá slysdegi tiluppgjörsdags eins og nánar er kveðið á um í ákvæðinu. Flugleiðir hf.gerðu vátryggingarsamning við Sjóvá-Almennar tryggingar vegna skyldu sinnar tilað kaupa slysatryggingu fyrir flugmenn, sem gilti á árunum 1997-2007. Árið 2007voru slysatryggingar flugmanna færðar yfir í félagið Icecap Insurance PccLimited sem staðsett er á Guernsey og er í eigu móðurfélags stefnda. Stefnandigerði starfslokasamkomulag við stefnda 6. maí 2013 en samkvæmt því skyldihann fá greidd laun í sex mánuði frá undirritun og í níu mánuði frá síðastastarfsdegi og skyldi hvorugur aðila eiga frekari kröfu á hinn. Í samkomulaginuvar gerður fyrirvari um að það skerti ekki rétt stefnanda til tryggingarfjársamkvæmt grein 8.5 í kjarasamningi FÍA og Icelandair Group/Icelandair, sbr.grein 8.1, 8.2, 8.3, 8.4, 8.9 og 7.2, vegna veikinda og slysa er yrðu áður enstarfstíma hans lyki. Bifhjólstefnanda var tryggt lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda hjáTryggingamiðstöðinni hf. Stefnandi og Tryggingamiðstöðin hf. öfluðu mats Bbæklunarlæknis og C hæstaréttarlögmanns á varanlegum afleiðingum vegna slyssinsog skiluðu þeir matsgerð, dagsettri 20. september 2013. Niðurstaðamatsgerðarinnar var m.a. sú að varanlegur miski stefnanda skv. 4. gr.skaðabótalaga væri 25 stig og varanleg örorka hans skv. 5. gr. sömu laga væri25%. Þann2. október 2014 krafðist stefnandi slysabóta frá stefnda samkvæmt kjarasamningiað fjárhæð 7.712.081 króna í samræmi við niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefndihafnaði kröfu stefnanda 9. október 2014 með vísan til tyggingarskilmála IcecapInsurance Pcc Limited um akstursíþróttir. Stefnandikrafðist endurskoðunar á afstöðu stefnda þar sem viðkomandi ákvæði ættu ekkivið. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda aftur næsta dag þar sem umferðarslys væruundanþegin tryggingunni samkvæmt grein 18.3 í viðkomandi tryggingarskilmálum.Stefnandi benti stefnda þá á að samkvæmt kjarasamningi skyldi tryggingin verasamkvæmt skilmálum Sambands slysatryggjenda og óskaði þess að viðkomandiskilmálar væru sendir sér. Í svari stefnda, dags. 15. október 2014, kom fram aðþessir skilmálar væru ekki til þar sem Sambandið hefði verið lagt niður fyrir10 árum. Þá vísaði stefndi til þess að skilmálar Icecap væru algerlegasamanburðarhæfir við skilmála slysatrygginga launþega hjá öðrum félögum.Stefnandi ítrekaði kröfu sína þar sem umferðarslys væru ekki undanskilinbótaábyrgð slysatryggingarinnar samkvæmt kjarasamningi. Stefndi hafnaðikröfunni á ný 2. nóvember 2014. II Stefnandi reisirkröfu sína á því að stefnda beri að greiða honumfullar og óskertar slysabætur samkvæmt grein 8.1, sbr. grein 8.10, íkjarasamningi Félags íslenskra atvinnuflugmanna & Icelandair Grouphf./Icelandair ehf. um kaup og kjör frá 19. júlí 2011. Óumdeilt sé að sákjarasamningur hafi gilt um kaup og kjör stefnanda hjá stefnda þegar stefnandislasaðist, 7. ágúst 2011. Stefnandi bendir áað samkvæmt grein 8.7 í kjarasamningnum gildislysatryggingin allan sólarhringinn með þeirri takmörkun að hún gildi ekkiþegar starfsmaður er við launuð flugstörf hjá öðrum en þeim sem beina aðildeiga að samningnum, nema með skriflegu leyfi. Samkvæmt kafla 8.0 íkjarasamningnum séu umferðarslys ekki undanskilin bótarétti. Ef ætlunin hefðiverið að gera það ætti það að koma skýrt fram í kjarasamningnum, líkt og íöðrum kjarasamningum þar sem slík slys séu undanskilin bótarétti. Þar sem þaðsé ekki gert sé ljóst að umferðarslys verði ekki undanskilin bótaréttistefnanda. Stefnandi kveður stefnda ekki geta undanþegið sig ábyrgð á greiðslu slysabótameð því að vísa til greinar 18.3 í skilmálum Icecap Insurance PccLimited frá árinu 2011 þar sem fram komi að sútrygging nái ekki yfir umferðarslys. Tryggingin sé ekki í samræmi viðslysatryggingakafla kjarasamningsins þar sem bótasvið hennar sé mun þrengra enkjarasamningurinn kveði á um. Ekki sé tiltekið í kjarasamningnum aðumferðarslys séu undanskilin bótarétti launþega sem starfi samkvæmt honum.Annars væri stefnda í sjálfsvald sett í hvaða tilvikum tjónþolar ættu bótaréttog hvaða takmarkanir væru á bótarétti launþega. Stefndi berisönnunarbyrði fyrir því að skilmálar Icecap Insurance Pcc Limited frá árinu2011 samræmist kjarasamningsbundnum rétti hans. Ítölvuskeyti frá starfsmanni stefnda, dags 15. október 2014, komi fram að þeirskilmálar Sambands slysatryggjenda sem tilgreindir séu í kjarasamningnum séuekki til. Stefnandi kveður því að skýra verði bótarétt hans í samræmi viðákvæði kjarasamningsins þar sem umferðarslys séu ekki sérstaklega undanskilin.Stefndi geti ekki undanþegið sig greiðslu bóta með því að vísa til þess aðskilmálar Icecap Insurance Pcc Limited séu skilmálar slysatryggingar launþegahjá íslenskum tryggingafélögum. Stefnandikrefjist bóta samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra atvinnuflugmanna &Icelandair Group hf./Icelandair ehf. um kaup og kjör frá 19. júlí 2011, semvoru í gildi þegar hann slasaðist 7. ágúst 2011. Samkvæmt grein 8.1 íkjarasamningnum sé höfuðstóll slysatryggingarinnar 14.161.323 krónur, miðað viðvísitölu neysluverðs í janúar 2000 sem hafi verið 194, og samkvæmt grein 8.10breytist upphæðin mánaðarlega. Þegar stefnandi hafi sett fram kröfu sína 2.október 2014 hafi uppreiknaður höfuðstóll tryggingarinnar verið 30.848.325krónur, miðað við vísitölu neysluverðs í september 2014 sem hafi verið 422,6. Varanlegurmiski stefnanda vegna slyssins hafi verið metinn 25 stig með matsgerð B bæklunarlæknis og C hæstaréttarlögmanns. Dómkrafastefnanda, vegna bóta úr slysatryggingu hans samkvæmt kjarasamningi þegarkrafan var gerð, 2. október 2014, reiknaðar út frá miskastigi samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð, sé því 7.712.081 króna (25% af 30.848.325). III Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að stefnandi eigi ekki kröfu um greiðslu slysabóta vegna fullnaðaruppgjörsí starfslokasamkomulagi aðila frá 6. maí 2013. Með samkomulaginu hafi stefnandiafsalað sér rétti til þess að halda uppi hvers konar kröfum á hendur stefnda,utan kröfu um greiðslu launa og ótekins orlofs. Engar undantekningar séu áþessu kröfuafsali aðrar en þær að það gildi ekki um viðskiptaskuldir. Fyrirvarisamkomulagsins um rétt stefnanda til greiðslu tryggingarfjár geti engu breyttum ofangreint af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi gildi fyrirvarinn einungis umgreiðslu tryggingafjár frá félaginu Icecap Insurance Pcc Limited. Það geti þvíeinungis verið um að ræða greiðslur samkvæmt tryggingaskilmálum IcecapInsurance Pcc Limited, enda sjái það félag um þær tryggingar sem tilgreindarséu í þeim ákvæðum kjarasamnings FÍA og stefnda sem vísað er til ístarfslokasamkomulaginu. Verði talið að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnandaá grundvelli þess að hann hafi ekki verið slysatryggður vegna umferðarslysa séljóst að sú krafa hafi stofnast á tjónsdegi 7. ágúst 2011. Stefnandi hafiafsalað sér þeirri kröfu við undirritun starfslokasamkomulagsins 6. maí 2013. Íöðru lagi sé í fyrirvaranum vísað til slysa sem „verða“ á starfstíma stefnanda.Þar með sé vísað til þess að umræddar tryggingar séu enn í gildi á þeim tímasem stefnandi fái greidd laun frá stefnda en hvergi komi fram að réttur tilgreiðslu tryggingarfjár geti átt við um slys sem þegar hafi orðið. Það hafi þvíverið um að ræða áréttingu á því að stefnandi myndi viðhalda tryggingum sínum ágildistíma starfslokasamkomulagsins. Stefndi byggi á því að hann hafiekki verið skuldbundinn til þess að kaupa vátryggingu sem myndi bæta örorku ítilviki umferðarslysa. Slys sem hafi hlotist af notkun skráningarskyldraökutækja séu undanþegin slysatryggingu flugmanna stefnda samkvæmt grein 18.3 ískilmálum Icecap Insurance Pcc Limited frá árinu 2011. Í ákvæðinu komi skýrtfram að ekki séu greiddar bætur vegna varanlegrar örorku ef þegar er réttur tilbóta vegna lögboðinnar ökutækjatryggingar, hvort heldur er ábyrgðar- eðaslysatryggingar ökumanns eða eigenda, nema annað sé sérstaklega tekið fram íráðningarsamningi. Ekki sé ágreiningur um merkingu þessa ákvæðis skilmálanna.Bifhjól stefnanda hafi verið tryggt lögboðinni slysatryggingu ökumanns ogeiganda hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Þegar af þeirri ástæðu geti stefnandi ekkiátt rétt til slysabóta vegna slysatryggingar flugmanna enda fái hann tjón sittvæntanlega að fullu bætt úr framangreindri slysatryggingu ökumanns. Framangreint ákvæði hafi verið ískilmálum slysatryggingar Icecap Insurance Pcc Limited frá árinu 2007 þegarslysatrygging flugmanna hafi fyrst verið keypt frá því félagi. FÍA hafi aldreigert athugasemdir við að bætur vegna varanlegrar örorku yrðu ekki greiddarvegna slysa við notkun skráningarskyldra ökutækja en þeim hafi veriðfullkunnugt um efni skilmálanna. Stefndi hafi því fullnægt skyldum sínumsamkvæmt kjarasamningi með því að kaupa slysatryggingu flugmanna hjá IcecapInsurance Pcc Limited. Þá hafi stefnandi átt þess kost að mótmæla skilmálunumen í grein 8.6 í kjarasamningi Icelandair Group og FÍA komi fram að stefndiskuli senda hverjum þeim flugmanni sem þess óski afrit af skírteini slysa- ogskírteinistryggingar. Stefnandi hafi ekki óskað eftir slíkum upplýsingum umtrygginguna fyrr en eftir umferðarslysið. Í grein 8.1 í kjarasamningi FÍAog stefnda komi fram að slysatrygging flugmanna skuli vera samkvæmt skilmálumSambands slysatryggjenda. Samband slysatryggjenda hafi verið samstarfsverkefniá vegum íslenskra vátryggingafélaga sem heyrði undir Samband íslenskratryggingafélaga á árum áður, en samstarfið hafi m.a. lotið að samræmdriskilmálagerð tryggingafélaganna vegna slysatrygginga. Í kjölfar rannsóknar ogathugasemda samkeppnisyfirvalda á íslenska vátryggingamarkaðinum hafi þvísamstarfi verið hætt. Ekki sé því rétt að túlka grein 8.1 í kjarasamningnum meðsvo þröngum hætti að þar sem Samband slysatryggjenda hafi verið lagt niðurgildi engir skilmálar eða undanþágur um slysatryggingu flugmanna FÍA. Stefndimótmæli túlkun stefnanda á ákvæðinu en af henni myndi leiða að engir skilmálargiltu um slysatryggingar flugmanna. Stefndi telji rétt að líta til þeirrasamræmdu skilmála slysatryggingar launþega hjá Samtökum íslenskra tryggingafélagasem hafi verið í gildi áður en hinni samræmdu skilmálagerð var hætt. Af fyrirmynd Sambands íslenskratryggingafélaga að skilmálum slysatryggingar launþega megi sjá að í skilmálumútgefnum árið 1997 hafi slys sem orðið hafi við notkun skráningarskyldraökutækja ekki verið undanþegin tryggingarsviði. Slík undanþága hafi hins vegarverið komin inn í skilmála frá 5. júní árið 2000. Þar segi í 2. málslið greinar12.1 að ekki greiðist bætur vegna varanlegrar örorku sé bótaréttur vegna slyssinsfyrir hendi samkvæmt lögboðinni ökutækjatryggingu, þ.e. hvort heldur er úrábyrgðartryggingu eða slysatryggingu ökumanns og eiganda, nema annað leiði afkjarasamningi. Sama gildi eigi sá sem tryggður er rétt til bóta vegnavaranlegrar örorku skv. reglum umferðarlaga um tjón af völdum óþekktra ogóvátryggðra ökutækja. Engin breyting var gerð áorðalagi varðandi slysatryggingu í kjarasamningi FÍA og Flugleiða hf. milliáranna 2000 og 2003 þrátt fyrir að þessari undanþágu hafi verið bætt inn í hinasamræmdu tryggingaskilmála 5. júní 2000. Fjárhæð slysatryggingarinnar hafi hinsvegar verið hækkuð úr 12.978.780 krónum í 14.161.323 krónur árið 2000, eða umsvipað leyti og fyrirmynd Sambands íslenskra tryggingafélaga að skilmálumslysatryggingar launþega hafi verið breytt. Hefði vilji FÍA staðið til þess aðumferðarslys féllu undir slysatryggingu flugmanna hafi félaginu mátt vera ljóstað taka þyrfti það fram í kjarasamningi árið 2000 eða í síðasta lagi árið 2003.Það hafi ekki verið gert og grein 8.1 í kjarasamningi FÍA og stefnda hafistaðið óbreytt frá árinu 1997 þrátt fyrir að skilmálar slysatryggingar launþegahjá hinum íslensku tryggingafélögum hafi breyst. Verði ekki fallist á ofangreinttelji stefndi að túlka beri ákvæði 8.1 í kjarasamningnum með þeim hætti aðskilmálar slysatryggingar launþega hjá hinum íslensku vátryggingafélögum, aðþví leyti sem þeir séu efnislega samhljóða, skuli gilda um slysatrygginguflugmanna. Þar sem vísað sé til slysatryggjenda í kjarasamningnum sé eðlilegtað líta til skilmála þeirra íslensku vátryggingafélaga sem bjóði upp áslysatryggingar launþega. Tryggingin sæti því þeim takmörkunum og undanþágumsem almennt gilda samkvæmt skilmálum íslenskra vátryggingafélaga. Séu skilmálarslysatryggingar launþega skoðaðir hjá hinum íslensku vátryggingafélögum sembjóða upp á slysatryggingar launþega, þ.e. Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,Tryggingamiðstöðinni hf., Vátryggingafélagi Íslands hf. og Verði tryggingumhf., megi sjá að tjón sem verði við notkun skráningarskyldra ökutækja séu enn ávalltundanþegin tryggingarskyldu. Það sé því ljóst að ef Samband slysatryggjendaværi enn til og þar með enn gerð fyrirmynd að skilmálum fyrir íslenskaslysatryggjendur þá væri slys stefnanda undanþegið tryggingarsviði samkvæmtskilmálum sambandsins. Af þessu megi leiða að viðskiptavenja hafi myndast fyrirþví hér á landi að slys sem verði við notkun skráningarskyldra ökutækja séuundanþegin slysatryggingu launþega. Augljós ástæða sé fyrir þessu enda fengitjónþoli tjón sitt bætt tvisvar ef þetta væri ekki raunin. Bifhjól stefnandahafi verið tryggt lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda hjáTryggingamiðstöðinni hf. og stefnandi eigi því rétt til slysabóta þaðan. Stefndi byggi jafnframt á því aðréttur stefnanda til slysabóta sé fallinn niður þar sem hann hafi ekki gertkröfu um bætur innan árs frá tjónsatburði, sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga. Verði ekki talið að frestur samkvæmt ákvæðinuhafi tekið að líða við tjónsatburð byggi stefndi á því að hann hafi í síðasta lagibyrjað að líða þegar matsgerð B læknis og C hrl. hafi legið fyrir 20. september2013. Stefnandi hafi fyrst krafist bóta vegna slyssins 2. október 2014 en þáhafi verið liðið meira en ár frá því að varanlegar afleiðingar slyssins hafiverið metnar og meira en þrjú ár frá tjónsdegi. Stefnanda hefði verið í lófalagt að gera kröfu um greiðslu tryggingarfjár fyrr og hann verði því að berahallann af því að hafa ekki gert það. Þá telji stefndi að tjónstefnanda hafi orðið vegna stórkostlegs gáleysis hans sjálfs. Þar með beri aðfella niður ábyrgð slysatryggjanda á tjóni hans samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laganr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Í lögregluskýrslu, dags. 7. ágúst 2011,komi fram að umferðarslysið hafi átt sér stað á vegkafla á […] þar semvegaframkvæmdir hafi staðið og hámarkshraði hafi verið 50 km á klst. Gróf mölhafi verið á veginum og hjólför farin að myndast á honum svo sérstök ástæðahafi verið til fyllstu varúðar. Samkvæmt framburði stefnanda sjálfs hafi hannekið á hraðanum 60 km á klst. þegar slysið varð. Sjónarvottur að slysinu hafiekið á um 50 km hraða á klst. en talið stefnanda hafa ekið nokkru hraðar.Stefnandi hafi því ekki miðað hraða bifhjólsins við ástand vegar og umferðaraðstæðurað öðru leyti, líkt og honum hafi borið að gera samkvæmt 1. mgr. 36.umferðarlaga nr. 50/1987. Þá hafi hann ekki tryggt að hraði bifhjólsins yrðialdrei meiri en svo að hann hefði fullt vald á því og gæti stöðvað það á þeimhluta vegar fram undan sem hann sæi yfir og áður en kæmi að hindrun sem geramætti ráð fyrir, líkt og skylt sé samkvæmt sama ákvæði. Stefndi krefjist til varalækkunar á kröfu stefnanda vegna stórkostlegs gáleysis hans sjálfs. Þá mótmælistefndi því að miðað sé við vísitölu neysluverðs í septembermánuði árið 2014(422,6 stig) í kröfu stefnanda. Rétt sé að miða við vísitölu neysluverðs íjanúarmánuði árið 2012 (387,1 stig), þ.e. þegar heilsufar stefnanda hafi veriðorðið stöðugt eftir umferðarslysið. Þá byggi stefndi á því að tilfrádráttar kröfu stefnanda eigi að koma greiðslur sem hann hafi fengið úrlögboðinni slysatryggingu ökumanns frá Tryggingamiðstöðinni hf. vegnaumferðarslyssins. Það sé hvorki sanngjarnt né í samræmi við tilgangslysatryggingar flugmanna samkvæmt kjarasamningi stefnda og FÍA eða almennarskaðabótareglur að stefnandi fái tjón sitt tvíbætt. Þá sé rétt aðlaunagreiðslur stefnda til stefnanda á grundvelli starfslokasamkomulagsins,umfram þrjá almanaksmánuði frá síðasta starfsdegi, skuli jafnframt koma tilfrádráttar kröfu stefnanda þar sem forsenda þeirra greiðslna hafi verið sú aðstefnandi gæti ekki átt frekari kröfur á hendur stefnda. IV Stefnandi,sem starfaði sem flugstjóri hjá stefnda, krefst í máli þessu bóta vegnalíkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi 7. ágúst 2011. Stefnandi byggirkröfu sína á kjarasamningi Félags íslenskraatvinnuflugmanna & Icelandair Group hf./Icelandair ehf. um kaup og kjör frá19. júlí 2011. Samkvæmt grein 8.1 í kjarasamningnum skal hver flugmaður veratryggður fyrir 14.161.323 krónur miðað við dauða eða fulla örorku.Samkvæmt ákvæðinu skal tryggingin vera samkvæmt skilmálum Sambandsslysatryggjenda. Stefndihafnar bótaskyldu og byggir í fyrsta lagi á því að aðilar hafi gert með sérfullnaðaruppgjör með starfslokasamkomulagi frá 6. maí 2013. Samkvæmtsamkomulaginu hætti stefnandi störfum 29. janúar 2013 en fékk greidd laun til31. október 2013. Fram kemur að þessar greiðslur teljist fullnaðaruppgjör ogskuli hvorugur aðila eiga frekari kröfur á hinn. Samkomulagið nái þó ekki tilviðskiptaskulda. Þá kemur fram að samkomulagið skerði á engan hátt réttstefnanda til tryggingarfjár samkvæmt greinum 8.1, 8.2, 8.3, 8.4, 8.9 og 7.2 íkjarasamningi vegna veikinda eða slysa er verða áður en starfstíma hans lýkur,í samræmi við grein 8.5 í kjarasamningnum. Í framburði stefnanda og vitnisins D,framkvæmdastjóra starfsmannasviðs stefnda, kom fram að ákvæðið var sett ístarfslokasamninginn að frumkvæði stefnanda. Stefnandi taldi það hafa verið vegnatveggja slysa sem átti eftir að gera upp við hann, en vitnið kannaðist ekki viðþað og taldi það hafa átt að tryggja rétt stefnanda það sem eftir væri tímanssem hann væri á launum. Þegarframangreint samkomulag var gert átti eftir að greiða stefnanda bætur vegnaslyss sem hann varð fyrir árið 2010 en ekki virðist hafa verið ágreiningur umbótaskyldu stefnda vegna þess og voru bæturnar greiddar í júní 2013. Eraugljóst að fyrirvaranum í samkomulaginu var ætlað að ná til þeirra slysa semurðu á starfstíma stefnanda hjá stefnda. Þá er ekki sérstaklega tilgreint aðeinungis sé um að ræða tryggingarfé frá Icecap Insurance Pcc Limited í samræmivið skilmála þess. Starfslokasamkomulagið stendur því ekki í vegi greiðslu bótatil stefnanda. Stefndibyggir í öðru lagi á því að slys við notkun skráningarskyldra ökutækja séuundanþegin slysatryggingu samkvæmt kjarasamningi Félagsíslenskra atvinnuflugmanna & Icelandair Group hf./Icelandair ehf. Samkvæmtkjarasamningnum skyldi tryggingin vera samkvæmt skilmálum Sambandsslysatryggjenda. Samband slysatryggjenda var lagt niður í kjölfar ákvörðunarsamkeppnisráðs nr. 17/2004. Um var að ræða samstarf íslenskra tryggingafélaga,m.a. um samræmda skilmálagerð vegna slysatrygginga. Þrátt fyrir að samstarfinuhafi verið hætt var ekki gerð breyting á ákvæði kjarasamningsins. Stefndi hefurlagt fram skilmála slysatryggingar launþega sem merktir eru þannig að um sé aðræða fyrirmynd að almennum vátryggingarskilmála sem sé ekki bindandi, annarsvegar vegna 1. janúar 1997 til 5. júní 2000 og hins vegar frá þeim tíma.Samkvæmt þeim kom nýtt ákvæði inn í skilmálana 5. júní 2000 sem undanskilurslys sem verða við notkun skráningarskyldra ökutækja, en þar kemur fram aðbætur vegna varanlegrar örorku greiðist ekki sé bótaréttur vegna slyssins fyrirhendi samkvæmt lögboðinni ökutækjatryggingu. Óumdeilt er að bifhjól stefnanda var tryggt lögboðinni slysatrygginguökumanns og eiganda hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Afgögnum málsins þykir sýnt að báðir samningsaðilar voru meðvitaðir um framangreindabreytingu á skilmálunum en gerðu enga athugasemd við hana þótt önnur atriðivarðandi trygginguna væru tekin til endurskoðunar. Verður því ekki annað séð enað það hafi verið sameiginlegur skilningur aðila að umferðarslys sem bætast úrlögboðinni ökutækjatryggingu skyldu vera undanskilin slysatryggingunni. Stefnandibyggir á því að hann eigi rétt til bóta þar sem trygging hans samkvæmtkjarasamningnum undanskilji ekki slys sem verði við notkun skráningarskyldraökutækja. Slíkt verði að koma skýrt fram í kjarasamningnum sjálfum. Íkjarasamningnum er skýrt vísað til þess að um trygginguna gildi ákveðnirskilmálar. Verður ekki fallist á að undanþágur verði að vera tilgreindarsérstaklega í kjarasamningnum sjálfum. Þá er ekki hægt að fallast á það með stefnandaað þar sem Samband slysatryggjenda hafi verið lagt niður gildi engir skilmálarum trygginguna. Stefnandihafnaði því við aðalmeðferð málsins að þær fyrirmyndir skilmála slysatryggingarlaunþega sem stefndi lagði fram væru þeir skilmálar sem vísað er til íkjarasamningi. Eins og að framan er greint var um að ræða samstarf íslenskratryggingafélaga sem laut m.a. að gerð samræmdra skilmála vegna slysatrygginga.Liggur ekkert fyrir um að samræmdir skilmálar hafi verið gerðir í öðru formi ogverður því að líta svo á að um þessar fyrirmyndir hafi verið að ræða. Stefndikaupir nú tryggingu hjá Icecap Insurance Pcc Limited en skilmálar þess félagseru sambærilegir þeim sem koma fram í fyrirmynd Sambands slysatryggjenda að þvíer lýtur að slysum sem verða við notkun skráningarskyldra ökutækja. Þá liggurfyrir að sambærileg takmörkun gildir almennt um slysatryggingar launþega hjáíslenskum vátryggingafélögum. Meðhliðsjón af framangreindu þykir verða að túlka ákvæði kjarasamningsins svo aðákvæði hans um slysatryggingu launþega sæti takmörkunum og undanþágum semalmennt gilda samkvæmt skilmálum slysatrygginga hjá vátryggingafélögum. Þar semstefnandi var tryggður vegna slyssins lögboðinnislysatryggingu ökumanns verður ekki talið að stefnda hafi verið skylt að bætatjón stefnanda samkvæmt kjarasamningi og verður stefndi því sýknaður af kröfustefnanda. Þráttfyrir framangreinda niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður milli aðila falliniður. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. DÓ M S O R Ð : Stefndi,Icelandair ehf., er sýkn af kröfu stefnanda, A. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 49/2012
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
Barnaverndarnefnd A krafðist þess að M og K yrðu svipt forsjá þriggja ára barns síns. Fyrir lá að M hafði um langa hríð neytt ávana- og fíkniefna og hlotið refsidóma fyrir margvísleg brot. Sálfræðingur bar fyrir héraðsdómi að M þarfnaðist virkrar endurhæfingar til þess að geta tekist á við foreldrahlutverkið. Í sálfræðilegri matsgerð um hagi K kom fram að hún byggi við langvarandi vanda, þ. á m. persónuleikaröskun, og væri ekki hæf til að fara með forsjá barna og vætti geðlæknis fyrir héraðsdómi var á sama veg. Talið var að beiting vægari úrræða en forsjársviptingar hefðu ekki dugað til að tryggja velferð barnsins. Var því fullnægt skilyrðum a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til að svipta M og K forsjá barns síns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandinn M skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2012 og áfrýjandinn K 30. sama mánaðar. Þau krefjast hvort fyrir sig sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur báðum verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Með hinum áfrýjaða dómi voru áfrýjendur svipt forsjá sonar síns, B, sem fæddur er [...] 2009, og er málavöxtum þar ýtarlega lýst. Drengurinn hefur verið í fóstri frá því í desember 2009, fyrst hjá föðurmóður sinni en síðan hjá óskyldum fósturforeldrum. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð allmörg ný gögn, sem varða hagi áfrýjenda eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Meðal þeirra eru gögn um að áfrýjandinn M hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 25. mars til 13. júní 2012 vegna rannsóknar lögreglu á tíu brotum sem hann hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa átt aðild að og fangelsisrefsing lægi við, þar á meðal að hafa ráðist að barnsmóður sinni, áfrýjandanum K, með hamri og veitt henni áverka, hótað starfsfólki stefnda lífláti, auk fjárkúgunar, vörslu fíkniefna, hlutdeildar í vopnuðu ráni, aksturs undir áhrifum fíkniefna, líkamsárása, hótana og þjófnaðar. Einnig, að með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra [...] 2012 hafi áfrýjandinn M verið sakfelldur fyrir umferðar- og fíkniefnalagabrot og dæmdur í tíu mánaða fangelsi, óskilorðsbundið, og bíði afplánunar refsingarinnar. Meðal nýrra gagna sem varða hagi áfrýjandans K er sálfræðileg matsgerð 5. maí 2012 vegna máls, sem stefndi höfðaði til sviptingar forsjár barns hennar sem fæddist 12. október 2011, en það var kyrrsett á fæðingardeild tveimur dögum eftir fæðingu og því komið til fósturforeldra. Sú ráðstöfun var staðfest með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 2. desember 2011. Í matsgerðinni kemur fram að áfrýjandinn K hafi komið til viðtals við matsmanninn 4. apríl 2012, sem þá hafi lagt fyrir hana sálfræðileg próf. Segir þar að hún hafi verið með stórt glóðarauga í viðtalinu og lýst því að áfrýjandinn M hefði beitt hana miklu ofbeldi rúmri viku áður og sparkað í hana þannig að hún myndi þurfa sjúkraþjálfun ævilangt. Hún hafi verið búsett hjá meðáfrýjanda síðustu mánuði og „verið í daglegri kannabisneyslu með honum frá því tveim vikum eftir að sonur hennar var tekinn af henni.“ Hún hafi losnað við M og eftir það ekki haft löngun í fíkniefni. Hún væri nú komin til foreldra sinna. Matsmaðurinn kvaðst hafa talað við forstöðumann stefnda sem hafi sagt mikinn ágreining milli stefnda og áfrýjandans K „um hvað sé orsök og afleiðing í vanda hennar.“ Í niðurstöðu matsgerðarinnar segir meðal annars: „Forsjárhæfni K hefur verið metin ítrekað áður og vísast í fyrri gögn þar sem fram kemur að slakur vitsmunaþroski, persónuleikaraskanir, lyndisraskanir og neysla geðvirkra efna skerði forsjárhæfni hennar alvarlega. Síðasta ár hefur staða K versnað enn meir, meðal annars hefur hún misst frá sér börnin sín, hún er heimilislaus, hefur verið í ofbeldissambandi og í neyslu. Það er því ljóst að K er ekki hæf til að fara með forsjá barna.“ Ennfremur segir að til þess að hún gæti náð bata væri best að hún fengi nokkurra ára langtímameðferð með áherslu á persónuleikaröskun. Áfrýjandinn M hefur borið því við að af hálfu stefnda hafi ekki verið gerðar meðferðaráætlanir fyrir hann og hann ekki fengið tækifæri til að annast barn sitt líkt og meðáfrýjandi og því hafi meðalhófsregla 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 verið á honum brotin. Fyrir héraðsdómi hélt hann því ekki fram að hann hefði getað tekið barnið að sér. Fram er komið að hann hafi verið ósamvinnuþýður og ekki viljað skrifa undir samþykki fyrir því að móðir hans fengi að fóstra barnið. Hann hafi jafnframt lýst því yfir að hann vildi taka drenginn að sér gæti móðir drengsins það ekki. Er ekki annað í ljós leitt en að öllum vægari úrræðum hafi verið beitt gagnvart honum, eða þau ekki reynst tæk, og er þessi mótbára hans haldlaus. Með þessum athugasemdum og vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að umönnun barnsins af hálfu beggja áfrýjenda hafi verið alvarlega ábótavant og vanhæfi þeirra augljóst og barninu mikil hætta búin á heilsu og þroska, sbr. a. og d. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Önnur vægari úrræði en forsjársvipting, sem tæk væru, hafi verið reynd án viðunandi árangurs. Verður héraðsdómur því staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður, en stefndi hefur ekki krafist málskostnaðar hér fyrir dómi. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, M og K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur til hvors. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 26. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 21. nóvember sl., er höfðað af Barnaverndarnefnd A, [...], gegn K, kt. [...], [...], [...], og M, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 9. maí 2011. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði með dómi svipt forsjá yfir barninu B, kt. [...], en til vara að barnið verði vistað á heimili fósturforeldra í 12 mánuði frá 5. apríl 2011. Ekki er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefnda, M, eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefndu, K, eru að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts. Mál þetta er rekið fyrir dómi í samræmi við fyrirmæli í X. kafla barnaverndarlaga nr. 80, 2002. I. 1. Stefndi, M, er 33 ára [...], sem ólst upp hjá einstæðri móður, vitninu C, ásamt yngri systkinum. Að loknu barnaskólanámi fór stefndi í [...] en lauk ekki grunnskólaprófi. Hann fór ungur á vinnumarkaðinn og hefur lengst af verið til sjós, en hefur verið atvinnulaus að undanförnu. Hann á 8 ára son, sem býr hjá móður sinni á [...]. Við flutning fyrir dómi var staðhæft að síðustu mánuðina hefði nefndur drengur verið í reglulegri umgengni við stefnda eina helgi í senn, u.þ.b. mánaðarlega, en fram að því hafði nær engin umgengni verið með þeim feðgum vegna vímuefnaneyslu stefnda. Fyrir liggur að stefndi M lauk síðustu refsivist sinni þann 12. ágúst 2010. Stefnda, K, er 33 ára [...], sem ólst upp hjá foreldrum sínum ásamt systkinum. Að loknum grunnskóla var hún u.þ.b. 1 ár í framhaldsskóla, en hóf þá sambúð og vann m.a. í fiskvinnslu. Hún fluttist til [...] árið 1999 og starfaði þar við ýmis þjónustustörf. Hún kynntist þáverandi sambýlismanni sínum árið 2001 og eignuðust þau tvö börn sem fædd eru 2002 og 2004, en þau slitu samvistum í ársbyrjun 2005. Stefnda hefur ekki verið í fastri vinnu frá árinu 2007. Af gögnum verður ráðið að stefndu, M og K, hafi tekið upp sambúð á árinu 2008, en þau eignuðust drenginn B þann [...] 2009. Verður helst ráðið að þau hafi slitið sambúð sinni í júnímánuði 2009, en jafnframt að þau hafi verið í allmiklum samskiptum undanfarin misseri. Við fæðingu B reyndist stefnda K jákvæð fyrir kannabisefnum. Samkvæmt gögnum hafa menn haft langvinnar áhyggjur af aðbúnaði umræddra barna og heimilishögum og liggur fyrir að þau fóru öll í fóstur í desember 2009, tvö eldri börnin til foreldra stefndu K, en B til föðurömmu sinnar. 2. Samkvæmt gögnum hefur Barnaverndarnefnd A haft eftirlit með heimili stefndu K um árabil og nær óslitið frá ársbyrjun 2008. Tilefnið virðist m.a. hafa verið barnaverndartilkynningar og athugasemdir frá leikskóla og lögreglu um vansæld eldri barna hennar, um ætlaða fíkniefnaneyslu hennar og um ætlaða fíkniefnasölu stefnda M. Samkvæmt beiðni Fjölskyldudeildar [...] ritaði Kolbrún Baldursdóttir sálfræðingur álitsgerð um forsjárhæfni stefndu K, en hún er dagsett 5. ágúst 2008. Var efni hennar kynnt stefndu á sínum tíma. Í álitsgerðinni er fjallað um stöðu stefndu K, en einnig er þar vikið að stefnda M, sem þá var orðinn sambýlismaður hennar. Í álitsgerðinni er það álit látið í ljós að stefnda K þarfnist aðstoðar við að auka persónulegt sjálfstæði sitt og finna leiðir til að skapa stöðugleika í aðstæðum sínum þar sem skipulag, áætlanir og framkvæmd séu látnar haldast í hendur. Sálfræðingurinn segir að líf stefndu K hafi tekið jákvæða stefnu síðustu misserin en að það sé áhyggjuefni hversu skammt sambýlismaður hennar, stefndi M, sé kominn í sínum bataferli og það geti skapað ákveðna hættu. Er þar m.a. vísað til þess að sterkar vísbendingar séu um að hún hafi lágt mótlætisþol og eigi erfitt með að mæta mótbyr og að ekki megi mikið út af bregða til að ekki fari allt í sama horf. Sálfræðingur leggur til að stefnda K sæki samtalsmeðferð hjá sálfræðingi þar sem lögð sé áhersla á hugræna atferlismeðferð og að hún fari á sjálfstyrkingar- og uppeldistækninámskeið. Þá segir í lokaorðum álitsgerðarinnar: „Mikilvægt er að K geri sér far um að vera í góðu sambandi við barnaverndarstarfsmenn og meðtaki þá aðstoð og eftirlitskyldur sem barnaverndarnefnd telur nauðsynlegar á hverjum tíma. Eins og fram hefur komið er skammt síðan K átti í erfiðleikum og ítrekaðar tilkynningar bárust Barnaverndarnefndar A. Það er því mat undirritaðrar að fylgjast þurfi áfram með heimilinu og að velferð barnanna sé örugglega tryggð. Berist frekari barnaverndartilkynningar má gera því skóna að vandmál K séu það djúpstæð að þau hindri hana í að ná viðunandi árangri í foreldrahlutverkinu og gildi þá einu stuðningur fjölskyldu, félagsmálayfirvalda og góður vilji hennar sjálfrar.“ Samkvæmt gögnum fólust fyrstu stuðningsaðgerðir barnaverndarnefndar og félagsmálayfirvalda við stefndu K og foreldra hennar á árinu 2008 og á fyrstu mánuðum ársins 2009 einkum í leiðbeiningum og ráðgjöf. Að auki var henni veitt aðstoð við greiðslu gjalda vegna leikskólavistunar og skólamáltíða og henni fengin tilsjónaraðili á heimili, með heimsóknum allt að þrisvar í viku, en eins og áður var rakið hóf hún sambúð með stefnda M um mitt árið 2008. Barnaverndarnefnd A hóf hins vegar sérstaka athugun á málefnum drengsins B meðan hann var enn í móðurkviði, þann 11. febrúar 2009, en þá voru u.þ.b. sex vikur í fæðingu. Var það vegna upplýsinga um að stefnda K stefndi lífi og heilsu hans í hættu með óviðunandi háskalegu líferni vegna fíkniefnaneyslu, en einnig vegna ætlaðs ofbeldis af hálfu föður hans, stefnda M. Var ákveðið af hálfu nefndarinnar að hefja könnun samkvæmt 2. mgr. 21. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Segir frá því í bókun nefndarinnar að stefnda hafi hafnað því með öllu að áðurnefndar grunsemdir um fíkniefnaneyslu ættu við rök að styðjast og hafi hún neitað að fara í fíkniefnapróf. Í tilkynningu frá fæðingardeild Sjúkrahússins á [...], vegna fæðingar drengsins, þann [...] 2009, sagði að stefnda K hefði mælst jákvæð fyrir kannabis, en þess jafnframt getið að hún sinnti drengnum vel, og að auki hefði hún lýst því yfir að hún væri reiðubúin að nýta sér aðstoð göngudeildar geðdeildar sjúkrahússins. Í gögnum barnaverndarnefndar kemur fram að eftir þetta hafi verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að fá stefndu, K og M, til að halda fund með starfsmönnum barnaverndarnefndar, en það fyrst tekist 29. apríl 2009. Segir að á fundinum hefði stefnda K viðurkennt að hún hefði í nokkur skipti notað hass á meðgöngu B, en staðhæft að hún væri hætt slíkri neyslu en tæki kvíðastillandi lyf og af þeim sökum hefði hún hætt brjóstagjöf. Tekið er fram að stefnda K hefði notfært sér sálfræðiaðstoð geðdeildar Sjúkrahússins á [...] og að hún hefði í hyggju að halda því áfram, en að jafnframt hefði hún lýst því yfir að hún vildi þiggja aðstoð og eiga samstarf við barnaverndarnefnd. Vegna þessa hefði verið ákveðið að halda fund með stefndu og starfsmönnum nefndarinnar með það að markmiði að gera samstarfsáætlun, sbr. ákvæði 23. gr. barnaverndarlaga. Frá því er greint að ekki hefði orðið af slíkum fundi þar sem stefndu hefðu ekki sinnt því að mæta. Hefðu starfsmenn nefndarinnar loks farið á heimili stefndu K 24. júní, en þar hefðu þeir hitt hana fyrir ásamt móður hennar. Greint er frá því að stefnda K hefði í þessari heimsókn skýrt frá því að sambúð hennar og stefnda M væri lokið og m.a. nefnt í því sambandi að hann hefði lagt á hana hendur. Fram kemur að brýnt hefði verið fyrir K að mæta á fund starfsmanna nefndarinnar 26. júní til þess að rita undir samstarfsáætlun, en það síðan ekki gengið eftir. Segir að stefnda K hafi loks mætt á fund barnaverndarnefndar 30. júní og þá ritað undir áætlun um málefni B, sem gilt hefði til 21. ágúst 2009. Segir í upphafsorðum áætlunarinnar að ástæða íhlutunar barnaverndarnefndar séu erfiðar félagslegar aðstæður og neysla móður á meðgöngu. Markmið áætlunar er sagt það að tryggja að B búi við viðunandi uppeldisskilyrði og til að styrkja móður í uppeldishlutverki sínu. Jafnframt segir í áætluninni að það sé hlutverk stefndu K að panta viðtalstíma hjá félagsþjónustu vegna framfærslumála, sjá til þess að ekki sé neysla eða varsla fíkniefna á heimilinu, fara í fíkniefna/lyfjapróf sé þess óskað, stunda sálfræðiviðtöl, mæta reglulega með barnið til ungbarnaverndar og mæta til reglulegs samráðs með barnaverndarnefnd, þann 28. júlí og 21. ágúst á tilsettum tíma, en að öðru leyti eftir samkomulagi. Tiltekið er að stuðningsúrræði séu þau að vera stefndu til ráðgjafar og fylgjast með aðlögun og aðbúnaði barnsins í samráði við móður, móðurforeldra og ungbarnavernd, að fylgjast með framvindu sálfræðimeðferðar hjá móður, halda samráðsfundi með móður á framangreindum tímum, hafa samráð við félagsþjónustu um stuðningsaðgerðir. Loks segir að aðilar séu sammála um að málið sé unnið í samvinnu við móðurforeldra barnsins, enda séu þeir mikilvægir stuðningsaðilar. Samkvæmt framlögðum gögnum bárust starfsmönnum barnaverndarnefndar á árunum 2009 og 2010 fjölmargar tilkynningar sem bentu til þess að aðstæður á heimili stefndu K og barna hennar, þ. á m. B, væru óviðunandi. Nefnt er m.a. að þar væri umferð fólks sem ætti við vímuefnavanda að etja, en að auki væri grunur um að geðrænt ástand K væri óstöðugt, að hún neytti ólöglegra vímuefna og misnotaði geðlyf. Einnig barst nefndinni tilkynning frá lögreglu um að stefnda K hefði verið stöðvuð við akstur á bifreið vegna gruns um fíkniefnaakstur, en einnig um að hún hefði verið lögð inn á sjúkrahús þann 11. september 2009 eftir að hafa tekið of stóran skammt af lyfjum. Eftir að tímamörkum ofangreindrar áætlunar lauk ritaði stefnda K undir fjórar álíka áætlanir, sem allar vörðuðu málefni hennar og drengsins B, sbr. ákvæði 23. gr. barnaverndarlaga, en auk þess var samkomulag um tímabundið fóstur drengsins frá 21. desember 2009 á vegum barnaverndarnefndar hjá föðurömmu drengsins til að tryggja öryggi hans og umsjá meðan stefnda leitaði sér aðstoðar vegna margvíslegs vanda sem þótti skerða forsjárhæfni hennar, einkum ánetjun lyfja og vímuefna og vegna geðræns óstöðugleika. Í gögnum segir að stefndi, M, hafi ekkert komið við sögu í starfi barnaverndarnefndar um langa hríð eftir fyrrnefnd sambúðarslit í júnímánuði 2009. Samkvæmt gögnum barnaverndarnefndar reyndist örðugt að staðreyna efni fyrrnefndra barnaverndartilkynninga til hlítar þar sem stefnda K hefði forðast að koma til fundar við starfsmenn nefndarinnar og verið ófáanleg til að gefa þvagsýni vegna vímuefnaleitar. Þá hefðu áform um stuðning við stefndu K og um meðferð hennar og endurhæfingu, þ. á m. hjá Starfsendurhæfingu [...], komið fyrir lítið. Þá segir að í árslok 2009 hefði svo verið komið að mati barnaverndarstarfsmanna að stefnda K hafi verið talin alls kostar ófær um að annast drenginn B og er vísað til ítrekaðra vísbendinga um vímuefnaneyslu og jafnframt að hún léti sig jafnvel hverfa svo sólarhringum skipti og skeytti lítt um öryggi drengsins. Fram kemur að þann 10. desember 2009 hefðu foreldrar stefndu K komið til viðtals við starfsmenn barnaverndarnefndar og lýst miklum áhyggjum af henni vegna stjórnlausrar vímuefnaneyslu. Vegna þessa hefði á fundi barnaverndarnefndar þann 21. desember 2009, þar sem stefnda K var mætt ásamt lögmanni sínum, verið gert fyrrnefnt samkomulag um að B myndi vistast til þriggja mánaða hjá föðurömmu sinni, vitninu C. Á þessum sama fundi hefði enn fremur verið samið við foreldra stefndu K um að þau tækju að sér umsjá eldri systkina drengsins, og liggur fyrir að þau hafi æ síðan verið hjá þeim í vist. Fram kemur í gögnum að í mars 2010 hefði staða stefndu K, að áliti starfsmanna barnaverndarnefndar, enn verið óbreytt en hún hefði þá ekkert unnið í sínum málum og að auki verið húsnæðislaus. Vegna þessa hefði að tillögu barnaverndarnefndar verið samið við hana um áframhaldandi tímabundið fóstur B hjá föðurömmu sinni, en að hún myndi á meðan reyna að vinna bug á vanda sínum þannig að hún gæti tekið drenginn til sín á ný. Samkvæmt gögnum var stefnda K til meðferðar á geðdeild Sjúkrahússins á [...] frá 23. ágúst til 7. september 2010. Segir í framlögðu vottorði Sigmundar Sigfússonar, forstöðulæknis geðdeildarinnar, að stefnda hafi verið í sólarhringsvist og að hún hefði fylgt öllum fyrirmælum og tekið virkan þátt í deildarstarfi. Segir í vottorðinu að aldrei hefði vaknað grunur um að hún væri undir áhrifum fíkniefna og hefðu rannsóknir sýnt að engin fíkniefni hafi verið í þvagi hennar. Einnig segir að stefnda hefði mætt reglulega í göngudeildarviðtöl, tvisvar til þrisvar í mánuði, frá janúar til loka maí 2010 og síðan aftur eftir fyrrnefnda vist á geðdeildinni á tímabilinu frá 9. september til 10. október og loks í eitt skipti, þann 24. nóvember 2010. Í vottorðinu segir yfirlæknirinn að stefnda K hefði fengið svohljóðandi sjúkdómsgreiningu: Almenn kvíðaröskun, felmturröskun, endurteknar vægar geðlægðarraskanir, blandnar og aðrar persónuraskanir, (sjálfsdýrkunar-/hlutleysis-ýgi, persónuleikaröskun og jaðarpersónuröskun). Aðrar raskanir á sálarþroska, skaðleg notkun slævilyfja eða svefnlyfja, skaðleg notkun kannabisefna, hálstognun og tognun og ofreynsla á lendahrygg. Þá er þess getið í vottorðinu að stefnda taki inn kvíðalyf, en að fyrirhugað sé að hún fari í Starfsendurhæfingu [...] frá og með janúar 2011. Loks er í vottorðinu vísað til skýrslu Péturs Maack Þorsteinssonar, forstöðusálfræðings geðdeildarinnar, frá 31. ágúst 2009. Í síðastnefnda vottorðinu segir að það hafi verið ritað eftir ítarlegt sálfræðilegt mat á stefndu K eftir að fyrir hana hefðu verið lögð víðtæk sálfræðileg próf. Í niðurstöðukafla segir nefndur sálfræðingur að hann telji að stefnda K glími við margháttaðan geðrænan vanda og þann vanda hennar megi í öllum meginatriðum rekja til persónugerðarinnar, þannig að kvíða- og lyndisraskanir komi fram sem afleiðingar af eða í kjölfarið á endurteknum árekstrum hennar við umhverfi sitt og „kerfið“. Persónuleikaraskanir myndi afar óheppilega samsetningu einkenna með tilliti til virðingar fyrir lögum og reglum, sjúkdómsinnsæi, meðferðarheldni og samvinnu við meðferðaraðila. Persónuleikaprófin styðji þessa mynd og því liggi nokkuð góð vissa að baki þessum greiningum. Sálfræðingurinn fjallar nánar um persónuleikaraskanir stefndu og segir að þær eigi það sameiginlegt að innsæi í orsakir og eigin ábyrgð á vanda sé mjög takmarkað og því sé hætt við að hún sjái ekki eigin ábyrgð á því hvernig komið sé fyrir henni heldur kenni öðrum um. Þá segir að fátítt sé að slíkur einstaklingur sæki sérfræðiaðstoð og geri það helst vegna þvingunar eða ávinnings. Einkenni þessara raskana séu mjög alvarleg á meðan þau vari þótt ýmsar rannsóknir bendi til að þau fari þverrandi með aldrinum eða eldist af fólki. Þunglyndi og sjálfsvígstilraunir séu algeng vandamál hjá sjúklingum með jaðarpersónuleikaröskun og talið sé að 8-10% þeirra taki líf sitt. Því sé ekki bara um að ræða erfiðleika í samskiptum heldur raunveruleg heilbrigðisvandamál, sem þarfnist meðhöndlunar. Lokaorðin í vottorði sálfræðingsins eru þessi: „Líklegt er að á meðan persónuleikavandi K hefur virk áhrif á líf hennar munu kvíði og þunglyndi vera viðvarandi vandamál, sem komi og fari eftir þeirri stöðu sem K verður í gagnvart umhverfi sínu hverju sinni. Því væri æskilegt að hún fengist til samstarfs um þétta meðferð með áherslu á að bæta innsæi og skilning hennar á eigin ábyrgð þegar kemur að þeim vandamálum sem hún býr við og lendir í endurtekið. Við skipulag slíkrar meðferðar verður nauðsynlegt að taka tillit til stopullar meðferðarheldni fram að þessu, auk þess sem finna þarf leið til að bregðast við tíðum uppákomum varðandi notkun geðvirkra efna. Það skal jafnframt lagt til að enginn einn aðili sinni meðferð K heldur verði það gert af teymi starfsmanna með sérfræðiþekkingu í meðferð persónuleikaraskana. Vegna fyrri sögu um notkun geðvirkra efna og á köflum nokkuð tíðra barnaverndartilkynninga ætti þetta teymi einnig að vera í samstarfi við starfsfólk barnaverndaryfirvalda.“ Sálfræðingurinn tekur fram að við skipulag og val á meðferð sé nauðsynlegt að taka tillit til niðurstöðu greindarmats stefndu K. Hann minnir og á að snemma á fullorðinsárum hennar hafi engum sögum farið af geðrænum vanda og hún hafi áður sýnt tímabil stöðugrar líðunar með ábyrgri hegðun. Markmið eða væntingar um meðferð ættu því ekki að útiloka að önnur slík tímabil geti átt sér stað. Samkvæmt gögnum stefnanda, Barnaverndarnefndar A, var á grundvelli áðurgreindrar sjúkrahúsmeðferðar stefndu, K, afráðið að sækja um forgang fyrir hana á félagslegri leiguíbúð, en einnig að gerð yrði áætlun til undirbúnings því að hún tæki að sér á ný umsjón drengsins B strax og hún gæti búið honum viðunandi aðstæður. Liggur fyrir að þessar ráðstafanir gengu að nokkru eftir og ritaði stefnda undir áætlun fyrir tímabilið 24. september til 31. október 2010. Er þetta gerðist hafði stefndi, M, lokið um átta mánaða fangavist sinni vegna dóms sem hann hafði hlotið fyrir umferðar- og vímuefnalagabrot. Eins og áður var rakið hafði hann lítt komið við sögu barnaverndarmálsins í rúmt ár, en samkvæmt gögnum og greinargerð hóf hann nú að umgangast son sinn, B, að nýju, enda var drengurinn í umsjá móður hans, vitnisins C. Samkvæmt skýrslum stefnanda gengu framangreindar áætlanir varðandi stefndu K ekki sem skyldi og er vísað til þess að hún hafi ekki mætt til funda og ekki svarað boðum, en að auki segir að starfsmönnum barnaverndarnefndar hefðu borist tilkynningar um að hún væri að reyna að útvega sér fíkniefni og hefði frestað því að taka sér bólfestu í íbúð þeirri sem hún hafði fengið úthlutað. Segir frá því að er starfsmenn barnaverndar hefðu farið í vitjun til hennar í bráðabirgðahúsnæði á [...] hinn 20. október 2010 hefði hún verið í ójafnvægi og að útlit hennar og fas hefði jafnframt þótt benda til þess að hún kynni að vera á ný komin í neyslu fíkniefna. Þá segir í gögnum að starfsmenn hefðu fengið upplýsingar um að stefnda hefði haft stopula umgengni við B þann tíma sem hann dvaldi hjá föðurömmu sinni, en að auki hefði stefnda aldrei grennslast fyrir um aðlögun drengsins og þroska á leikskóla. Þá hefði það komið í ljós að hún hefði eytt öllum framfærslueyri sínum um miðjan októbermánuð og ekki átt fyrir mat. Loks er sagt að samskipti hennar við starfsmann á bakvakt í lok október hefðu bent til þess að hún væri ekki í ástandi til að annast drenginn. Í fundargerð um teymisfund barnaverndarnefndar þann 27. október 2010 kemur fram það álit starfsmanna nefndarinnar að stefndu, K og M, væru að svo komnu hvorugt hæft til að annast drenginn B og að óvíst væri hvort eða hvenær það breyttist. Er þessu nánar lýst í greinargerð starfsmannanna, sem dagsett er 30. nóvember 2010, en þar segir m.a. um hagi drengsins: „Um er að ræða ungt barn, sem meira en hálfa ævina hefur verið í umsjá föðurömmu sinnar. Móðir barnsins hefur ekki notað þann tíma sem barnið hefur verið vistað af hálfu barnaverndaryfirvalda til að takast á við félagslegan og heilsufarslegan vanda sinn. Þótt hún hafi um tíma síðast liðið haust virst vera á batavegi að þessu leyti, bendir nú allt til þess að hún sé á ný fallin í neyslu með tilheyrandi erfiðleikum á öðrum sviðum. Allt bendir því til þess að hún sé nú jafn ófær og hún var fyrir 11 mánuðum að taka barnið að sér á nýjan leik. Ljóst er að núverandi bráðabirgðavistun barnsins verður ekki haldið lengur áfram. Fyrir liggur að föðurömmu þess hefur verið synjað um fósturleyfi, auk þess sem hún hefur lýst því yfir að hún muni ekki geta tekið að sér fóstur hans til frambúðar“. Frá því segir í gögnum að eftir fundahöld starfsmanna barnaverndarnefndar með stefndu og lögmönnum þeirra í desember 2010 hafi orðið að ráði að þau færu hvort í sínu lagi í forsjárhæfnismat hjá óháðum sálfræðingum. Annaðist Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur matið gagnvart stefndu K, en Ingþór Bjarnason sálfræðingur annaðist matið á stefnda M. Skýrsla Valgerðar Magnúsdóttur er dagsett 14. mars 2011. Í skýrslunni er lýst högum og aðstæðum stefndu K og er þar m.a. vikið að áðurgreindum barnaverndaráætlunum, að eigin meðferð hennar og um sýn hennar á móðurhlutverkið. Um þetta segir nánar í skýrslunni: „K var fljót til svars þegar hún var spurð um það hvað skipti almennt mestu máli fyrir börn eins og B og hún á ekki erfitt með að draga upp nokkuð góða mynd af því hvaða áherslur hún vill hafa með börnunum sínum. Í því felast vissir styrkleikar hjá henni. Ekki er að efa að á sinn hátt þykir henni vænt um börnin sín. Styrkleikar hennar felast einnig í því að á góðum stundum er hún áreiðanlega lífleg og skemmtileg móðir. Helstu veikleikar hennar felast í því að andlegt heilsufar hennar einkennist af erfiðum persónuleikaröskunum sem valda árekstrum við umhverfið og árekstrarnir valda svo miklum kvíða hjá henni. Við þetta bætist takmörkuð greind, sérstaklega hvað varðar skilning. Því á hún erfitt með að bera ábyrgð á sjálfri sér og aðstæðum sínum og þar af leiðandi einnig á börnunum. Einnig gefa persónuleikaraskanir hennar vísbendingar um vanda gagnvart dýpri tengslum við þau, sem afskiptaleysi hennar gagnvart þeim á tímabilum staðfesta. Einnig er augljóst í samræðum við hana að innsæi hennar í þarfir barnanna er lítið og að hennar þarfir koma á undan. Með ábyrgðarleysi sínu sinnir hún ekki einu sinni þeim grunnþörfum sínum og barnanna að hafa þak yfir höfuðið. Lýsing hennar á því hvernig hún ætlast til að börnin hnippi í hana til þess að hún fari út úr því ástandi að geta ekki brugðist við þörfum þeirra sýnir að hún hefur ekki skilning á því að það er hún sem þarf að bera ábyrgðina á börnunum, ekki börnin á henni. Það getur varla verið forsvaranlegt að börnin séu hjá henni undir slíkum kringumstæðum. Í síðara viðtali okkar nefndi hún þrisvar sinnum að það væri svo gott fyrir sig að hafa börnin hjá sér eða vera í sambandi við þau á hverjum degi þegar henni líður illa. Í þeim ummælum var augljóst að þarfir hennar höfðu forgang fram yfir þarfir barnanna. Orsakasamhengi er alveg snúið á hvolf. Athygli vakti að hún vissi ekki nafnið á leikskóla B.“ „K fylgdi engum áformum um frekari meðferð eftir og hefur þannig staðfest fyrir sitt leyti að það eru litlar líkur á að einstaklingur með hennar gerð af persónuleikaröskunum sæki sérfræðiaðstoð af frjálsum vilja. Hún sagði undirritaðri að hún taki lyfin sem læknirinn ávísar og að hann sé mjög ánægður með að hún taki þau öðruvísi en ætlast sé til. Fróðlegt væri að vita hvort hann vill staðfesta það. Af samtölum K við matsmann má ráða að hún gerir sér ekki grein fyrir tilgangi frekari viðtalsmeðferðar við geðlækni eða sálfræðing og virðist telja að símtöl sem hún á við geðlækninn að sínum geðþótta geti komið í staðinn. Hún sagðist hafa fengið kynningu á náminu hjá Starfsendurhæfingunni og hætt við að taka þátt af því að þetta væri upprifjun á því sem hún hefur tekið áður. Hún virðist ekki gera sér grein fyrir að þetta sé hugsað sem liður í alhliða endurhæfingu hennar. K fékk haustið 2010 leiguíbúð hjá [...] með forgangi vegna áforma um að taka börnin til sín á nýjan leik. Þegar fyrra samtal okkar átti sér stað hafði hún lánað barnsföður sínum íbúðina. Þegar síðara samtal okkar átti sér stað var hún að missa íbúðina vegna skemmda sem hann olli á henni. Hún ber ekki skynbragð á ábyrgð sína á þeirri stöðu. Áður var hún húsnæðislaus eftir að hafa misst leiguíbúð hjá [...] vegna vangoldinna reikninga. Nú hefur hún óraunsæja drauma um stórt og gott húsnæði, jafnvel utan við bæinn, þrátt fyrir að hún sé bíllaus og öðrum háð um far á milli húsa á [...]. Hún áttar sig ekki á að möguleikar hennar á húsnæðismarkaði geti verið slakir í ljósi forsögu hennar og stöðu, heldur svaraði hún undirritaðri því bara til að hún viti að hún geti það sem hún ætlar sér. K hefur lítið verið á vinnumarkaði. Hún hefur haft endurhæfingarörorkubætur síðan haustið 2010 en ekki fylgt eftir neinum áformum um endurhæfingu. Saga K einkennist af áformum sem ekki verður af. Í skýrslu Péturs Maack sálfræðings eru raktar ítarlega margendurteknar beiðnir K aftur til ársins 2006 um þjónustu geðdeildarinnar sem hún nýtti sér svo ekki. Í greinargerð fyrir barnaverndarnefnd 18. mars 2009 segir að til hafi staðið að hún færi í endurhæfingu á dagdeild geðdeildar [...] í byrjun apríl 2007 en svo ekki nýtt sér það úrræði. Annað dæmi er að K sagðist á fundi með barnaverndarstarfsmönnum þann 22. september 2009 ætla að sækja um endurhæfingarlífeyri og nám hjá Starfsendurhæfingu [...] frá áramótum 2009-10. Hún sagðist skilja alvarleika málsins og vera tilbúin að vinna með barnavernd að því að bæta hag barnanna (sbr. greinargerð 16. desember 2009). Þriðja dæmið er að í bréfi sínu segir Sigmundur Sigfússon geðlæknir um áætlanir um áframhaldandi meðferð að K hafi fengið loforð um pláss í Starfsendurhæfingu [...] frá og með janúar 2011. Hér að ofan segir af hverju hún nýtti sér það ekki. Og í seinna viðtali við undirritaða nefndi hún sem hluta af framtíðaráformum sínum að sig langi að hefja þar nám í haust til að komast í [...]skólann. Það skortir alla rökvísi í þessar hugmyndir. Að einu leyti virðast aðstæður hennar nú geta verið heldur betri en áður, vegna þess að í kjölfar þeirrar ítarlegu greiningar sem fram fór á síðasta ári hefur hún átt kost á lyfjum við hæfi. Þau eru forsenda fyrir því að hún geti nýtt getu sína eins vel og hægt er. Einnig er á grundvelli niðurstaðna greiningarinnar hægt að gera raunhæfari áætlanir um stuðning og meðferð en áður var. Hins vegar tekur hún ekki lyfin eins og til er ætlast og hún fylgir ekki eftir áætlunum um endurhæfingu. Undirrituð tekur undir álit Péturs Maack um mikilvægi þess að K fáist til samstarfs um þétta meðferð sem snýst um að auka innsæi og skilning hennar á ábyrgð í daglegu lífi sem hún lendir endurtekið í vandræðum með. Það á jafnt við hvort sem hún er með börnin sín eða ekki. En þar er margvíslegur vandi við að fást, slök greind hennar og persónuleikaraskanir, slök meðferðarheldni, sem og endurtekin notkun geðvirkra efna. Þar þarf að koma að málum teymi fagmanna með góða þekkingu á meðferð persónuleikaraskana og þétt og góð samvinna allra sem að málum hennar koma. Gera þarf skýran og markvissan samning um meðferðina og þau inngrip sem gætu reynst nauðsynleg. Það þurfa allir að vera sammála um að gefa henni skýr skilaboð um það til hvers er ætlast og fylgja hlutverkum sínum eftir af mikilli fagmennsku. Ef K ætti að eiga einhverja möguleika á að annast uppeldi drengsins/barnanna þannig að viðunandi teljist samkvæmt sjónarmiðum barnaverndarlaga þyrfti hún að geta nýtt sér slíka meðferð og geta á grundvelli hennar nýtt sér mikla og þétta ráðgjöf og stuðning varðandi daglegt líf og uppeldi barnanna. Helstu óvissuþættir snúa að skilningi hennar og meðferðarheldni. Staða hennar hefur versnað verulega að undanförnu úr því að hún lét renna úr greipum sér með ábyrgðarleysi sínu íbúðina sem hún hafði fengið. Með því sýndi hún mikinn skort á ábyrgð og skilningi gagnvart mikilvægi þess að börnum sé búinn stöðugleiki og öruggar aðstæður. Markvissar áætlanir skv. 23. gr. barnaverndarlaga hafa verið í gangi í málinu og sú nýjasta sem undirrituð er með undir höndum er fyrir tímabilið 24. september 2010 til 31. október 2010. K stóð ekki við hlutverk sitt um að halda áfram að stunda meðferð og fara að ráðum lækna og meðferðaraðila varðandi frekari meðferð.“ Í lokaorðum skýrslunnar segir um forsjárhæfni stefndu K: „Persónuleikaraskanir, slök greind og lyndisraskanir ásamt endurtekinni notkun geðvirkra efna skerðir forsjárhæfni K verulega. Helsta eðli persónuleikaraskana af því tagi sem hér um ræðir er óstöðugleiki og ábyrgðarleysi. Sagan sýnir að skilningur K á því hvað er meðferð sem og mikilvægi samfellu í meðferð er lítill. Hún er ekki fær um að axla ábyrgð á uppeldi sonar síns, B, eins og sakir standa og fyrirliggjandi upplýsingar gefa lítið tilefni til bjartsýni.“ Skýrsla Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings um forsjárhæfni stefnda M er dagsett 25. febrúar 2011. Segir í skýrslunni að við matið hafi, auk klínískra viðtala um bakgrunn, líðan og tengsl stefnda við drenginn B og aðstandendur, verið lögð fyrir hann viðurkennd greindarpróf, persónuleikapróf og matslistar um líðan og hegðun. Þá hafi við gerð skýrslunnar verið stuðst við málsgögn Barnaverndar A um forsögu málsins. Í skýrslunni segir m.a. að þótt stefndi M hafi lýst sterkum vilja til að annast son sinn og sé tilfinningatengdur honum þá rýri tilfinningalegur óstöðugleiki og slök greindargeta mjög færni hans í foreldrahlutverki. Forsjárhæfni hans samkvæmt viðurkenndu matskerfi sé því afar lág eða nálægt 1,0 hundraðsröð. Að auki sé óljóst hvert hann stefni varðandi atvinnu, endurhæfingu og menntun. Áréttað er að stefndi hafi hlý og sterk tengsl við B og að drengurinn hafi sóst eftir nálægð við hann. Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir að stefndi hafi átt og eigi enn við töluvert mikla tilfinningalega erfiðleika að stríða. Séu mögulegar sjúkdómsgreiningar m.a. þunglyndisröskun, vímuefnaánetjun og andfélagsleg persónuleikaröskun. Töluverð streitueinkenni megi einnig sjá í niðurstöðum matslista. Grunur sé um að hann eigi við töluvert mikinn athyglisbrest og ofvirkni að stríða. Sé nauðsynlegt að gera fullnaðargreiningu á þessum vanda með viðeigandi meðferð í huga, þar sem það geti verið honum mikil hjálp í að takast betur á við verkefni daglegs lífs, þ. á m. umönnun barns og ná meiri einbeitingu, auk skipulagshæfni og úthalds. Þá segir að stefndi virðist hafa góðan ásetning um að sinna foreldrahlutverkinu vel, en það álit er látið í ljós að ástand hans hafi ekki verið stöðugt nægilega lengi til að því sé fyllilega treystandi að áframhaldandi stöðugleiki verði, bæði hvað varði tilfinningaástand og tök hans á fíkniefnanotkun. Er það álit látið í ljós að æskilegt sé að stefndi M fái góða leiðsögn, ráðgjöf eða sálfræðimeðferð til að takast á við erfiðleika sína, en að því loknu væri hægt að meta stöðu hans á ný með tilliti til færni í foreldrahlutverki. Með bréfi 9. apríl 2010 leyfði Barnaverndarstofa vistun drengsins hjá ömmu hans, vitninu C, til 9. júní 2010. Í leyfisbréfinu kemur fram að stofan lýsir þó yfir efasemdum sínum um að velja heimili sem afskipti hafi verið gagnvart á grundvelli barnaverndarlaga árum saman. Sé talin sérstök ástæða til að árétta skyldu og ábyrgð barnaverndarnefndar til að hafa eftirlit með aðbúnaði og umönnun barnsins á vistunartímanum. Barnaverndarstofa synjaði hinn 31. ágúst 2010 umsókn ömmu drengsins um að teljast hæf sem fósturforeldri. Kemur fram að synjun sé á því byggð að félagsráðgjafi hafi gert athugasemdir við hæfni hennar, m.a. á grundvelli sögu um umtalsverð barnaverndarafskipti og erfiðleika eigin barna hennar og meti það svo að hún hefði nóg á sinni könnu við uppeldi yngsta barns síns og við að aðstoða uppkomna syni sína við að höndla lífið og tilveruna og aðstæður hennar bjóði ekki upp á að hún taki að sér börn sem séu í þörf fyrir stöðugleika og öruggt umhverfi. Samkvæmt gögnum voru stefndu, K og M, boðuð ásamt lögmönnum sínum á fund Barnaverndarnefndar A er áðurraktar skýrslur um forsjárhæfnismat þeirra lágu fyrir. Á fundinum var þeim kynnt niðurstaða starfsmanna stefnanda um að fyrirhugað væri að drengurinn B færi í varanlegt fóstur. Í kjölfar andmæla stefndu á fundinum var málinu frestað til 5. apríl 2011, en þá voru á fundi lagðar fram greinargerðir stefndu, þar sem þau andmæltu ráðagerðinni, en að auki var upplýst að föðuramma drengsins, vitnið C, hafði lýst því yfir að hún væri tilbúin til að veita stefnda, M, liðsinni við umönnun drengsins. Af hálfu Barnaverndarnefndarinnar var kveðinn upp úrskurður síðar þennan dag og segir þar í niðurstöðukafla: „Foreldrar barnsins, K og M, sem fara sameiginlega með forsjá þess, hafa nýtt rétt sinn til andmæla með aðstoð lögmanna, sbr. 47. gr. laga nr. 80, 2002. Þau hafa bæði komið á tvo fundi nefndarinnar, lagt fram greinargerðir með tillögum í málinu þar sem fram kemur að þau hafna bæði framangreindum tillögum starfsmanna. Af hálfu barnaverndarnefndar hefur ítrekað verið gripið til stuðningsúrræða og með þeim leitast við að aðstoða foreldrana að ná tökum á vandamálum sínum með það að markmiði að barnið væri í þeirra umsjá. Það er mat nefndarinnar að fullreynt sé að öllum tiltækum vægari stuðningsaðgerðum, sbr. 24. og 25. gr. barnaverndarlaga, hafi þegar verið beitt og að þær hafi ekki borið tilætlaðan árangur. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er það mat barnaverndarnefndar A að þarfir og hagsmunir barnsins B krefjist þess að hann verði vistaður hjá fósturforeldrum í 2 mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002, frá deginum í dag að telja. Mun nefndin því krefjast þess fyrir dómi að foreldrar barnsins verði sviptir forsjá þess, sbr. 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002“. Í kjölfar úrskurðarins var drengurinn B vistaður hjá hjónum með varanlegt fóstur hans í huga, en jafnframt höfðaði stefnandi mál þetta gegn stefndu til sviptingar forsjár. Við meðferð málsins fyrir dómi þann 6. júlí sl. var dómkvödd Ágústa Gunnarsdóttir sálfræðingur til að meta forsjárhæfni stefndu og framtíðarhorfur varðandi forsjárhæfni. Liggja fyrir í málinu tvær matsskýrslur um stefndu. Eru þær dagsettar 29. ágúst 2011. Í matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns um stefndu K er m.a. vitnað til áðurrakinnar skýrslu Kolbrúnar Baldursdóttur sálfræðings frá 5. ágúst 2008, um að berist frekari barnaverndartilkynningar megi gera því skóna að vandamál hennar séu það djúpstæð að þau hindri hana í að ná viðunandi árangri í foreldrahlutverkinu og gildi þá einu stuðningur fjölskyldu, félagsmálayfirvalda og góður vilji hennar sjálfrar. Er það niðurstaða matsmannsins að að þremur árum liðnum megi segja að stefnda sé enn í sömu sporum, en hún hafi lítið gert til að styrkja sig í foreldrahlutverkinu. Segja megi að hún hafi góðan vilja til að standa sig í orði, en það sé ekki nóg. Í skýrslunni segir að stefnda, K, sé enn í sambandi við föður B, stefnda M, þótt þau búi sitt á hvorum stað. Hafi sambandið verið mjög stormasamt, en að stefnda segist sjá hann fyrir sér sem framtíðarmaka sinn. Í skýrslunni segir að samkvæmt gögnum hafi stefndi M beitt stefndu K andlegu og líkamlegu ofbeldi og farið að heiman þegar drengurinn hafi verið þriggja mánaða gamall þar sem hann hafi haldið fram hjá henni með bestu vinkonu hennar. Skömmu síðar hafi hann farið í fangelsi og hún verið því fegin. Vísað er til þess að stefnda K haldi því fram að hún sjái miklar breytingar á stefnda M eftir fangelsisvistina og treysti honum nú. Vikið er að því að K hafi áður verið í sambandi við annan mann, föður elstu barnanna tveggja, í samtals fjögur ár. Hafi þessi aðili verið í fíkniefnaneyslu og beitt hana ofbeldi. Hann eigi fangelsisdvöl að baki. Matsmaður vísar í skýrslunni til gagna málsins og segir að þau bendi til þess að stefndi M sýni enn óábyrga hegðun og ofbeldi. Þannig hafi stefnda K verið á heimili hans í byrjun þessa árs þegar lögreglan hafi gert þar leit og fundið fíkniefni. Í matsgerðinni segir að stefnda K hafi tekið á leigu 5 herbergja íbúð í gömlu húsi um 4 km fyrir utan [...], en hún hafi flutt þangað 15. júlí 2011. Er það niðurstaða matsmannsins að húsnæðið sé þrifalegt, en að stefnda hafi lýst því að þar væri músagangur og að lagnir væru gamlar og slitnar. Fram kemur að matsmaður hafi spurt stefndu hvernig hún kæmist milli staða bíllaus og hefði hún þá haft á orði að hún húkkaði sér far og gengi það vel. Til þess er vísað að stefnda hafi í gegnum tíðina ítrekað misst húsnæði með því að standa ekki í skilum. Lætur matsmaður það álit í ljós að ólíklegt sé að hún haldi húsnæði til lengri tíma þegar skoðuð sé húsnæðissaga hennar og veiki það foreldrahæfni hennar. Einnig er sagt að staðsetning húsnæðisins sé ekki barnvæn, nálægt þjóðvegi 1 og að hjólbarðaverkstæði sé á bak við húsið. Í lokaorðum matsskýrslunnar víkur hinn dómkvaddi matsmaður að framtíðarhorfum stefndu K hvað varðar forsjárhæfni. Segir þar að fíkniefnavandi hennar sé ekki aðalvandinn heldur persónuleikaeinkenni, sem hingað til hafi komið í veg fyrir að hún hafi getað sinnt forsjárhæfni svo vel sé til lengri tíma litið, en að hún hafi lítið gert til að styrkja forsjárhæfni sína og meðferðarheldni. Tekur matsmaður undir með Valgerði Magnúsdóttur sálfræðingi að eins og sakir standi gefi fyrirliggjandi upplýsingar lítið tilefni til bjartsýni. Í matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns um stefnda M er að nokkru rakin lífssaga hans og erfiðleikar í skóla, þ. á m. að hann hafi ekki lokið grunnskólanámi. Þá segir að hann hafi mjög ungur byrjað að neyta áfengis og vímuefna og fljótlega byrjað í afbrotum. Í síðustu fangavist hafi hann hins vegar lokið stuttum námskeiðum þar sem markmiðið hafi verið að efla sjálfstraust þátttakenda og samskiptahæfni, en einnig hafi hann lokið námskeiði í almennri hugrænni atferlismeðferð. Þá hafi hann lýst því yfir við matsmann að hann hafi óskað eftir viðtölum á geðdeild Sjúkrahússins á [...] og jafnframt lýst yfir vilja til að taka á vímuefnavanda sínum. Í matsskýrslunni segir að stefndi M njóti framfærslu hjá félagsþjónustu, en hann búi í leiguíbúð í miðbæ [...]. Þá vitnar matsmaðurinn til áðurrakinnar sálfræðiskýrslu Ingþórs Bjarnasonar og segir að engin ástæða sé til að efast um góð tengsl stefnda við son sinn B. Hafi hann leitast við að tengjast drengnum á náinn og ástríkan hátt þótt samskiptin hafi ekki alltaf verið mikil. Bent er á að grundvöllur geðtengsla við barn sé öryggi þess sem feli í sér stöðugleika í fjölskyldulífi þannig að vernda megi barn fyrir hættum og ofbeldi. Um þennan þátt segir nánar í skýrslunni: „Faðir (stefndi M) hefur beitt móður ofbeldi, líka að drengnum viðstöddum. Beiti hann móður ofbeldi þá er ekki hægt að tryggja það að hann muni ekki beita barnið ofbeldi síðar. Það krefst mikils úthalds, þolinmæði og yfirvegunar að ala upp barn og sinna því og vera til taks allan sólarhringinn. M var fljótur að pirrast og hafði lítið úthald í viðtali við matsmann og matsmaður efast um að M geti eins og staðan er núna veitt drengnum það öryggi og vernd sem hann þarfnast vegna erfiðleika með að stjórna skapi sínu, hegðun og úthaldsleysi. Erfiðleikar í tilfinningastjórnun eru áberandi hjá honum, hugsanlega gæti reiðistjórnunarnámskeið, eða námskeið fyrir karlmenn sem beita konur ofbeldi komið að gagni til að styrkja föður í þessum þætti.“ Að því er varðar líkamlega umönnun og atlæti segir í skýrslu matsmannsins að á því sviði séu veikleikar hjá stefnda, M, en hann sé atvinnulaus, og barnvænt húsnæði sé ótryggt og framfærsla sömuleiðis. Þá sé hann óábyrgur í fjármálum, en hann sé skuldugur og ekki komi fram hjá honum áform um að gera sig gjaldgengan á vinnumarkaði. Vísað er til þess að stefndi sé snyrtilegur og hann sjái til þess að til sé matur á heimilinu og hafi farið á námskeið í matseld, hann sjái um þvott og sé þetta styrkleiki hans á þessu sviði. Á hinn bóginn skorti hann uppeldisþekkingu og til að styrkja hann í foreldrahlutverkinu sé algjör nauðsyn á að hann fari á uppeldisnámskeið, fái tilsjón og leiðbeiningu fagmanns. Að auki hafi hann í viðskiptum sínum við móður drengsins sýnt af sér mikla vanhæfni í foreldrahlutverkinu. Í lokaorðum skýrslunnar er vísað til sálfræðiskýrslu Ingþórs Bjarnasonar þar sem fram komi að forsjárhæfni stefnda M sé langt undir meðallagi og „tilfinningalegur óstöðugleiki og slök greindargeta rýri mjög færni hans í uppeldishlutverki.“ Um þetta segir í skýrslunni: „Matsmaður tekur undir þetta álit Ingþórs að forsjárhæfni M sé slök. M hefur óraunhæfa sýn á eigin getu, t.d. aðspurður um styrkleika sinn segist hann alltaf vera til staðar fyrir barn sitt og myndi aldrei hafa neitt rugl í kringum hann, en þetta samrýmist ekki raunveruleikanum, sem er sá m.a. að hann er með fíkniefni á heimili sínu, þar sem hann er með barnið og hann leggur hendur á móður barnsins þar sem hún heldur á barninu. Að veita barninu vernd og öryggi og vera því góð fyrirmynd eru mikilvægir þættir í forsjárskyldum foreldris. M vill geta verið til staðar fyrir drenginn og sinna foreldrahlutverkinu, en hann hefur ekki sýnt þann stöðugleika og úthald sem nauðsynlegt er til að bera ábyrgð á barni. M veit lítið um þroska drengsins, hefur aldrei keypt á hann föt og uppeldisþekking hans er takmörkuð. Framtíðarsýn hans er óljós, hann er atvinnulaus, barnvænt húsnæði ótryggt og framfærsla ótrygg. Hann hefur lítið gert til að gera sig gjaldgengan á vinnumarkaðnum eða til að bæta foreldrahæfni sína. Lögregluskýrslur og dómur á þessu ári sýna að sýn M á að hann hafi bætt sig séu óraunsæjar. Þetta rýri getu M til að sinna forsjárskyldum sínum. M ber hlýjar tilfinningar til drengsins og hefur ræktað samband sitt við drenginn undir umsjá og eftirliti móður sinnar. Þegar barnið var vistað hjá föðurömmu sinni fékk barnið tækifæri á að kynnast föður sínum þegar hann var í góðu ástandi og undir öruggum aðstæðum.“ Samkvæmt gögnum kærði stefnda K stefnda M þann 31. mars sl. til lögreglu fyrir líkamsárás og fleiri brot, sem hún staðhæfði að hefði gerst nokkrum dögum fyrr. Líkamsárásinni lýsti hún á þá leið að stefndi M hefði ráðist að henni meðan hún hélt á drengnum B og fellt hana í gólfið, sparkað í hana og lamið. Lögreglan hætti rannsókn málsins skömmu síðar eftir að stefnda K dró kæruna til baka. Samkvæmt dagbókarfærslu lögreglu var M kærður fyrir minni háttar líkamsárás þann 17. júní sl. Þá liggur fyrir að í október sl. var í kjölfar húsleitar lögreglu á heimili stefnda M lagt hald á fíkniefni, þ. á m. 30 grömm af amfetamíni og um 30 grömm af MDMA (E-töflum) sem ætlað var að hefði verið mulið úr um 150 töflum. Samkvæmt gögnum ól stefnda K sveinbarn þann 12. október sl. Drengurinn er ófeðraður. Með úrskurði stefnanda 17. október sl. var ákveðið að drengurinn skyldi vistaður hjá fósturforeldrum í tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Var því jafnframt lýst yfir að nefndin myndi krefjast þess fyrir dómi að stefnda K yrði svipt forsjá drengsins, sbr. ákvæði 1. mgr. 29. gr. sömu laga. II 1. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að það þjóni best hagsmunum drengsins, B, að stefndu verði svipt forsjá hans. Bent er á að mál drengsins hafi verið til meðferðar hjá stefnanda frá því að hann var í móðurkviði, en þá hafi legið fyrir upplýsingar um að móðir hans, stefnda K, stefndi heilsu og lífi hans í hættu með fíkniefnaneyslu. Jafnframt hafi legið fyrir upplýsingar um að hún byggi við ofbeldi af hálfu stefnda, M. Stefnandi bendir á að er ofangreind atvik gerðust, á árunum 2008 og 2009, hafi stefndu verið í sambúð og hafi tvö eldri börn stefndu, K, búið á heimili þeirra. Drengurinn M hafi fæðst [...] 2009 og þá komið að í ljós að stefnda K var með kannabisefni í blóði sínu. Bent er á að starfsmenn stefnanda hafi eftir fæðingu drengsins reynt að fá stefndu til samvinnu um stuðningsaðgerðir, en án mikils árangurs. Stefndu hefðu slitið sambúð sinni í júní 2009. Stefnandi vísar til þess að barnaverndarnefnd hafi borist fjöldi tilkynninga sem bent hafi til þess að aðstæður drengsins B væru óviðunandi. Tilkynningarnar hefðu lotið að fíkniefnaneyslu stefndu, ofbeldi stefnda M í garð stefndu K og að geðrænu ástandi hennar og misnotkun á geðlyfjum. Jafnframt bendir stefnandi á að stefnda K hafi tvívegis, 7. júlí og 22. nóvember 2009, ekið ökutækjum undir áhrifum fíkniefna og af þeim sökum hlotið dóma. Vísað er til þess að þegar málið var tekið fyrir á fundi hjá stefnanda í lok desember 2009 hafi stefndi, M, verið kominn í refsiúttekt vegna fangelsisdóms. Af hálfu stefnanda er bent á að í lok desember 2009 hefðu stefndu fallist á tímabundna vistun drengsins B hjá föðurömmu hans, C, til 21. mars 2010. Þá hafði eldri börnum stefndu, K, verið komið fyrir í vist hjá foreldrum hennar, en þar hefðu þau búið fram til þessa. Bent er á að þegar vist drengsins hjá föðurömmunni hefði átt að ljúka í mars 2010 hefði stefnda K ekki treyst sér til að taka við honum en í þess stað farið fram á að hann yrði áfram á heimili föðurömmu sinnar. Hefði nefnt fyrirkomulag því varað lengur en áætlað hafði verið í fyrstu. Bent er á að beiðni föðurömmunnar um fósturleyfi hafi verið hafnað af Barnaverndarstofu 31. ágúst 2010, þar sem hún hefði ekki talist hæf sem fósturforeldri. Engu að síður hafi drengurinn verið vistaður hjá henni þar til honum hefði verið komið í umsjá fósturforeldra í kjölfar úrskurðar stefnanda þann 5. apríl 2011. Stefnandi reisir kröfu sína um forsjársviptingu stefndu á því að mál drengsins B hefði ítrekað verið til meðferðar á fundum stefnanda og hafi stefndu komið þar að málum og m.a. greint frá högum sínum og óskum. Á þessum fundum hefðu verið lagðar fram ítarlegar greinargerðir starfsmanna stefnanda og önnur þau gögn sem aflað hafi verið við meðferð málsins. Að því er varðar stefndu K er af hálfu stefnanda vísað til bréfs Sigmundar Sigfússonar geðlæknis, dagsetts 6. desember 2010. Bent er á að þar sé því m.a. lýst að hún glími við almenna kvíðaröskun, felmtursröskun og skaðlega notkun slævilyfja, svefnlyfja og kannabisefna, en taki auk þess ýmis kvíðalyf samkvæmt læknisráði. Þá bendir stefnandi á sálfræðimat Péturs Maack Þorsteinssonar, þar sem greint sé frá margháttuðum geðrænum vanda stefndu K. Af hálfu stefnanda er einnig bent á skýrslu Valgerðar Magnúsdóttur sálfræðings, frá 14. mars sl., um forsjárhæfni stefndu, en þar sé komist að þeirri niðurstöðu að hún sé ekki fær um að axla ábyrgð á uppeldi drengsins B eins og sakir standa og að fyrirliggjandi upplýsingar gefi ekki tilefni til bjartsýni. Loks er af hálfu stefnanda bent á að stefndi M hafi lýst því á fundum að hann teldi stefndu K enga burði hafa til þess að fara með umsjón B vegna fíkniefnaneyslu hennar og ójafnvægis. Við málflutning var af hálfu stefnanda enn fremur vísað til gagna, sem aflað var eftir höfðun málsins, þ. á m. matsskýrslu dómkvadds matsmanns, Ágústu Gunnarsdóttur sálfræðings. Að því er varðar stefnda M er af hálfu stefnanda vísað til þess að hann hafi frá árinu 1994 hlotið 23 dóma fyrir umferðarlagabrot, brot á almennum hegningarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Þar af hafi hann í 15 skipti verið dæmdur til óskilorðsbundinnar refsivistar. Síðast hafi hann afplánað refsingu frá 15. desember 2009 til 12. ágúst 2010, en þá hafi honum verið veitt skilorðsbundin reynslulausn í 1 ár á 120 daga eftirstöðvum refsingar. Bent er á að stefndi M hafi í raun ekki haft umsjá B síðan hann flutti að heiman er drengurinn var þriggja mánaða í júní 2009. Og þótt hann hafi lýst yfir vilja til að hafa drenginn hjá sér þá sé geta hans til að fara með forsjá hans ekki til staðar. Er bent á að stefndi M segi að hann sé haldinn félagskvíða og taki lyf af þeim sökum. Hann hafi þó ekki leitað til geðlæknis, þrátt fyrir ráðleggingar þar um. Hann hafi áralanga sögu um fíkniefnaneyslu og ýmis brot og er staðhæft að hugmyndir hans um framtíðina séu óljósar. Hann hafi m.a. lýst yfir vilja til að komast í vinnu, helst á togara, og reiði hann sig á aðstoð móður sinnar og 17 ára systur við umönnun drengsins. Stefnandi byggir á því í stefnu að ekki sé trúlegt að stefndi M hafi snúið við blaðinu frá því afplánun fangelsisvistar lauk og um að hann neyti ekki fíkniefna. Að því leyti bendir stefnandi á að 8. janúar sl. hafi fundist fíkniefni við húsleit á heimili hans, að í skýrslum lögreglu frá 27. maí og 17. júní 2011 sé vikið að minni háttar líkamsárásum hans, m.a. gegn stefndu K, og að í skýrslu lögreglu frá 12. október sl. sé greint sé frá því að við húsleit á núverandi heimili hans hafi fundist um 30 grömm af amfetamíni og um 40 grömm af ecstasy-fíkniefni. Að auki liggi fyrir skýrsla stefndu K hjá lögreglu frá 31. mars sl., þar sem hún leggur fram kæru á hendur honum fyrir blygðunarsemisbrot, líkamsárás og hótanir. Er bent á að í kærunni komi m.a. fram að stefndi M hafi veist að henni þar sem hún hafi haldið á drengnum. Afturköllun kærunnar á síðari stigum breytir að áliti stefnanda engu um alvarleika málsins. Af hálfu stefnanda er sérstaklega vísað til forsjárhæfnismats Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings, frá 25. febrúar 2011, þar sem staðhæft sé að tilfinningalegur óstöðugleiki og slök greindargeta stefnda M rýri mjög færni hans í foreldrahlutverki og að forsjárhæfni hans sé talsvert undir meðallagi. Við málflutning var af hálfu stefnanda auk þessa vísað til gagna, sem aflað var eftir höfðun málsins, þ. á m. lögregluskýrslna og matsskýrslu dómkvadds matsmanns, Ágústu Gunnarsdóttur sálfræðings. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hafi ekki tekist með stuðningsúrræðum, sem mælt sé fyrir um í barnaverndarlögum, að skapa drengnum B þau uppeldisskilyrði sem hann eigi skýlausan rétt á. Ákvörðun um vistun hjá fósturforeldrum og um höfðun máls þessa hafi verið tekin að undangenginni ítarlegri rannsókn á högum drengsins og meðalhófs gætt í hvívetna við meðferð málsins. Staðhæft er að frá hausti 2008 hafi regluleg tilsjón verið með heimili stefndu, m.a. með heimsókn tilsjónaraðila er hafi haft það hlutverk að hafa eftirlit með heimilisbrag og högum og vera þeim til ráðgjafar eftir aðstæðum. Þá hafi leikskólagjöld fyrir drenginn iðulega verið greidd af stefnanda. Samvinna við stefndu um stuðningsaðgerðir hafi þrátt fyrir þetta gengið illa. Þau hafi hafnað því að gangast undir fíkniefnapróf og ekki mætt á boðaða fundi hjá starfsmönnum stefnanda. Eftir samvistarslit þeirra í júní 2009 og fram að lokum afplánunar stefnda M í ágúst sl. hefðu samskipti stefnanda aðallega verið við stefndu K. Hefðu verið gerðar með henni áætlanir um meðferð máls, en stefnt hafi verið að því að tryggja B viðunandi uppeldisskilyrði og styrkja hana í uppeldishlutverki sínu. Þrátt fyrir þetta hafi ekki orðið lát á fíkniefnaneyslu stefndu K. Hafi foreldrar hennar í desember 2009 m.a. lýst yfir miklum áhyggjum af ástandi hennar. Fyrir tilstuðlan stefnanda hafi stefnda K fengið íbúð hjá [...], en hún misst hana vegna vanefnda. Bent er á að stefnandi hafi talið það afar mikilvægt að stefnda K leitaði sér meðferðar vegna þeirra sjúkdóma sem hún glímir við. Er staðhæft að meðferðarhæfni hennar hafi ekki verið góð, en hún hafi nýtt sér illa þjónustu geðdeildar Sjúkrahússins á [...] og ekki farið í meðferð vegna fíkniefnaneyslu sinnar. Þá hafi hún ekki séð ástæðu til að nýta sér námsvist hjá Starfsendurhæfingu [...], en síðast hafi henni boðist það í janúar 2011. Stefnandi bendir á að í framlögðum gögnum málsins komi fram að er drengurinn B var í umsjá stefndu K hafi hún ítrekað horfið af heimilinu og skilið hann eftir ásamt eldri systkinum sínum í umsjá annarra. Loks liggi fyrir að hún hafi vanrækt ítrekað að koma með drenginn í ungbarnaeftirlit og hafi hann af þeim sökum orðið af bólusetningum vegna heilahimnubólgu. Af hálfu stefnanda er á það bent að við meðferð málsins hjá barnaverndarnefnd hafi verið farið að óskum stefndu, K og M, um vistun drengsins, B, hjá föðurömmu hans og hafi hann dvalið þar í 15 mánuði. Að mati stefnanda hafi þessi vistun ekki verið talin raunhæft úrræði og ekki þjónað hagsmunum drengsins. Þá hefði komið í ljós að föðuramma drengsins hafi ekki verið talin hæf til að fara með umsjón hans að mati Barnaverndarstofu. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að fullvíst sé að líkamlegri og andlegri heilsu B sé hætta búin fari stefndu með forsjá hans. Það sé og mat stefnanda að þau séu, hvort um sig, vanhæf til að fara með forsjá drengsins vegna fíkniefnaneyslu og geðrænna truflana. Um þetta vísar stefnandi til ítarlegra sálfræðilegra álitsgerða Valgerðar Magnúsdóttur og Ingþórs Bjarnasonar, sálfræðinga, en einnig til skýrslu hins dómkvadda matsmanns, Ágústu Gunnarsdóttur sálfræðings. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á því að gögn málsins sýni svo ekki verði um villst að daglegri umönnun drengsins verði stefnt í verulega hættu fari stefndu með forsjá hans. Sé um það vafi að mati dómsins telur stefnandi að þann vafa beri að skýra drengnum í hag. Drengurinn dvelji nú hjá fósturforeldrum og að mati stefnanda hafi aðlögun hans og tengslamyndun við þá gengið afar vel. Stefnandi byggir varakröfu sína á því að til að tryggja hagsmuni drengsins sé nauðsynlegt að sú ráðstöfun er ákveðin hafi verið með úrskurði stefnanda þann 5. apríl s.l. standi í 12 mánuði, en um málsástæður er vísað til þess sem áður sagði um aðalkröfu hans hér að framan. Í stefnu segir að stefnandi byggi m.a. á eftirfarandi réttarheimildum: Barnalögum nr. 80/2002, a- og d-lið 1. mgr. 29. gr., en varðandi varakröfu er vísað til b-liðar 1. mgr. 27. gr., sbr. 28. gr., sömu laga og um réttaráhrif úrskurðarins til 28. gr. laganna. Þá var við flutning vísað til 18. gr. reglugerðar um fóstur nr. 804/2004, 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og 3. mgr. 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1994 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18, 1992. 2. Málsástæður og lagarök stefnda M. Af hálfu stefnda er um málsatvik vísað til þess að móðir hans og föðuramma drengsins B hafi tekið að sér vistun hans í samvinnu við barnaverndaryfirvöld og samkvæmt ósk beggja foreldranna í lok ársins 2009. Staðhæfir stefndi að á meðan á því fóstri stóð hafi hann myndað góð tengsl við drenginn þar sem móðir hans, stefnda K, hefði m.a. komið með hann í heimsóknir til hans í fangelsið á [...]. Og er hann losnaði úr fangavistinni í ágúst 2010 hefði hann snúið baki við fyrra líferni, enda haft vilja til að vera til staðar fyrir drenginn. Hann hafi komið mikið og reglulega að umönnun drengsins á meðan hann var í fóstri hjá móður stefnda og allt til 5. apríl sl. Hafi hann verið með drenginn í allt að 4-5 tíma á dag og allt að þrisvar í viku. og ennfrekar eftir því sem tíminn leið, en þá hafi hann verið með drenginn í allt að 5 tíma á dag alla virka daga og aðra hverja helgi. Af hálfu stefnda er áréttað að þannig hafi myndast sterk og mikilvæg tengsl hans við drenginn. Þessu til stuðnings er vísað til áðurrakinnar álitsgerðar Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings. Um málsatvik er af hálfu stefnda M nánar vísað til þess að er hann hafi verið boðaður á fund barnaverndarnefndar 8. desember 2010 hafi honum verið tilkynnt að það væri vilji nefndarinnar að koma drengnum B í fóstur til utanaðkomandi aðila sökum þess að föðurömmu hans hefði verið synjað um fósturleyfi af Barnaverndarstofu. Ekki hafi verið gert ráð fyrir öðrum möguleika. Hafi stefndi mótmælt ráðagerðinni, en jafnframt farið fram á að hann fengi umsjón drengsins, en að öðrum kosti hefði hann krafist þess að drengurinn yrði áfram vistaður hjá föðurömmu sinni. Þá hafi stefndi á fundinum bent á að aðstæður hans væru breyttar, og m.a. lýst því yfir að hann væri tilbúinn til að mæta öllum þeim kröfum sem stefnandi setti fram, t.d. varðandi fíkniefnapróf og eftirlit. Hann hafi lýst sig tilbúinn til að gangast undir mat á forsjárhæfni, en að auki hafi hann krafist þess að gerð yrði áætlun með honum um meðferð málsins líkt og áður hefði verið gert með stefndu, K, áður en gripið yrði til svo alvarlegra ráðstafana eins og tillögur nefndarinnar hefðu borið með sér. Hefði niðurstaða fundarins að lokum orðið sú að ákveðið hefði verið að hann gengist undir forsjárhæfnismat áður en endanleg ákvörðun yrði tekin um málefni drengsins. Niðurstaða nefnds mats hefði legið fyrir í janúar 2011, en hún hefði ekki verið afgerandi um forsjárhæfni hans. Í framhaldi af þessu hefði stefndi verið boðaður á fund barnaverndarnefndar 30. mars 2011, en þar hefði hann mótmælt öllum tillögum nefndarinnar með sömu rökum og áður. Af hálfu stefnda er staðhæft að á þessum fundi hefði í raun ekki verið farið ofan í niðurstöður sálfræðiskýrslunnar af hálfu stefnanda og ekki hvað hún þýddi fyrir mál hans. Af hálfu stefnda M er á því byggt að hann hefði er ofangreind atvik gerðust unnið að því að komast til geðlæknis. Að auki hefði hann hugleitt að reyna að komast í skóla þar sem atvinnuástand væri ekki upp á marga fiska eins og aðstæður væru í þjóðfélaginu. Stefndi vísar til þess að á næsta fundi hjá barnaverndarnefnd, þann 5. apríl sl., hefði honum verið tilkynnt sú ákvörðun að drengnum B yrði tafarlaust komið fyrir í tímabundnu fóstri í samræmi við 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002, og jafnframt að höfðað yrði forsjársviptingarmál á hendur honum. Þessa ákvörðun hefði hann kært til héraðsdóms, en dómari ekki fallist á að hún hefði verið ólögmæt, sbr. úrskurð sem dagsettur er 17. maí 2011. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að skilyrði forsjársviptingar eigi ekki við gagnvart honum. Forsjársviptingin sé mjög alvarleg íhlutun í líf fólks og verði því að vera fullvíst að búið sé að reyna öll önnur úrræði sem komi til greina áður en ráðist sé í slík mál og einnig verði að uppfylla skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga. Vísar stefndi á að stefnandi byggi mál sitt á a- og d-lið 29. gr. barnaverndarlaga án þess að farið sé nánar ofan í þau skilyrði sem greinin setji og rökstyðji ekki hvernig þau eigi við í máli stefnda. Að auki sé erfitt, miðað við málatilbúnað stefnanda, að gera greinarmun á þætti stefndu í málinu. Af hálfu stefnda er á það bent að a-liður 29. gr. barnaverndarlaganna kveði á um að barnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annað þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef nefndin telji að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess. Stefndi bendir á að drengurinn B hafi verið í fóstri hjá föðurömmu sinni. Hann hafi dafnað mjög vel hjá henni og hafi aldrei verið gerðar athugasemdir við aðbúnað hans, sbr. dskj. nr. 20-22. Ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnanda að daglegri umönnun drengsins hafi verið ábótavant. Þá hafi umgengni og umönnun drengsins af hálfu stefnda gengið vel og samskipti þeirra feðga verið verulega góð. Skilyrði a-liðar hafi því ekki verið uppfyllt. Stefndi bendir á að d-liður 29. gr. barnaverndarlaganna kveði á um að hægt sé að krefjast forsjársviptingar ef fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts, eða breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Stefndi staðhæfir að stefnandi hafi ekki með neinu móti sýnt fram á að hann sé augljóslega vanhæfur til þess að fara með forsjána eða að breytni hans sé líkleg til að valda drengnum skaða. Stefndi byggir á því að ekki sé í áðurrakinni skýrslu sálfræðings um forsjárhæfni hans tekin afdráttarlaus afstaða til þess að hann sé vanhæfur til þess að fara með forsjá drengsins og því sé ljóst að skilyrði d-liðar 29. gr. barnaverndarlaga séu með engu móti uppfyllt, ekki frekar en skilyrði a-liðar sömu lagagreinar. Um efni skýrslunnar vísar stefndi til þess sem hér að framan var rakið, og byggir á því að þegar af þessum sökum séu skilyrði þau sem barnaverndarlög setji fyrir forsjársviptingu ekki uppfyllt og því krefjist hann sýknu af kröfum stefnanda í máli þessu. Stefndi vísar að auki til þess að stefnandi hafi ekki gætt þeirrar meðalhófsreglu sem áréttuð sé bæði í barnaverndarlögum og stjórnsýslulögum. Þannig sé í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga kveðið á um að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Að mati stefnda séu þessi skilyrði reglunnar ekki uppfyllt gagnvart honum. Honum hafi aldrei verið gefið tækifæri til að annast drenginn líkt og móður hans og því hafi stefnandi ekki gætt jafnræðis með þeim. Stefndi áréttar að við rekstur málsins hjá barnaverndarnefnd hafi hann lagt fram áðurlýstar kröfur sínar og tillögur. Stefnandi hafi aftur á móti aldrei rökstutt af hverju nefndin hafi ekki séð ástæðu til þess að beita vægari stuðningsaðgerðum gagnvart honum. Aldrei hafi verið gerð áætlun um meðferð máls með honum og ekki hafi verið haft eftirlit með honum, þrátt fyrir að hann hafi beinlínis óskað eftir því. Stefndi byggir á því að stefnanda hefði verið í lófa lagið að fylgjast með samskiptum hans við drenginn eða fara fram á að hann undirgengist fíkniefnapróf. Fyrrnefnd ákvörðun stefnanda virðist því byggja einvörðungu á matskenndum skoðunum um að stefndi sé að segja ósatt um að hann hafi breytt lífi sínu til hins betra. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki sinnt rannsóknar- eða upplýsingaskyldu sinni með því að framkvæma ekki frekari aðgerðir til að styðja þetta mat sitt. Þá hafi af hálfu stefnanda fyrir ákvarðanatöku í málinu ekki verið aflað frekari gagna frá lögreglu um afdrif kæru barnsmóður og meðstefndu á hendur honum, en fyrir liggi að kæran hefði verið afturkölluð. Þá bendir stefndi á að stefnandi styðji einnig mat sitt á högum stefnda með vísan til sakaferils hans og mála, sem átt hafi sér stað löngu fyrir fæðingu drengsins B. Stefndi hafi aldrei neitað fortíð sinni og fíkniefnaneyslu á árum áður, en byggir á því að hann hafi algerlega snúið við blaðinu. Hann hafi þannig ítrekað óskað eftir að fá tækifæri til að annast drenginn til jafns við meðstefndu. Þá sé ekki rétt sem fram komi í stefnu að hugmyndir hans um framtíðina séu óljósar og að hann hafi ekkert gert til að leita sér aðstoðar geðlæknis. Bendir stefndi á að hann sé að vinna í sínum málum, en hann hafi sótt námskeið á meðan hann sat í fangelsi á síðasta ári, sbr. dskj. nr. 18 og 19, og hafi að auki ítrekað reynt að fá tíma hjá geðlækni. Við flutning var auk þessa vísað til þess að stefndi hefði nýverið sótt um fulla vímuefnameðferð hjá SÁÁ og fengið jákvætt svar þann 9. nóvember sl., sbr. dskj. nr. 51. Stefndi byggir á því að með aðgerðaleysi sínu við meðferð barnaverndarmálsins hafi stefnandi ekki eingöngu brotið gegn meginreglum barnaverndarlaga heldur einnig meginreglum stjórnsýslulaga með því að vanda ekki betur til svo sem lýst sé í meðalhófs- og rannsóknarreglunni. Stefndi áréttar að ávallt skuli í málum sem þessum grípa til vægari stuðningsúrræða áður en krafist sé forsjársviptingar. Þannig eigi að miða við að beitt sé vægustu ráðstöfun sem möguleg sé, til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Aðeins sé gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum þegar lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti, sbr. 4. mgr. 7. gr. barnaverndarlaga. Þar sem þessara atriða hafi ekki verið gætt séu skilyrði forsjársviptingar ekki uppfyllt og af þeim sökum sé af hans hálfu krafist sýknu í málinu. Stefndi byggir að lokum á því að stefnandi hafi brotið gegn friðhelgi fjölskyldu hans með svo harkalegum aðgerðum sem raun ber vitni. Drengnum B hafi verið kippt úr umsjón föðurömmu sinnar og móður stefnda, þrátt fyrir góðan aðbúnað og vellíðan hjá henni, og komið fyrir í fóstri hjá ókunnugum. Í kjölfarið hafi verið krafist forsjársviptingar, án þess að önnur úrræði hefðu verið reynd. Með þessari aðgerð hafi stefnandi unnið gegn þeirri góðu tengslamyndun, sem tekist hafi með föður og barni síðustu misserin. Um varakröfu stefnanda er af hálfu stefnda vísað til sömu sjónarmiða og færð eru gegn aðalkröfunni. Er því mótmælt að drengurinn B verði áfram vistaður á sama stað þar sem til séu vægari úrræði eins og þau að fela stefndu og föðurömmu umsjá hans og með því að veita viðeigandi stuðningsúrræði. Fallist dómari á framlengingu vistunar er af hálfu stefnda farið fram á að hún standi skemur en 12 mánuði, á meðan unnið sé að því að koma drengnum í umsjá stefnda. Af hálfu stefnda er bent á að stefnandi vísi í málatilbúnaði sínum til 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga um áhrif kröfu um forsjársviptingu og framlengingu vistunar á vistunartíma. Bendir stefndi á að nefnd málsgrein eigi við um þau tilvik þegar búið sé að samþykkja framlengingu vistunar fyrir dómi. Drengurinn sé nú vistaður á grundvelli 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga og ekki sé kveðið á um í þeirri grein að ráðstöfun haldist þar til úrskurður eða dómur liggur fyrir. Vistunartími drengsins samkvæmt lagagreininni sé því útrunninn. Þá er því haldið fram af hálfu stefnda að vísa eigi kröfu stefnanda um framlengingu vistunar skv. 28. gr. barnaverndarlaga frá dómi þar sem slíka kröfu eigi að reka eftir XI. kafla laganna, en kröfu um forsjársviptingar skv. X. kafla sömu laga. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til barnaverndarlaga nr. 80, 2002, einkum 4. og 29. gr. Einnig vísar hann til almennra reglna barnaréttar og stjórnsýsluréttar, sbr. stjórnsýslulög nr. 37, 1993, en einnig til 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994, og 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33, 1994. Krafa stefnda um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 og 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Þá er krafan um virðisaukaskatt byggð á lögum nr. 50, 1988. 3. Málsástæður og lagarök stefndu K. Af hálfu stefndu K er gerð athugasemd við málavaxtalýsingu stefnanda í stefnu. Stefnda staðhæfir m.a. og hún hafi að undanförnu unnið í sínum málum og tekið sig verulega á. Hún hafi ekki neytt fíkniefna og hafi sótt meðferð hjá geðlækni sínum undanfarna mánuði. Þá hafi hún marglýst því yfir að hún hyggist hefja nám hjá Starfsendurhæfingu [...] í því skyni að styrkja sjálfa sig og búa sig undir að fara út á vinnumarkaðinn. Um þessi atriði er af hálfu stefndu vísað til áðurrakins vottorðs Sigmundar Sigfússonar geðlæknis um reglubundna meðferð hennar á árinu 2010 og að hún hafi skilað árangri. Stefnda gerir jafnframt athugasemdir við málatilbúnað stefnanda að því leyti að í stefnu sé ekki greint á milli hennar og meðstefnda, M, og sé um verulega vanreifun að ræða af hans hálfu. Telur stefnda þetta vitna um slæleg vinnubrögð stefnanda og starfsmanna barnaverndarnefndar í öllu málsferlinu og sé allur málatilbúnað hans þessu marki brenndur. Bendir stefnda á að hún sé ekki í sambandi við meðstefnda, en þau hafi slitið sambúð sinni og eigi það eitt sameiginlegt að eiga saman drenginn B. Er á því byggt að stefnda eigi ekki að þurfa að sæta því í máli þar sem krafist sé forsjársviptingar, að málsástæðum byggðum á háttsemi meðstefnda, M, sé beint gegn henni. Stefnda byggir efniskröfur sínar í málinu í fyrsta lagi á því að það úrræði að svipta hana með dómi forsjá B sé fjarri því að vera það úrræði sem þjóni hagsmunum drengsins best. Byggir stefnda á því að það hljóti óumdeilanlega að vera svo að hagsmunir drengsins séu best tryggðir með því að hann alist upp og njóti samvista við kynforeldra sína eða kynforeldri, sbr. meginreglur barnalaga og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 18, 1992. Þá er það mat stefndu að ekki sé fullreynt með önnur og vægari úrræði til að ná fram því markmiði að hún geti síðar meir annast drenginn og búið honum heimili. Stefnda bendir á að samkvæmt gögnum hafi hún í gegnum tíðina glímt við ýmsa erfiðleika og hafi þurft á læknismeðferð að halda. Sú meðferð sé enn í gangi og hafi gengið vel að undanförnu. Hafi því verið ótímabært og beinlínis andstætt ákvæðum barnaverndarlaga að krefjast þess nú að hún verði svipt forsjá drengsins. Stefnda vísar til þess að stefnandi byggi kröfu sína á a- og d-lið 29. gr. barnaverndarlaga og gangi út frá því að þau skilyrði, sem fram komi í téðum greinum séu uppfyllt. Þessu er mótmælt af hálfu stefndu. Stefnda bendir á að mál drengsins B hafi verið til meðferðar hjá stefnanda í talsverðan tíma eða allt frá því áður en hann kom í heiminn. Stærstan hluta þess tíma hafi drengurinn búið hjá föðurömmu sinni og umgengist stefndu með reglubundnum hætti. Á haustmánuðum 2010 hafi verið gerð áætlun um meðferð málsins og hafi hún verið undirrituð af stefndu og starfsmönnum stefnanda. Hafi áætlunin gengið út á það að stefnda héldi áfram meðferð sinni hjá geðlækni og í kjölfarið yrði svo unnin ný áætlun sem miðaði að því að hún gæti tekið drenginn að sér á nýjan leik. Stefnda áréttar að á þessum tíma hafi hún sótt um vist hjá Starfsendurhæfingu Norðurlands og hafi þannig staðið við sinn hluta áætlunarinnar. Þann 24. september 2010 hafi verið gerð ný áætlun þar sem kveðið hafi verið á um að hún myndi taka drenginn til sín á nýjan leik þegar hún hefði fengið húsnæði. Þá hafi verið kveðið á um að hún myndi áfram vera í meðferð og myndi mæta til reglulegra samráðsfunda hjá stefnanda. Þrátt fyrir þessar áætlanir hafi málið tekið nýja stefnu 20. og 21. október 2010. Vísar stefnda til þess að þann 20. október hafði starfsmönnum stefnanda borist tilkynning um að hún hefði reynt að útvega sér fíkniefni, en af þeim sökum hafi starfsmennirnir heimsótt hana þar sem hún hafi verið til húsa í húsnæði í eigu vinar hennar. Hafi starfsmenn stefnanda talið sig vera vissa um að í þessari heimsókn til hennar hefði hún verið undir áhrifum fíkniefna án þess að nokkuð væri gert til þess að skera úr um það á nokkurn hátt. Staðhæfir stefnda að eftir þetta megi segja að stefnubreyting hafi orðið af hálfu stefnanda. Þannig hafi ekki verið unnið að því á skipulegan hátt að styrkja hana svo að hún yrði fær um að annast drenginn. Þá hafi engin úrræði verið í boði af hálfu stefnanda til stuðnings, t.a.m. á grunni 24. og 25. gr. barnaverndarlaga. Þrátt fyrir þetta hafi stefnda haldið áfram meðferð sinni hjá geðlækni og hætt lyfjatöku samkvæmt læknisráði. Stefnda reisir sýknukröfu sína á því að í raun hafi henni við meðferð barnaverndarmálsins aldrei verið boðin stuðningsúrræði, sem raunverulega hafi verið til þess fallin að efla forsjárhæfni hennar. Stefnandi hafi ekki leiðbeint henni um uppeldi barna eða aðstoðað hana við að styrkja sig sem uppalanda. Öll þau úrræði sem boðið hafi verið upp á hafi snúist um það að stefnda uppfyllti tilteknar skyldur, sem hún hafi gert fyrir sitt leyti, en stefnandi aftur á móti lítið komið á móts við hana. Stefnda áréttar að drengurinn B hafi á þessum tíma búið hjá föðurömmu sinni og þrifist vel. Engin gögn hafi verið lögð fram um annað. Einmitt vegna þessa hefði átt að vera hægara um vik að móta áætlun og bjóða stefndu stuðningsúrræði sem miðað hefði að því að hún gæti síðar tekið drenginn að sér. Drengurinn hafi á engan hátt verið í bráðri hættu hjá ömmu sinni og því hafi engin ástæða verið til að taka hann þaðan, vista hjá ókunnugu fólki og krefjast í kjölfarið forsjársviptingar, líkt og gert hafi verið af hálfu stefnanda. Af hálfu stefndu er mótmælt þeim málsástæðum í stefnu, sem varða yfirlýsingar meðstefnda, M, um vantrú hans á getu hennar til að annast drenginn. Er í þessu sambandi á því byggt að hún eigi sjálfstæðan rétt í málinu, líkt og meðstefndi M, og að hún eigi ekki að þurfa að sæta því að gjörðir, athafnir og orðræða hans séu notaðar gegn henni við úrlausn málsins. Þá mótmælir stefnda að forsjárhæfnismat Valgerðar Magnúsdóttur sálfræðings sé lagt til grundvallar í málinu. Bendir stefnda á að í matinu sé ekki skorið úr um það með fullnægjandi hætti hvort hún geti tekið drenginn B til sín og annast hann né heldur séu þar tilgreind sérstök tímamörk, sem séu mikilvæg atriði í málum sem þessum. Þá bendir stefnda á að í niðurstöðukafla í skýrslu sálfræðingsins segi að með réttum úrræðum og meðferð geti staða hennar breyst verulega. Í ljósi þessa sé enn furðulegra hvers vegna stefnandi hafi ákveðið að höfða mál þetta í stað þess að beita vægari úrræðum og gefa stefndu kost á að sækja sér þá meðferð sem hún þurfi á að halda. Af hálfu stefndu er á því byggt að forsjársvipting sé afar íþyngjandi úrræði og því verði að gera þá kröfu að slíkum úrræðum sé ekki beitt fyrr en öll önnur vægari úrræði hafi verið reynd. Stefnda áréttar að B hafi búið hjá ömmu sinni og þrifist þar vel og að þar hafi hagsmunum hans ekki verið stefnt í voða á neinn hátt. Af hálfu stefndu er á því byggt að stefnandi hafi við meðferð málsins ekki gætt að skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar. Stefnandi hafi ekki leitað allra leiða til að beita vægari úrræðum en gert hafi verið til þessa. Er þar um vísað til 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, en þar sé sú almenna skylda lögð á barnaverndaryfirvöld að þau gæti þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra ráða og að ávallt skuli beita vægustu úrræðum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Er áréttað að því fari fjarri að stefnandi hafi fullreynt vægari úrræði áður en gripið var til þess úrræðis, sem lengst gekk. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu. Stefnda áréttar að hún hafi verið í meðferð hjá geðlækni síðastliðna mánuði og náð nokkrum árangri. Þá hafi hún haldið góðu sambandi við eldri börn sín, sem búi hjá foreldrum hennar. Hafi þau samskipti gengið vel. Þá hafi hún í hyggju að styrkja stöðu sína með því að hefja nám hjá Starfsendurhæfingu [...] á komandi hausti eða í byrjun næsta árs, líkt og ítrekað hafi verið bent á á fundum hennar með starfsmönnum stefnanda. Í ljósi ofangreindra raka byggir stefnda á því að sú krafa sem stefnandi hafi nú sett fram sé með öllu ótímabær, enda ekki útséð með að hún öðlist þann styrk og aðstæður hennar breytist þannig að hún geti í framtíðinni tekið drenginn B að sér og annast hann. Stefnda byggir á því hvað varðar varakröfu stefnanda, að þar eigi við sömu málsástæður og að framan er rakið um aðalkröfuna. Um lagarök er af hálfu stefndu, K, vísað til ákvæða barnaverndarlaga nr. 80, 2002, sem og almennra reglna barnaréttarins, sbr. lög nr. 76, 2003. Þá vísar hún til meginreglna stjórnsýsluréttarins, sbr. lög nr. 37, 1993, og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18, 1992. Um málskostnað vísar stefnda til 129. og 130. gr. laga nr. 19, 1991 og 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988. III. Stefndu, K og M, gáfu skýrslur fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur vitnin, Áskell Örn Kárason, sálfræðingur og framkvæmdastjóri Barnaverndarnefndar A, Harpa Ágústsdóttir, uppeldisráðgjafi og starfsmaður Barnaverndarnefndar A, Ingþór Bjarnason sálfræðingur, Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur, Pétur Maack Þorsteinsson sálfræðingur, Ágústa Gunnarsdóttir sálfræðingur, Hulda Pétursdóttir, deildarstjóri mæðraverndar Heilsugæslustöðvarinnar á [...], Þorgerður Hauksdóttir, hjúkrunarfræðingur ungbarnaverndar Heilsugæslustöðvarinnar á [...], Sigmundur Sigfússon, forstöðulæknir geðdeildar Sjúkrahússins á [...], Magnús Ólafsson heilsugæslulæknir, C þroskaþjálfi og Kári Erlingsson rannsóknarlögreglumaður. Í skýrslu stefnda M kom fram að hann hefði átt við áralanga vímuefnamisnotkun að stríða. Hann kvaðst hafa verið í fremur lítilli neyslu þegar sonur hans B fæddist þann [...] 2009, en að neysla hans hefði aukist eftir það og allt þar til hann fór í fangelsi í desember 2009. Í fangavistinni kvaðst hann hafa tekið sig á með einu fráviki, en þá hefði hann fallið á bindindinu. Stefndi bar að eftir að fangavist hans lauk þann 12. ágúst 2010 hefði hann reynt að sinna drengnum eftir bestu getu. Hann hefði hitt drenginn reglulega, enda hefði hann verið í fóstri hjá föðurömmu sinni. Vegna þessara samskipta hefði hann myndað góð tengsl við drenginn. Stefndi skýrði frá því að hann hefði fallið á bindindi sínu eftir úrskurð barnaverndarnefndar þann 5. apríl 2011. Staðfesti hann að af þeim sökum hefði lögregla í fáein skipti haft afskipti af málefnum hans. Þá kannaðist hann við að lögregla hefði nú í haust lagt hald á nokkurt magn af fíkniefnum, þ. á m. amfetamín og ecstasy, í núverandi leiguhúsnæði hans hér á [...]. Hann staðhæfði að efnin hefðu verið ætluð til eigin neyslu. Hann sagði að eftir þessi síðustu afskipti lögreglu hefði hann tekið þá ákvörðun í fyrsta skipti að leita sér aðstoðar vegna vímuefnavanda síns. Hefði hann nýverið fengið formlegt vilyrði fyrir vist á sjúkrastofnun SÁÁ og stefndi hann á 10-14 daga meðferð. Að auki kvaðst hann hafa í hyggju að leita eftir aðstoð hjá Félagsmálastofnun og Barnaverndarnefnd og þá með það í huga að hann tæki við forsjá sonar síns, B, eftir tvo til þrjá mánuði. Stefndi sagði að það væri vilji hans að fram að þeim tíma hefði meðstefnda, K, eða móðir hans umsjón með drengnum. Í skýrslu stefndu K kom fram að hún hefði síðustu mánuðina haft á leigu húsnæði skammt utan [...]. Hún kvaðst þó að mestu eða frá vori 2011 hafa haldið til í íbúð móður meðstefnda, vitnisins C, hér á [...] eða allt þar til hún hefði nú í október farið á sjúkrahús til að ala fjórða barn sitt. Hún skýrði frá því að eftir að drengnum B hafði með samkomulagi verið komið í fóstur til nefnds vitnis hefði hún sinnt honum mikið eða allt til þess hann hefði verið tekinn þaðan eftir úrskurð Barnaverndarnefndar A þann 5. apríl sl. Stefnda bar að líðan hennar væri almennt góð og mun betri en fyrir þremur til fjórum árum. Stefnda bar að hún hefði vilja til að þiggja aðstoð barnaverndarnefndar og þá ekki síst á sviði fjármála og húsnæðismála. Hún lýsti áformum um að fara í starfsendurhæfingu og í samtalsmeðferð hjá geðlækni, en ætlaði að hún þyrfti ekki á eiginlegri meðferð að halda. Stefnda bar að undanfarið ár hefði hún ekki neytt fíkniefna, en tæki inn viðeigandi lyf samkvæmt læknisráði. Stefnda staðhæfði að almennt væri vandi hennar mun minni en af væri látið. Drengurinn B er fæddur á Sjúkrahúsinu á [...] [...] 2009. Foreldrar hans, stefndu M og K, hófu sambúð sumarið 2008, en fyrir á heimilinu voru þá tvö eldri börn stefndu K, fædd 2002 og 2004. Óumdeilt er að daginn eftir fæðingu B barst barnaverndarnefnd tilkynning frá fæðingardeild sjúkrahússins um að stefnda K hefði mælst jákvæð fyrir kannabisefnum. Af gögnum verður ráðið að stefndu, K og M, hafi slitið sambúð sinni í júní 2009. Þann 22. júlí sama ár rituðu þau undir yfirlýsingu hjá sýslumanni um sameiginlega forsjá drengsins B. Liggur fyrir að drengurinn átti eftir það lögheimili hjá stefndu K. Fyrir liggur að 21. desember 2009 gerði hún samkomulag við barnaverndarnefnd um að drengurinn færi í tímabundið fóstur til föðurömmu sinnar, vitnisins C, á meðan hún kæmi lífi sínu og aðstæðum í betra horf. Ágreiningslaust er að vist drengsins hjá föðurömmunni var framlengd og var forsenda þess sú að stefnda K þyrfti að vinna bug á vanda sínum þannig að hún gæti tekið við umsjón drengsins á ný. Barnaverndarstofa synjaði þann 31. ágúst 2010 umsókn föðurömmu drengsins um að teljast hæf sem fósturforeldri. Þrátt fyrir það dvaldi drengurinn áfram í umsjá hennar og allt þar til í apríl 2011 þegar barnaverndarnefnd ákvað með úrskurði að hann skyldi vistaður hjá fósturforeldrum. Stefndu kærðu úrskurðinn, sitt í hvoru lagi, en mál þeirra voru sameinuð fyrir héraðsdómi. Hinn 17. maí sl. var úrskurður barnaverndarnefndar staðfestur fyrir dómi. Með stefnu á hendur stefndu, birtri 9. maí 2011, var mál þetta höfðað, en það er rekið samkvæmt X. kafla barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er það upphaf þessa máls að þann 11. febrúar 2009 ákváðu starfsmenn Barnaverndarnefndar A að hefja könnun á máli drengsins B, en hann var þá enn í móðurkviði. Tilefnið var grunur um að stefnda, K, stofnaði heilsu og lífi hans í hættu með óviðunandi og háskalegu líferni, m.a. með ofneyslu áfengis eða fíkniefnaneyslu. Er þetta gerðist voru stefndu í óvígðri sambúð og héldu heimili ásamt fyrrnefndum börnum stefndu, K, í leiguíbúð að [...] hér í bæ. Samkvæmt gögnum fóru stefndu bæði á fund barnaverndarnefndar þann 18. mars 2009. Í fundargerð segir að starfsmönnum barnaverndarnefndar hafi þótt tvísýnt um öryggi barna og heilsu ófædds barns þeirra, drengsins B. Í fundargerðinni segir að stefnda K hafi neitað að fara í fíkniefnapróf, en lýst sig reiðubúna til að fara í viðtöl til sálfræðings. Skráð er að stefndi M hafi samþykkt að fara í fíkniefnapróf, en ekki talið sig hafa þörf á að fara í áfengis- eða fíkniefnameðferð. Samkvæmt gögnum var starfsmanni barnaverndarnefndar falið að gera áætlun með stefndu og að fylgja því eftir að stefndi M færi í umrætt próf. Samkvæmt gögnum voru gerðar ítrekaðar tilraunir eftir þetta til að fá stefndu á fund starfsmanna barnaverndarnefndar í þeim tilgangi að ræða stuðningsaðgerðir samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2008, en einnig til að fara yfir nýlegar barnaverndartilkynningar, sem borist höfðu um líferni þeirra og aðstæður barna. Var fundur loks haldinn með stefndu þann 29. apríl 2009. Í fundargerð segir að þá hafi stefnda K viðurkennt að hafa neytt fíkniefna á meðgöngu B. Á þessum fundi var afráðið að stefndu mættu bæði á fund nefndarinnar í maí til að ganga frá skriflegri áætlun um málefni þeirra barna sem voru í þeirra umsjá, en þ. á m. var drengurinn B. Ekki varð af þessum fundi vegna andstöðu stefndu K, en í gögnum segir frá því að í vitjun barnaverndarstarfsmanna á heimili hennar þann 24. júní s.á. hefði hún tilkynnt að sambúð hennar og stefnda M væri lokið. Fyrir liggur að þann 30. júní 2009 undirritaði stefnda K ásamt starfsmönnum barnaverndarnefndar áætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Var markmið áætlunarinnar að tryggja drengnum B viðunandi uppeldisskilyrði og að styrkja stefndu í uppeldishlutverki sínu. Í áætluninni voru auk þess tiltekin stuðningsúrræði í fjórum liðum. Samkvæmt gögnum voru eftir þetta, á árinu 2009 og fyrri hluta árs 2010, gerðar nokkrar tímabundnar áætlanir, sem undirritaðar voru af starfsmönnum barnaverndarnefndar og stefndu K. Einnig liggur fyrir undirrituð áætlun af hálfu stefndu K frá 24. september 2010, en hún mun hafa verið gerð í kjölfar tímabundinnar innlagnar hennar á geðdeild Sjúkrahússins á [...] þá um haustið. Í áætluninni var m.a. gert ráð fyrir að hún tæki við umsjón drengsins B og að hún hefði af þeim sökum forgang fyrir félagslegri íbúð. Ágreiningslaust er að í desember 2010 samþykktu stefndu K og M á fundi með starfsmönnum stefnanda að gangast undir forsjárhæfnismat óháðra sérfræðinga. Liggja fyrir í málinu skýrslur sálfræðinganna Valgerðar Magnúsdóttur og Ingþórs Bjarnasonar, dagsettar 25. febrúar og 14. mars 2011. Samkvæmt gögnum mætti stefnda K á fund barnaverndarnefndar 26. janúar 2011 og er þá skráð að hún hefði neitað að gefa þvag- eða blóðsýni vegna vímuefnaleitar og jafnframt upplýst að hún hefði hætt þátttöku á námskeiði hjá Starfsendurhæfingu [...]. Skráð er að stefnda K hafi lýst sig reiðubúna að rita undir nýja áætlun um málefni drengsins B, en að auki samþykkt áframhaldandi vist hans hjá föðurömmu sinni og að hún héldi áfram að umgangast hann þar samkvæmt nánara samkomulagi. Samkvæmt gögnum barnaverndarnefndar frá 15. febrúar 2011 var haldinn fundur með starfsmönnum nefndarinnar og stefndu, M og K. Segir í fundargerð að þá hafi verið rædd umgengni drengsins við foreldra sína og að samkomulag hefði orðið um að hún færi mest fram á heimili föðurömmunnar og hann gisti hjá hvorugu foreldranna eins og sakir stæðu. Þar um var m.a. vísað til þess að lögregla hefði við húsleit á heimili stefnda M fundið ætluð fíkniefni og tæki til neyslu. Samkvæmt gögnum var stefnda K í viðtalsmeðferð hjá geðlækni sínum, Sigmundi Sigfússyni, u.þ.b. tvisvar sinnum í mánuði á árinu 2010. Þá var hún, m.a. fyrir tilstilli Barnaverndarnefndar A, í sólarhringsvist á geðdeild Sjúkrahússins á [...] frá 23. ágúst til 7. september, en eftir það í dagvist til 10. október 2010. Hún var í einu göngudeildarviðtali 24. nóvember s.á., en samkvæmt vætti nefnds sérfræðings hefur hún að auki verið í nokkru símasambandi við geðlækninn. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2008 er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annað þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá. Samkvæmt lagagreininni er það skilyrði sett, samkvæmt a-lið, að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Samkvæmt d-lið lagagreinarinnar er á sama hátt heimilt að krefjast forsjársviptingar ef fullvíst er talið, að áliti nefndarinnar, að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska sé hætta búin. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. skal kröfu um sviptingu forsjár aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Af hálfu stefndu, M og K, er því alfarið mótmælt að þau verði svipt forsjá drengsins B, og hafa þau, hvort í sínu lagi, m.a. vísað til þess að forsendur svo alvarlegra aðgerða séu ekki fyrir hendi. Eins og hér að framan var rakið lauk óvígðri sambúð stefndu, M og K, í júní 2009. Stefndi M afplánaði, eins og áður er rakið, fangelsisrefsingu vegna fíkniefnadóms frá 15. desember 2009 til 12. ágúst 2010, en þá var honum veitt reynslulausn skilorðsbundið í 1 ár á 120 daga eftirstöðvum refsingarinnar. Stefndi hefur haldið því fram að eftir að fangavist hans lauk hafi hann í fyrstu haldið sig að mestu frá óreglu og fíkniefnum, og haft vilja til að snúa baki við fyrra lífi. Vegna þessa hafi hann reynt að leita sér að vinnu og m.a. tekið sér íbúð á leigu. Þá hafi hann alloft dvalið á heimili móður sinnar og annast son sinn þar. Vegna þessa hafi þeir tengst tilfinningalegum böndum. Fyrir liggur að stefndi M hefur á fundum með starfsmönnum barnaverndarnefndar lýst vilja til að taka son sinn, B, að sér og þá með stuðningi barnaverndarnefndar og félagsmálayfirvalda. Af hálfu barnaverndarnefndar voru ekki gerðar skriflegar áætlanir um meðferð máls með stefnda M um málefni drengsins. Það er eigi í samræmi við ákvæði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, en óumdeilt er að stefndi M var forsjáraðili drengsins ásamt meðstefndu K. Á hinn bóginn liggur fyrir að hann gaf munnlegt samþykki sitt fyrir vistun drengsins hjá föðurömmu sinni, vitninu C, í desember 2009. Þá verður ekki fram hjá því horft að við meðferð málsins skýrði stefndi M frá því að hann hefði í einhverjum mæli neytt fíkniefna um það leyti sem drengurinn fæddist, en að sigið hefði á ógæfuhliðina hjá honum varðandi neysluna hin síðustu misserin. Hann staðfesti enn fremur að hann hefði haft í vörslum sínum talsvert magn af fíkniefnum í október sl., er lögregla gerði húsleit í leiguíbúð sem hann hefur haft til umráða. Samkvæmt framangreindu á stefndi M sögu um langvarandi neyslu ávana- og fíkniefna, en hann hóf neyslu snemma á unglingsárum og að auki á hann að baki langan brotaferil. Hann hefur enn ekki náð valdi á þessum erfiðleikum sínum. Hann hefur þó lýst yfir viðhorfsbreytingu að þessu leyti og staðhæft fyrir dómi að hann væri nú í fyrsta skipti viljugur til að leita sér hjálpar vegna fíknar sinnar. Fyrir dómi lét sá sálfræðingur sem kannaði forsjárhæfni stefnda M það álit í ljós, að vegna nefndrar forsögu væri þess að vænta að hann þyrfti 3-4 ára vímuefnalaust tímabil auk virkrar endurhæfingar áður en ætla mætti að hann gæti farið að takast á við foreldrahlutverkið. Tekur dómurinn undir það álit, að stefndi M eigi enn langt í land með að vera trúandi fyrir umönnun barns. Auk þessa hefur hann lengi glímt við persónulegan vanda, en sálfræðiathuganir benda til töluverðra geðrænna erfiðleika, jafnvel persónuleikaröskunar, og mælist forsjárhæfni hans talsvert undir meðallagi. Þá má svo heita að hann sé reynslulaus í foreldrahlutverkinu. Er það niðurstaða sálfræðinga að ýmislegur óstöðugleiki og slök námsgeta rýri mjög færni hans sem foreldris. Hann hefur og ekki farið að tilmælum starfsmanna barnaverndarnefndar, en eins og áður var rakið var því beint til hans á fundum nefndarinnar í ársbyrjun 2009 að bæta ráð sitt og efla sig í foreldrahlutverkinu og leita sér aðstoðar. Stefnda, K, hefur um allnokkurt skeið átt samskipti við barnaverndaryfirvöld, m.a. vegna barna hennar, sem fædd eru á árunum 2002 og 2004. Liggur fyrir að í ágúst 2008 var þess farið á leit af Fjölskyldudeild [...] að sálfræðingur gerði á henni forsjárhæfnismat með tilliti til styrkleika og veikleika. Verður af þessu ráðið að barnaverndaryfirvöldum hafi verið ljóst að hún hafði skerta hæfni til að annast börn án viðeigandi aðstoðar og að þau skárust í leikinn fyrir fæðingu drengsins B til að vernda hagsmuni hans og fá foreldra til að bæta ráð sitt. Einkum beindist viðleitnin að stefndu K eftir að hún hafði slitið samvistum við stefnda M sumarið 2009. Að mati dómsins greip barnaverndarnefnd með þessum hætti og síðar til viðeigandi úrræða, sem hefðu, undir eðlilegum kringumstæðum, átt að gera henni kleift að sinna hlutverki sínu. Stuðningurinn bar hins vegar ekki tilætlaðan árangur og var drengnum 9 mánaða gömlum komið tímabundið fyrir hjá ættingjum, en stefnda K, líkt og faðir drengsins, hvött til að leita sér frekari aðstoðar. Stefnda lét verða af því síðsumars 2010, en árangur meðferðar á geðdeild Sjúkrahússins á [...] reyndist skammvinnur. Samkvæmt gögnum er vandi stefndu K langvarandi og er honum ítarlega lýst í skýrslum þriggja sálfræðinga, sem lagðar voru fyrir dóminn og eru nokkuð samhljóma. Er þar lýst geðrænum vanda, þroskamisfellum og efnamisnotkun, sem allt rýrir mjög hæfni stefndu sem uppalanda eða gerir hana ófæra til að sinna foreldrahlutverkinu að mati sérfræðinganna. Vottorð og vætti geðlæknis stefndu fyrir dómi var í sama dúr. Samkvæmt vætti læknisins glímir hún m.a. við kvíða og persónuleikaraskanir, sem koma fram í sveimandi hugsun, síbreytilegum áætlunum, andlegum óstöðugleika og ósamkvæmni, sem allt háir henni við umönnun barna og uppeldisstörf almennt. Þá er stefnda óáreiðanleg, á erfitt með að skipuleggja gjörðir sínar og fylgja áætlunum eftir. Hana skortir innsæi og skilning á vanda sínum, finnst ástandið öðrum að kenna, hefur tilhneigingu til að misnota lyf og vímuefni og hefur litla meðferðarheldni. Meðferðarhæfni hennar er slök, m.a. sökum þess að hún á erfitt með skilning á flóknum hugtökum og orsakasamhengi. Til að ná árangri og nægum styrk sem forsjáraðili er stefnda, K, að mati geðlæknisins, í þörf fyrir atferlismótandi meðferð á stofnun í langan tíma. Aðspurður taldi geðlæknirinn stefndu ekki hæfa til að annast um barn nema mikil fagleg aðstoð væri í boði inni á heimili hennar mestallan vökutíma barnsins. Dómurinn tekur undir álit framangreindra sérfræðinga og telur að miklir annmarkar séu á forsjárhæfni stefndu K og ólíklegt að viðleitni til að bæta þar úr beri nægjanlegan árangur á næstunni. Samkvæmt gögnum sem lögð voru fyrir dóminn eftir að mál þetta var höfðað ákvað Barnaverndarnefnd S að óskírt sveinbarn sem stefnda K ól þann 12. október sl. skyldi vistað hjá fósturforeldrum, þar sem hún væri ófær um að annast það svo viðunandi væri. Samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2008 eiga börn rétt á vernd og umönnun í samræmi við aldur sinn og þroska. Þá ber foreldrum að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sín svo sem best hentar hag og þörfum þeirra. Þeim ber og að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Samkvæmt 12. gr. barnaverndarlaga er það m.a. hlutverk barnaverndarnefnda að hafa eftirlit með aðbúnaði, hátterni og uppeldisskilyrðum barna og meta sem fyrst þarfir þeirra sem ætla má að búi við óviðunandi aðstæður. Jafnframt ber barnaverndarnefndum að beita þeim úrræðum samkvæmt lögunum til verndar börnum sem best eiga við hverju sinni og heppilegust þykja til að tryggja hagsmuni og velferð þeirra. Það er mat dómsins að barnaverndarnefnd hafi í þessu máli reynt að beita öðrum vægari úrræðum til úrbóta, en að þau hafi ekki skilað viðunandi árangri. Verður ekki fallist á með stefndu, M og K, að stefnandi hafi brotið gegn meginreglum stjórnsýsluréttar, og þ. á m. meðalhófsreglunni. Þvert á móti bar nefndinni skylda til, í samræmi við áðurgreind ákvæði barnaverndarlaga, sbr. einnig ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18, 1992, að beita þeim úrræðum sem nauðsynleg voru til að tryggja vernd drengsins B. Málatilbúnaður stefnanda í máli þessu þykir heldur ekki aðfinnsluverður eða málatilbúnaður hans vanreifaður. Ber með vísan til alls framangreinds að fallast á aðaldómkröfur stefnanda um að stefndu, K og M, verði svipt forsjá sonar síns, B. Stefnandi krefst ekki málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu hafa gjafsókn í máli þessu, stefndi, M, samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytis dagsettu 27. júní 2011 og stefnda, K, samkvæmt bréfi dagsettu 8. júlí 2011. Af hálfu lögmanna stefndu hafa verið lagðir fram sundurliðaðir málskostnaðarreikningar og verður gjafsóknarkostnaður þeirra ákveðinn m.a. með hliðsjón af þeim, en einnig með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. í málum nr. 50/1974 og nr. 470/2011. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Hörpu S. Björnsdóttur hdl., þykir að ofangreindu virtu, ásamt umfangi málsins, þ. á m. fjölda þinghalda, og þeim mikilvægu hagsmunum sem um er deilt, hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar. Þá fellur ekki undir gjafsóknarkostnaðinn kostnaður sem til féll við málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd, sbr. ákvæði 47. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2008. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Ásgeirs Arnar Jóhannssonar hdl., þykir að öllu framangreindu virtu hæfilega ákveðinn 580.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar og ekki til þess kostnaðar sem til féll við rekstur málsins fyrir barnaverndarnefnd, sbr. ákvæði 47. gr. barnaverndarlaga. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari, og meðdómsmennirnir Þorgeir Magnússon, sálfræðingur, og dr. Rúnar Helgi Andrason, sálfræðingur. D Ó M S O R Ð : Stefndu, K og M, eru svipt forsjá sonar síns, B. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, þ. m. t. þóknun lögmanns hans, Hörpu S. Björnsdóttur hdl., 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, K, þ. m. t. þóknun lögmanns hennar, Ásgeirs Arnar Jóhannssonar hdl., 580.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 240/2017
Kærumál Nauðungarsala Frestur Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli T ehf. á hendur V hf. o.fl. var vísað frá dómi með vísan til þess að sá tímafrestur sem fram kæmi í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, til að leita úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölu, hefði verið liðinn.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru10. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2017 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr., sbr.1. mgr. 79. gr., laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og héraðsdómara gert að taka máliðtil efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar.Varnaraðilinn Virðing hf. krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila, Virðingu hf.,kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, T.E. ehf., greiðivarnaraðila, Virðingu hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. mars 2017.IMál þetta sem tekið var til úrskurðar 8. mars 2016, barstdóminum með bréfi lögmanns sóknaraðila, dagsettu og mótteknu 25. nóvember 2016.Sóknaraðili, T.E. ehf., Síðumúla 12, Reykjavík, krefst þessað nauðungarsala á hluta fasteignar við Álfheima 17, Reykjavík, sem fram fór27. október 2016 hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, verði felld úr gildieða ógilt. Sóknaraðili byggir aðild sína að málinu á 1. mgr. 80. gr. laga nr.90/1991 um nauðungarsölu en hann var þinglýstur eigandi umræddrar fasteignarþegar salan fór fram.Varnaraðilinn Virðing hf., krefst þess aðallega að kröfusóknaraðila verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að kröfusóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar.Varnaraðilinn Húsfélagið Glæsibæ sótti þing við þingfestingumálsins. Hann lýsti því yfir að hann myndi ekki skila greinargerð en tæki undirkröfur varnaraðilans Virðingar hf.Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka.Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa varnaraðilansVirðingar hf. um frávísun málsins. Sóknaraðili mótmælir frávísun og krefstmálskostnaðar.IIVarnaraðili byggir frávísunarkröfu sína á því að krafasóknaraðila sé of seint fram komin, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Varnaraðili vísar til þess að vafi sé um hvernig telja eigidaga í lögbundum fresti, sbr. framangreint ákvæði laga nr. 90/1991. Þá bendirvarnaraðili á að sú skylda hvíli á dómara að vísa málinu frá að eiginfrumkvæði, sbr., 1. mgr. 82. gr. sömu laga, telji hann skilyrðum til að leitaúrslausnar dómsins ekki fullnægt. Hafi dómari því þegar tekið ákvörðun um aðvísa málinu ekki frá. IIINiðurstaða:Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, erm.a. kveðið á um að þegar tilboði hefur veriðtekið í eign skv. VI. kafla laganna geti hver sá sem hefur lögvarinna hagsmunaað gæta leitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölunnar, en krafa þessefnis skal þá berast héraðsdómara innan fjögurra vikna frá því fyrrgreindatímamarki sem á við hverju sinni.Í 2. mgr. sama ákvæðis er kveðiðá um að þegar frestur skv. 1. mgr. er liðinnverði því aðeins leitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölu að það sésamþykkt af hendi allra aðila að henni, sem hafa haft uppi kröfur fyrir sýslumanniog úrlausnin gæti varðað, svo og kaupanda að eigninni ef um hann er að ræða.Hinn 27. október 2016 tók sýslumaðurtilboði varnaraðilans Virðingar ehf., við framhald uppboðs, í hlutafasteignarinnar við Álfheima 74, Reykjavík. Beiðni sóknaraðila um úrlausndómsins barst 25. nóvember sama ár. Var þá liðinn fjögurra vikna frestur til aðkæra ákvörðun sýslumanns samkvæmt 1.mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991. Ekki liggur fyrirsamþykki af hendi allra aðila að nauðungarsölunni, sbr. 2. mgr. sama ákvæðis. Hvað varðar þá málsástæðu sóknaraðila, aðþar sem dómari hafi ekki vísað málinu frá af sjálfsdáðum sé hann bundinn við þáákvörðun sína, er til þess að líta að samkvæmt 5. mgr. 112. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991, er dómaraheimilt að breyta ákvörðun sinni um atriði sem varða rekstur máls. Þegar afþeirri ástæðu verður ekki fallist á þessa málsástæðu sóknaraðila. Samkvæmtframangreindu verður að vísa málinu frá dómi.Sóknaraðili verður ber að dæma varnaraðila,Virðingu hf., 250.000 kr. í málskostnað Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O RÐ:Máli þessu er vísað frá dómi.Sóknaraðili, T.E. ehf., greiði varnaraðila,Virðingu hf., 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 523/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. nóvember nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður að ætla að varnaraðili kæri til að fá úrskurð héraðsdómara felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði barst ríkislögreglustjóra um kl. 19.30 föstudaginn 22. nóvember sl. svohljóðandi orðsending í tölvupósti: „Við höfum rökstuddan grun um að ráðist verði gegn íslenskri flugvél með flugráni og eða sprengjutilræði. Við vitum ekki hvort þessi árás muni beinast gegn almennu flugi Icelandair eða Atlanta eða hvort bæði félögin verði skotmark. Tilræðið mun koma sem svar við þeim ráðagerðum ríkisstjórnarinnar að nota borgaralegar flugvélar íslenska flugflotans til flutninga á hergögnum eða hermönnum fyrir NATO í ólögmætu stríði gegn Írak. Rétt er að vara almenning til að ferðast með þessum flugfélögum á næstu dögum og vikum. Okkur finnst rétt að vekja athygli á þessu.“ Undir þessa orðsendingu var ritað „[...]“. Fram er komið í málinu að hún var send til 1.246 viðtakenda, þar á meðal til ráðherra, alþingismanna, ýmissa embættismanna og fjölmiðla. Varnaraðili, sem að eigin sögn er talsmaður fyrir [...] og var stofnandi þeirra, var handtekinn laust eftir miðnætti 23. nóvember sl. vegna gruns um að hafa látið þessa orðsendingu frá sér fara og með því brotið gegn ákvæðum 100. gr. a., 100. gr. c., 1. mgr. 168. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Í skýrslu, sem lögreglan tók af varnaraðila síðdegis 23. nóvember sl., kvaðst hann hafa samið og sent þessa orðsendingu daginn áður. Þetta hafi hann gert vegna draumsýna sinna eða innsæis og í tilefni fréttaflutnings í erlendum fjölmiðlum um að hugsanlega yrði ráðist á þá, sem styðji „ólögmætt stríð gegn Írak eða Arabaþjóðum“, auk þess sem honum hafi borist frá nafngreindum manni tölvupóstur, þar sem rökstutt væri hvers vegna íslenskar flugvélar „yrðu núna skotmark“ vegna ákvarðana íslenskra stjórnvalda. Varnaraðili var leiddur fyrir héraðsdómara að kvöldi síðastgreinds dags. Í þinghaldinu var haft eftir honum í þingbók að „hann viðurkennir að hafa sent tölvupóstinn og kveðst hafa verið einn að verki og án samráðs við nokkurn. Hann kvaðst hafa byggt efni yfirlýsingarinnar á innsæi og upplýsingum víðs vegar að, svo sem fréttastofum og öðrum aðilum. Verið geti að upphaf textans hafi verið óheppilegt.“ Í sama þinghaldi var hinn kærði úrskurður upp kveðinn. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti hefur lögreglan nú gert leit í húsakynnum og tölvubúnaði áðurnefndrar stofnunar eða samtaka og jafnframt tekið skýrslur af manni, sem samkvæmt opinberum skrám telst forsvarsmaður stofnunarinnar, einum starfsmanni hennar og fyrrnefndum manni, sem varnaraðili kvað hafa sent sér tölvupóst, svo og af varnaraðila. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti segir að rannsókn málsins sé nú langt komin. Þótt fallast megi á að framangreind orðsending hafi efni sínu samkvæmt gefið tilefni til þess að varnaraðili yrði sviptur frelsi og leit gerð í húsakynnum samtaka, sem orðsending hans var sögð stafa frá, verður að líta til þess að sóknaraðili hefur í engu rökstutt fyrir Hæstarétti hvers vegna efni geti verið til að svipta varnaraðila frelsi lengur en nú er orðið á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Ríkislögreglustjóri hefur krafist þess að X, sem handtekinn var laugardaginn 23. nóvember 2002, um kl. 00.40, verði, með vísan til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. desember 2002, kl. 16.00. Í greinargerð Ríkislögreglustjóra kemur fram að embættið hafi nú til rannsóknar uppruna tölvupóstsendingar sem send hafi verið á netfang u.þ.b. 2000 opinberra starfsmanna, þar á meðal til allrar ríkisstjórnarinnar, allra alþingismanna, fjölda embættismanna og strarfsmanna ráðuneyta, til allra starfsmanna embættis Ríkislögreglustjórans, lögreglumanna og starfsmanna Flugmálastjórnar sem og til fjölmiðla. Kærði hafi játað að hafa sent umræddan tölvupóst. Tölvupóstsending þessi sem beri með sér að vera send úr netfanginu [...] og send hafi verið um kl. 19.20-19.30 föstudaginn 22. nóvember sl. innihaldi eftirfarandi texta; “ Við höfum rökstuddan grun um að ráðist verði gegn Íslenskri flugvél með flugráni og eða sprengjutilræði. Við vitum ekki hvort þessi árás muni beinast gegn almennu flugi Icelandair eða Atlanta eða hvort bæði félögin verði skotmark. Tilræðið mun koma sem svar við þeim ráðagerðum ríkisstjórnarinnar að nota borgaralegar flugvélar íslenska flugflotans til flutninga á hergögnum eða hermönnum fyrir NATO í ólögmætu stríði gegn Írak. Rétt er að vara almenning til að ferðast með þessum flugfélögum á næstu dögum og vikum. Okkur finnst rétt að vekja athygli á þessu. [...]” Efni tölvupóstsins sé til þess fallið að valda ótta og óöryggi fyrir flugsamgöngur. Það hvernig póstinum hafi verið dreift bendi til þess að megin tilgangurinn sé að valda almennum ótta og óöryggi. Með dreifingu póstsins virðist tilgangurinn hafa verið að koma upplýsingum þessum sem víðast. Þrátt fyrir að lögreglu og flugmálayfirvöldum séu sendar þessar upplýsingar séu þær jafnframt sendar til fjölmiðla. Þannig virðist ekki tilgangurinn að aðvara lögreglu um yfirvofandi hættu á hryðjuverkum þrátt fyrir að pósturinn beri með sér að sendandi hans hafi upplýsingar um að ráðist verði gegn íslensku flugfélagi með einum eða öðrum hætti. Sé það rannsóknarefni hvort sendandinn hafi í raun röksemdir fyrir grun sínum eins og komi fram í póstinum og hvort hann kunni að geta bent á einhverja þá aðila sem hafi slíkt í hyggju. Þetta verði einnig að skoða í því ljósi að flugfélögunum sem um ræði í póstinum hafi ekki verið sendur hann. Meint brot kunni að varða við 100. gr. a, 100. gr. c, 168. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði hefur borið að Y hafi sent tölvupóst um hættu á árás á íslensk flugfélög. Ekki hafi unnist tími til að yfirheyra Y um þessa fullyrðingu en í umræddum tölvupósti komi fram tillaga að aðvörun til forstjóra íslensku flugfélaganna um hættu á hryðjuverkum í þeirra garð taki þau þátt í herfluttningum fyrir NATO vegna árásar á Írak. Héraðsdómur Reykjavíkur hafi í nótt úrskurðað um heimild lögreglu til leitar að [...] sem og um skyldu Íslandssíma hf. til að upplýsa lögreglu um hver sé eigandi póstfangsins [...]. Húsleit hafi farið fram að [...] í nótt og dag og hafi lögregla lagt hald á gögn úr tölvum sem þar hafi fundist og nokkuð af tölvubúnaði. Rannsókn málsins sé enn á frumstigi og muni lögregla á næstu dögum rannsaka hverjir kunni að vera meðsekir kærða eða hvort slíkir kunni að finnast. Þegar þetta sé ritað hafi enn ekki náðst að yfirheyra vitni sem kunni að hafa upplýsingar um málið, ekki hafi gefist tími til að leita í tölvubúnaði kærða hvort þar kunni að finnast upplýsingar sem styðji fullyrðingar þær sem komi fram í tölvupóstinum. Mál þetta sé tekið mjög alvarlega af lögreglu enda sé hér um að ræða fullyrðingar sem eðlilegt sé að taka sem hótun, eða fullyrðingu um að sá sem póstinn hafi sent muni framkvæma hryðjuverkaárás eða hafi vitneskju um að gerð verði hryðjuverkaárás gegn þeim íslensku flugfélögum sem um ræði. Ríkissaksóknara hafi verið gerð grein fyrir málinu og hafi hann lýst því yfir að hann telji málið grafalvarlegt og styðji þá ákvörðun Ríkislögreglustjórans að krefjast gæsluvarðhalds yfir kærða í þágu rannsóknar málsins. Samkvæmt 100. gr. a. 2. mgr. almennra hegningarlaga varði það allt að ævilöngu fangelsi að hóta að fremja þau brot sem talin séu í 1. mgr. greinarinnar. Í 4. tölulið 1. mgr. 100. gr. a sé vísað til ákvæðis 1. mgr. 168. gr. almennra hegningarlaga. Póstsending sú sem um ræði í máli þessu megi skilja sem hótun um að fremja brot gegn 1. mgr. 168. gr. almennra hegningarlaga í því skyni sem upp sé talið í 1. mgr. 100. gr. a. Ákvæði 100. gr. a sé hluti af breytingum sem gerðar hafi verið á almennum hegningarlögum í tengslum við fullgildingu Íslands á þremur alþjóðasamningum um að koma í veg fyrir hryðjuverkastarfsemi. Ákvæðið sé í samræmi við alþjóðlega stefnumörkun um aðgerðir gegn hryðjuverkum í kjölfar atburðanna í Bandríkjunum 11. september 2001. Meint brot kærða verði að skoðast í samræmi við ástand heimsmála eftir 11. september þar sem hræðsla við árásir á flug og ótti við frekari hryðjuverk sé viðvarandi og öryggisreglur í samgöngum séu mjög hertar sem og í vestrænum þjóðfélögum almennt. Flugfélög geti ekki litið fram hjá hótunum eða vísbendingum um að árásir séu yfirvofandi. Skipti þá engu máli þótt í ljós komi að hættan/hótunin hafi verið tilbúningur enda tilganginum þá þegar náð. Afleiðingar hryðjuverka og tilgangur hryðjuverkamanna sé að breiða út hræðslu og óöryggi og valda með því fjárhagstjóni og skaða lýðræðislega kjörin stjónvöld og lýðræðissamfélög. Eða eins og segi í 1. mgr. 100. gr. a “að valda almenningi verulegum ótta” eða “ þvinga með ólögmætum hætti íslensk eða erlend stjórnvöld eða alþjóðastofnun til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert”. Þá sé með þessu verið að vinna gegn löglega teknum ákvörðunum íslenskra stjórnvalda með því að dreifa hótunum og sá sæði hræðslu meðal almennings í tengslum við þær ákvarðanir og framkvæmd þeirra. Efni umrædds tölvupósts se auk þess til þess fallið að skaða þau flugfélög sem um ræði með því að hræða fólk frá því að eiga viðskipti við þau sem og að rýra traust þeirra erlendis. Svo sem að framan greinir hefur kærði viðurkennt að hafa sent umræddan tölvupóst. Hann kvaðst hafa verið einn að verki og hafi tilgangurinn með henni verið að upplýsa um yfirvofandi hættu en ekki að setja fram hótun. Kærði er grunaður um brot gegn 100. gr. a, 100. gr. c, 168. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en viðurlög við brotum á þeim greinum getur varðað allt að ævilöngu fangelsi. Fyrir liggur að rannsókn máls þessa er á algjöru frumstigi. Hefur ekki unnist tími til að kanna hvort að kærði var einn að verki eða hvort fleiri aðilar hafi verið að verki. Með hliðsjón af orðalagi umræddrar tölvupóstsendingar og alvarleika hennar og með því að hætta þykir á að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins ef hann verði látinn laus, ber samkvæmt a-lið 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 að taka til greina kröfu Ríkislögreglustjóra um að kærði sæti gæsluvarðhaldi en þó eigi lengur en til föstudagsins 29. nóvember nk. kl. 16.00. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. nóvember 2002, kl. 16.00.
Mál nr. 819/2016
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember 2016 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna til hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember nk.kl. 16. Þá er þess krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð kemur fram aðLögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rann­sóknar mál er varðistórfelldan innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands frá Hollandi.Upphaf málsins megi rekja til þess að tilkynning hafi borist frá tollvörðum umað það hefði borist póstsending frá Hollandi með Fedex sem innihéldi ætluðfíkniefni. Skráður viðtakandi póstsendingarinnar hafi verið aðili að nafni A, kt. [...], [...]í [...]. Í sendingunni hafiverið að finna nokkur ílát sem við rannsókn tæknideildar lögreglu hafi leitt íljós að innihéldu 4 kg af amfetamíni. Efnunum hafi verið skipt út af hálfulögreglu og með heimild héraðsdóms, hafi eftirfararbúnaði og hlustunarbúnaðiverið komið fyrir í pakkningunni. Þann 1. desember hafi starfsmaður í útkeyrslupóst­sendinga haft samband við A til að tilkynna honum að sendingin væri á leiðtil hans. Hann hafi þá ekki svarað, en hringt fljótlega til baka og þá óskaðeftir því að send­ingunni yrði ekið að [...] í [...]. Upp úr hádegi þennan samadag hafi A hringt í Fedex og spyrst fyrir um pakkann, honum hafi þá verið sagtað pakkinn yrði afhentur um kl. 15:00. A hafi opnaðpakkann innandyra og þá séð að í pakkanum var upp­töku­búnaður frá lögreglu.Hann hafi haft samband við kærða X og hafi spurt hann hvað gera ætti við þetta,tekið mynd af innihaldi sendingarinnar og sent honum. A hafi verið handtekinn og hafisætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsókna málsins frá 2. desember. X hafi veriðhandtekinn 2. desember og hafi honum einnig verið gert að sæta gæsluvarðhaldi. Við skoðun á síma kærða í málinumegi sjá SMS skilaboð milli kærða og A þar sem rætt sé um sendingu sem sé aðkoma með Fedex. Þar komi fram að A hafi spurt kærða “ætli við getum efnagreintþetta svo?” og kærði svari “mögu­lega”.Við rannsókn málsins hafi komið í ljós að kærði hitti aðila að nafni Bað kvöldi þann 1. desember, eftir að A hafi verið handtekinn. Þar hafi þeirrætt saman um ofangreinda sendingu og fleiri aðilar sem mögulega tengistmálinu. Kærði neiti sök við skýrslutökuhjá lögreglu. Við skýrslutöku af X fyrr í dag hafi hann sagt að B og aðili aðnafni C hefðu rætt saman um þessa sendingu og að nafn A hefði verið notað tilað móttaka pakkann. Það sé því ljóst að fleiri aðilar tengist ofangreinduminnflutningi. Sjá nánar gögn málsins. Lögreglan leiti núað meintum samverkamönnum kærða. Ljóst sé að ef kærði gangi laus þá geti hannsett sig í samband við meinta samverkamenn sem gangi lausir eða þeir sett sig ísamband við hann. Lögreglan vinni einnig að því að skoða þau gögn sem nú þegarhafi verið lagt hald á og í samstarfi við erlend yfirvöld sé verið að rekjasendingu pakkans hingað til lands. Sæti kærði ekki gæsluvarðhaldi, í einangrun,gæti hann komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagthald á nú þegar. Þá þyki nauðsynlegt að bera undir kærða sjálfstætt þau gögn semlagt hafi verið hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagsmuni á þessustigi málsins. Það sé matlögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í málinu. Kærði séundir rökstuddum grun um stórfellt fíkniefnalagabrot sem talið sé varða við173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum.og getivarðað allt að 12 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagnaog a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sætaeinangrun samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafannái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Niðurstaða: Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur til rannsóknar ætluð stórfelld brot kærða áfíkniefnalöggjöfinni og kærði er að mati lögreglu undir rökstuddum grun umstórfellt fíkniefnalagabrot sem talið er varða við 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum. Refsing getur, ef sök ersönnuð, varðað allt að 12 ára fangelsi. Þann 30. nóvember sl. lagði lögreglanlagt hald á póstsendingu hjá Fedex sem innihélt rúmlega 4 kg af amfetamíni. Sendinginhafi verið skráð á A, [...] í [...]. Fyrirliggjandi gögn í málinu benda tilætlaðrar aðkomu kærða að innflutningi efnanna. Við rannsókn málsins hefur núkomið í ljós að fleiri aðilar tengjast ofangreindum innflutningi og vitni beraum aðild kærða. Með vísan tilgreinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fang­elsis­refsing liggurvið.Af því sem framhefur komið er fallist á það með lögreglu að rannsóknarhagsmunir krefjist þessað kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsókn ferfram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hann laus,svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrifá samseka eða vitni. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er því fullnægt svo fallast má á kröfu lög­reglu­stjórans umað kærði sæti gæsluvarðhaldi. Ekki þykir tilefni til að marka gæslu­varð­haldinuskemmri tíma en krafist er.Þá hefur sækjandifært að því fullnægjandi rök, sbr. og skilyrði b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr.2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 að nauðsynlegt sé að kærði sæti einangrunmeðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu,krafan tekin til greina eins og í úrskurðarorði greinir. Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 16. desember nk. kl.16. Þá skal kærði sæta einangrun á meðaná gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 602/2013
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging
V hf. höfðaði mál gegn L hf. og krafðist viðurkenningar þess að tveir lánssamningar vörðuðu lánsfé í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki lánsfé í erlendri mynt. L hf. var sýknaður af kröfum V hf., enda var talið að lánin hefðu verið í erlendum myntum. Vísað var til texta lánssamninganna og atriða sem lutu að því hvernig þeir voru efndir og framkvæmdir að öðru leyti.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2013. Hann krefst þess að staðfest verði að lán samkvæmt lánasamningum nr. 1524 frá 25. júní 2004 og nr. 10397 frá 14. desember 2007, sem áfrýjandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. og stefndi tók yfir, varði lánsfé í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki lánsfé í erlendri mynt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í dómum sínum um hvort samningur sé um lán í erlendri mynt eða í íslenskum krónum bundið gengi erlendrar myntar hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þess lánssamnings þar sem lýst er skuldbindingu þeirri sem lántaki gengst undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis lánssamningurinn er að þessu leyti, eins og á við um þá samninga sem hér reynir á, hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hann hefur verið efndur og framkvæmdur að öðru leyti. Þau atriði eru rakin í hinum áfrýjaða dómi og með vísan til forsendna hans að því leyti verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vísir hf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 10. júní sl., var höfðað 11. desember 2012 af Vísi hf., Hafnargötu 16 í Grindavík gegn Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að staðfest verði að lán samkvæmt lánssamningum nr. 1524, dags. 25. júní 2004, og nr. 10397, dags. 14. desember 2007, sem stefnandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. og stefndi tók yfir, varði lánsfé í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki lánsfé í erlendri mynt. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Málsatvik og ágreiningsefni Í máli þessu deila aðilar um hvort tveir lánssamningar, sem stefnandi gerði við Landsbanka Íslands hf., annars vegar 25. júní 2004 og hins vegar 14. desember 2007, varði lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum, en hinn 9. október 2008 tók stefndi lánssamningana yfir á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. Verður hér vikið að hvorum lánssamningi fyrir sig. Lánssamningurinn frá 25. júní 2004 hefur númerið 1524. Á forsíðu hans segir „ISK 4.000.000.000,- lánssamningur“. Í aðfaraorðum meginmáls hans segir að samningsaðilar geri með sér svohljóðandi lánssamning „um fjölmyntalán til 15 ára að jafnvirði kr. 4.000.000.000,- - Krónur fjögurþúsundmilljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: EUR 39,0% GBP 6,0% CHF 19,0% JPY 11,0% USD 25,0%. Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 1.1. segir síðan m.a. að lántaki lofi að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. að lána „umsamda lánsfjárhæð“, en í grein 1.2. að lántaki skuli senda bankanum beiðni um útborgun með að minnsta kosti tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli „lánshlutann“ inn á. Samkvæmt grein 2.1. skyldi lánstíminn vera 15 ár og lánið greiðast að fullu með 60 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. október 2004. Samkvæmt grein 2.2. skyldi greiðslustaður vera hjá Landsbanka Íslands hf. og þar er tekið fram að lántaki óski eftir því að reikningur hans númer 0143-26-778 hjá bankanum verði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum, en fyrir liggur að þar er um að ræða tékkareikning stefnanda í íslenskum krónum. Í grein 3.1. er mælt fyrir um að lánið beri vexti, sem skuli vera breytilegir og jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,50% vaxtaálags. Í grein 4.1., sem ber yfirskriftina „Myntbreytingarheimild“, er kveðið á um að sé skuldin í skilum geti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ lánsins verði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið“. Þar er síðan sú takmörkun gerð að ekki sé heimilt „að skulda fleiri en 6 gjaldmiðla hverju sinni“. Í kjölfarið segir m.a.: „Við myntbreytingu skal við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt er að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skal miða við, samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni, tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna nema um annað sé sérstaklega samið.“ Í grein 7.1. kemur fram að standi lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga beri honum að greiða dráttarvexti og um þá fari samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001. Bankinn hafi um það val hvort krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Í grein 11.2. kemur fram að ef samningurinn er gjaldfellur sé bankanum heimilt að „umreikna skuldina í íslenskar krónur á gjalddaga / uppsagnardegi miðað við skráð sölugengi bankans á þeim myntum sem hver lánshluti samanstendur af og krefja lántaka um greiðslu hans“. Sama dag og ritað var undir lánssamninginn undirritaði stefnandi beiðni um útborgun, sem merkt er sem viðauki 1 við samninginn. Þar segir: „Vinsamlegast ráðstafið útborgunarfjárhæð til greiðslu á lánum lántaka við lánveitanda. Með undirritun sinni á útborgunarbeiðni þessa heimilar lántaki Landsbanka Íslands hf. að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxta og annarra gjalda samkvæmt ofangreindum lánssamningi af reikningi sínum númer: 0143-26-778.“ Meðal gagna málsins er „kaupnóta“ bankans, dags. 14. júlí 2004, sem stíluð er á stefnanda. Í skjalinu er vísað til láns númer 1524, með útgáfudegi 25. júní 2004, og síðan nefndur nánar tiltekinn höfuðstóll í svissneskum frönkum, evrum, sterlingspundum, japönskum jenum og Bandaríkjadölum. Um svissneska franka segir t.a.m. að höfuðstóll sé 13.148.788,93, fyrsta vaxtatímabil 14. júlí til 15. október 2004, vextir 1,98%, vaxtaruna LIBOR og álag 1,50%. Frá höfuðstól er dregið 0,20% lántökugjald, eða 26.297,58, og tekið fram að „Samtals CHF“ séu 13.122.491,35. Samskonar upplýsingar er að finna vegna hinna erlendu gjaldmiðlanna fjögurra en vextir þar eru aðrir, sem og fjárhæðir. Nánar tiltekið er höfuðstóll í evrum tilgreindur 17.697.107,20, sterlingspundum 1.817.218,14, japönskum jenum 669.201.522 og Bandaríkjadölum 14.056.789,43. Neðar í skjalinu eru svo tilgreind „Gjaldeyrisviðskipti“ vegna hvers og eins framangreindra gjaldmiðla. Um svissneska franka segir t.a.m.: „Þú seldir CHF“ að upphæð 13.122.491,35. Þar segir síðan að myntgengi sé 57,8 og talan „ISK 758.480.000“ tilgreind sem „Samtals“. Samskonar framsetningu er að finna vegna hinna erlendu gjaldmiðlanna fjögurra og í lok skjalsins segir: „Þann 14.7.2004 var greitt vegna láns ISK 3.991.986.500“. Óumdeilt er að stefnandi fékk síðastgreinda fjárhæð í íslenskum krónum ekki í sínar hendur við útborgun lánsins, heldur var útborgunarfjárhæðinni ráðstafað til greiðslu á eldri lánum stefnanda við bankann, sbr. áðurgreinda beiðni stefnanda um útborgun. Stefndi vísar til þess að 11.006.693,80 svissneskum frönkum hafi verið ráðstafað beint til uppgreiðslu eldri lánshluta í þeim gjaldmiðli, 669.201.522 japönskum jenum ráðstafað beint inn á greiðslu lánshluta í þeim gjaldmiðli, 17.697.107,20 evrum inn á lán í þeim gjaldmiðli, 6.799.806,05 Bandaríkjadölum til uppgreiðslu á láni í þeim gjaldmiðli og 534.386,55 sterlingspundum til uppgreiðslu lánshluta í þeim gjaldmiðli. Þeir gjaldmiðlar sem eftir hafi staðið af útborgunarfjárhæð lánsins hafi verið notaðir til að greiða upp það sem eftir hafi staðið af eldri skuldbindingum stefnanda í japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum. Umræddir eldri lánssamningar liggja ekki fyrir í málinu en stefnandi hefur ekki hreyft andmælum við framlögðu skjali stefnda um ráðstöfun lánsfjárhæðarinnar. Þann 2. mars 2009 var undirritaður viðauki við lánssamninginn. Í upphafi viðaukans er vísað til samningsins frá 25. júní 2004 um „fjölmyntalán að jafnvirði kr. 4.000.000.000“ í nánar tilteknum myntum og hlutföllum. Þar segir síðan: „Eftirstöðvar höfuðstóls þann 15.01.2009 eru USD 10.074.032,47 JPY 479.594.419 CHF 9.423.298,77 GBP 1.302.339,65 EUR 12.682.926,77“. Með viðaukanum var lánstíma samningsins breytt með nánar tilteknum hætti en tekið fram í lok hans: „Að öðru leyti en að ofan greinir helst samningurinn óbreyttur.“ Þann 15. október 2010 fór fram myntbreyting samkvæmt heimild í grein 4.1. í samningnum. Fyrir liggur tölvupóstur af hálfu stefnanda til stefnda frá þeim degi þar sem staðfest er sú ósk stefnanda „að gjaldmiðlabreyta láni 1524 í EUR lán“. Fyrir liggur „Kvittun fyrir greiðslu“ vegna umræddrar myntbreytingar, dags. sama dag, sem stíluð er á stefnanda. Þar kemur m.a. fram að stefnandi hafi selt evrur fyrir nánar tilgreindar fjárhæðir í svissneskum frönkum, japönskum jenum, Bandaríkjadölum og sterlingspundum og þar er tilgreind innborgun á höfuðstól í síðastgreindum gjaldmiðlum, tekið fram að eftirstöðvar í hverjum gjaldmiðli séu „0“, auk þess sem sagt er: „Leggur er uppgreiddur“. Þar segir einnig: „Samtals afborgun höfuðstóls í greiðslumynt: 27.177.563,16“ og í niðurlagi skjalsins segir: „Þann 15.10.2010 var greitt vegna láns EUR 27.177.563,16“. Hvergi er vísað til íslenskra króna í umræddu skjali. Þann 5. júlí 2011 var aftur gerður viðauki við lánssamninginn og í honum segir: „Eftirstöðvar höfuðstóls þann 15.04.2011 eru EUR 25.667.698,54“. Með viðaukanum var gerð breyting á samningnum, sem ekki skiptir sérstöku máli hér, en líkt og í fyrri viðaukanum kom fram í lok hans: „Að öðru leyti en að ofan greinir helst samningurinn óbreyttur.“ Í málinu liggur fyrir mikill fjöldi greiðslukvittana vegna framangreinds láns allt frá árinu 2004. Af þeim er ljóst að greiðsla afborgana og vaxta á láninu fór afar sjaldan fram með greiðslu af þeim tékkareikningi í íslenskum krónum, sem stefndi veitti bankanum heimild til að skuldfæra af í samningnum. Ljóst er að stefnandi átti gjaldeyrisreikninga í öllum umræddum gjaldmiðlum og greiðslur afborgana og vaxta voru almennt inntar af hendi af þeim, oft af reikningi í samsvarandi gjaldmiðli og viðkomandi afborgun, en einnig að nokkru marki af reikningi í öðrum erlendum gjaldmiðli og komu þá fram upplýsingar um gjaldeyrisviðskipti á viðkomandi kvittunum. Sama er að segja um þau fáu skipti þegar greiðslan barst af tékkareikningi stefnanda í íslenskum krónum, þá fylgdu upplýsingar um gjaldeyrisviðskipti vegna þeirrar myntar og fjárhæðar sem afborgunin laut að. Hafði stefnandi val um það hverju sinni af hvaða reikningi væri greitt og kom skilaboðum um það til bankans þegar lán var á gjalddaga. Samkvæmt stefnu hafði hann tekjur sínar að verulegu leyti erlendis frá og valdi því oftast að greiða í erlendum myntum. Í framangreindum kvittunum eru afborganir tilgreindar í hinum erlendu gjaldmiðlum, auk þess sem eftirstöðvar höfuðstóls eftir greiðslu eru tilgreindar í viðkomandi gjaldmiðli. Frá og með miðju ári 2007 innihalda kvittanirnar jafnframt tilgreininingu á upphaflegri lánsfjárhæð í viðkomandi gjaldmiðli. Í málinu liggja einnig fyrir nokkrar tilkynningar um gjalddaga, sem bankinn sendi stefnanda í aðdraganda þeirra. Þar eru upphaflegt nafnverð, afborganir, vextir og eftirstöðvar tilgreindar í hinum erlendu gjaldmiðlum. Neðst í þeim er tilgreint að á gjalddaga verði skuldfært af áður nefndum tékkareikningi stefnanda í íslenskum krónum, en sem fyrr segir tilkynnti stefnandi almennt í aðdraganda greiðslnanna hvaða reikning skyldi nota og fóru greiðslurnar yfirleitt fram af gjaldeyrisreikningum stefnanda. Síðari lánssamningurinn sem um er deilt, frá 14. desember 2007, hefur númerið 10397. Á forsíðu hans segir „ISK 650.000.000,- lánssamningur“. Í aðfaraorðum meginmáls hans segir að samningsaðilar geri með sér svohljóðandi lánssamning „um fjölmyntalán til 15 mánaða að jafnvirði kr. 650.000.000,- - Krónur sexhundruðogfimmtíumilljónir 00/100, í neðanskráðri mynt: EUR 100%. Fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirrar erlendu myntar eða jafngildi hennar í annarri erlendri mynt. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 1.1. segir síðan m.a. að lántaki lofi að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. að lána „umsamda lánsfjárhæð“, en í grein 1.2. að lántaki skuli senda bankanum beiðni um útborgun með að minnsta kosti tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli „lánshlutann“ inn á. Samkvæmt grein 2.1. skyldi lánstíminn vera 15 mánuðir og lánið greiðast að fullu með einni afborgun í lok lánstímans þann 15. mars 2009. Vexti bæri þó að greiða á þriggja mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta sinn þann 15. mars 2008. Samkvæmt grein 2.2. skyldi greiðslustaður vera hjá Landsbanka Íslands hf. og í grein 3.1. er mælt fyrir um að lánið beri vexti, sem skuli vera breytilegir og jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,50% vaxtaálags. Í grein 4.1. er að finna samskonar ákvæði um myntbreytingarheimild og í sömu grein í eldri lánssamningnum, sem gerð hefur verið grein fyrir að framan. Í grein 7.1. kemur fram að standi lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga beri honum að greiða dráttarvexti. Bankinn hafi val um það hvort krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt, eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur. Sé dráttarvaxta krafist í erlendum myntum skuli þeir vera vextir samkvæmt grein 3.1. auk viðeigandi álags, að viðbættu 10% viðbótarálagi. Sé skuldinni breytt í íslenskar krónur á gjalddaga reiknist dráttarvextir á íslenskar krónur eftir ákvörðun Seðlabanka Íslands samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001. Í grein 11.2. er að finna samskonar ákvæði og í sömu grein í eldri lánssamningnum, sem rakið er að framan. Sama dag og ritað var undir lánssamninginn undirritaði stefnandi beiðni um útborgun, sem merkt er sem viðauki 1 við samninginn. Þar er þess óskað að útborgunarfjárhæð verði greidd inn á reikning 0143-26-778, en þar er sem fyrr greinir um að ræða tékkareikning stefnanda í íslenskum krónum. Þar er bankanum síðan veitt heimild til að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxta og annarra gjalda samkvæmt samningnum af reikningi 0143-38-710000, en þar er um að ræða gjaldeyrisreikning stefnanda í evrum. Meðal gagna málsins er „kaupnóta“ bankans, dags. 17. desember 2007, sem stíluð er á stefnanda. Þar er vísað til framangreinds láns og tilgreindur höfuðstóll í evrum. Nánar tiltekið er tekið fram að fyrsta vaxtatímabil sé 17. desember 2007 til 17. mars 2008, vextir séu 7,449380%, vaxtaruna LIBOR, álag 2,5% og höfuðstóll 7.126.411,58 evrur. Frá höfuðstól er dregið 0,10% lántökugjald, eða 7.126,41, og tekið fram: „Samtals 7.119.285,17“. Neðar í skjalinu eru svo tilgreind „Gjaldeyrisviðskipti“ og tekið fram: „Þú seldir EUR 7.119.285,17“, á myntgengi 91,21 ISK, sem geri samtals 649.350.000. Neðst í skjalinu segir: „Þann 17.12.2007 var lagt inn á reikning 0143-26-000778, eigandi 701181-0779, ISK 649.340.000“. Í málinu liggur fyrir bankayfirlit, sem sýnir greiðslu þennan dag á umræddri fjárhæð, inn á umræddan tékkareikning stefnanda. Í júní 2009 var gerður viðauki við lánssamninginn, sem er ódagsettur, en báðir aðilar vísa til þess að hann sé frá 8. júní 2009. Í upphafi viðaukans er vísað til samningsins frá 14. desember 2007 um „fjölmyntalán að jafnvirði kr. 650.000.000“ í „EUR 100%“. Þar segir síðan: „Eftirstöðvar lánsins þann 15.12.2008 eru EUR 7.126.411,58“. Með viðaukanum var samningnum breytt að því er varðar lánstíma og vexti en í lok viðaukans segir: „Að öðru leyti en að ofan greinir helst samningurinn óbreyttur.“ Í júní 2009 fór jafnframt fram myntbreyting samkvæmt heimild í grein 4.1. í samningnum. Fyrir liggur tölvupóstur af hálfu stefnanda til stefnda, dags. 8. júní 2009, þar sem óskað er eftir því „að myntbreyta láni þessu úr EUR í CAD“. Fyrir liggur „Kvittun fyrir greiðslu“ vegna umræddrar myntbreytingar, dags. 9. júní 2009, sem stíluð er á stefnanda. Þar er tilgreind innborgun á höfuðstól að fjárhæð 7.126.411,58 evrur og tekið fram að eftirstöðvar höfuðstóls eftir greiðslu séu „0 EUR“. Auk þess segir þar: „Leggur er uppgreiddur“. Í kvittuninni kemur einnig fram að stefnandi hafi keypt 7.126.411,58 evrur, fyrir samtals 11.032.397,77 Kanadadollara, á myntgengi 1,5481. Í niðurlagi skjalsins segir: „Þann 9.6.2009 var greitt vegna láns CAD 11.032.397,77“. Hvergi er vísað til íslenskra króna í umræddu skjali. Þann 30. desember 2010 var undirritaður annar viðauki við lánssamninginn. Þar er vísað til hins eldri samnings með sama hætti og í fyrri viðauka og síðan tekið fram: „Eftirstöðvar lánsins þann 15.03.2010 eru CAD 11.032.397,77“. Í viðaukanum fólust breytingar á lánssamningnum, m.a. í þá veru að eftirstöðvar lánsins skyldi greiða á fimm árum með 20 afborgunum. Í niðurlagi viðaukans er eftirfarandi tekið fram, rétt eins og í hinum eldri viðauka: „Að öðru leyti en að ofan greinir haldast ákvæði lánssamningsins óbreytt.“ Í lok desember 2010 fór jafnframt fram myntbreyting að nýju samkvæmt heimild í grein 4.1. í samningnum. Með tölvupósti, dags. 31. desember 2010, staðfesti starfsmaður stefnanda þannig að lánið ætti „að skuldbreytast úr CAD í EUR“. Fyrir liggur „Kvittun fyrir greiðslu“ vegna umræddrar myntbreytingar, dags. 3. janúar 2011, sem er sambærileg kvittuninni vegna myntbreytingarinnar í júní 2009, en gengur í gagnstæða átt, enda breytt aftur úr Kanadollurum í evrur. Í málinu liggja fyrir greiðslukvittanir vegna framangreinds láns allt frá mars 2008. Af þeim virðist ljóst að greiðsla afborgana eða vaxta af láninu fór iðulega fram af þeim gjaldeyrisreikningi í evrum, sem stefnandi heimilaði bankanum að skuldfæra í beiðni sinni um útborgun lánsins, ef frá er talið eitt skipti meðan um Kanadadollara var að ræða, þar sem greiðslan kom af gjaldeyrisreikningi stefnanda í Bandaríkjadölum. Í umræddum kvittunum eru afborganir og vextir, upphafleg lánsfjárhæð og eftirstöðvar höfuðstóls eftir greiðslu tilgreind í hinum erlenda gjaldmiðli. Í málinu liggja einnig fyrir nokkrar tilkynningar um gjalddaga, sem sendar voru í aðdraganda gjalddaganna, þar sem upphaflegt nafnverð, vextir og eftir atvikum afborgun, sem og eftirstöðvar fyrir og eftir greiðslu eru tilgreindar í hinum erlenda gjaldmiðli. Með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 14. júní 2011, var vísað til dóms Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 og tekið fram að á meðan verið væri að meta hvort lán stefnanda hefði að geyma ólögmæta gengistryggingu byði stefndi stefnanda að greiða af láninu með nánar tilteknum hætti. Allar greiðslur sem inntar væru af hendi væru greiddar með þeim fyrirvara að eftirstöðvum og greiðslubyrði yrði breytt í samræmi við niðurstöðu endurútreiknings, ef til hans kæmi, og með fyrirvara um betri rétt kæmi til þess að nýr hæstaréttardómur félli í máli sem snerti lánið. Með bréfi til stefnanda, dags. 2. janúar 2012, kunngerði stefndi það mat sitt að lánið frá 14. desember 2007 félli ekki undir efnisatriði framangreinds hæstaréttardóms og af þeirri ástæðu myndi bankinn ekki endurreikna lánið. Með bréfi til stefnda, dags. 29. maí 2012, tilkynnti stefnandi um samskonar niðurstöðu varðandi lánið frá 25. júní 2004. Í bréfinu sagði m.a. að horft væri sérstaklega til þess að afborganir og vaxtagreiðslur af láninu hefðu að mestu verið greiddar til baka í erlendum myntum. Ef dómar féllu, sem bankinn teldi breyta skilgreiningu á því hvaða lán væru gengistryggð og hver væru lögmæt erlend lán, myndi bankinn endurskoða afstöðu sína. Í mars 2012 voru framangreind lán greidd upp með nýjum lánum stefnda hjá stefnanda. Af þessu tilefni var gengið frá skjali um fyrirvara, sem undirritað var bæði af hálfu stefnanda og stefnda, en þar kemur m.a. fram að stefnandi geri „fyrirvara um lögmæti þeirra lána sem greidd eru upp með nýja láninu, þannig að Vísir hf. haldi betri rétti sem félagið kann að eiga samkvæmt þeim“. Þannig afsali stefnandi sér „á engan hátt rétti til að krefjast leiðréttingar á höfuðstól viðkomandi lána og höfuðstól nýja lánssamningsins, verði niðurstaðan sú að lánin hafi verið ólögmæt“. Í desember 2012 höfðaði stefnandi síðan mál þetta til viðurkenningar á því að framangreindir lánssamningar frá 25. júní 2004 og 14. desember 2007 varði lánsfé í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki lánsfé í erlendri mynt. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að framangreindir lánssamningar séu um gengistryggð íslensk lán, en slík gengistrygging fari í bága við VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Til stuðnings þeirri málsástæðu að lánin séu íslensk vísar stefnandi til þess að á forsíðu beggja lánssamninganna komi skýrlega fram að um sé að ræða lánssamning í íslenskum krónum, en þar sé lánsfjárhæðin tilgreind annars vegar „ISK 4.000.000.000,-“ og hins vegar „ISK 650.000.000,-“. Hvergi á forsíðu samninganna sé vikið að því að um lán í erlendum myntum sé að ræða. Á annarri blaðsíðu sé lánsfjárhæðin tilgreind í íslenskum krónum, bæði í tölustöfum og bókstöfum, en þar segi annars vegar að samninsgaðilar geri „með sér svohljóðandi lánssamning um fjölmyntalán til 15 ára að jafnvirði kr. 4.000.000.000,- - Krónur fjögurþúsundmilljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: EUR 39,0% GBP 6,0%, CHF 19,0% JPY 11,0%, USD 25%“ og hins vegar „um fjölmyntalán til 15 mánaða að jafnvirði kr. 650.000.000,- - Krónur sexhundruðogfimmtíumilljónir 00/100, í neðanskráðri mynt: EUR 100%“. Hvergi í samningunum komi fram hversu há lánsfjárhæðin sé í erlendum myntum. Eina tilgreiningin í samningunum á fjárhæð lánanna sé því í íslenskum krónum og aðeins sé getið um hlutföll hinna erlendu gjaldmiðla og viðmiðun þeirra við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Fjárhæð lánsins sé þannig í grunninn tiltekin í íslenskum krónum en verðtryggð miðað við gengi hinna tilgreindu erlendu gjaldmiðla. Viðmiðun við gengi hinna tilgreindu gjaldmiðla tveimur dögum fyrir útborgun lánsins, verði ekki skilin öðruvísi en svo að verið sé að binda lánið, sem sé í íslenskum krónum, við gengi gjaldmiðlanna á þeim degi. Stefnandi vísar til þess að í greinum 1.1. í báðum lánssamningunum komi m.a. fram að lántaki lofi að taka að láni og Landsbanki Íslands hf. lofi að lána „umsamda lánsfjárhæð“ og í greinum 1.2. segi að lántaki skuli senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli „lánshlutann“ inn á. Byggir stefnandi á því að verið sé að vísa til þeirrar fjárhæðar sem tilgreind sé á forsíðu og í upphafi samninganna, þ.e. 4.000.000.000 og 650.000.000 íslenskra króna. Samkvæmt grein 2.2. í eldri lánssamningnum hafi greiðslustaður átt að vera hjá Landsbanka Íslands hf. og verið tekið fram að lántaki óskaði eftir því að reikningur hans númer 0143-26-778, sem sé íslenskur tékkareikningur hans hjá stefnda, yrði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum. Í samræmi við lánssamninginn hafi á greiðslutilkynningum frá stefnda verið gert ráð fyrir því að íslenskur reikningur stefnanda yrði skuldfærður fyrir greiðslum. Þrátt fyrir það hafi stefnandi í raun haft val um það í hvaða mynt hann greiddi og komið skilaboðum um það til stefnda þegar lán hafi verið á gjalddaga. Þótt stefnandi hafi bæði greitt í íslenskum krónum og erlendum myntum hafi hann oftast valið að greiða í erlendum myntum, þar sem hann hafi að verulegu leyti haft tekjur erlendis frá, einkum í evrum. Í grein 2.2. í yngri samningunum hafi ekki verið tilgreint með sama hætti af hvaða reikningi hafi átt að skuldfæra afborganir og vexti. Það hafi hins vegar verið gert í útborgunarbeiðni með samningnum, þar sem gjaldeyrisreikningur númer 0143-38-710000 hafi verið tilgreindur að beiðni stefnanda, þrátt fyrir að lánið hafi verið lagt inn á íslenskan reikning stefnanda. Til samræmis við þetta hafi viðkomandi gjaldeyrisreikningur verið tilgreindur sem skuldfærslureikningur á greiðslutilkynningum. Ástæða þessa hafi verið sú að tekjur stefnanda, sem selji sjávarafurðir erlendis, hafi að langmestu leyti verið í erlendum myntum og hann því oftast kosið að nota innstæður á gjaldeyrisreikningum sínum til greiðslu á láninu. Þannig hafi í reynd enginn munur verið á lánssamningunum tveimur. Það hvaða reikningar hafi verið skuldfærðir fyrir greiðslum af lánunum hafi í raun ráðist af óskum stefnanda hverju sinni og þær greiðslur geti því með engu móti skipt sköpum um það hvort lánin teljist íslensk eða erlend, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Í því sambandi bendir stefnandi á að í nokkrum tilvikum hafi reikningar með erlendum gjaldeyri verið notaðir til að greiða lán sem höfðu gengisviðmiðun í öðrum gjaldmiðlum. Stefnandi byggir á því að myntbreytingarheimildin í grein 4.1. í lánssamningunum bendi ótvírætt til þess að verið sé að gengistryggja lán í íslenskum krónum, enda komi þar fram að hægt sé að óska eftir því að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar“. Með ákvæðinu hafi stefnanda þannig verið veitt heimild til að óska eftir því að breyta vísitölu lánsins meðan á lánstíma stóð. Orðalagið bendi ótvírætt til þess að lánið hafi verið í íslenskum krónum, með tengingu við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekki í erlendri mynt. Þá staðfesti ákvæðið einnig að við breytingu á myntvísitölu sé höfuðstóll lánsins ávallt hugsaður í íslenskum krónum, enda sé beinlínis áskilið að stefndi hafi heimild til þess að horfa til gengisskráningar á íslensku krónunni við aðgerðina, komi til hennar. Þýðingarlaust hafi verið að vísa til gengisskráningar á íslensku krónunni við aðgerðina ef höfuðstóllinn væri ekki í þeirri mynt. Þá byggir stefnandi á því að ákvæði greinar 7.1. í lánssamningunum, um að stefndi hafi val um það hvort hann krefjist dráttarvaxta af lánsfjárhæðinni í erlendri mynt eða íslenskum krónum, bendi eindregið til þess að lánið sé í raun íslenskt. Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir að báðum lánunum hafi verið skilmálabreytt, og höfuðstóll þeirra þá fyrst tilgreindur í erlendum myntum, verði að líta til þess að stefndi hafi útbúið þau skjöl og haft yfirburðastöðu við samningsgerðina. Tilgreining í erlendum myntum í viðaukunum geti ekki skipt sköpum um það hvort lánið teljist erlent. Stefnandi telur yfirgnæfandi líkur á að stefndi hafi á þessum tíma gert sér ljóst að um ólögmæta lánssamninga hafi verið að ræða og þannig freistað þess að gera ólögmæta samninga í íslenskum krónum að lögmætum samningum í erlendri mynt, án þess að stefnandi gerði sér grein fyrir því. Í því sambandi verði að líta til þess að á öllum viðaukunum sé orðalag sem gefi til kynna að aðeins sé verið að breyta greiðsluskilmálum frá því sem upphaflega var áætlað en ekki samningunum að öðru leyti. Í öllu falli megi vera ljóst að stefnandi, sem sé ólöglærður, hafi með engu móti getað gert sér grein fyrir því að það kynni að skipta máli hvort eftirstöðvar lánanna hafi verið tilgreindar í erlendum myntum þegar lánunum var skilmálabreytt. Byggir stefnandi á því að á stefnda hafi hvílt skylda til að gera honum skýra grein fyrir því að þessar breytingar kynnu að hafa áhrif miðað við upphaflega samninga aðila. Stefndi, sem hafi fjölda sérfræðinga á sínum snærum, hljóti að bera halla af óskýrleika hvað þetta varðar. Þá beri að líta til þess að í viðtölum starfsmanna stefnda við forsvarsmenn stefnanda og bréfum stefnda til hans, hafi því ávallt verið haldið fram að allt sem aðilar aðhefðust vegna lánssamninganna væri með fyrirvara um lögmæti upphaflegu lánssamninganna. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni að lánin hafi í raun verið í erlendum myntum. Þvert á móti bendi öll gögn til þess að lánin hafi verið í íslenskum krónum en miðuð við gengi erlendra gjaldmiðla. Vafa að þessu leyti beri að skýra stefnanda í hag. Þá byggir stefnandi á því að til grundvallar niðurstöðu í málinu verði að líta til þess almennt, að skilmálar lánanna og önnur gögn sem tengist þeim, svo sem kaupnótur, tilkynningar um gjalddaga og greiðslukvittanir, hafi verið samkvæmt einhliða ákvörðun stefnda sem hafi haft yfirburðastöðu við samningsgerðina. Stefnandi hafi á engan hátt haft áhrif á gerð þeirra. Verði því að meta allan vafa í málinu stefnanda í hag, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. október 2012 í máli nr. 464/2012. Stefnandi telur að allt framangreint leiði til þess að báðir lánssamningarnir séu í raun og veru um lán í íslenskum krónum, sem bundið sé gengi hinna tilgreindu erlendu gjaldmiðla í framangreindum hlutföllum, en slíkt sé óheimilt, sbr. 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Því sé annað óhjákvæmilegt en að taka kröfur stefnanda til greina. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 13. og 14. gr., sem og meginreglna kröfu- og samningaréttar. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að með undirritunum sínum á þá lánssamninga, sem um er deilt, hafi stefnandi skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Stefnda beri að efna gerða samninga og virða skuldbindingar sínar. Sýknukrafa stefnda er þannig á því að byggð að kröfur hans á hendur stefnanda samkvæmt lánssamningnum séu skuldbindingar í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Lánssamningarnir og framkvæmd þeirra, þ.e. útgreiðsla og endurgreiðsla lánanna, beri með sér að um skuldbindingar í erlendri mynt sé að ræða. Stefndi mótmælir sem rangri þeirri ályktun stefnanda, að eina tilgreiningin í samningunum á fjárhæð lánanna sé í íslenskum krónum. Stefndi leggur áherslu á að í samningunum sé talað um „jafnvirði“ íslenskra króna, sem ekki geti talist vera tilgreining á skuldbindingu í íslenskum krónum. Þá vísar stefndi til þess að í öðrum skjölum, sem tengd séu lánssamningunum órjúfanlegum böndum, sé skuldbindingin tilgreind með hinum erlendu myntum. Svo hafi verið gert um leið og þess hafi verið kostur. Meginástæðan fyrir því að upphæð hinna erlendu mynta sé ekki sett fram í fjárhæð í lánssamningunum sjálfum, heldur hlutföllum, sé sú að gengi hinna erlendu mynta breytist stöðugt á gjaldeyrismarkaði. Myntirnar sem teknar hafi verið að láni hafi ýmist verið notaðar til að greiða upp eldri lán stefnanda eða verið seldar fyrir íslenskar krónur í kjölfar útborgunar. Slíkar ráðstafanir kunni að taka nokkurn tíma og því kunni gengi viðkomandi gjaldmiðla að taka umtalsverðum breytingum frá því að skrifað sé undir lánssamning þar til lánsfjárhæð sé greidd út. Þegar skjalagerð vegna lánanna hafi lokið og skilyrðum fyrir útgreiðslu lánanna verið fullnægt hafi fyrst verið unnt að greiða þau út. Þá fyrst hafi legið fyrir hver höfuðstóll hinna erlendu skuldbindinga nákvæmlega var. Fyrri lánssamningurinn sé dagsettur 25. júní 2004 en lánsfjárhæðin hafi ekki verið greidd út fyrr en 14. júlí 2004. Síðari lánssamningurinn sé dagsettur 14. desember 2007 en lánsfjárhæðin hafi ekki verið greidd út fyrr en 17. desember 2007. Kaupnótur lánanna sýni báðar hver höfuðstóll lánanna sé á útborgunardegi þeirra og skuldbinding stefnanda sé þar einungis tilgreind með hinum erlendum myntum. Það sé í samræmi við orðalag samninganna um að skuldin skyldi „þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum“. Skuldbinding stefnanda samkvæmt lánunum sé þannig ekki einungis tilgreind sem jafnvirði íslenskra króna heldur einnig í hinum erlendu myntum. Í tilkynningum um gjalddaga lánanna hafi skuldbindingar stefnanda eingöngu verið tilgreindar með hinum erlendu gjaldmiðlum og sömu sögu sé að segja af kvittunum fyrir endurgreiðslu hvers gjalddaga. Stefnandi hafi fengið öll framangreind skjöl send. Skuldbinding stefnanda hafi þannig í öllum skjölum, frá og með útgreiðslu lánsins, verið tilgreind með þeim erlendu gjaldmiðlum sem hún samanstóð af, en ekki í íslenskum krónum. Stefndi mótmælir því að ekki skipti sköpum um það hvort lánin teljist íslensk eða erlend, hvernig endurgreiðslu þeirra var háttað. Sú staðreynd að lánin hafi verið endurgreidd í hinum erlendu myntum staðfesti að skuldbindingar stefnanda samkvæmt lánssamningunum séu í erlendri mynt en ekki íslenskum krónum. Við mat á því um hvers konar skuldbindingu sé að ræða verði að líta til þess hvernig stefnandi sannarlega efndi aðalskyldu sína samkvæmt samningnum. Stefnandi hafi endurgreitt lánin nánast án undantekninga með afhendingu erlendra mynta af gjaldeyrisreikningum sínum. Fráleitt sé að ætla að skuldbinding, sem greidd sé til baka í erlendum myntum, verði metin sem skuldbinding í íslenskum krónum. Stefnandi hafi efnt aðalskyldu sína samkvæmt samningunum í hinum erlendu gjaldmiðlum. Þá hafi langstærstur hluti lánsfjárhæðar eldra lánsins farið til uppgreiðslu erlendra lána. Erlendar myntir hafi þannig verið notaðar til að greiða niður sambærilegar erlendar myntir. Hvað varði yngra lánið og þann hluta eldri lánsins sem notaður var til að greiða niður lán í íslenskum krónum, liggi fyrir að stefnandi hafi selt gjaldeyri til að greiða krónurnar upp annars vegar og fá íslenskar krónur greiddar hins vegar. Upphaflegur ádráttur hafi því án vafa verið í hinum erlendum myntum. Stefndi hafi efnt aðalskyldu sína í erlendum gjaldmiðlum og stefnanda verið fullkunnugt um þessa framkvæmd. Þannig liggi fyrir að báðir aðilar lánssamninganna hafi efnt aðalskyldur sínar með því að erlendir gjaldmiðlar skiptu um hendur. Við þessar aðstæður geti skuldbinding aldrei talist vera í íslenskum krónum. Stefndi mótmælir því sérstaklega að finna megi því stað í dómi Hæstaréttar frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, að ekki skipti máli hvernig endurgreiðslu lána sé háttað við mat á lögmæti þeirra. Málsatvik þar hafi verið þau, öfugt við það mál sem hér er til umfjöllunar, að lánsfjárhæðin hafi verið endurgreidd í íslenskum krónum á öllum gjalddögum utan eins. Dómurinn geti því á engan hátt talist fordæmisgefandi fyrir þau atvik sem hér sé deilt um. Stefndi mótmælir því að orðalag myntbreytingarheimildarinnar í grein 4.1. í samningunum bendi til þess að verið sé að gengistryggja lán í íslenskum krónum, enda liggi fyrir raunverulegar myntbreytingar á báðum lánunum, sem sanni svo ekki verði um villst að um skuldbindingu í erlendum myntum sé að ræða. Í þeim tilvikum hafi raunveruleg gjaldeyrisviðskipti átt sér stað, þar sem skuldbindingu stefnanda hafi verið myntbreytt. Í samræmi við ákvæði lánssamninganna hafi eftirstöðvar lánanna á kvittunum vegna þessa verið tilgreindar með erlendum myntum, enda hafi það þá verið hægt, ólíkt því þegar lánssamningarnir sjálfir voru undirritaðir. Þá byggir stefndi á því að greinar 7.1. og 11. í lánssamningunum hafi ekkert gildi við mat á því um hvers konar skuldbindingu sé að ræða, en ef svo væri, verði ekki annað lesið út úr orðalagi þeirra en að skuldbindingin sé í erlendum myntum, enda einungis heimilt að umbreyta henni í sérstökum tilvikum í íslenskar krónur. Stefndi mótmælir sjónarmiðum stefnanda er snerta þá viðauka sem gerðir voru við lánssamningana og byggir á því að tilgreining erlendu gjaldmiðlanna í viðaukunum sýni að skuldbinding stefnanda sé í erlendum myntum, auk þess sem tilgreiningin sé í fullu samræmi við orðalag lánssamninganna. Þá tekur stefndi fram að öll undirliggjandi gögn sýni svo ekki verði um villst að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða þar sem raunveruleg gjaldeyrisviðskipti hafi legið að baki. Stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að taka lán í erlendum myntum og hafi fengið öll undirliggjandi gögn afhent. Honum hafi ekki getað dulist að um skuldbindingu í erlendri mynt væri að ræða og hafi hann ekki ætlað að taka á sig slíka skuldbindingu, hafi honum verið í lófa lagið að mótmæla undirliggjandi gögnum. Það hafi hann hins vegar aldrei gert og verði að bera hallann af því. Stefndi tekur einnig fram að samkvæmt grein 3.1. í lánssamningunum hafi stefnandi átt að greiða stefnda breytilega vexti, jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,50% vaxtaálags. Stefnandi hafi þannig ekki átt að greiða vexti á íslenskar krónur. Ef svo hefði verið, hefði skuldbinding stefnda að grunni til byggst á svokölluðum REIBOR-vöxtum og vextirnir orðið umtalsvert hærri en þeir voru í raun, enda LIBOR-vextir ekki ákvarðaðir á íslenskar krónur. Þá verði ekki annað ráðið af ársreikningum stefnanda fyrir árin 2007 til 2010, en að stefnandi hafi sjálfur litið á umrædda skuld sem skuld í erlendum gjaldmiðlum og viðurkenni með því lögmæti lánanna, enda beri stjórnendur hlutafélags ábyrgð á ársreikningi félags og útgáfu hans, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Fari svo að dómurinn telji skuldbindingu stefnanda samkvæmt lánssamningunum vera í íslenskum krónum, byggir stefndi í öðru lagi á því að honum hafi verið heimilt samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001 að víkja frá ákvæðum VI. kafla laganna, þar sem lánssamningarnir hafi sannarlega verið stefnanda til hagsbóta. Í fyrsta lagi hafi vaxtakjör stefnanda samkvæmt lánssamningunum verið umtalsvert betri en honum hefðu ella boðist. Í því samhengi sé vísað til þeirrar staðreyndar að LIBOR-vextir hafi verið umtalsvert hagstæðari fyrir stefnanda en REIBOR-vextir á íslenskar krónur á því tímabili sem vaxtagreiðslur voru inntar af hendi. Þá hafi stefndi enga forsendu haft til að ætla, þegar lánið var veitt, að lánveitingarnar kynnu að reynast stefnanda óhagstæðari en aðrar leiðir sem val hafi staðið um, enda liggi fyrir að stefnandi sé eitt stærsta útgerðarfélag landsins og að langstærstur hluti tekna hans sé í erlendum gjaldeyri. Ljóst hafi verið að stefnandi yrði ekki fyrir tjóni af gengisfalli íslensku krónunnar, m.a. vegna þess að hann hafi átt hina erlendu gjaldmiðla tiltæka á gjalddögum afborgana og vaxta og því ekki þurft að kaupa erlendar myntir á innlendum gjaldeyrismarkaði til að standa skil á láninu. Fyrirsjáanlega hafi því engin eða a.m.k. óveruleg gengisáhætta verið tengd lánunum þegar þau voru veitt. Við þetta bætist að stefnandi hafi um nokkurra ára skeið verið með virka áhættustjórnun sem miði að því að takmarka gjaldeyris- og vaxtaáhættu. Hafi hann í þessu sambandi gert afleiðusamninga við fjármálastofnanir. Stefnandi hafi þannig staðið jafnfætis stefnda við gerð samninganna og verið fullljóst hvað væri félaginu til hagsbóta og hvað ekki. Enn fremur verði, við mat á því hvað hafi verið stefnanda til hagsbóta í skilningi laga nr. 38/2001, ekki einungis horft til breytinga á höfuðstól lánssamninganna í íslenskum krónum, heldur verði einnig að horfa til breytinga á tekjum stefnanda vegna breytinga á gengi gjaldmiðla. Vegna tekjustreymis stefnanda í erlendum gjaldmiðlum hafi engan veginn falist sama áhætta í því fyrir hann að taka erlent lán eins og fyrir þá sem einungis njóta tekna í íslenskum krónum. Við veikingu íslensku krónunnar hækki höfuðstóll lánssamninganna, umreiknaður í íslenskar krónur, en líka tekjur stefnanda. Að sama skapi lækki bæði höfuðstóll lánssamninganna og tekjur stefnanda í krónum talið við styrkingu íslensku krónunnar. Þannig sé jafnvægi á milli tekna og skulda. Væru lánssamningarnir hins vegar í íslenskum krónum væri fullkomið ójafnvægi á milli tekna og lána stefnanda. Hann hafi því augljósan hag af því að skuldbinding hans sé í erlendum myntum. Að lokum verði einnig að hafa í huga að stefnanda hafi verið heimilt að myntbreyta lánssamningunum. Þá heimild hafi hann nýtt sér í báðum tilvikum og þannig aðlagað samningana rekstri sínum. Hagræðið fyrir stefnanda sé því gífurlegt. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 2., 13. og 134. gr. laganna, sem og almennra reglna samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi, skuldbindingargildi loforða og efndaskyldu krafna. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um hvort tveir lánssamningar, sem stefnandi gerði við Landsbanka Íslands hf., annars vegar 25. júní 2004 og hins vegar 14. desember 2007, varði lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Bakgrunnur ágreiningsins er sá að lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla, en lán í erlendri mynt fara ekki gegn VI. kafla laganna, sbr. dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sem og síðari dómaframkvæmd. Í aðfararorðum hinna umdeildu samninga er tekið fram að um sé að ræða lánssamning um fjölmyntalán „að jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, í nánar tilteknum erlendum myntum og hlutföllum. Að framan er nánari grein gerð fyrir efni samninganna og þeirra skjala sem þeim tengjast. Af því sem þar er rakið er ljóst að framsetningu og ákvæðum lánssamninganna sjálfra var háttað með samskonar hætti og í tilviki þess lánssamnings sem um var fjallað í dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, sbr. og eldri dóma réttarins 8. mars 2011 í málum nr. 30/2011 og 31/2011. Í tilvitnuðum dómum var talið að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Tilvitnuð dómafordæmi geta þó ekki ein og sér leitt til þess að lánssamningarnir sem hér er um deilt teljist vera í íslenskum krónum, enda eru fyrirliggjandi dómafordæmi skýr um að orðalag í samningi í framangreindri mynd dugi ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu, heldur verði jafnframt í því sambandi að líta einkum til þess hvernig aðilar samnings hafi í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, dóm Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012, dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012, og forsendur í dómi Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 386/2012. Lánssamningurinn frá 25. júní 2004 var um „fjölmyntalán til 15 ára að jafnvirði kr. 4.000.000.000,- [...] í neðanskráðum myntum og hlutföllum: EUR 39,0% GBP 6,0% CHF 19,0% JPY 11,0% USD 25,0%“. Þegar litið er til efnda aðila á skyldum sínum samkvæmt samningnum liggur fyrir að útborgunarfjárhæð lánsins var ekki greidd inn á reikning stefnanda heldur ráðstafað beint til greiðslu á eldri lánum stefnanda hjá Landsbanka Íslands hf., til samræmis við beiðni stefnanda um útborgun lánsins í viðauka 1 við samninginn. Hinir eldri lánssamningar liggja ekki fyrir í málinu, en í greinargerð stefnda er að finna lýsingu á því hvernig láninu var ráðstafað og vísað um það til framlagðs skjals, sem stefnandi hefur ekki hreyft andmælum við. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að útborgunarfjárhæð lánsins hafi að mestu leyti verið ráðstafað til greiðslu á eldri skuldbindingum stefnanda við bankann í erlendum gjaldmiðlum, nánar tiltekið í svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum, Bandaríkjadölum og sterlingspundum. Að því er varðar efndir stefnanda á skyldum sínum kemur fram í grein 2.2. í lánssamningnum, að stefnandi óski eftir því að nánar tiltekinn reikningur hans hjá bankanum, sem er tékkareikningur stefnanda í íslenskum krónum, verði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum. Í beiðni stefnanda um útborgun lánsins er einnig að finna heimild til handa bankanum til að skuldfæra umræddan reikning. Á hinn bóginn er ljóst, líkt og rakið er í málsatvikalýsingu, að í reynd fór greiðsla afborgana og vaxta afar sjaldan fram af umræddum tékkareikningi, heldur af þeim reikningum eða reikningi sem stefnandi tilgreindi hverju sinni. Stefnandi átti gjaldeyrisreikninga í öllum framangreindum gjaldmiðlum og greiðslur afborgana og vaxta voru almennt inntar af hendi af gjaldeyrisreikningum hans, oft af reikningi í samsvarandi gjaldmiðli og viðkomandi afborgun, en einnig að nokkru marki af reikningi í öðrum erlendum gjaldmiðli. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að báðir samningsaðilar hafi í meginatriðum efnt skyldur sínar með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Lánssamningurinn frá 14. desember 2007 var um „fjölmyntalán til 15 mánaða að jafnvirði kr. 650.000.000,- [...] í neðanskráðri mynt: EUR 100%“. Í beiðni stefnanda um útborgun lánsins, sem er að finna í viðauka 1 við samninginn, er þess óskað að útborgunarfjárhæð verði greidd inn á áðurnefndan tékkareikning stefnanda, sem er í íslenskum krónum. Bankinn greiddi 649.340.000 kr. inn á umræddan reikning þann 17. desember 2007 og fyrir liggur „kaupnóta“ bankans frá sama degi þar sem m.a. kemur fram að kærandi hafi selt 7.119.285,17 evrur, á myntgengi 91,21 ISK, sem geri samtals 649.350.000 kr. Í áðurnefndri beiðni stefnanda um útborgun lánsins var bankanum veitt heimild til að skuldfæra greiðslu afborgana, vaxta og annarra gjalda samkvæmt samningnum af nánar tilteknum gjaldeyrisreikningi stefnanda í evrum. Líkt og rakið er í málavaxtalýsingu voru efndir stefnanda á samningnum til samræmis við þetta. Þannig virðist ljóst að greiðsla afborgana eða vaxta hafi iðulega farið fram af umræddum gjaldeyrisreikningi, ef frá er talið eitt skipti þar sem greiðslan kom af gjaldeyrisreikningi stefnanda í Bandaríkjadölum. Af þessu er ljóst að stefnandi efndi skyldur sínar með þeim hætti að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur, til samræmis við það sem ráð var fyrir gert í umræddri beiðni um útborgun lánsins. Samkvæmt framangreindu er ljóst að efndir samningsaðila á aðalskyldum sínum samkvæmt hinum umdeildu samningum fólu að verulegu en ekki öllu leyti í sér að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Er aðstaðan að þessu leyti verulega önnur en í dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, þar sem svo háttaði til að efndir beggja aðila voru með greiðslum í íslenskum krónum, sbr. m.a. forsendur í dómi Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012. Af dómaframkvæmd er ljóst að ekki er gerð fortakslaus krafa um að samningar, líkt og hér um ræðir, um lán „að jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í nánar tilteknum erlendum myntum og hlutföllum, séu að öllu leyti efndir með greiðslum í erlendum gjaldmiðlum, svo að um lán í slíkum gjaldmiðlum teljist vera að ræða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012. Þegar efndir á hinum umdeildu samningum eru virtar í heild verður að telja að þær hafi að svo verulegu marki falist í því að erlendar myntir skiptu um hendur, að leggja verði til grundvallar að um hafi verið að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Að mati dómsins eru jafnframt fleiri atriði en þau sem varða efndir samningsaðila, sem horfa öðruvísi við í þessu máli en í dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Þannig er ljóst að gerðir voru tveir viðaukar við báða þá lánssamninga, sem um er deilt, þar sem nánar tilteknum skilmálum þeirra var breytt. Í öllum viðaukunum var höfuðstóll lánanna tilgreindur í hinum erlendu gjaldmiðlum, en í dómaframkvæmd hefur m.a. verið litið til framsetningar í slíkum skjölum, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011. Þá liggur fyrir að í tilviki beggja hinna umdeildu samninga var myntbreytingarheimildinni í grein 4.1. í samningunum beitt, og þau skjöl sem þeim breytingum tengjast, og nánari grein er gerð fyrir í málavaxtalýsingu, verða ekki talin styðja sérstaklega að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða. Loks verður að mati dómsins ekki alfarið litið fram hjá því, við mat á því um hvers konar skuldbindingu var að ræða, að stefnandi hafði tekjur sínar að verulegu leyti í erlendum gjaldmiðlum, átti gjaldeyrisreikninga í öllum umræddum myntum, hafði þegar skuldbindingar við bankann í erlendum gjaldmiðlum og virðist hafa fært hin umdeildu lán sem skuldir í erlendum gjaldmiðlum í ársreikningum sínum. Framangreind atriði eru að mati dómsins til þess fallin að styrkja frekar þá ályktun sem áður var dregin af umfjöllun um efndir samningsaðila á skuldbindingum sínum. Líkt og dómaframkvæmd ber með sér ræðst niðurstaða um það hvort lán af þessum toga sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum óhjákvæmilega oft af ákveðnu heildarmati. Að mati dómsins stendur slíkt heildarmat ótvírætt til þess að þau lán sem hér er um deilt teljist hafa verið í erlendum gjaldmiðlum. Önnur niðurstaða fæli í sér að lán, sem að verulegu leyti greiddust þannig út að lánsfjárhæðin gekk beint til greiðslu á eldri skuldbindingum stefnanda í erlendum gjaldmiðlum, og stefnandi greiddi nánast að öllu leyti af í erlendum gjaldmiðlum, teldust vera í íslenskum krónum, en sú niðurstaða verður ekki talin tæk. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Með hliðsjón af úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Reynir Karlsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Stefán Orri Ólafsson hdl. Dóminn kveður upp Eiríkur Jónsson, settur héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Vísis hf. Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 149/2007
Ávana- og fíkniefni Upptaka
AM, EA, EG og GA voru sakfelld fyrir stórfellt fíkniefnabrot framið í ágóðaskyni með því að hafa lagt á ráðin um og staðið saman að innflutningi á tæplega tveimur kílóum af kókaíni, auk þess sem AM var sakfelldur fyrir vörslur tæplega tveggja gramma af fíkniefnum. Að virtum þætti hvers ákærðu í skipulagningu og framkvæmd sameiginlegs brots þeirra, sem þótti nokkuð misjafn, og því sem greindi í héraðsdómi varðandi ákvörðun refsingar var EA dæmd til að sæta fangelsi í fimm ár, AM í þrjú ár, en EG og GA í tvö ár hvort. Eins og brotum þeirra var háttað þótti ekki koma til álita að binda refsingu skilorði í heild eða að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2007 í samræmi við yfirlýsingar um áfrýjun frá ákærðu Arnari Sindra Magnússyni, Elísabetu Arnardóttur og Guðmundi Andra Ástráðssyni, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins gagnvart þeim öllum og ákærðu Elvu Hlín Hauksdóttur. Þess er krafist að refsing ákærðu Elísabetar og Elvu Hlínar verði þyngd, en staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærðu Arnars Sindra og Guðmundar Andra, svo og um upptöku fíkniefna. Ákærðu Arnar Sindri og Elísabet krefjast aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærða Elva Hlín krefst þess að sér verði gerð svo væg refsing sem lög leyfi. Ákærði Guðmundur Andri krefst þess að refsing verði milduð. Að því leyti, sem komi til refsingar, krefjast öll ákærðu þess að gæsluvarðhald, sem þau hafa sætt vegna málsins, komi henni til frádráttar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu. Brot ákærðu laut að innflutningi á 1.980,87 g af kókaíni, sem samkvæmt efnagreiningu rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist vera kókaínklóríð að 93%, auk þess sem ákærði Arnar Sindri hefur gerst sekur um vörslur tæplega 2 g af fíkniefnum. Þáttur hvers ákærðu í skipulagningu og framkvæmd sameiginlegs brots þeirra var nokkuð misjafn, svo sem ítarlega er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Að þessu virtu ásamt því, sem greinir í héraðsdómi varðandi ákvörðun refsingar, skal ákærða Elísabet sæta fangelsi í 5 ár, ákærði Arnar Sindri í 3 ár, svo sem ákveðið var í héraðsdómi, en ákærðu Elva Hlín og Guðmundur Andri í 2 ár hvort. Eins og brotum þeirra var háttað kemur ekki til álita að binda refsingu skilorði í heild eða að hluta, en til frádráttar henni komi gæsluvarðhald, sem ákærðu hafa sætt vegna málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað eru staðfest. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærði Arnar Sindri Magnússon sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 15. ágúst til 8. september 2006. Ákærða Elísabet Arnardóttir sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hennar, sem staðið hefur frá 10. ágúst 2006. Ákærða Elva Hlín Hauksdóttir sæti fangelsi í 2 ár. Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hennar frá 10. ágúst til 30. ágúst 2006. Ákærði Guðmundur Andri Ástráðsson sæti fangelsi í 2 ár. Til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 15. ágúst til 13. október 2006. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Arnar Sindri greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Ákærða Elísabet greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur. Ákærða Elva Hlín greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Ákærði Guðmundur Andri greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Annan áfrýjunarkostnað málsins, 94.981 krónu, greiði ákærðu óskipt. Mál þetta sem dómtekið var 4. janúar sl., er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 1. nóvember 2006 á hendur: Arnari Sindra Magnússyni, kt. 190679-5439, Rauðási 19, Reykjavík, Elísabetu Arnardóttur, kt. 020174-5959, Kleppsvegi 52, Reykjavík, Elvu Hlín Hauksdóttur, kt. 260488-2799, Furugrund 16, Kópavogi, X, kt. [...] , Reykjavík, og Guðmundi Andra Ástráðssyni, kt. 200685-3189, Eystri-Hellum, Flóahreppi, fyrir fíkniefnalagabrot framin í Reykjavík á árinu 2006 eins og hér greinir nema annað sé tekið fram: A. Gegn öllum ákærðu fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot framið í ágóðaskyni með því að hafa í júlí og ágúst, lagt á ráðin um og staðið saman að innflutningi á 1.980,87 g af kókaíni, frá Spáni um London til Keflavíkurflugvallar, svo sem nánar er rakið í 1. – 5. tölulið: 1. Ákærða Elísabet: Að hafa að beiðni óþekkts vitorðsmanns haft milligöngu um flutning fíkniefnanna til Íslands með því að hafa í júlí sett sig í samband við meðákærða Guðmund Andra og beðið hann um að finna samverkamenn til að sækja fíkniefnin til Spánar og flytja þau til Íslands. Fyrir milligöngu meðákærða Guðmundar Andra hitti ákærða hann ásamt meðákærða X nokkrum dögum síðar á heimili sínu í þessu skyni þar sem lagt var nánar á ráðin um innflutning fíkniefnanna. Ákærða hitti meðákærða X aftur í lok júlí að Laugavegi [...] sem og daginn eftir á heimili sínu þar sem ákærða veitti honum frekari upplýsingar um skipulag ferðarinnar og tilhögun hennar. Frá 2. til 5. ágúst var ákærða í síma- og netsamskiptum við meðákærða X og veitti honum nauðsynlegar leiðbeiningar til að hann gæti mælt sér mót við meðákærða Arnar Sindra á Benidorm í því skyni að móttaka frá honum fíkniefnin og flytja þau til Íslands, sbr. 3. og 4. tölulið. Að beiðni óþekkts vitorðsmanns lagði ákærða kr. 30.000 inn á bankareikning meðákærða Arnars Sindra í því skyni að hann gæti greitt kostnað vegna ferðalaga til að sækja og flytja fíkniefnin á Spáni fram að afhendingu þeirra. Ákærða hugðist móttaka fíkniefnin frá meðákærðu X og Elvu Hlín á Keflavíkurflugvelli eftir komu þeirra til landsins. 2. Ákærði Guðmundur Andri: Að hafa að beiðni meðákærðu Elísabetar haft milligöngu um að finna samverkamenn til að flytja efnin til landsins. Í þessu skyni setti ákærði sig í samband við meðákærða X og kom á tengslum milli hans og meðákærðu Elísabetar og tók þátt í undirbúningi og skipulagningu innflutningsins, sbr. 1. og 3. tölulið. 3. Ákærði X: Að hafa hitt meðákærðu Elísabetu og Guðmund Andra í því skyni að leggja á ráðin og skipuleggja innflutning fíkniefnanna, sbr. 1. og 2. tölulið. Á svipuðum tíma á grundvelli ráðagerða meðákærðu Elísabetar og Guðmundar Andra mælti ákærði sér mót við meðákærðu Elvu Hlín í tvígang að [...] þar sem ákærði lagði á ráðin við hana og fékk hana til að fara með sér til Spánar og flytja fíkniefnin til Íslands. Eftir leiðbeiningum frá meðákærðu Elísabetu símleiðis og um tölvu hitti ákærði meðákærða Arnar Sindra laugardaginn 5. ágúst á óþekktum stað á Benidorm og móttók frá honum fíkniefnin falin í ferðatösku, sbr. 4. tölulið. Ákærði flutti efnin á óþekkt hótel í sömu borg þar sem hann ásamt meðákærðu Elvu Hlín hafði efnin í vörslum sínum þar til þau fluttu fíkniefnin til Íslands, sbr. 5. tölulið. 4. Ákærði Arnar Sindri: Að hafa að beiðni óþekkts vitorðsmanns farið til Spánar mánudaginn 31. júlí og sótt þar fíkniefnin á óþekktan stað og haft efnin í vörslum sínum fram til laugardagsins 5. ágúst þegar hann afhenti efnin til meðákærða X á Benidorm í því skyni að þau yrðu flutt til Íslands, sbr. 3. tölulið. 5. Ákærða Elva Hlín: Að hafa að beiðni meðákærða X farið ásamt honum til Spánar í því skyni að móttaka og flytja fíkniefnin til Íslands, sbr. 3. tölulið. Frá þeim tíma sem meðákærði X móttók fíkniefnin hafði ákærða ásamt honum fíkniefnin í vörslum sínum á hóteli á Benidorm, sbr. 3. og 4. tölulið. Nokkrum dögum síðar flutti ákærða fíkniefnin með farangri sínum frá Spáni um London og þaðan til Íslands að kvöldi miðvikudagsins 9. ágúst þegar ákærða var stöðvuð af tollgæslu á Keflavíkurflugvelli við komuna til landsins og fíkniefnin fundust við leit. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og lög nr. 32/2001. B. 6. Gegn ákærða Arnari Sindra, með því að hafa mánudaginn 14. ágúst í íbúð að Aðalstræti 9 haft í vörslum sínum 1,57 g af hassi og 0,21 g af tóbaksblönduðu kannabisefni, sem lögregla fann við húsleit. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og jafnframt að framangreind fíkniefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Í þinghaldi 4. janúar sl., var þingfest önnur ákæra á hendur X, dagsett 16. nóvember sl., fyrir umferðar- og hegningarlagabrot: 1. Umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 7. maí 2006 ekið bifreiðinni [...], um Breiðumörk í Hveragerði, sviptur ökurétti. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr. , sbr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. 2. Ranga skýrslugjöf, með því að hafa, er lögregla hafði afskipti af ákærða, í framangreint skipti, skýrt lögreglu rangt frá kennitölu sinni. Telst þetta varða við 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. mgr. 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði, Arnar Sindri, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa, að mati dómsins. Ákærða, Elísabet, krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærðu málsvarnarlauna sér til handa, að mati dómsins. Ákærða, Elva Hlín krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa, að mati dómsins. Ákærði, X, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa, að mati dómsins. Ákærði, Guðmundur, krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sér til handa, að mati dómsins. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 10. ágúst 2006 fannst talsvert magn af fíkniefnum í ferðatösku ákærðu, Elvu Hlínar Hauksdóttur, við komu hennar til landsins frá London 9. ágúst sl. Við nánari eftirgrennslan tollvarða kom í ljós að samferðamaður hennar var ákærði, X. Hann var kominn út um tollhlið er ákveðið var að handtaka hann ásamt fólki sem tók á móti honum í flugstöðinni. Við litaprófun tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík greindust þau fíkniefni sem ákærða bar í ferðatösku sinni vera 1.980.87 g af kókaíni. Samkvæmt matsgerð Jakobs Kristinssonar hjá rannsóknastofu í lyfja-og eiturefnafræði Háskóla Íslands, frá 25. ágúst 2006, bentu efnapróf til þess að kókaínið væri að mestu á formi kókaínklóríðs. Magn kókaíns í sýninu var 83%, sem samsvarar 93% af kókaínklóríði. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 10. ágúst 2006 kvaðst ákærði, X, hafa hitt meðákærða, Guðmund Andra, á þáverandi vinnustað sínum. Hann hafi sagt sér frá stúlku, Elísabetu Arnardóttur, sem væri að leita að manni til að flytja inn fíkniefni hingað til lands. Hafi ákærði sagt við Guðmund Andra að hann ætlaði að leita að einhverjum til verksins. Stuttu síðar hafi hann tjáð ákærða, Guðmundi Andra, að hann hefði í huga meðákærðu, Elvu Hlín, sem væri tilbúin til að taka þetta að sér. Guðmundur Andri hafi sagst vilja hitta ákærða ásamt meðákærðu, Elísabetu, og hafi það orðið úr að þau hafi öll mælt sér mót á Kleppsvegi, á heimili meðákærðu, Elísabetar. Hafi meðákærða, Elísabet, tjáð ákærða, X, að hún þyrfti að fá einhvern til að fara til Benidorm, hitta þar fyrir mann og fá frá honum tösku, er innihéldi kókaín. Hún hafi ekki nefnt magn efnisins, en ákærði kvað sig minna að talað hefði verið um eitt kíló. Síðan hafi átt að koma töskunni heim til Íslands og afhenda Elísabetu. Sá er tæki þetta að sér ætti að fá 500.000 krónur fyrir verkið. Ákærði hafi svo í kjölfarið leitað til meðákærðu, Elvu Hlínar, og hafi orðið úr að hún hafi tekið þetta að sér. Daginn eftir hafi ákærði hitt meðákærða, Guðmund Andra, og hafi hann tjáð sér að ekki væru til peningar fyrir ferðakostnaði, en ákærði kvaðst hafa útvegað sér þá, með því að fá lán hjá kunningjum sínum. Síðan hafi þeir Guðmundur Andri hitt meðákærðu, Elísabetu, á heimili hennar. Borist hafi í tal að hann færi sjálfur með ákærðu, Elvu Hlín, til Spánar til að vera henni til aðstoðar og hafi það orðið úr. Á Benidorm hafi þau farið á tiltekinn stað til þess að hitta manninn sem ákveðið hafði verið að hitta. Þau hafi beðið lengi, en hann ekki komið. Ákærði hafi þá haft símasamband við meðákærðu, Elísabetu, og hafi þá komið í ljós að þau voru ekki á réttum stað. Áður en ferðin var farin, hafi verið ákveðið að hafa aðgerðarplan B, ef fyrir fram verkáætlun tækist ekki. Þau hafi síðan farið á annan stað til að hitta manninn, en hann hafi heldur ekki komið. Elísabet hafi sagt honum að bíða rólegur. Hún hafi svo sent honum sms um að hann gæti hitt þennan aðila á tilteknum stað og hafi ákærði farið þangað, en aðilinn hafi ekki sýnt sig. Meðákærða, Elísabet, hafi svo aftur haft samband við hann með sms og hafi hún leiðbeint ákærða í gegnum símann hvar manninn væri að finna. Ákærði kvaðst hafa fengið lýsingu á þessum manni hér heima, hann hafi átt að vera krullhærður með stutt og dökkt hár og yfirvaraskegg. Hafi verið ákveðið að ákærði skyldi segja við manninn: ,,Hitti ég þig ekki hérna í fyrra.” Hafi ákærði gengið að manninum og ávarpað hann, og hafi maðurinn talað íslensku. Maðurinn hafi svo rétt honum tösku. Ákærði kvaðst hafa haft töskuna í sínum fórum í fjóra daga, en síðan hafi þau Elva Hlín flogið heim, þar sem þau voru handtekin. Ákærði kvað meðákærðu, Elísabetu, hafa verið stadda á flugstöðinni er hann kom til landsins og hafi hann rætt við hana, og hafi hún spurt um meðákærðu, Elvu Hlín. Ákærði kvaðst hafa tekið þetta verkefni að sér peninganna vegna, en ekki til að fjármagna eigin neyslu. Þá hafi hann gert Elvu Hlín grein fyrir þeim hættum er fylgt gætu þessu. Við yfirheyrslu hjá lögreglu, 15. ágúst sl. kvað ákærði Elísabetu hafa afhent sér miða, sem hafði að geyma upplýsingar um hvar átti að nálgast töskuna með fíkniefnunum og hvenær. Á miðanum hafi staðið Levante Club, aftan á miðanum hafi staðið plan B 18.30. Ákærði greindi einnig frá því í sömu yfirheyrslu að meðákærða, Elísabet, hefði lofað ákærða því að farmiði yrði keyptur til baka frá Spáni, fyrir hann og meðákærðu, Elvu Hlín. Við sömu yfirheyrslu lýsti ákærði því á nákvæman hátt hvernig meðákærða, Elísabet, gaf honum fyrirmæli um síma eða á msn um hvar manninn væri að finna sem afhenda átti töskuna, en ákærða hafði gengið illa að ná fundum hans. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 17. ágúst sl., kvaðst ákærði hafa hringt í meðákærðu, Elísabetu, og sagt henni að hún þyrfti að kaupa farmiða fyrir þau Elvu Hlín heim til Íslands. Hafi hún sagt að þau skyldu fara á flugvöll Alicante og þar yrði hægt að kaupa farmiða. Hafi þau gert það, en ekki hafi verið hægt að kaupa þar farmiða. Hann hafi aftur haft samband við meðákærðu, Elísabetu, á flugvellinum og hún hafi sagt ákærða að íslenskir fararstjórar á flugvellinum hlytu að geta hjálpað til við kaup á farmiðum. Það hafi hins vegar ekki gengið og hafi orðið úr að ákærða, Elva Hlín, hafi hringt í stjúpföður sinn, sem hafi útvegað peninga til þess að kaupa farmiða til London. Þau hafi svo dvalist í London og þá hafi meðákærða, Elísabet, gefið honum upp kreditkortanúmer sem hann gat notað til þess að kaupa fyrir ferð heim frá London. Hann kvað meðákærðu, Elísabetu, hafa haft fullkomna vitneskju um þetta verk og kvaðst hafa heyrt hana tala um að í töskunni hafi átt að vera 1 kíló af kókaíni og hafi meðákærða, Elva Hlín, talið að um sama magn hafi átt að vera að ræða. Ákærði kom fyrir dóm 18. ágúst sl. Hann lýsti málsatvikum á sama veg og fyrir lögreglu og staðfesti fyrir dómi þær lögregluskýrslur er hann gaf 10. ágúst sl., 15. ágúst sl. og 17. ágúst sl. Hann kvað meðákærðu, Elvu Hlín, hafa átt að fá greitt fyrir verkið 500.000 krónur, en ákærði hafi sjálfur átt að fá ,,góðan kökubita“ fyrir þetta. Ákærða, Elva Hlín, var fyrst yfirheyrð hjá lögreglu 10. ágúst sl. Hún kvaðst hafa farið ásamt meðákærða, X, til Spánar í skemmtiferð. Spurð um hver hafi sett fíkniefnin í tösku þá sem hún hafði meðferðis við komuna til landsins, kvaðst hún ekki vilja svara því. Þá kvaðst hún ekki vilja svara því hvort hún hafi vitað af fíkniefnum í töskunni eða hver ætti fíkniefnin. Ákærða var aftur yfirheyrð hjá lögreglu 18. ágúst sl. Þá kvað hún tilgang fararinnar hafa átt að vera að ná í fíkniefni, um tvö kíló af kókaíni. Síðar í yfirheyrslunni kvaðst ákærða vilja breyta fyrri framburði sínum. Hún kvað þau X einhverju sinni hafa verið að ræða saman á msn og hafi hann spurt hana að því hvort hún væri tilbúin til að fara til Benidorm til að sækja þangað fíkniefni, um eitt kíló af kókaíni. Hann hafi sagt að hún fengi 500.000 krónur fyrir að sækja fíkniefnin. Hún hafi hugsað málið og síðan ákveðið að fara. Hún kvað að í upphafi hafi verið talað um að um eitt kíló væri að ræða, en þegar líða hafi tekið á ferðina hafi hún einhvern tíma heyrt að um tvö kíló af kókaíni væri að ræða. Hún kvað meðákærða, X, hafa sagt sér að þeir sem stæðu á bak við innflutninginn ætluðu að fjármagna ferðina og greiða fyrir ferðir og uppihald, en þegar á reyndi hafi þeir ekki borgað neitt. Ákærða lýsti ferðinni út og afhendingu efnanna til X ytra á sama hátt og ákærði, X, gerði fyrir lögreglu. Ákærða kvaðst ekki vita hver stæði á bak við þennan innflutning og kvaðst ekki þekkja meðákærðu, Elísabetu, eða meðákærða, Arnar Sindra. Ákærða kom fyrir dóm 18. ágúst 2006. Hún lýsti málsatvikum á sama hátt og fyrir lögreglu. Hún kvaðst ekkert hafa komið að skipulagningu ferðarinnar, hún hafi einungis átt að bera töskuna með fíkniefnunum í gegnum tollinn. Ákærða kvað að í fyrstu hafi henni verið sagt að um væri að ræða eitt kíló af kókaíni, en þegar þau voru komin út hafi verið sagt að um væri að ræða tvö kíló. Ákærða kvaðst hafa átt að fá 500.000 krónur fyrir verkið. Hún kvað fólkið sem átti kókaínið hafa átt að sjá um ferðina út og borga hana, en það hafi ekki verið gert. Ákærða kvað einhver vandræði hafa verið þegar taskan var afhent úti, en hún hafi ekki verið viðstödd afhendinguna. Ákærða staðfesti fyrir dómi lögregluskýrslu er hún gaf 18. ágúst sl. Ákærða, Elísabet, var fyrst yfirheyrð hjá lögreglu 10. ágúst sl. Hún kvaðst kannast við málið að hluta til og kvaðst vera milligöngumaður í málinu. Hún kvaðst skulda ónefndum aðila 390.000 krónur vegna fíkniefnaviðskipta. Hún kvað samband hafa verið haft við hana og hún beðin um að útvega aðila til að fara að ná í fíkniefni til útlanda. Ef hún gerði það, yrði skuldin við þennan aðila afgreidd. Hún hafi þá haft samband við meðákærða, Guðmund Andra, sem hafi séð um að hafa samband við meðákærða, X, og fengið hann til verksins. Hún kvaðst ekki þekkja ákærðu, X og Elvu Hlín. Hún kvaðst þó hafa verið stödd á flugstöðinni er þau komu til landsins, til að sækja þau. Ákærða kvaðst þekkja Guðmund Andra, þar sem hann hefði keypt af henni kókaín, er hún var að selja það. Ákærða vildi ekki svara því hvort hún þekkti eitthvað til manns sem kallaður væri Sindri. Við lögregluyfirheyrslu 16. ágúst sl., kvað ákærða Arnar Sindra vera þann aðila sem hafi átt að afhenda ákærðu, X og Elvu Hlín, fíkniefnin á Spáni. Hún kvað meðákærða, X, hafa verið í sambandi við hana meðan hann dvaldi á Benidorm, aðallega vegna þess að þeir hafi farist á mis, X og Arnar Sindri. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 22. ágúst sl., var ákærðu kynnt efnaskýrsla í málinu og kvað hún það koma sér á óvart um hversu mikið magn fíkniefna var að ræða. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 25. september sl., kvaðst ákærða einungis hafa verið milliliður til að útvega burðardýr, hún hafi ekki vitað hver hafi átt að útvega meðákærðu, X og Elvu Hlín, peninga til ferðarinnar. Ákærða kvað þann mann sem hefði afhent henni minnismiða, er hafði að geyma upplýsingar um staðsetningu og tíma til afhendingar fíkniefnanna, hafa verið sama mann og hún skuldaði peninga vegna fíkninefnakaupa. Hún kvaðst hafa haft milligöngu um sölu á kókaíni til nokkurra aðila. Hún kvaðst aldrei geta átt fíkniefni sjálf, þar sem hún væri mikill fíkill, en hún hefði verið milliliður milli seljanda og kaupenda. Hún kom fyrir dóm 18. ágúst sl. Skýrði hún þá svo frá að hún hefði skuldað ákveðnum manni peninga, sem hún vildi ekki nafngreina. Hafi sá maður viljað að hún sæi til þess að hún kæmi pakka heim til Íslands. Hafi hún neitað í fyrstu, en kvað sér hafa verið hótað og hún verið lamin. Hafi hún þá rætt við meðákærða, Guðmund Andra, og hafi hann komið á fundi með henni og ákærða, X, sem hafi tekið þetta að sér. Hún kvaðst hafa þekkt meðákærða, Guðmund Andra, frá fyrri tíð og hafi henni dottið í hug hans nafn, þar sem hann þekki vel til í undirheimunum. Hafi hann átt að fá hlut í efnunum fyrir greiðann. Hún kvaðst ekki þekkja meðákærða, Arnar Sindra, neitt, en hún hafi þó hitt hann áður en hann fór út. Hann hafi látið hana fá símanúmer hjá vinkonu hennar, sem sé með manninum sem eigi efnin og kvað hún Arnar Sindra hafa sagt að hún mætti eingöngu hringja í það númer úr tíkallasíma. Hún kvaðst hafa hitt meðákærða, X, tvisvar eða þrisvar og hafi þau spjallað um fyrirkomulag og afhendingu efnanna. Hún kvað afhendinguna hafa átt að fara fram á hóteli sem heiti Levante Club. Hafi meðákærði, X, átt að segja við Arnar Sindra: ,,Hitti ég þig ekki í fyrra.“ Síðan hafi orðið eitthvert vesen á afhendingu efnanna, þar sem meðákærða, Arnari Sindra, hafi eitthvað seinkað. Því hafi hún þurft að hafa samband við ,,þau sem búa úti“ og þau hafi svo verið í sambandi við meðákærða, Arnar Sindra, en hún sjálf verið í sambandi við meðákærða, X, um hvernig standa ætti að afhendingunni. Hún kvaðst telja að um ætti að vera að ræða ,,sirka eitt kíló“ af kókaíni. Hún staðfesti fyrir dómi lögregluskýrslu frá 16. ágúst sl. Við lögregluyfirheyrslu 25. september sl., kvað ákærða rétt sem meðákærði, Arnar Sindri, hefði borið fyrir lögreglu að hún hefði lagt inn á greiðslukort er hann hafði umráð yfir 30.000 krónur og hefðu peningarnir komið frá þeim aðila sem hafi beðið ákærðu um að útvega ,,burðardýrið“. Ákærði, Guðmundur Andri, var yfirheyrður 14. ágúst 2006. Kvað hann aðild sína að máli þessu vera þá að meðákærða, Elísabet, og hann væru kunningjar. Hún hefði haft samband við sig, um mánuði fyrr og í framhaldi af því hefðu þau hist heima hjá henni að Kleppsvegi. Hún hefði sagt honum að ,,eitthvað stórt“ tengt fíkniefnainnflutningi væri í gangi og spurt hann að því hvort hann gæti lánað henni peninga fyrir fargjaldi tveggja aðila heim til Íslands og hafi ákærði talið sig geta það. Þegar á reyndi hafi hann ekki getað það. Ákærði kvaðst ekkert hafa komið frekar að máli þessu. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 16. ágúst 2006 breytti ákærði framburði sínum og kvað meðákærðu, Elísabetu, hafa sagt sér frá innflutningi á fíkniefnum frá Spáni og hafi hún spurt ákærða að því hvort hann þekkti einhvern sem gæti náð í efnin þangað og flutt þau heim. Hafi ákærði sagst ætla að kanna málið. Hann hafi síðan borið þetta í tal við meðákærða, X, sem hafi sagst ætla að hugsa málið. Hafi hann svo látið meðákærðu, Elísabetu vita af því að líklega væri hann kominn með aðila er gæti tekið verkefnið að sér. Meðákærði, X, hafi svo haft samband við sig og sagt að hann væri kominn með aðila sem gæti tekið þetta að sér, en ekki nefnt hann á nafn. Þeir X hafi svo hist heima hjá meðákærðu, Elísabetu, og þar hafi verið rætt um að sækja ætti tösku með fíkniefnunum á eitthvert hótel á Benidorm. Kvaðst ákærði hafa haft vitneskju um að einhver aðili hafi átt að afhenda töskuna þar ytra. Ákærði kvað sig minna að ákærða, Elísabet, hefði sagt að sá sem tæki verkið að sér fengi 500.000 krónur. Ákærði kvað þau þrjú aftur hafa hist á heimili sínu, stuttu áður en ákærði, X, fór til Spánar. Ákærði kvaðst hafa reynt að redda einhverjum peningum og hafi hann getað útvegað 10.000 krónur, sem ákærða, Elísabet, hafi millifært af hans reikningi yfir á einhvern annan reikning. Ákærði kvaðst telja að meðákærða, Elísabet, hafi verið eigandi þessara fíkniefna og kvað sér hafa verið sagt að eitt kíló af fíkniefnum hafi átt að vera í töskunni. Ákærði kom fyrir dóm 18. ágúst sl. Lýsti hann málsatvikum á sama hátt og í lögregluskýrslu 16. ágúst 2006. Hann kvaðst ekki hafa átt að fá neitt fyrir aðild sína að málinu, um hafi verið að ræða greiða á móti greiða. Ákærði staðfesti fyrir dómi lögregluskýrslu er hann gaf 16. ágúst sl. Ákærði, Arnar Sindri Magnússon, var fyrst yfirheyrður hjá lögreglu 14. ágúst sl. Kvaðst hann hafa farið til Spánar 31. júlí sl. og hafi hann verið þar í um viku. Hann hafi einungis verið að skemmta sér þar og kvaðst ekki hafa farið til Benidorm. Hann neitaði alfarið aðild sinni að innflutningi fíkniefna til landsins. Ákærði hélt fast við framburð sinn 16. ágúst 2006, er hann var yfirheyrður á ný og einnig í lögregluskýrslu 21. ágúst 2006 og neitaði aðild sinni að innflutningi fíkniefna til landsins. Í lögregluskýrslu, er tekin var af ákærða 6. september sl., breytti hann framburði sínum og kvaðst játa að hafa afhent tösku á Benidorm. Tildrög þess hafi verið þau að hann hafi skuldað manni 70.000 krónur og hafi tilgreindur maður komið til hans og sagt honum að hann fengi skuldina niðurfellda ef hann færi til Spánar, nálgaðist ferðatösku á Torrevieja og kæmi henni á ákveðinn stað. Hann hafi því farið til Spánar 9. eða 11. júní sl., tekið við töskunni en sá sem taka átti við henni hafi aldrei látið sjá sig. Honum því verið sagt að koma töskunni vel fyrir. Hann hafi svo haldið heim, en sá maður sem hafði beðið hann um að afhenda töskuna, hafi sagt að hlutverki hans væri ekki lokið og hann þyrfti aftur að fara út og klára þetta verkefni. Hafi hann þá haldið aftur til Spánar 31. júlí sl. Þar hafi hann lent í ákveðnum peningavandræðum sem hafi orðið til þess að honum tókst ekki að nálgast töskuna strax, en eftir að meðákærða, Elísabet, hafði lagt 30.000 krónur inn á greiðslukort sem hann var með, hafi honum tekist að nálgast töskuna. Síðan hafi hann afhent töskuna manni nokkrum við netkaffi á Benidorm. Hann hafði áður beðið á Hótel Levante Club, en þangað hafði enginn komið. Því hafi hann haft samband á netinu við manninn sem hafi fengið ákærða í þetta verkefni og hafi sá maður ætlað að kanna málið. Eftir einhvern tíma hafi ákærði fengið boð frá manninum um að fara á ákveðið netkaffi þar sem afhenda ætti töskuna. Stuttu síðar hafi gengið til hans maður sem hafi tekið við töskunni. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvaða fíkniefni voru í töskunni og hversu mikið magn var um að ræða. Í sömu yfirheyrslu var ákærði spurður um tengsl sín við A. Kvaðst ákærði þekkja hann en ekki hafa nein tengsl við hann í dag. Ákærða var kynnt að lögregla hefði undir höndum hljóðritanir úr síma hans og sú ætlun lögreglu að ákærði hefði nokkrum sinnum rætt við A í síma og að A hefði ítrekað verið að biðja ákærða um að fara inn á Skype svo að þeir gætu talað saman. Kvaðst ákærði ekkert hafa um það að segja og kvaðst ekki vita við hvern hann væri að tala, er spilaðar voru fyrir ákærða upptökur af hljóðritunum, sem lögregla ætlaði að væru samtöl milli ákærða og A. Ákærði kom fyrir dóm 8. september sl. Hann kvaðst hafa verið tilneyddur að taka þátt í þessum fíkniefnainnflutningi vegna skulda við tilgreinda menn, sem hann þori ekki að nafngreina. Hann kvað sitt verkefni hafa verið að taka við pakka á Spáni og færa hann frá einu hóteli til annars. Hann hafi farið tvær ferðir til Spánar í þessum tilgangi, en einhver ruglingur hafi orðið á afhendingu og hann hafi setið uppi með töskuna. Hann hafi því komið töskunni fyrir og komið síðar til Spánar til þess að klára verkefnið. Hann kvaðst ekki hafa vitað hvað var í töskunni, annað en það að hann vissi að þar voru fíkniefni. Hann kvað að laugardaginn 5. ágúst hafi hann getað afhent töskuna, fyrir utan eitthvert netkaffi á Spáni. Hann kvaðst ekki þekkja manninn sem tók við töskunni og aldrei hafa séð hann áður. Ákærði kvaðst ekki hafa þorað að játa aðild sína að málinu fyrr en raun bar vitni, vegna hræðslu um ofbeldi af hálfu þeirra sem stóðu að máli þessu. Ákærði staðfesti fyrir dómi lögregluskýrslu sem hann gaf 6. september sl. Í málinu liggja frammi gögn um símhleranir í síma ákærðu, sem og ýmis gögn úr bönkum og sparisjóðum varðandi bankaviðskipti þeirra, en vegna játningar ákærðu á meginefni ákæru, þykir ekki þykir ástæða til að rekja efni þessara skjala, að öðru leyti en því að í yfirliti yfir kortafærslur vegna greiðslukorts B, unnustu ákærða, Arnars Sindra, kemur fram að 2. ágúst 2006 hafi verið lagðar inn á greiðslukortið 30.000 krónur. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna við þingfestingu málsins og við aðalmeðferð þess. Ákærði, X, játaði þá háttsemi sem greinir í ákæru, að öðru leyti en því að hann kvaðst ekki hafa lagt á ráðin við Elvu Hlín um að fara með sér til Spánar. Hann kvaðst ekki hafa framið brotið í ágóðaskyni og kvaðst hafa staðið í þeirri trú að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni. Þá neitaði hann því að hafa staðið að skipulagningu á innflutningi efnanna. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði svo frá að hann hefði hitt meðákærða, Guðmund Andra, sem hafi spurt hann hvort hann gæti útvegað ,,burðardýr“. Hann hafi haft samband við meðákærðu, Elvu Hlín, og spurt hana. Síðan hafi meðákærði, Guðmundur Andri, komið á fundi með honum sjálfum og Elísabetu til að vita hvernig ætti að standa að þessu. Sá fundur hafi verið haldinn heima hjá meðákærðu, Elísabetu. Hann kvað skipulagningu ferðarinnar ekki hafa verið í sínum höndum, hún hefði verið frágengin áður en hann kom að málinu. Hann kvað að sér hefði aldrei verið boðin peningagreiðsla, en ákærða, Elísabet, hafi sagt að ,,gert yrði vel við hann“. Hann kvaðst hafa skilið það svo, um væri að ræða greiðslu með einhverjum efnum. Ákærði kvað þau þrjú, þ.e. Elísabetu, Guðmund Andra og hann sjálfan hafa hist. Hafi verið rætt um hvar ætti að sækja efnið, sem hafi átt að vera 1 kíló af kókaíni og hvernig standa ætti að afhendingu þess. Meðákærði, Guðmundur Andri, hefði hins vegar ekki verið á þeim fundi með þeim Elísabetu, þar sem Elísabet afhenti ákærða miða með upplýsingum um þann sem afhenda átti töskuna ytra, lykilorð og fleira. Ákærði kvaðst hafa sagt meðákærðu, Elvu Hlín, að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni og kvaðst ekki reka minni til að upplýsingar um efnismagn hefðu breyst. Hann kvaðst hafa hitt meðákærðu, Elísabetu, nokkrum sinnum vegna þessa. Hann kvað hafa verið ákveðið á síðustu stundu að hann færi með ákærðu, Elvu Hlín, út. Hann kvað það hafa verið mestan part sína ákvörðun að senda hana ekki eina út. Ákærði kvaðst hafa greitt um 130.000 krónur fyrir flugmiðana. Ákærði kvaðst hafa búist við því að meðákærða, Elísabet, myndi endurgreiða sér fargjaldið. Þá kvaðst ákærði hafa búist við því að meðákærða, Elísabet, tæki við efnunum er þau væru komin til landsins, enda hefði hún virst vera sá aðili sem sá mest um þetta. Ákærði kvað tímasetningar á afhendingu efnanna ekki hafa staðist úti, en hann hafi verið í sambandi við meðákærðu, Elísabetu, vegna þess og hafi hún svo haft samband við sig aftur. Aðallega hafi þau verið í símasambandi vegna þessa. Ákærði kvaðst hafa verið í fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Ákærða, Elva Hlín, játaði þá háttsemi sem greinir í ákærulið 4, en kvaðst hafa staðið í þeirri trú að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni og kvaðst ekki hafa framið verknaðinn í ágóðaskyni. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærða vin sinn, X, hafa spurt hana um það hvort hún vildi fara út og ná þar í fíkniefni. Hann hafi rætt mjög lauslega um hvað ætti að gera, þ.e. að þar ætti hún að ná í tösku úti og koma með hana til landsins. Nokkrum dögum síðar hafi hún ákveðið að taka verkið að sér. Hafi hún þá fengið frekari upplýsingar, þ.e. að hún ætti að hitta mann úti og fá hjá honum tösku, sem hún átti að koma til landsins. Hún kvaðst eingöngu hafa rætt við meðákærða, X, um þessa ferð. Hún kvað að sér hefði verið sagt að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni. Þegar þau voru komin út hafi meðákærði, X, sagt henni að hugsanlega gæti verið um 2 kíló að ræða, en þær upplýsingar hefðu komið frá einhverjum sem var undir áhrifum fíkniefna, þannig að hún hafi ekki vitað hvort þetta hafi verið vitleysa. Hún kvaðst hafa átt að fá 500.000 krónur fyrir verkið. Hún kvaðst ekki hafa verið viðstödd þegar fíkniefnin voru afhent úti og kvaðst ekki hafa verið í samskiptum við neina þegar ljóst varð að afhending fíkniefnanna hafði misfarist í fyrstu tilraun þar ytra. Meðákærði, X, hafi ákveðið að fara með henni, en ekki hafi verið rætt sérstaklega um hvað hann ætti að fá fyrir sinn hlut. Hún kvaðst hafa farið í fíkniefnameðferð eftir að þetta mál kom upp og einnig hafi hún farið í sálfræðimeðferð. Ákærða, Elísabet, neitaði sök við þingfestingu málsins og kvaðst hafa verið látin útvega ,,burðardýr“ til að flytja efnin til landsins vegna mikilla ofbeldishótana. Hún kvaðst draga þann framburð sinn til baka sem stangaðist á við það sem hún héldi fram nú. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærða að hún hefði verið beðin um að flytja efni til landsins. Hún hefði neitað því og þá hefði hún verið beitt miklum þrýstingi og ofbeldi. Hún kvaðst þó aldrei hafa kært það ofbeldi. Hún kvaðst ekki vilja nafngreina þá sem beittu hana þrýstingi. Hún hefði því látið það berast í vinahóp sinn að hana vantaði burðardýr. Hafi þá meðákærði, Guðmundur Andri, komið henni í samband við ákærða, X. Hún hafi hitt ákærðu, Guðmund Andra og X, þrisvar, bæði heima hjá henni sjálfri og heima hjá Guðmundi Andra. Þau hafi rætt um fyrirkomulagið á þessari ferð, en hún kvaðst ekki vita hvort rætt hefði verið á þessum fundum um hvaða fíkniefni væri að ræða og magn þeirra. Ákærða kvað meðákærða, X, eitt sinn hafa komið einan til hennar og hafi hún þá afhent honum miðann sem meðákærði, Arnar Sindri, hefði afhent henni. Þá kvaðst ákærða hafa lýst Arnari Sindra fyrir ákærða, X. Ákærða kvaðst hafa hitt meðákærða, Arnar Sindra, og hafi hann afhent henni miða þar sem á stóð hvar og hvenær ætti að afhenda efnin. Hún hafi svo afhent ákærða, X, þennan miða. Ákærða kvað meðákærða, X, hafa verið í símasambandi og sambandi á msn við hana meðan hann var úti á Spáni. Þau hafi rætt um að sá sem afhenda átti töskuna hefði ekki sýnt sig. Hefði hún þá fengið upplýsingar frá þeim aðilum sem fengu hana til þessa verks, um hvar ætti að afhenda efnin og hafi hún komið þeim upplýsingum áfram. Hún kvað að um það hefði verið rætt að flytja ætti til landsins að hámarki eitt kíló af kókaíni. Hún var spurð um það hvort meðákærði, Guðmundur Andri, hefði átt að fá eitthvað fyrir sinn þátt í málinu. Sagði þá ákærða orðrétt: ,,Veistu, ég bara.“ Spurð um það hvort ákærða hefði sjálf lofað honum einhverju í því sambandi, kvaðst ákærða ekki hafa gert það. Ákærða kvaðst ekki hafa neytt fíkniefna frá því að hún var handtekin og ekki vera á neins konar lyfjum. Hún kvaðst eiga tvö lítil börn, 2 ára og 8 ára. Ákærði, Guðmundur Andri, kvaðst játa háttsemi þá sem í ákæru greinir, að öðru leyti en því að hann kvað verkið hafa verið unnið í ágóðaskyni, kvaðst ekki hafa tekið þátt í undirbúningi og skipulagningu innflutningsins og ekki hafa vitað um tegund eða magn efnanna. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði svo frá að hann þekkti meðákærðu Elísabetu og einhverju sinni sem þau hittust hafi hún spurt hvort hann vissi um einhvern sem gæti tekið að sér að flytja fíkniefni til landsins. Ákærði kvað meðákærðu hafa sagt að hún væri peningalaus, en ástæða innflutningsins hefði aldrei verið rædd og hefði hún ekki rætt við ákærða um að henni hefði verið hótað ofbeldi ef hún útvegaði ekki einhvern til að flytja efnin til landsins. Ákærði hafi haft samband við meðákærða, X, og hafi hann sagst ætla að athuga málið. Síðan hafi þau þrjú hist heima hjá meðákærðu, Elísabetu. Málið hafi hins vegar verið lítið rætt í það skipti. Ákærði kvað meðákærðu hafa sagt á seinni fundum þeirra að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni. Síðar bar ákærði þann framburð til baka og kvað efnismagnið alltaf hafa verið óljóst. Þau þrjú hafi hist í tvö til þrjú skipti, þar á meðal hafi þau hist í eitt skipti heima hjá honum sjálfum. Rætt hafi verið um það á fundum þeirra hvort hann gæti útvegað einhverja peninga, en ákærði hafi ekki getað það. Ákærði kvaðst ekki hafa gengið út frá því að fá einhver efni fyrir sinn hlut í málinu. Ákærði kvaðst hafa leyft meðákærðu, Elísabetu, að millifæra 10.000 krónur af reikningi sínum yfir á einhvern annan reikning. Ákærði kvaðst hafa verið í sálfræðimeðferð frá miðjum október sl. Þá hafi hann verið að byggja sér hús fyrir austan og verið í vinnu alla daga. Hann kvaðst ekki vera í neinni neyslu fíkniefna í dag. Ákærði, Arnar Sindri, játaði sök við þingfestingu málsins. Hann kvaðst þó ekki hafa framið brot sitt í ágóðaskyni og ekki hafa haft hugmynd um magn efnisins. Hann játaði brot það er greinir í ákærulið 6. Við aðalmeðferð málsins bar hann að hann hefði verið neyddur til að fara í þessa ferð, vegna skuldar við ákveðinn aðila. Hann kvaðst hafa skuldað þessum aðila vegna fíkniefnakaupa, en um væri að ræða um tveggja ára gamla skuld. Ákærði kvaðst áður hafa verið tekinn og hann pyntaður og barinn fyrir slíkar skuldir. Ákærði kvað að sl. sumar hefði verið rætt við hann og hann beðinn um að fara í þessa ferð og afhenda efnin. Ákærði kvaðst hafa farið út til Spánar 31. júlí. Þar hefði hann beðið í tvo til þrjá daga eftir því að geta náð í efnin. Síðan hafi hann getað nálgast efnin og hafi hann þurft að færa töskuna til Benidorm. Hann kvað ekki hafa verið rætt um innhald töskunnar og hafi hún verið tóm þegar hún var opnuð. Ákærði kvað áætlun um afhendingu töskunnar ekki hafa staðist. Hann kvaðst hafa verið í sambandi í gegnum netið við aðila sem leiðbeindu honum um hvar ætti að hitta manninn, en ákærði kvaðst ekki geta nefnt aðilana á nafn. Það hefðu verið sömu aðilar og þvinguðu ákærða til að fara út og afhenda efnin. Ákærði kvaðst hafa hitt meðákærðu, Elísabetu, á BSÍ áður en hann fór út, en þar hafi hún verið að ræða um breytingar á áætlun, varðandi nýja tímasetningu og nýja staðsetningu á afhendingu efnanna og einnig að um nýjan aðila væri að ræða, sem tæki við efnunum. Ákærði kvað meðákærðu, Elísabetu, ekki hafa minnst á hvað væri í töskunni. Ákærði kvað að fyrir greiðann hafi átt að gera upp skuld ákærða við þann sem fól honum verkið. Ákærði kvað hlutverki sínu hafa verið lokið þegar hann hafði afhent efnin. Ákærði kvaðst ekki neyta fíkniefna í dag og hafi hann hætt neyslu þeirra af sjálfsdáðum. Vitnið, Jakob Guðjónsson, kvaðst starfa sem tollvörður á Keflavíkurflugvelli. Hann kvað ákærðu, Elvu Hlín og X, hafa komið til landsins og hafi X verið stöðvaður. Ekkert athugavert hafi fundist í farangri hans. Í tösku Elvu Hlínar hafi hins vegar fundist einkennilegur frágangur á saumum. Við gegnumlýsingu á töskunni hafi komið í ljós tveir stórir pakkar. Ákærða, Elva Hlín, hafi neitað því að um fíkniefni væri að ræða. Vitnið hafi síðan komið auga á fíkniefnin í töskunni. Vitnið, Jakob Líndal Kristinsson, kvaðst hafa tekið til skoðunar sýni til rannsóknar, sem greinir í fyrirliggjandi matsgerð frá 25. ágúst sl. Komið hafi í ljós að styrkur kókaíns í sýninu hafi verið 83% en talið hafi verið að það hafi að mestu leyti verið í formi kókaínklóríðs og hafi styrkur kókaínklóríðs verið 93%. Um sé að ræða mjög sterkt efni, en hreint kókaínklóríð geti ekki verið meira en 100%. Vitnið kvað meðalstyrk í kókaínsýnum ársins 2005 hafa verið um 31% en bráðabirgðauppgjör um meðalstyrk í kókaínsýnum ársins 2006 sýna um 43%. Vitnið kvaðst einungis hafa fengið eitt sýni til rannsóknar og hafi það vegið um 2 g. Vitnið, Kristinn Sigurðsson lögreglumaður, kom fyrir dóm. Hann var spurður um litaprófun sem gerð var á umræddu kókaíni, sbr. skjal nr. 1.0.16. Hann kvað tæknideild hafa framkvæmt þessa litaprófun. Hann kvað litaprófun leiða í ljós tegund fíkniefna sem um ræði. Vitnið kvað ekkert hafa komið fram í máli þessu um að ákærða, Elísabet, hafi verið þvinguð til þess að taka þátt í þessum innflutningi, eða að hún hefði verið beitt ofbeldi í þeim tilgangi. Vitnið staðfesti það mat lögreglu að A sé höfuðpaurinn að baki þessa innflutnings. Niðurstaða. Þáttur ákærða, X. Ákærði hefur játað þá háttsemi sem greinir í ákæru frá 16. nóvember sl. og samrýmist játning hans gögnum málsins. Verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði játaði þá háttsemi sem greinir í ákæru frá 1. nóvember sl., að öðru leyti en því að hann kvaðst ekki hafa lagt á ráðin við Elvu Hlín um að fara með sér til Spánar, kvaðst ekki hafa framið brotið í ágóðaskyni og kvaðst hafa staðið í þeirri trú að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni. Þá kvaðst hann ekki hafa staðið að skipulagningu á innflutningi efnanna. Frá því að ákærði var fyrst yfirheyrður hjá lögreglu um sakarefni það er greinir í ákæru frá 1. nóvember sl., hefur hann skýrt frá málsatvikum á svipaða lund. Hann skýrði svo frá fyrir dómi 4. janúar sl., að hann hefði spurt meðákærðu, Elvu Hlín, að því hvort hún vildi taka að sér að flytja 1 kíló af kókaíni til landsins, en kvaðst ekki hafa fengið hana til að fara með sér til Spánar, heldur hefði hann ákveðið að fara með henni, þar sem hann hefði ekki viljað senda hana eina út. Meðákærða, Elva Hlín, hafi tekið verkið að sér og þau farið saman út. Verður framburður ákærða um að hann hafi farið með Elvu Hlín, þar sem honum hafi þótt það öruggara, lagður til grundvallar í málinu, þar sem ekkert í málinu styður þá atvikalýsingu í ákæru að ákærði hafi ,,fengið hana til að fara með sér“. Ákærði bar fyrir dómi að hann hefði hitt meðákærðu, Elísabetu, ásamt Guðmundi Andra, nokkrum sinnum áður en haldið var út, til þess að ræða um framkvæmd afhendingar efnanna úti og einnig hafi hann verið í símsambandi við Elísabetu þegar afhending efnanna misfórst. Hann bar og fyrir dómi að hann hefði lagt út fyrir farmiðum 130.000 krónur, sem hann kvaðst hafa búist við að fá endurgreiddar frá meðákærðu, Elísabetu. Þáttur ákærða í máli þessu var einn hlekkur í keðju atburðarásar, sem varð til þess að hingað til lands voru flutt tæp tvö kíló af kókaíni. Af gögnum málsins má ráða að ákærði hafi sjálfur ekki haft alla þræði í hendi sér varðandi skipulagningu innflutningsins. Þáttur hans var bundinn við að finna menn til verksins, sitja fundi með meðákærðu, Elísabetu og Guðmundi Andra, þar sem skipulag ferðarinnar var rætt, og afhending efnanna á Spáni. Þá hafði ákærði fíkniefnin í vörslum sínum áður en haldið var með þau til landsins. Hans þátttaka í brotinu var engu að síður grundvallarþáttur í því að hrinda verkinu í framkvæmd og ljúka því. Ákærði bar fyrir dómi 4. janúar sl. að honum hefði aldrei verið boðin peningagreiðsla fyrir verkið, en ákærða, Elísabet, hefði sagt að gert yrði vel við hann. Kvaðst hann hafa skilið það svo að honum yrði greitt í einhverjum efnum. Ákærði bar einnig fyrir dómi 18. ágúst sl., að hann hefði sjálfur átt að fá ,,góðan kökubita“ fyrir verkið. Verður af framburði þessum ráðið að ákærði hafi átt að njóta einhvers fyrir verk sitt. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglunnar voru tæp 2 kíló af kókaíni í töskunni sem ákærða, Elva Hlín, bar til landsins og breytir engu um hvað ákærði taldi vera mikið magn kókaíns í töskunni. Þegar allt framangreint er virt og litið til játningar ákærða að hluta, er fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir, hann hafi staðið að skipulagningu á innflutningi fíkniefnanna og brot hans hafi verið framið í ágóðaskyni. Ákærði er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refisákvæða. Þáttur ákærðu, Elvu Hlínar. Ákærða hefur játað þá háttsemi sem í ákæru greinir, að öðru leyti en því að hún kvaðst hafa staðið í þeirri trú að um væri að ræða 1 kíló af kókaíni og kvaðst ekki hafa framið verknaðinn í ágóðaskyni. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglunnar voru tæp 2 kíló af kókaíni í töskunni sem ákærða, Elva Hlín, bar til landsins og breytir engu um hvað ákærða taldi vera mikið magn kókaíns í töskunni. Ákærða bar fyrir dómi að hún hefði átt að fá greiddar 500.000 krónur fyrir sinn þátt í verkinu. Þegar framangreint er virt og litið er til játningar ákærðu, efnismagns og tegundar fíkniefnna, er fram komin lögfull sönnun þess að hún hafi gerst sek um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Hún er því sakfelld fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þáttur ákærðu, Elísabetar. Ákærða hefur játað fyrir dómi þá háttsemi að hafa í júlí sl. sett sig í samband við meðákærða, Guðmund Andra, og beðið hann að finna samverkamenn til að sækja fíkniefni til Spánar og flytja þau til landsins. Þá hefur ákærða játaðað hafa hitt ákærðu, X og Guðmund Andra, þar sem rætt var um skipulag ferðarinnar og afhendingu efnanna. Þá hefur ákærða játað að hafa verið í síma- og netsamskiptum við meðákærða X og hafi hún veitt upplýsingar um hvar afhenda átti efnin. Þá hefur ákærða neitað að hafa lagt inn á reikning meðákærða, Arnars Sindra, 30.000 krónur er hann var staddur á Spáni. Ákærði, Arnar Sindri hefur borið fyrir dómi að hún hafi lagt inn á greiðslukort, sem hann hafði umráð yfir, 30.000 krónur og á sömu lund bar ákærða sjálf í lögregluyfirheyrslu 25. september sl. Þá verður af gögnum málsins ráðið að lagðar voru inn á greiðslukort unnustu ákærða, Arnars Sindra, B 30.000 krónur 2. ágúst 2006, en ákærði hafði aðgang að því korti. Þegar framangreint er virt, er það mat dómsins að sannað sé að ákærða hafi umrætt sinn lagt 30.000 krónur inn á greiðslukort sem meðákærði, Arnar Sindri, hafði umráð yfir. Ákærða hefur neitað því að hafa ætlað sér að taka við fíkniefnunum frá meðákærðu X, og Elvu Hlín, á Keflavíkurflugvelli við komu þeirra til landsins, en fyrir liggur í málinu að ákærða var stödd þar við komu þeirra til landsins. Samkvæmt framburði ákærða, X, var ákærða sú sem ,,sá mest um“ fíkniefnainnflutninginn og kvaðst hann hafa búist við því að ákærða tæki við efnunum er þau væru komin hingað til lands. Af framgöngu og þátttöku ákærðu í máli þessu má ráða að hún var sú sem hafði töglin og hagldirnar varðandi skipulagningu á innflutningi fíkniefnanna. Að frumkvæði ákærðu voru fundnir samverkamenn, sem fluttu efnin til landsins, hún sat fundi með samverkamönnum sínum, þar sem farið var yfir skipulag ferðarinnar og afhendingu efnanna og hún hafði milligöngu um að koma upplýsingum áleiðis til samverkamanna sinna um afhendingu efnanna á Spáni. Þá hlutaðist hún til um að útvega peninga til handa meðákærða, Arnars Sindra, er hann var í peningavandræðum á Spáni. Þegar framangreint er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi haft svo mikilvægu hlutverki að gegna varðandi skipulag og framkvæmd fíkniefnainnflutnings þessa, að án hennar þátttöku hefði verk þetta aldrei orðið að veruleika. Það er að mati dómsins, í ljósi framangreinds, hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi ætlað sér að taka við fíkniefnunum úr hendi þeirra X og Elvu Hlínar við komu þeirra til landsins, en ákærða hefur ekki gefið trúverðugar skýringar á veru sinni flugstöðinni við komu þeirra til landsins. Ákærða hefur haldið því fram að hún hafi framið brot þessi, vegna ótta um ofbeldi af hálfu þeirra sem í raun stóðu á bak við fíkniefnainnflutninginn. Ekkert í málinu styður þennan framburð og m.a. bar meðákærði, Guðmundur Andri, sem ákærða fékk til þess að finna fyrir sig mann til að flytja efnin til landsins, fyrir dómi að hann hefði ekki heyrt ákærðu minnast á að hún þyrfti að útvega ,,burðardýr “ til þess að komast hjá ofbeldi. Þegar allt framangreint er virt og litið til játningar ákærðu að hluta, er fram komin lögfull sönnun þess að ákærða hafi gerst sek um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Hún er því sakfelld fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þáttur ákærða, Guðmundar Andra. Ákærði játaði þá háttsemi sem í ákæru greinir, að öðru leyti en því að hann kvað verkið ekki hafa verið unnið í ágóðaskyni, kvaðst hvorki hafa tekið þátt í undirbúningi og skipulagningu innflutningsins né vitað um magn eða tegund efnanna. Fram er komið í málinu, m.a. með framburði hans sjálfs fyrir dómi, að hann sat fundi með meðákærðu, Elísabetu og X, þar sem fíkniefnainnflutningurinn var undirbúinn og skipulag ferðarinnar var rætt, sem og afhending fíkniefnanna þar ytra. Hann hafði frumkvæði að því að finna mann, sem nota átti sem ,,burðardýr“ til að flytja fíkniefnin hingað til lands. Með þátttöku sinni í brotinu stuðlaði hann að því að flutt voru hingað til lands tæp tvö kíló af kókaíni og er að mati dómsins fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi tekið þátt í undirbúningi og skipulagningu innflutningsins. Ákærði bar fyrir dómi 18. ágúst að rætt hefði verið um að efnin sem flytja átti til landsins væru 1 kíló af kókaíni. Við yfirheyrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins bar ákærði á sömu lund, en nánar aðspurður af verjanda sínum dró ákærði í land varðandi það og kvað efnismagnið alltaf hafa verið óljóst. Afturhvarf frá fyrra framburði ákærða um efnismagn og efnistegund er að mati dómsins ótrúverðugt og að mati dómsins sannað, með afdráttarlausum fyrri framburði ákærða fyrir dómi að hann hafi vitað að um kókaín væri að ræða og að hann hafi talið það vera 1 kíló. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík voru tæp 2 kíló af kókaíni í töskunni sem ákærða, Elva Hlín, bar til landsins og breytir engu um hvað ákærði taldi vera mikið magn kókaíns í töskunni. Varðandi þann framburð ákærða að brot hans hafi ekki verið framið í ágóðaskyni, er að líta til þess að hann bar sjálfur fyrir dómi 18. ágúst sl., að um greiða á móti greiða hafi verið að ræða, hann hafi ekki átt að fá neitt fyrir þetta viðvik. Samkvæmt framburði ákærðu, Elísabetar fyrir dómi 18. ágúst sl., átti ákærði að fá hlut í efnunum fyrir þátt sinn í málinu. Við aðalmeðferð málsins dró ákærða úr þessum framburði sínum og kvaðst sjálf ekki hafa lofað honum neinu í þessum efnum. Er að mati dómsins ótrúverðugt afturhvarf hennar frá fyrra framburði og hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi framið brot þetta í ágóðaskyni, enda um mikið magn sterkra fíkniefna að ræða. Þegar allt framangreint er virt og litið til játningar ákærða að hluta er fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Hann er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þáttur ákærða, Arnars Sindra. Að því leyti sem ákærði hefur haldið því fram að verknaður hans sé refsilaus, þar sem hann hafi framið brot sitt á Spáni, er vísað til ákvæðis 2. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga, þar sem fram kemur að refsað skuli eftir íslenskum hegningarlögum, ef brot er framið á stað, sem refsivald annars ríkis nær til að þjóðarrétti og var þá jafnframt refsivert eftir lögum þess. Í málinu hefur verið lagt fram símbréf frá utanríkisráðuneytinu, þar sem fram kemur að Spánn hefur fullgilt samning ,,United Nations Convention against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic substances“ frá 1988. Einnig hefur verið lögð fram þýðing á ákvæðum spænskra hegningarlaga varðandi meðferð fíkniefna. Af gögnum þessum verður ráðið að fyrir brot ákærða skal refsað samkvæmt íslenskum hegningarlögum. Ákærði, Arnar Sindri, játaði sök, en kvaðst þó ekki hafa framið brot sitt í ágóðaskyni og ekki hafa haft hugmynd um magn efnisins, en kvaðst hafa vitað að um fíkniefni væri að ræða. Samkvæmt skýrslu tæknideildar lögreglunnar voru tæp 2 kíló af kókaíni í töskunni sem ákærða, Elva Hlín, bar til landsins og breytir engu um hvað ákærði taldi vera mikið magn kókaíns í töskunni. Ákærði lýsti því fyrir dóminum að hann hefði verið neyddur til þess að framkvæma sinn hlut í brotinu vegna skuldar við þann sem stæði á bak við innflutning efnanna. Hann kvað að fyrir sinn þátt hefði hann átt að fá uppgjöf skuldarinnar. Því er ljóst að ákærði átti að njóta góðs af þátttöku sinni í brotinu. Þegar framangreint er virt, horft til efnismagns og tegundar fíkniefna þeirra sem um ræðir og litið til játningar ákærða að hluta er fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Hann er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Refsiákvarðanir. Að mati dómsins bera öll ákærðu refsiábyrgð í máli þessu sem aðalmenn, enda var þáttur hvers og eins í brotinu mikilvægur og stuðlaði með einum eða öðrum hætti að því að hingað til lands voru flutt tæp tvö kíló af kókaíni. Samkvæmt sakavottorði ákærða, X, gekkst hann undir greiðslu 75.000 króna sektar 16. febrúar 2006 vegna brota gegn 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og 1. mgr. 48. gr. sömu laga og var þá sviptur ökurétti í 8 mánuði. Brot þetta hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir brot gegn umferðarlögum, 146. gr. almennra hegningarlaga og brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga. Brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu varðar fíkniefnainnflutning á afar hættulegu fíkniefni, kókaíni, að miklum styrkleika. Það beindist gegn mikilsverðum hagsmunum og horfir það til refsiþyngingar. Ákærði sammæltist við aðra ákærðu um framkvæmd verknaðarins og horfir það einnig til refsiþyngingar. Til refsimildunar verður horft til þess að ákærði var samvinnuþýður við rannsókn málsins og alla meðferð þess. Samkvæmt framlögðu vottorði varðstjóra á Litla-Hrauni hefur hann stundað vinnu vel í fangelsinu og ekki orðið uppvís að agabrotum. Þegar framangreint er virt og litið til 77. gr. almennra hegningarlaga, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 3 ár, en vegna alvarleika brots hans kemur skilorðsbinding refsingar ekki til greina. Til frádráttar refsingar ákærða komi gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 10. ágúst sl. til 22 desember sl. Ákærða, Elva Hlín, er aðeins 18 ára gömul og hefur aldrei gerst sek um refsiverðan verknað svo vitað sé. Samkvæmt framlögðu vottorði SÁÁ dvaldist hún á sjúkrahúsinu Vogi frá 4. september til 16. september 2006 í fíkniefnameðferð. Hún var í eftirmeðferð frá 18. september 2006 til 15. október 2006. Hún hefur einnig sótt sálfræðiviðtöl og er í vinnu. Brot hennar beindist gegn mikilsverðum hagsmunum og horfir það til refsiþyngingar. Þegar litið er framangreinds er refsing hennar ákveðin fangelsi í 3 ár. Þegar horft til þess að ákærða er mjög ung, með engan sakarferil að baki og hefur sýnt viðleitni til að koma lífi sínu í réttara horf, sem og þess að þáttur hennar í brotinu var að mestu bundinn við flutning efnanna til landsins, án beinnar þátttöku hennar í skipulagningu verksins, er rétt að fresta fullnustu refsingar ákærðu og skal hún falla niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til fullnustu refsingar ákærðu komi gæsluvarðhald, sem ákærða sætti frá 10. ágúst til 30. ágúst 2006, til frádráttar refsingu hennar. Ákærða, Elísabet, er fædd árið 1974. Samkvæmt sakavottorði hennar gekkst hún undir greiðslu 100.000 króna sektar vegna ölvunarakstursbrots, 28. janúar 1997 og var þá svipt ökurétti í 3 ár. Hún gekkst undir greiðslu 35.000 króna sektar 24. febrúar 1997 fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Síðast hlaut ákærða 4 mánaða dóm 24. júní 2005, skilorðsbundinn í 2 ár fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum. Með broti því sem ákærða hefur verið sakfelld fyrir í máli þessu hefur hún rofið skilorð dómsins og ber því með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að dæma upp skilorðsdóminn og gera ákærðu refsingu í einu lagi fyrir bæði brotin, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði Garðars Sigursteinssonar er ákærða á þunglyndislyfjum, þar sem hún á við þunglyndi að stríða. Einnig hefur verið lagt fram vottorð Menntaskólans í Kópavogi um að ákærða hafi verið nemandi í tölvun á haustönn 2006 og staðið sig með prýði. Þá hefur verið lagt fram vottorð þriggja manna sem staðfesta að ákærða hafi vilja til að hætta í fíkniefnum. Að mati dómsins er þáttur ákærðu í máli þessu langalvarlegastur og veigamestur. Hún hafði frumkvæði að því að útvega mann til að flytja efnin til landsins, sat fundi með samverkamönnum sínum, þar sem skipulag ferðarinnar var rætt og afhending fíkniefnanna á Spáni, miðlaði upplýsingum til samverkamanna og hafði flesta þræði í hendi sér varðandi fíkniefnainnflutninginn. Brot hennar beindist að mikilsverðum hagsmunum og með broti sínu stuðlaði hún að því að hingað til lands voru flutt tæp tvö kíló af sterku kókaíni. Nokkurs misræmis hefur gætt í frásögnum ákærðu undir meðferð málsins og framburður hennar hefur á tíðum verið villandi og óljós. Að mati dómsins á hún sér engar málsbætur og ekkert fram komið í málinu um að ákærða hafi framið brot sitt vegna ótta um ofbeldi af hálfu þeirra sem hún kvað hafa fjármagnað fíkniefnainnflutninginn. Þegar framangreint er virt og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærðu ákveðin fangelsi í 4 ár. Vegna alvarleika brots ákærðu og veigamikils þáttar hennar í því er ekki unnt að skilorðsbinda refsingu ákærðu. Til frádráttar refsingu ákærðu kemur gæsluvarðhald sem ákærða hefur sætt frá 10. ágúst 2006. Ákærði, Guðmundur Andri, er fæddur árið 1985. Hann hefur frá árinu 2004 gengist undir 4 sektir vegna umferðarlagabrota og brota gegn ávana- og fíkniefnalögum, síðast gekkst hann undir sekt 7. nóvember 2006, vegna brota gegn ávana- og fíkniefnalögum. Hann hlaut dóm, 2. ágúst 2005, 160.000 króna sekt, fyrir ölvunarakstur og 9. desember sama ár hlaut hann 30 daga fangelsisdóm fyrir ölvunarakstur og brot gegn 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Var hann þá sviptur ökurétti ævilangt. Hann hlaut 65 daga fangelsisdóm 31. ágúst 2006 fyrir ölvunarakstur og akstur sviptur ökurétti og var þá sviptur ökurétti ævilangt. Þá hlaut ákærði 30 daga fangelsisdóm 4. október 2006, fyrir ölvunarakstur og brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Um hegningarauka við dóminn frá 31. ágúst 2006 var að ræða. Með dóminum var áréttuð ævilöng svipting ökuréttar ákærða. Brot það sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu er framið fyrir uppkvaðningu dómanna frá 31. ágúst 2006, 4. október 2006 og ákvörðun sektarinnar frá 7. nóvember 2006. Ber því að ákvarða refsingu ákærða sem hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að brot ákærða fólst í undirbúningi og skipulagningu á innflutningi á afar hættulegu fíkniefni, kókaíni, að miklum styrkleika. Það beindist gegn mikilsverðum hagsmunum og horfir það til refsiþyngingar. Ákærði sammæltist við aðra ákærðu um framkvæmd verknaðarins og horfir það einnig til refsiþyngingar. Framburður ákærða fyrir lögreglu tók nokkrum breytingum og var á tíðum villandi og óljós. Þegar framangreint er virt og litið til þáttar ákærða í brotinu er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu ákærða kemur gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti frá 15. ágúst 2006 til 13. október 2006. Ákærði, Arnar Sindri, er fæddur árið 1979. Samkvæmt sakavottorði hans hlaut hann 22.000 króna sektardóm 28. desember 1999 fyrir brot gegn umferðarlögum. Hann hlaut dóm 31. mars 2004, 80.000 króna sekt fyrir ölvunarakstursbrot og var þá sviptur ökurétti í 10 mánuði. Hann gekkst undir greiðslu 80.000 króna sektar 8. júlí 2004 fyrir brot gegn umferðarlögum og síðast gekkst hann undir viðurlagaákvörðun 26. apríl 2004 vegna ölvunarakstursbrots og brots gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Var hann þá sviptur ökurétti í 3 ár frá 26. apríl 2006. Brot þessi hafa ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga auk brots gegn 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974, fyrir að hafa haft í vörslum sínum smáræði af hassi og tóbaksblönduðu kannabisefni. Við ákvörðun refsingar ákærða ber því að horfa til 77. gr. almennra hegningarlaga. Einnig ber að líta til þess að brot ákærða, sem varðar við 173. gr. a almennra hegningarlaga, fólst í afhendingu á afar hættulegu fíkniefni, kókaíni, að miklum styrkleika, sem ákærða hlaut að vera ljóst að var ætlað til innflutnings til Íslands. Það beindist gegn mikilsverðum hagsmunum og horfir það til refsiþyngingar. Framburður ákærða fyrir lögreglu tók miklum breytingum undir rekstri málsins og var mjög til þess fallinn að villa um fyrir lögreglu. Þegar framangreint er virt og litið til þáttar ákærða í brotinu er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingar ákærðu kemur gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti frá 15. ágúst 2006 til 8. september 2006. Með vísan til 3. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærðu in solidum sakarkostnað að fjárhæð 74.002 krónur, en málsvarnarlaun skipaðra verjanda sinna sem hér segir: Ákærði, X, greiði skipuðum verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni héraðsdómslögmanni, 766.920 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærða, Elva Hlín, greiði skipuðum verjanda sínum, Bjarna Haukssyni héraðsdómslögmanni, 731.313 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærða, Elísabet Arnardóttir, greiði skipuðum verjanda sínum, Jóni Egilssyni héraðsdómslögmanni 766.920 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði, Guðmundur Andri, greiði skipuðum verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni, 571.533 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og skipuðum verjanda sínum á rannsóknarstigi málsins, Braga Björnssyni héraðsdómslögmanni, 245.641 krónu að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði, Arnar Sindri Magnússon, greiði skipuðum verjanda sínum, Jóni Höskuldssyni hæstaréttarlögmanni, 618.294 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001 sæti ákærðu upptöku á 1.980,87 g af kókaíni. Þá sæti ákærði, Arnar Sindri, upptöku á 1,57 g af hassi og 0,21 g af tókbaksblönduðu kannabisefni, með vísan til sömu lagaákvæða. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Ingveldur Einarsdóttir, sem dómsformaður, Pétur Guðgeirsson og Sigríður Ólafsdóttir. D ó m s o r ð: Ákærði, Arnar Sindri Magnússon, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu ákærða komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 15. ágúst 2006 til 8. september 2006. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, 618.294 krónur. Ákærða, Elísabet Arnardóttir, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu ákærðu komi gæsluvarðhaldsvist er hún sætti frá 10. ágúst 2006. Ákærða greiði skipuðum verjanda sínum, Jóni Egilssyni héraðsdómslögmanni í málsvarnarlaun 766.920 krónur. Ákærða, Elva Hlín Hauksdóttir, sæti fangelsi í 3 ár, en frestað er fullnustu refsingar ákærðu og falli hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Komi til fullnustu refsingar ákærðu, komi gæsluvarðhald sem hún sætti frá 10. ágúst til 30. ágúst 2006 til frádráttar refsingu hennar. Ákærða greiði skipuðum verjanda sínum, Bjarna Haukssyni héraðsdómslögmanni, 731.313 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu hans komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 10. ágúst 2006 til 22. desember 2006. Ákærði greiði skipuðum verjanda sínum Guðmundi Ágústssyni héraðsdómslögmanni, 766.920 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði, Guðmundur Andri Ástráðsson, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu ákærða komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 15. ágúst 2006 til 13. október 2006. Ákærði greiði skipuðum verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni, 571.533 krónur í málsvarnarlaun og verjanda sínum á rannsóknarstigi, Braga Björnssyni héraðsdómslögmanni, 245.641 krónu. Annan sakarkostnað, að fjárhæð 74.002 krónur, greiði ákærðu öll in solidum. Ákærðu sæti öll upptöku á 1.980,87 g af kókaíni, en auk þess sæti ákærði, Arnar Sindri upptöku á 1,57 g af hassi og 0,21 g tóbaksblönduðu kannabisefni.
Mál nr. 251/1999
Ábúð Forkaupsréttur Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi Sératkvæði
Þegar B hóf búskap á jörðinni Y gerði hann samning til fimmtán ára við foreldra sína BP og Ó, sem voru eigendur jarðarinnar, um að hann tæki hálfa jörðina til ábúðar. Í samningnum var kveðið á um forkaupsrétt B að hálfri jörðinni og jarðarpörtum, sem nýttir höfðu verið frá henni, kæmi hún til erfðaskipta eða yrði seld á leigutímanum. Ekki var talið að sá samningur hefði falið í sér rétt til lífstíðarábúðar. Með því að ekki var gerður skriflegur leigusamningur í samræmi við fyrirmæli 3. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 þegar ábúðarréttur B rýmkast verulega, með samþykki leigusala, þremur árum síðar, hafi jörðin hins vegar frá þeim tíma verið byggð B til lífstíðar, sbr. 6. gr. ábúðarlaga. Eftir lát BP fékk Ó leyfi til setu í óskiptu búi og skipti Y í tvær sjálfstæðar eignir og seldi aðra þeirra. Kröfðust B og O, eiginkona hans, að fá að neyta forkaupsréttar að öllu hinu selda. Talið var að B og O nytu forkaupsréttar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 að því marki, sem ábúðarréttur þeirra tók til hinna seldu fasteigna. Ekki lá ljóst fyrir í málinu til hvaða hluta hins selda ábúðarréttur B og O næði. Voru dómkröfur þeirra taldar vanreifaðar að þessu leiti og málinu í heild vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. júní 1999. Þau krefjast þess að stefndu verði „gert að viðurkenna ógildingu kaupsamnings og afsals um hluta úr Ytri-Löngumýri, Vesturhlíð og Sellandi“, sem dagsett er 27. október 1997, og að stefnda Ólöf verði dæmd til að gefa út afsal til áfrýjenda fyrir sömu eignum gegn greiðslu á 4.800.000 krónum. Þau krefjast jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandinn Björn hóf búskap á jörðinni Ytri-Löngumýri árið 1982. Var í júní það ár gerður samningur milli hans og eigenda jarðarinnar, Björns Pálssonar og stefndu Ólafar, foreldra áfrýjandans, og bar samningurinn fyrirsögnina sölu- og leigusamningur. Tók áfrýjandinn með honum hálfa jörðina á leigu til ábúðar og skyldi hann gilda til 10. júlí 1997. Fylgdi ábúðinni ennfremur helmingur túna og útihúsa jarðarinnar og hið eldra af tveim íbúðarhúsum, er þar standa. Þá var í samningnum kveðið á um forkaupsrétt áfrýjandans að hálfri jörðinni, kæmi hún til erfðaskipta eða yrði hún seld á leigutímanum. Er efni hans nánar rakið í héraðsdómi. Í kjölfar samningsgerðarinnar fluttu foreldrar áfrýjandans frá Ytri-Löngumýri. Er samningurinn var gerður bjó á jörðinni bróðir áfrýjandans, stefndi Þorfinnur, í skjóli samnings við foreldra sína um ábúð á helmingi hennar. Bjó hann með fjölskyldu sinni í nýrra íbúðarhúsinu. Er fram komið að þeir bræður hafi rekið félagsbú á jörðinni til ársins 1985 er Þorfinnur brá búi og fluttist brott. Hafði framleiðsluréttur á jörðinni þá verið skertur verulega, en fyrir dómi kom fram sú skýring hjá Þorfinni að erfitt hafi verið að framfleyta tveim fjölskyldum með búskap á henni. Í samningnum frá júní 1982 er ekki kveðið á um það berum orðum að ábúðarréttur áfrýjandans nái til Vesturhlíðar og Sellands. Er þar einungis vikið að þessum jörðum í tengslum við forkaupsrétt ábúandans með þeim hætti að sá réttur hans nái „einnig til þeirra jarða eða jarðarparta sem hafa verið nýttir frá Ytri-Löngumýri”. Stefndi Þorfinnur skýrði hins vegar svo frá fyrir dómi, að á árunum 1982 til 1985 hafi þeir bræður nýtt þessar jarðir í búrekstri sínum með sama hætti og áður hafði verið gert. Hefur áfrýjandinn Björn borið á sama veg um þetta. Verður að þessu virtu ráðið að ábúðarréttur hans hafi frá upphafi tekið í reynd til helmings þessara jarða. Af hálfu áfrýjenda er því nú borið við að jarðanefnd Húnavatnssýslu hafi ekki verið sent afrit samningsins frá 1982 og að landamerkjum Ytri-Löngumýrar sé þar ekki lýst, en hvort tveggja hafi leigusala verið skylt að gera, sbr. 3. gr. og 4. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Af þeim sökum beri að líta svo á að réttur til lífstíðarábúðar á jörðinni hafi stofnast þegar í upphafi, en meginregla ábúðarlaga sé sú að jarðir skuli byggðar ábúendum til lífstíðar. Ekki verður á það fallist með áfrýjendum að þeir hnökrar hafi verið á samningsgerðinni, sem leitt geti til þeirrar niðurstöðu, er þau halda fram. Verður samkvæmt því talið að áfrýjandinn Björn hafi með samningnum öðlast ábúðarrétt til fimmtán ára í samræmi við hljóðan hans, sbr. 1. málslið 1. mgr. 5. gr. ábúðarlaga. II. Við brotthvarf stefnda Þorfinns frá Ytri-Löngumýri árið 1985 fluttust Björn Pálsson og stefnda Ólöf að nýju á jörðina. Settust þau að í því íbúðarhúsi, sem Þorfinnur bjó í áður. Tók Björn upp fjárbúskap auk þess sem hann hélt nokkur hross og var hvort tveggja að mestu eða öllu haft í Vesturhlíð. Fjárstofn hans var skorinn 1988 eftir að riðuveiki fannst í fénu. Tók hann ekki upp sauðfjárbúskap eftir það. Áfrýjandinn Björn heldur fram að frá 1985 til 1988 hafi hann einn haft allar nytjar Ytri-Löngumýrar og Sellands. Hafi hann jafnframt átt hross í Vesturhlíð, sem þar hafi gengið með hrossum Björns Pálssonar. Í skýrslu stefnda Þorfinns fyrir dómi kemur fram, að Björn Pálsson hafi engin útihús nýtt önnur en þau, sem eru í Vesturhlíð. Er ekkert fram komið í málinu um að hann hafi að frátöldu íbúðarhúsi á Ytri-Löngumýri nýtt þá jörð eða Selland í búrekstri sínum. Hefur ekki verið hnekkt staðhæfingum áfrýjandans Björns um að hann hafi við brottför stefnda Þorfinns í reynd tekið til sín þær nytjar Ytri-Löngumýrar og Sellands, sem ábúðarréttur Þorfinns náði áður til, að íbúðarhúsinu undanskildu. Samkvæmt framanröktu rýmkaðist ábúðarréttur áfrýjandans Björns á Ytri-Löngumýri og Sellandi verulega árið 1985. Er ekkert annað fram komið en að það hafi orðið með fullu samþykki leigusala. Jafnframt þrengdist fyrri réttur áfrýjandans til að nýta Vesturhlíð vegna búrekstrar Björns Pálssonar þar. Með þessu var stofnað til nýs réttarsambands milli samningsaðilanna, sem breytti verulega fyrri réttindum og skyldum þeirra. Var skylt að gera um það skriflegan samning, sbr. 3. gr. ábúðarlaga, sem ekki var gert. Verður samkvæmt því lagt til grundvallar að jörðin hafi frá þeim tíma, er stefndi Þorfinnur hvarf af henni, verið byggð áfrýjandanum Birni til lífstíðar, sbr. 6. gr. ábúðarlaga. III. Björn Pálsson lést á árinu 1996 og fékk stefnda Ólöf leyfi til setu í óskiptu búi. Með yfirlýsingu hennar 10. september 1997 skipti hún jörðinni Ytri-Löngumýri í tvær sjálfstæðar eignir. Annars vegar skyldi vera nýrra íbúðarhúsið og 6,16 hektara spilda umhverfis það, en hins vegar öll jörðin og mannvirki á henni að öðru leyti. Voru lagðar kvaðir á jörðina varðandi vatnsöflun, frárennsli og umferð í þágu hins útskipta hluta hennar. Með samningi 27. október 1997 seldi stefnda Ólöf öðrum stefndu nýrra íbúðarhúsið á Ytri-Löngumýri og áðurnefnda 6,16 hektara spildu og að auki jarðirnar Vesturhlíð og Selland. Er kaupverð hvers hinna seldu eignarhluta tilgreint í samningnum. Í kjölfar samningsgerðarinnar kröfðust áfrýjendur þess að fá að neyta forkaupsréttar að öllu hinu selda. Höfnuðu stefndu því að sá réttur væri fyrir hendi. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þessa samnings, en sjónarmið þeirra og málsástæður eru raktar í héraðsdómi. IV. Svo sem áður er getið telst áfrýjandinn Björn hafa haft Ytri-Löngumýri til lífstíðarábúðar frá 1985. Voru liðin tólf ár frá því til þess réttarsambands var stofnað þegar stefndu gerðu sín á milli samning þann um sölu fasteigna, sem málið er sprottið af. Áfrýjendur njóta samkvæmt því forkaupsréttar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 að því marki, sem ábúðarréttur þeirra tók til hinna seldu fasteigna. Eins og málið liggur fyrir telst nægjanlega í ljós leitt að ábúðarrétturinn náði til alls Sellands. Eiga áfrýjendur því forkaupsrétt að þeirri jörð. Sá réttur er hins vegar ekki fyrir hendi að því er varðar nýrra íbúðarhúsið á Ytri-Löngumýri, sem áfrýjendur hafa ekki haft umráð yfir. Fram er komið að búrekstur Björns Pálssonar takmarkaði ábúðarrétt áfrýjandans Björns á Vesturhlíð. Hefur áfrýjandinn ekki gert grein fyrir því með fullnægjandi hætti hvaða not hann hafði af þeirri jörð á árunum 1985 til 1988 og síðar. Að því er varðar 6,16 hektara spildu við nýrra íbúðarhúsið á Ytri-Löngumýri kom fram í skýrslu áfrýjandans að hann aðstoðaði foreldra sína við að girða af lítinn garð við húsið. Þótt líkur hafi verið að því leiddar að ábúðarréttur áfrýjandans nái til stærsta hluta hinnar útskiptu spildu er jafnframt víst að hann tók ekki til garðsins við húsið eða bílastæða utan hans. Stærð þessa lands liggur ekki fyrir í málinu Samkvæmt framanröktu eru dómkröfur áfrýjenda vanreifaðar að því er varðar hluta þeirra fasteigna, sem samningur stefndu tók til. Er málið því ekki lagt fyrir með þeim hætti að dómur verði lagður á kröfurnar og verður ekki hjá því komist að vísa málinu í heild frá héraðsdómi. Rétt þykir að hver aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Málinu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Með skírskotun til röksemda í I. kafla atkvæðis meiri hluta dómara er ég sammála þeirri niðurstöðu, að áfrýjandinn Björn hafi ekki öðlast rétt til lífstíðarábúðar með „sölu- og leigusamningnum“ í júní 1982. Jafnframt er tekið undir þá niðurstöðu meiri hlutans að ábúðarréttur áfrýjandans Björns hafi frá upphafi náð til helmings jarðanna Vesturhlíðar og Sellands auk Ytri-Löngumýrar. Loks er ég sammála því að skýra beri samninginn eftir orðanna hljóðan þannig, að áfrýjandinn Björn hafi með samningnum ekki öðlast ábúðarrétt lengur en til 10. júlí 1997. Hér á eftir verður fjallað um jarðirnar þrjár sem eina jörð. Í bréfi landbúnaðarráðuneytisins 28. nóvember 1997 til lögmanns áfrýjenda staðfestir ráðuneytið, að samkvæmt jarðaskrá ríkisins hafi ábúendur á lögbýlinu Ytri-Löngumýri fardagaárin 1980 til 1994 verið sem hér segir: Björn Pálsson árin 1980 til 1982, Þorfinnur og Björn Björnsson árin 1982 til 1983, en Björn Pálsson og Björn Björnsson árin 1985 til 1994. Fram kemur í bréfinu að upplýsingar vanti um árin 1983 til 1985. Verður samkvæmt því að leggja til grundvallar, að Björn Pálsson hafi haldið áfram ábúð til ársins 1994. Sat áfrýjandinn Björn því jörðina ekki einn á því tímabili, sem hér um ræðir. Þótt þessi áfrýjandi hafi átölulaust nýtt einhvern hluta þess jarðarhelmings, sem leigusamningurinn frá júní 1982 tók ekki til, verður ekki talið að með þeim afnotum hafi verið stofnað til ábúðarsamnings um jarðarhelminginn. Samningurinn frá júní 1982 um hinn jarðarhelminginn var svo sem fyrr segir fallinn úr gildi þegar kaupsamningur sá, sem stefnda Ólöf gerði við aðra stefndu 27. október 1997, og áfrýjendur styðja kröfu sína til forkaupsréttar við. Samkvæmt framansögðu verður að telja að skilyrðum jarðalaga nr. 65/1976 fyrir forkaupsrétti til handa áfrýjendum sé ekki fullnægt. Með þessum athugasemdum tel ég að staðfesta beri niðurstöðu héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum áfrýjenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 15. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 1., 2. og 6. júlí 1998 af Birni Björnssyni, kt. 140755-2579 og Oddnýju Maríu Gunnarsdóttur, kt. 150455-5109, Ytri-Löngumýri, Svínavatnshreppi, á hendur Ólöfu Guðmundsdóttur, kt. 100318-3939, með lögheimili að Ytri-Löngumýri, Svínavatnshreppi, en með dvalarstað að Kópavogsbraut 1a, Kópavogi, Áslaugu Elsu Björnsdóttur, kt. 010745-2419, Ásbúð 72, Garðabæ, Guðrúnu Björnsdóttur, kt. 140147-4439, Suðurhólum 6, Reykjavík, Páli Björnssyni, kt. 221048-4589, Silfurbraut 5, Höfn, Guðmundi Björnssyni, kt. 290450-4629, Tunguvegi 6, Hafnarfirði, Hafliða Sigurði Björnssyni, kt. 190454-4529, með lögheimili að Ytri-Löngumýri, Svínavatnshreppi, en með dvalarstað að Æsufelli 4, Reykjavík, Þorfinni Jóhannesi Björnssyni, kt. 181156-5389, Bólstaðarhlíð 54, Reykjavík, Brynhildi Björnsdóttur, kt. 190358-3059, Barónsstíg 55, Reykjavík og Böðvari Björnssyni, kt. 021259-3579, með lögheimili að Ytri-Löngumýri, Svínavatnshreppi, en með dvalarstað að Leirubakka 32, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að viðurkenna ógildingu kaupsamnings og afsals um hluta úr Ytri-Löngumýri, Vesturhlíð og Sellandi og að stefndu Ólöfu verði dæmt skylt að gefa út afsal fyrir þessum eignum gegn greiðslu á 4.800.000 krónum á grundvelli forkaupsréttar. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins, sem beri dráttarvexti frá 15. degi eftir dómsuppsögu. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda og að þeim verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefndi Þorfinnur hóf búskap á Ytri-Löngumýri í Svínavatnshreppi, Austur Húnavatnssýslu árið 1978. Í fyrstu bjó hann þar ásamt föður sínum, Birni heitnum Pálssyni. Á árinu 1979 var byggt nýtt íbúðarhús á jörðinni og bjó stefndi Þorfinnur í því ásamt fjölskyldu sinni. Árið 1982 hætti Björn heitinn búskap og flutti ásamt eiginkonu sinni, stefndu Ólöfu, til Reykjavíkur. Hann gerði samning við son þeirra hjóna, stefnanda Björn, í júní það ár, sem nefndur er sölu- og leigusamningur. Í samningnum kemur m.a. fram að stefnandi Björn taki á leigu hálfa jörðina Ytri-Löngumýri ásamt helmingi túns og útihúsa og eldra íbúðarhúsi á jörðinni frá 10. júlí 1982 til 10. júlí 1997. Þá er þar tekið fram að komi jörðin til arfs, skipta eða sölu á leigutímanum skuli stefnandi hafi forkaupsrétt að hálfri jörðinni. Skyldi forkaupsrétturinn einnig ná til þeirra jarða eða jarðarparta sem nýttir hafi verið frá Ytri-Löngumýri. Stefnandi Björn flutti í húsið, sem foreldrar hans höfðu búið í, og þar býr hann enn. Stefnandi Oddný María er eiginkona hans og hefur búið þar með honum frá árinu 1993. Þeir bræður, stefnandi Björn og stefndi Þorfinnur, ráku saman bú á Ytri-Löngumýri þar til sá síðarnefndi hætti búskap á miðju ári 1985 og flutti til Reykjavíkur. Foreldrar bræðranna fluttu þá aftur að Ytri-Löngumýri og bjuggu í nýrra húsinu þar til Björn lést á árinu 1996. Stefnda Ólöf hefur setið í óskiptu búi. Með bréfi stefnda Guðmundar, dagsettu 4. nóvember 1996, sem honum var falið að rita fyrir hönd móður sinnar, stefndu Ólafar, og dánarbús Björns Pálssonar, til stefnanda Björns var samningnum frá júní 1982 sagt upp frá og með júní 1997. Þrátt fyrir uppsögnina búa stefnendur enn á Ytri-Löngumýri. Í gögnum málsins kemur fram að stefndu hafa leitað eftir því að stefnendur keyptu jörðina eða að samið yrði um ábúð þeirra á henni áfram. Hafa stefnendur lýst því yfir að þau vilji kaupa jörðina alla. Stefnda Ólöf hefur hins vegar með yfirlýsingu dagsettri 10. september 1997 skipt jörðinni þannig að frá henni er skilið yngra íbúðarhúsið ásamt 6,16 ha landspildu en skiptingin var staðfest af landbúnaðarráðuneytinu með bréfi dagsettu 6. nóvember sama ár. Stefnda Ólöf hefur einnig með kaupsamningi og afsali, sem dagsett er 27. október 1997, selt öðrum stefndu húsið ásamt landspildunni og jarðirnar Vesturhlíð og Selland. Stefnendur telja sig eiga forkaupsrétt að hinu selda og hafa höfðað mál þetta til ógildingar á framangreindum kaupsamningi og afsali. Þau krefjast þess einnig að stefndu Ólöfu verði dæmt skylt að gefa út afsal til þeirra fyrir umræddum eignum gegn greiðslu á söluverðinu. Í málinu er deilt um það hvort stefnendur hafi lífstíðarábúð á jörðinni. Af hálfu stefndu er í því sambandi haldið fram að stefnanda Birni hafi verið leigð jörðin til ákveðins tíma. Sá tími hafi þegar verið liðinn þegar stefnda Ólöf seldi þann hluta jarðarinnar sem deilt er um í máli þessu. Því er enn fremur mótmælt af hálfu stefndu að stefnendur eigi forkaupsrétt á hinu selda eins og haldið er fram af þeirra hálfu í málinu. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er málavöxtum lýst þannig að stefnandi Björn hafi ásamt bróður sínum, stefnda Þorfinni, verið ábúandi á Ytri-Löngumýri frá árinu 1982 en stefnandi Oddný hafi verið ábúandi með honum þar síðan 1993 er stefnendur gengu í hjúskap. Við upphaf ábúðarinnar í júní 1982 hafi verið gerður samningur milli stefnanda Björns og Björns heitins Pálssonar. Samkvæmt þeim samningi skyldi stefnandi Björn sitja hálfa jörðina Ytri-Löngumýri á móti bróður sínum, stefnda Þorfinni. Eftir að stefndi Þorfinnur brá búi hafi stefnendur búið einir á Ytri-Löngumýri. Þótt Björn heitinn Pálsson hafi verið skráður ábúandi á Ytri-Löngumýri frá árinu 1985 þar til hann lést á árinu 1996 hafi hann stundað búskap sinn að Vesturhlíð. Þar hafi hann rekið sauðfjárbúskap til ársins 1988, er fjárstofn hans var skorinn vegna riðuveiki. Frá 1988 hafi Björn heitinn hins vegar ekki stundað annan búskap en að vera með nokkur hross í Vesturhlíð, sem stefnendur hafi annast fyrir hann. Björn heitinn og Ólöf ekkja hans hafi búið í nýrra íbúðarhúsinu á Ytri-Löngumýri og þar sé Ólöf enn skráð með lögheimili, enda þótt hún hafi lítið dvalist þar frá andláti eiginmanns síns en hún sitji í óskiptu búi. Stefnendur búi í eldra íbúðarhúsinu á jörðinni. Með yfirlýsingu, dagsettri 2. febrúar 1997, hafi stefnda Ólöf viljað skipta Ytri-Löngumýri í tvo eignarhluta. Sú skipting hafi ekki verið samþykkt af hreppsnefnd Svínavatnshrepps eða jarðanefnd Austur-Húnavatnssýslu. Með yfirlýsingu dagsettri 10. september 1997 hafi hún aftur skipt Ytri-Löngumýri í tvo eignarhluta. Sú skipan hafi verið samþykkt af hreppsnefndinni og jarðanefnd Austur-Húnavatnssýslu og síðar staðfest af landbúnaðarráðuneytinu. Sá hluti Ytri-Löngumýrar, sem kaupsamningurinn fjalli um, sé sá hluti sem hafi verið skipt undan jörðinni, þ.e.a.s nýrra íbúðarhúsið ásamt 6,16 ha landspildu. Þessi hluti jarðarinnar, sem og aðrir hafi verið nýttir af stefnendum málsins, að frátöldu sjálfu íbúðarhúsinu ásamt girtri lóð við það og bílastæði. Jörðina Selland hafi Björn heitinn Pálsson keypt árið 1934 og hafi hún verið nytjuð frá Ytri-Löngumýri frá þeim tíma. Vesturhlíð sé hluti úr jörðinni Litladal en Vesturhlíð hafi Björn heitinn eignast formlega 1982. Í reynd hafi hann átt jörðina frá 1965, er hún var keypt í nafni sonar hans, stefnda Guðmundar, sem þá hafi verið 15 ára, og hafi Vesturhlíð verið nytjuð frá Ytri-Löngumýri síðan. Stefndu hafi gert með sér kaupsamning um hluta úr Ytri-Löngumýri, Vesturhlíð og Selland þann 27. október 1997. Söluverð Sellands sé 212.000 krónur, Vesturhlíðar 1.466.000 krónur og hlutans úr Ytri-Löngumýri 3.122.000 krónur, samtals 4.800.000 krónur. Stefnendum hafi borist til eyrna að samningurinn hefði verið gerður og hafi þau sent um það fyrirspurn þann 26. nóvember 1997. Stefnendum hafi borist afrit af kaupsamningnum þann 3. desember 1997 með bréfi dagsettu 30. nóvember sama ár. Með bréfi dagsettu 29. desember 1997 hafi stefnendur lýst því yfir að þau hygðust nýta sér forkaupsrétt sinn. Með bréfi sem borist hafi 7. janúar 1998, dagsett 5. janúar 1998, hafi stefnendum verið tilkynnt að stefnda Ólöf hafnaði því að þau ættu forkaupsrétt að eignunum. Viðræður hafi átt sér stað milli lögmanns stefnenda og fulltrúa stefndu um einhvers konar samkomulag sem ekki hafi leitt til árangurs. Meðal annars hafi nánast verið kominn á samningur um gerðarmeðferð. Þá hafi einnig verið leitað til hreppsnefndar Svínavatnshrepps um að hreppurinn beitti forkaupsrétti sínum, en það hafi ekki orðið úr. Stefnendur byggja á því að Ytri-Langamýri og jarðirnar sem þaðan séu nýttar, Selland og Vesturhlíð, séu byggðar þeim til lífstíðar. Þau byggja einnig á því að þar sem ábúðin hafi varað lengur en 10 ár eigi þau forkaupsrétt að jörðunum. Þar sem aldrei hafi verið gert lögformlegt byggingarbréf, hvorki þannig að gætt hafi verið formreglna eða skráningar, sbr. sérstaklega 3. og 4. gr. ábúðarlaga, sé þeim byggð jörðin til lífstíðar, sbr. 6. gr. laganna. Verði hins vegar fallist á að samningurinn frá júní 1982 hafi í öndverðu verið gilt byggingarbréf, sem markað hafi ábúð stefnenda tímamörk, er á því byggt að forsendur þess séu brostnar í svo verulegum atriðum að tímamörkin séu að engu hafandi. Þannig hafi ábúð stefnda Þorfinns aðeins varað til vors 1984. Eftir það hafi stefnandi Björn í raun setið Ytri-Löngumýri einn. Að vísu hafi Björn heitinn Pálsson tekið upp búsetu í nýrra húsinu og hafi hann stundað fjárbúskap í Vesturhlíð til ársins 1988, er stofn hans var skorinn vegna riðu. Auk þess hafi hann verið þar með 20-25 hross sem stefnendur hafi annast fyrir hann. Stefnendur hafi hins vegar haft nytjar af Vesturhlíð í formi netalagna í Svínavatni allt frá 1982 til dagsins í dag. Þá hafi stefnendur einir farið með allar nytjar Sellands allan ábúðartímann og m.a. girt landið. Jafnvel þótt tímamörk samningsins frá júní 1982 verði talin gilda um ábúð stefnenda sé ljóst að af hálfu stefndu Ólafar hafi ekki annað staðið til en að stefnendur fengju áfram að sitja jörðina. Stefnendur hafi því ótvírætt rétt leiguliða til að krefjast forkaupsréttar og þó að samningurinn frá 1982 hafi runnið út veiti það landeiganda ekki rétt til að sniðganga forkaupsrétt leiguliða, sem ætlað sé að sitja áfram jörðina. Stefnendur vísa einnig til 2. mgr. 30. gr. jarðalaga sem þeir telja að eigi við í þessu tilviki. Af þeirra hálfu er því haldið fram að markmiði laganna verði ekki náð væri landeiganda heimilt að selja jörðina í bútum fram hjá leiguliðanum, hvernig sem ábúð stefnenda verði metin. Þá byggja stefnendur á því að strax við upphaf ábúðarinnar hafi verið samið um forkaupsrétt á Ytri-Löngumýri og jarða sem nýttar væru frá Ytri-Löngumýri. Þessi réttur sé enn í fullu gildi. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til reglna samningaréttarins um brostnar forsendur, til reglna jarðalaga nr. 65/1976, sérstaklega 2. mgr. 30. gr. og til ábúðarlaga nr. 64/1976, sérstaklega 3., 4. og 6. gr. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu lýsa málsatvikum þannig að stefndi Þorfinnur hafi hafið búskap á Ytri-Löngumýri árið 1978 og hafi hann búið þar til ársins 1985. Hann hafi í fyrstu búið þar með föður sínum. Árið 1979 hafi nýrra íbúðarhúsið verið byggt handa stefnda Þorfinni og fjölskyldu hans. Á árinu 1982 hafi Björn Pálsson hætt búskap og flust suður þar sem hann hafi búið í þrjú ár. Um leið hafi verið gerður sölu- og leigusamningur við stefnanda Björn, sem hafi þá flutt í eldra íbúðarhúsið. Með samningnum hafi Björn Pálsson selt stefnanda Birni á leigu hálfa jörðina Ytri-Löngumýri, ásamt helmingi túns og útihúsa svo og eldra íbúðarhúsið á jörðinni. Samningur þessi hafi verið tímabundinn og skyldi gilda frá 10. júlí 1982 til 10. júlí 1997. Leigan skyldi vera í fyrsta lagi: „Að hugsa um 20 merar, skaffa þeim bithaga og hey ef þarf, í 3 ár frá 10. júlí 1982 að telja. Í öðru lagi 50 dilksverð á ári meðan samningur þessi er í gildi, í fyrsta sinn 30. desember 1983 og síðan árlega á sama tíma.“ Þá sé enn fremur svofellt ákvæði í samningnum: „Komi jörðin Ytri-Langamýri, Austur-Húnavatnssýslu, til arfaskipta eða sölu, fyrr en samningur þessi rennur út, skal leiguliði hafa forkaupsrétt að hálfri jörðinni ásamt öllum gögnum og gæðum. Forkaupsrétturinn nær einnig til þeirra jarða eða jarðarparta, sem hafa verið nýttir frá Ytri-Löngumýri.“ Í samningnum hafi leigusalinn, Björn Pálsson, enn fremur skuldbundið sig til að gera sams konar samning við stefnda Þorfinn nema hvað varðaði sölu á 350 kindum og afnot af eldra íbúðarhúsinu, þess í stað kæmu afnot af nýrra íbúðarhúsinu. Sumarið 1985 hafi Þorfinnur skyndilega hætt búskap. Björn Pálsson hafi þá flutt aftur að Ytri-Löngumýri í nýrra íbúðarhúsið. Hann hafi hafið búskap að nýju og hafi þá haft um það bil 200 ær og hross í Vesturhlíð og Sellandi. Af hálfu stefndu er því haldið fram að það sé fjarstæða að stefnandi Björn hafi einhvern tímann búið einn á Ytri-Löngumýri. Björn Pálsson hafi verið skráður ábúandi á Ytri-Löngumýri frá 1985 þar til hann lést 1996. Eftir að Björn Pálsson lést hafi komið í ljós að fjárhús í Vesturhlíð höfðu ekki verið hreinsuð eftir að riðuveikin kom upp. Stefndi Guðmundur hafi séð um að hreinsa fjárhúsin ásamt fleirum. Að það hafði ekki verið gert bendi ekki til að stefnandi Björn hafi komið nálægt búskap í Vesturhlíð. Því er enn fremur mótmælt að hann hafi girt Sellandið enda hafi engin gögn verið lögð fram um það. Og því er einnig mótmælt að stefnendur hafi haft nytjar af Vesturhlíð í formi netlagna eða á annan hátt. Stefndu reisa sýknukröfu sína á því að sölu- og leigusamningurinn, er Björn Pálsson gerði við stefnanda Björn í júní 1982 um leigu á jörðinni Ytri-Löngumýri, hafi verið tímabundinn og hafi jörðin verði leigð til 15 ára. Samkvæmt ákvæðum samningsins hafi hann runnið út 10. júlí 1997. Um leigu á jörðinni gildi ábúðalög nr. 64/1976 og samkvæmt 5. gr. skuli byggja jarðir hið skemmsta til 5 ára í senn. Samningurinn hafi því verið fyllilega löglegur og með honum hafi jörðin verið byggð stefnanda Birni með bréfi, þ.e. skriflega, svo sem 3. gr. ábúðalaganna bjóði. Og þar sem samningurinn hafi verið gerður skriflega til löglegs tíma komi ákvæði 6. gr. ábúðalaganna um lífstíðarábúð ekki til álita í málinu. Samningnum hafi verið sagt upp með bréfi til stefnanda Björns, dagsettu 4. nóvember 1996, frá og með júní 1997. Skipting jarðarinnar hafi verið gerð með samþykki þar til bærra yfirvalda. Með yfirlýsingu, dagsettri 10. september 1997, hafi stefnda Ólöf skipt Ytri-Löngumýri í tvær sjálfstæðar eignir þannig: Öll jörðin Ytri-Löngumýri, annars vegar, og hins vegar yngra íbúðarhúsið byggt 1979 ásamt 6,16 ha spildu. Jarðanefnd Austur-Húnavatnssýslu hafi samþykkt skiptingu þessa 3. október 1997 og hreppsnefnd Svínavatnshrepps hafi fallist á hana 9. sama mánaðar. Landbúnaðarráðuneytið hafi staðfest skiptinguna 6. nóvember 1997 að fengnu samþykki Bændasamtaka Íslands. Með kaupsamningi og afsali, dagsettu 27. október 1997, hafi stefnda Ólöf selt hinum stefndu börnum sínum nýrra íbúðarhúsið á Ytri-Löngumýri með hinni útskiptu landspildu ásamt jörðunum Sellandi og Vesturhlíð með tilheyrandi mannvirkjum fyrir 4.800.000 krónur en stefnendur krefjist ógildingar á samningnum í máli þessu. Samkvæmt samningnum frá júní 1982 hafi stefnandi Björn því aðeins átt forkaupsrétt að hálfri jörðinni, Ytri-Löngumýri, að hún kæmi til sölu „fyrr en samningur þessi rennur út”. Bæði skiptingin á jörðinni og salan á hluta úr henni hafi gerst eftir að sölu- og leigusamningurinn var runninn út en hann hafi runnið út 10. júlí 1997. Forkaupsréttur stefnanda Björns hafi því verið fallinn úr gildi er samningurinn frá 27. október 1997 var gerður. Breyti þráseta hans á jörðinni, eftir uppsögn og útrunninn leigutíma, engu hér um. Slíkt framferði skapi honum engan rétt, hvorki til forkaups né leigu. Þá skapi forkaupsréttarákvæði 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 stefnanda Birni heldur eigi rétt til kaupa, þar sem það sé skilyrði fyrir forkaupsrétti leiguliða að leigusamningur sé enn í gildi, þegar jörð er seld. Því hafi ekki verið að heilsa í þessu tilviki. Því er sérstaklega mótmælt að brostnar séu forsendur fyrir þeim tímamörkum, er sölu- og leigusamningurinn setti ábúð stefnanda Björns á jörðinni. Það hafi ekkert gerst í þessu máli eftir gerð sölu- og leigusamningsins í júní 1982 að forsendur hafi brostið fyrir honum. Það eitt hafi gerst að tíminn hafi haldið áfram sinni óstöðvandi göngu, tekið sinn toll og fellt samninginn úr gildi. Allt þetta hafi verið fyrirsjáanlegt við samningsgjörðina. Um brostnar forsendur í skilningi samningaréttar geti því ekki verið að ræða í þessu máli. Stefndu benda á að stefnandi Oddný María hafi ekki verið aðili að sölu- og leigusamningnum frá júní 1982. Hún sé því ekki réttur aðili að þessari málssókn. Beri því með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum hennar vegna aðildarskorts. Málskostnaðarkrafa stefndu er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á því að stefndu séu ekki virðisaukaskattskyld, en þeim beri að greiða lögmanni sínum virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum. Niðurstöður Eins og hér að framan er rakið byggja stefnendur kröfur sínar í málinu á því að þau hafi lífstíðarábúð á jörðinni Ytri-Löngumýri en þar hafa þau búið, stefnandi Björn frá árinu 1982 og stefnandi Oddný María frá árinu 1993. Vísa þau varðandi réttarstöðu sína í þessu sambandi til ákvæða jarðalaga og ábúðarlaga. Þegar litið er til þessa og hvernig málatilbúnaði stefnenda er hagað að öðru leyti verður ekki talið að stefnandi Oddný María geti ekki átt aðild að málinu þar sem hún hafi ekki verið aðili að leigusamningnum frá 1982. Ber því að hafna þeim vörnum stefndu að aðildarskortur hennar leiði þegar af þeirri ástæðu til sýknu af kröfum hennar í málinu. Samkvæmt 5. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 skal byggja jarðir til minnst fimm ára í senn og samkvæmt 3. gr. laganna skal gera um það bréf sem er byggingarbréf fyrir jörðinni. Í samningnum frá júní 1982 um ábúð stefnanda Björns á helmingi jarðarinnar Ytri-Löngumýri er tekið fram að leigan gildi frá 10. júlí það ár til 10. júlí 1997 og tilgreint er þar einnig hvernig greiða skuli leiguna. Ljóst er að með samningnum var jörðin byggð stefnanda Birni á umræddu tímabili. Ekki þykja nægjanleg rök fyrir því að formreglur eða aðrar reglur hafi verið brotnar við gerð samningsins þannig að það verði metið eins og ekkert byggingarbréf hafi verið gert um ábúð þeirra á jörðinni. Einnig verður að telja ósannað gegn andmælum stefndu að forsendur hafi brostið fyrir þeim tímamörkum leigunnar sem kveðið er á um í samningnum. Verður með vísan til þessa að hafna þeirri málsástæðu stefnenda að þeir hafi lífstíðarábúð á jörðinni. Samkvæmt 2. mgr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 á leiguliði, sem setið hefur jörð í tíu ár eða lengur, forkaupsrétt á henni. Í gögnum málsins kemur fram að ábúendur á Ytri-Löngumýri voru á árunum 1985 til 1994 stefnandi Björn og Björn Pálsson. Verður með vísan til þessa og þess sem fram hefur komið að öðru leyti um hinar seldu eignir að telja ósannað gegn mótmælum stefndu að stefnendur eigi forkaupsrétt á þeim samkvæmt lagaákvæðinu. Þar að auki kemur forkaupsrétturinn ekki til framkvæmda samkvæmt lagaákvæðinu þegar um er að ræða sölu á jörð til barna jarðeiganda, sbr. 35. gr. sömu laga. Í samningnum frá júní 1982 segir að komi jörðin til skipta eða sölu áður en samningurinn renni út skuli leiguliði hafa forkaupsrétt að hálfri jörðinni. Samkvæmt framangreindu var ábúðarsamningurinn fallinn úr gildi þegar stefnda Ólöf seldi öðrum stefndu hluta jarðarinnar með kaupsamningi og afsali þann 27. október 1997. Ákvæði samningsins um forkaupsrétt stefnanda Björns hefur því ekki gildi. Af framangreindu leiðir að sýkna ber stefndu af kröfum stefnenda í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Ólöf Guðmundsdóttir, Áslaug Björnsdóttir,Guðrún Björnsdóttir, Páll Björnsson, Guðmundur Björnsson, Hafliði Sigurður Björnsson, Þorfinnur Jóhannes Björnsson, Brynhildur Björnsdóttir og Böðvar Björnsson, skulu sýkn vera af kröfum stefnenda, Björns Björnssonar og Oddnýjar Maríu Gunnarsdóttur, í máli þessu. Stefnendur greiði stefndu 250.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 348/2013
Fjármálafyrirtæki Slit Aðilaskipti Mótbárumissir Ógilding samnings
T höfðaði mál gegn bankanum L hf. og krafðist greiðslu fjárhæðar sem T taldi sig hafa ofgreitt forvera bankans vegna skuldabréfs er hafði að geyma ákvæði um bindingu höfuðstóls við gengi erlendra gjaldmiðla og taldist ólögmætt samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. T gerði skuldabréfið upp gagnvart forvera L hf. meðal annars með því að taka yfirdráttarlán en síðar ráðstafaði Fjármálaeftirlitið kröfuréttindum forvera L hf. vegna yfirdráttarlánsins til L hf. Ekki var fallist á með T að réttindum og skyldum forvera L hf. samkvæmt skuldabréfinu hefði verið ráðstafað til L hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, enda hafði lögskiptum vegna skuldabréfsins þá verið lokið. Þá var hvorki talið að skyldur forvera L hf. til að endurgreiða ofgreiðslur vegna lána hefðu verið fluttar yfir til L hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins né að þær hefðu sérstaklega verið framseldar til bankans. Á hinn bóginn þótti ósanngjarnt að bera yfirdráttarlánið fyrir sig að því marki sem það var of hátt vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar og var samkomulagi um yfirdráttarlánið því vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var talið að samkvæmt almennum reglum um aðilaskipti að kröfuréttindum öðlaðist L hf. ekki rýmri rétt á hendur T með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins en forveri hans hefði notið. Því hefði T haldið öllum mótbárum gegn kröfunni. Var fallist á kröfu T er nam mismun fjárhæðarinnar sem hann greiddi forvera L hf. og stöðu lánsins á þeim degi miðað við að það hefði borið vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var ekki ágreiningur í héraði um dráttarvaxtakröfu stefnda. Andmæli áfrýjanda sem fram komu hér fyrir dómi við upphafstíma dráttarvaxta eru því of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi urðu aðilaskipti að kröfu á hendur stefnda vegna yfirdráttarláns hans hjá Landsbanka Íslands hf., forvera áfrýjanda, með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Var sú ráðstöfun reist á 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Samkvæmt almennum reglum um aðilaskipti að kröfuréttindum öðlaðist áfrýjandi ekki rýmri rétt á hendur stefnda með þeirri ráðstöfun en forveri hans naut. Þannig hélt stefndi öllum mótbárum gegn kröfunni. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði stefnda, Tómasi Jónassyni, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 27. febrúar sl., er höfðað 14. febrúar 2012 af Tómasi Jónassyni, Ljósakri 9 í Garðabæ, gegn Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 8.266.968 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. desember 2008 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.224.999 krónur með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Í upphaflegum stefnukröfum krafðist stefnandi að stefndi greiddi sér 6.224.999 krónur. Með framhaldsstefnu breytti hann kröfu sinni á þá leið að aðallega var krafist 8.776.398 króna auk dráttarvaxta, en til vara 6.294.101 krónu ásamt dráttarvöxtum. Hækkun kröfunnar var rökstudd annars vegar með því að útreikningur þeirrar ofgreiðslu sem málið snerist um hefði samkvæmt nýlegu fordæmi Hæstaréttar átt að taka mið af samningsvöxtum en ekki vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Hins vegar var hún rökstudd með vísan til nýrra upplýsinga um yfirdráttarvexti stefnda. Stefndi krafðist frávísunar á framhaldsstefnu. Með úrskurði 19. nóvember 2012 var fallist á að skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 væri fullnægt til að auka mætti við kröfu með framhaldsstefnu þannig hún tæki nú mið af samningsvöxtum en ekki vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Hins vegar var vísað frá dómi hækkun á kröfum stefnanda vegna nýrra upplýsinga um hærri vaxtakjör yfirdráttarskulda hjá stefnda. Þá var varakröfu í framhaldsstefnu vísað frá dómi. II. Málsatvik eru þau að stefnanda var úthlutað leigulóð í Garðabæ í febrúar 2007. Í samningi um úthlutun lóðarinnar kom fram að lágmarksgatnagerðargjald væri 16.761.120 krónur og væri gjalddagi þess 1. júlí 2007. Þá kom þar fram að úthlutunarréttur væri óframseljanlegur. Yrði lóðarleigusamningur gerður eigi síðar en við „fokheldisstig húsnæðis“. Hinn 1. júní 2007 gerði stefnandi kaupsamning um lóðina við nafngreindan kaupanda. Þar skuldbatt stefnandi sig til að selja lóðina „á því byggingarstigi“ sem hún væri í þegar hann fengi afhentan lóðarleigusamning. Kaupverðið var ákveðið 10 milljónum króna „meira en það kaupverð sem seljandi greiddi fyrir lóðina hjá Garðabæ, að viðbættum öllum fjármagnskostnaði (gengishagnaði/gengistapi) og öðrum byggingarkostnaði“. Kveðið var á um að kaupandi hefði forráð á uppbyggingu þeirra lána sem seljandi tæki hjá lánastofnunum fyrir lóðinni og kostnaði „s.s. mynt lána“. Þá hefði kaupandi forræði á öllu tengdu byggingarframkvæmdunum. Til að fjármagna greiðslur fyrir lóðina og upphaf byggingarframkvæmda leitaði stefnandi, ásamt kaupanda lóðarinnar, til forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Úr varð að stefnandi gaf út skuldabréf, dags. 11. júlí 2007, sem bar yfirskriftina „Skuldabréf í erlendri mynt“. Þar viðurkenndi stefnandi að skulda bankanum „kr. 28.000.000 ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í eftirtöldum myntum og hlutföllum: JPY 50% CHF 50%“ miðað við sölugengi þeirra hjá bankanum á gjalddaga. Fjárhæð hinna erlendu mynta voru ekki tilgreindar í skuldabréfinu. Lánstíminn var sjö mánuðir og skyldi endurgreiða lánið með einni afborgun 15. febrúar 2008. Lántaki lofaði enn fremur að greiða vexti, sem skyldu vera jafnháir LIBOR vöxtum, auk 2,5% vaxtaálags. Stefnandi fékk lánsféð greitt 17. júlí 2008 í íslenskum krónum. Í kaupnótu, sem bankinn sendi stefnanda, kemur fram að hann hafi á þeim degi selt 277.699,86 svissneska franka og 28.239.608 japönsk jen, sem var höfuðstóll lánsins í þeim gjaldmiðlum að frádregnu lántökugjaldi. Hann fékk síðan 27.720.000 krónur greiddar. Áður en skuldabréfið var gefið út hafði stefnandi lagt tvær fasteignir að veði með tveimur tryggingarbréfum, dags. 25. júní og 5. júlí 2008. Í báðum tilvikum voru fasteignirnar veðsettar til tryggingar á greiðslu allra skulda stefnanda við Landsbanka Íslands hf., annars vegar allt að 12 milljónum króna og hins vegar allt að 18 milljónum króna. Á gjalddaga skuldabréfsins hafði ekki verið gengið frá lóðarleigusamningi þar sem áskildu byggingarstigi hafði ekki verið náð. Daginn fyrir gjalddaga lagði stefnandi samtals 9 milljónir króna inn á tékkareikning sinn hjá Landsbanka Íslands hf. Bankinn samþykkti í kjölfarið tímabundna heimild stefnanda til að yfirdraga tékkareikninginn um allt að 35 milljónir króna. Á gjalddaga skuldabréfsins 15. febrúar 2008 var reikningurinn síðan yfirdreginn um 26.945.089 krónur með færslu að fjárhæð 35.946.699 krónur út af reikningnum. Samkvæmt kvittun bankans þann dag var þeirri fjárhæð ráðstafað til greiðslu á höfuðstól og vöxtum skuldabréfsins. Bréfið var áritað um niðurfellingu skuldbindingarinnar þennan sama dag. Næstu vikur voru tiltölulega lágar fjárhæðir greiddar út af reikningnum uns 3.735.100 krónur fóru af honum 12. mars 2008. Frá þeim tíma og til desember 2008 var hvorki lagt inn né tekið út af reikningnum, en vextir og bankakostnaður lögðust reglulega ofan á fjárhæð kröfunnar. Í desember 2008 lagði kaupandi samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi samtals samtals 36.934.223 krónur inn á reikninginn í þremur greiðslum og var yfirdráttarskuldin þá greidd upp. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. og 19. október 2008 var helstu kröfuréttindum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til stefnda, þar á meðal kröfu samkvæmt yfirdráttarláni því sem að framan greinir. Stefnandi ritaði stefnda bréf 15. nóvember 2010 og óskaði eftir því að honum yrðu endurgreiddir fjármunir sem hann taldi sig hafa ofgreitt af skuldabréfinu frá 11. júlí 2007. Nánar tiltekið var farið fram á að bankinn greiddi stefnanda 5.177.352 krónur sem svöruðu til hækkunar „vegna gengistryggingar á framangreindu láni kr. 7.231.696 að frádregnum vaxtamun samningsvaxta og framangreindra vaxta Seðlabanka Íslands kr. 2054.343“. Aðilar áttu í nokkrum samskiptum af þessu tilefni. Með tölvuskeyti starfsmanns stefnda 26. janúar 2011 var stefnanda tilkynnt að rétt væri að beina erindinu til skilanefndar Landsbanka Íslands hf. þar sem skuldabréfið hefði verið greitt upp 15. febrúar 2008. Lánið hefði því ekki verið tekið yfir af stefnda. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á hendur stefnda á því að ákvæði skuldabréfsins frá 11. júlí 2007 hafi geymt ákvæði um ólögmæta gengisbindingu sem hafi verið óskuldbindandi fyrir stefnanda. Á því sé byggt að með skuldbreytingu lánsins í yfirdráttarlán, sem síðar hafi verið yfirtekið af stefnda, hafi stefndi tekið við öllum réttindum og skyldum samningssambands stefnanda við Landsbanka Íslands hf. vegna skuldabréfsins, þ.m.t. mótbárum stefnanda er varði óskuldbindandi ákvæði um gengisbindingu og endurgreiðslurétt stefnanda vegna þessa. Stefnandi rökstyður staðhæfingu sína um að skuldabréfið hafi verið með ólögmætri gengisbindingu þannig að fjárhæð skuldabréfsins hafi verið í íslenskum krónum sem hafi tekið mið af gengi erlendra gjaldmiðla, þ.e. japanskra jena og svissneskra franka. Þessi tenging hafi verið ólögmæt samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Lánssamningurinn hafi án nokkurs vafa verið í íslenskum krónum sem hefur verið verðtryggður miðað við framangreindar myntir, sbr. framangreinda tilvísun í skuldabréfið. Stefnandi vísar nánar tiltekið til þess að í skuldabréfinu komi einungis fram höfuðstólsfjárhæð lánsins í íslenskum krónum. Þannig séu allar upphæðir sem samningurinn grundvallist á tilteknar í íslenskum krónum. Þar að auki vísi stefnandi til þess að lánsfjárhæðin hafi verið greidd honum í íslenskum krónum, en ekki erlendum gjaldmiðli, enda hafi það ekki staðið stefnanda til boða og ekki tíðkast í sambærilegum viðskiptum. Loks beri að nefna að innheimta hafi farið fram í íslenskum krónum. Stefnandi tekur fram að engu breyti þó að í skuldabréfinu komi fram að lánið sé að „jafnvirði“ 28.000.000 íslenskra króna í þeim myntum sem að framan sé getið. Í því sambandi minnir stefnandi á áralanga dómaframkvæmd í fjármunarétti í þá veru að það sé raunverulegt inntak viðkomandi lánssamnings sem máli skipti, en ekki í hvaða búning samningurinn er klæddur. Aðalatriðið sé þó að stefnandi hafi fengið afhentar íslenskar krónur, hafi greitt lánið til baka í íslenskum krónum og engin erlend mynt hafi skipt um hendur. Í stefnu færir stefnandi nánari lagarök fyrir þessari málsástæðu, sem ekki er ástæða til að rekja í þaula. Til stuðnings henni vísar hann til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011 þar sem fjallað sé með ítarlegum og rökstuddum hætti um sams konar ágreiningsefni, þ.e.a.s. verðtryggingu sem miði skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Í öllum þessum málum hafi Hæstiréttur komist að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu að slík verðtrygging væri ólögmæt samkvæmt ófrávíkjanlegum reglum um verðtryggingu í 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að krafa hans um endurgreiðslu vegna skuldabréfalánsins uppfylli öll skilyrði bráðabirgðaákvæðis laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, nánar tiltekið bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 151/2010. Fyrir liggi að umrætt lán hafi verið tekið vegna lóðarkaupa og byggingar á íbúðarhúsnæði stefnanda til eigin nota. Þessu til stuðnings leggur stefnandi fram afrit skattframtals síns vegna ársins 2007, þar sem fram komi að stefnandi hafi tekið umrætt lán til að greiða fyrir lóð. Í stefnu kemur fram að staðið hafi til að stefnandi byggði hús á lóðinni og flytti þangað en það hafi ekki gengið eftir og því hafi lóðin verið seld í lok árs 2008. Engu skipti við mat á því hvort skilyrði bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 séu uppfyllt að lánið hafi ekki verið tryggt með veði í fasteigninni sjálfri. Ástæðu þess megi einfaldlega rekja til þess að eigandi lóðarinnar, Garðabær, hafi ekki heimilað veðsetningu á lóðinni fyrr en botnplata hússins hefði verið steypt. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að hann eigi rétt á endurgreiðslu fjárins þar sem krafan, sem stefnandi hafi greitt stefnda, hafi verið ólögmæt frá upphafi, að þeim hluta sem nemi kröfu um endurgreiðsluna. Ólögmæt gengisbinding skuldabréfsins leiði til þess að yfirdrátturinn sem stofnað hafi verið til í því skyni að gera upp hið ólögmæta skuldabréf hafi numið hærri fjárhæð en þurfti til að greiða skuldabréfið upp eins og staða þess raunverulega hafi verið, að teknu tilliti til ákvæða 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Þá vísar stefnandi jafnframt til þess að Landsbanki Íslands hf. hafi komið stefnanda til þess að stofna til yfirdráttarskuldar við sig með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér rangar eða óljósar hugmyndir hans um skuld sína samkvæmt skuldabréfinu og þannig haft af honum fé, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þessu fé haldi stefndi enn eftir þrátt fyrir ítrekaðar kröfur stefnanda um endurgreiðslu þess. Þá ítrekar stefnandi að stefndi hafi vitað eða mátt vera ljóst að krafan samkvæmt skuldabréfinu væri ólögmæt að hluta. Stefnandi tekur fram að skuldabréfaláninu hafi verið breytt í yfirdráttarlán að frumkvæði Landsbanka Íslands hf. Starfsmenn bankans hafi reiknað út meinta kröfu samkvæmt skuldabréfinu og dregið fjárhæðina af reikningi stefnanda. Stefnandi, sem neytandi, hafi treyst bankanum til að standa rétt að uppgjörinu sem bankinn hafi haft frumkvæði að og því hafi stefnandi verið í góðri trú þegar til yfirdráttarins hafi verið stofnað. Með vísan til framangreinds hafi stofnast með ólögmætum hætti krafa stefnda á hendur stefnanda í formi yfirdráttar sem nemi stefnufjárhæð máls þessa. Þegar krafan hafi verið framseld af Landsbanka Íslands hf. til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, hafi stefndi tekið yfir öll réttindi og allar skyldur gagnvart stefnanda vegna kröfunnar. Við framsalið hafi þannig haldist réttur stefnanda til að halda uppi mótbárum vegna yfirdráttarlánsins og eftir atvikum skuldabréfsins. Af þeim sökum geti stefnandi haldið uppi sömu mótbárum er varði tilurð og efni yfirdráttarins og eftir atvikum skuldabréfsins gagnvart stefnda. Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að samkvæmt I. kafla laga nr. 121/1994 um neytendalán falli yfirdráttarlán undir gildissvið laganna. Í 1. mgr. 17. gr. sömu laga segi að ef lánveitandi framselur kröfurétt sinn samkvæmt láni, sem veitt hafi verið samkvæmt lögunum til þriðja aðila, geti neytandi haldið uppi sömu mótbárum við hann og upphaflegan eiganda kröfunnar. Þá vísar stefnandi enn fremur til meginreglna kröfuréttar um ofgreitt fé og skyldu stefnda til endurgreiðslu í því tilfelli sem hér sé til skoðunar. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að 15. febrúar 2008 hafi skuldbreyting átt sér stað á kröfu Landsbanka Íslands hf. á hendur stefnanda með þeim afleiðingum að yfirdráttarskuldin hafi komið í stað hins ólögmæta gengisláns. Við skuldbreytinguna hafi þannig ekki stofnast nýtt kröfusamband enda hafi yfirdráttarlánið allt verið notað til að greiða upp skuldabréfið, sömu tryggingar hafi legið að baki báðum kröfum bankans og aðilar kröfusambandsins hafi verið þeir sömu. Þannig komi yfirdráttarlánið í stað skuldabréfsins án þess að kröfusambandið milli aðila hafi rofnað og nýtt myndast. Stefnandi byggir á því að þar sem kröfusamband aðila hafi við skuldbreytinguna haldist óbreytt að því frátöldu að samið hafi verið um nýjan gjalddaga og vaxtakjör, hafi stefnandi ekki glatað neinum af þeim mótbárum sem hann hafi haft gagnvart bankanum vegna skuldabréfsins. Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að ef fallist yrði á málatilbúnað stefnda þá myndi slík niðurstaða leiða til óréttmætrar auðgunar stefnda á kostnað stefnanda. Fyrir liggi að yfirdráttarkrafan, sem framseld hafi verið frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda, hafi verið hærri en lög geri ráð fyrir og þar af leiðandi ólögmæt að hluta. Stefndi hafi gengið hart fram í innheimtu gagnvart stefnanda og að lokum fengið meinta kröfu sína greidda að fullu auk vanskilagjalda og áfallins kostnaðar sem bankinn hafi skuldfært á reikning stefnanda. Með háttsemi sinni blasi því við að stefndi hafi hagnast með óréttmætum hætti enda hafi aldrei verið tilefni til þess að krefjast þess af stefnanda að hann greiddi þá fjárhæð sem stefndi hafi krafið hann ítrekað um í því skyni að gera upp yfirdráttinn. Í sjötta og síðasta lagi byggir stefnandi kröfu sína á því að stefnda sé ekki stætt á því að halda ofgreiðslunni eftir með vísan til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningagerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi ítrekað lýst því yfir, m.a. í fjölmiðlum, að skuldarar glati ekki betri rétti sínum með því að greiða niður skuldir sínar við bankann. Telur stefnandi það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi standi nú í vegi fyrir því að stefnandi fái notið þess réttar sem hann hefði ella notið ef hann hefði ekki gert upp yfirdráttinn í desember 2008. Þannig hefði stefnandi t.d. getað skuldajafnað umræddri ofgreiðslu, þ.e.a.s. hinni ólögmætu gengisbreytingu á skuldabréfinu, á móti yfirdrættinum sjálfum sem hefði þar með lækkað hann um fjárhæðina sem nemi dómkröfu hans. Stefnandi byggir á því að löggerningi hans við stefnda og forvera hans um yfirdráttarskuldina verði vikið til hliðar að hluta, sem nemur dómkröfunni. Með vísan til framangreinds hafi stefndi vitað eða mátt vera það ljóst að fjárhæð yfirdráttarins væri of há þegar til hans var stofnað, hann framseldur til stefnda og þegar hann var gerður upp. Því séu skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 uppfyllt í málinu. Þá byggir stefnandi jafnframt á því að skilyrði 33. gr. sömu laga séu uppfyllt og leiði til þeirrar niðurstöðu að stefndi geti ekki borið fyrir sig yfirdráttinn nema að frádreginni dómkröfu stefnanda. Því beri að fallast á kröfu stefnanda um endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Að lokum vísar stefnandi til þess að staða hans væri betri, ef fallist væri á málatilbúnað stefnda, ef yfirdrátturinn hefði ekki verið framseldur til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 9. október 2008. Með vísan til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 441/2011 sé ljóst að ofgreiðsla stefnanda hefði talist til sérgreindrar peningaeignar og/eða búskröfu skv. 1. mgr. 109. gr. og 3. tölul. 110. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Leiði það jafnframt til þeirrar niðurstöðu að víkja verði yfirdrættinum til hliðar að sömu fjárhæð og nemi ofgreiðslunni. Stefnandi tekur fram að stefnda hafi verið í lófa lagið að gera fyrirvara, sem hann kunni að hafa gert, við uppgjör sitt við Landsbanka Íslands hf. vegna ólögmætrar gengistryggingar á lánum þess síðarnefnda og greiðslum þeim tengdum eða samið um almennan afslátt af yfirdráttarkröfum. Hafi slíkur fyrirvari verið gerður sé ljóst að stefndi hafi fengið afslátt af kaupverði kröfunnar vegna mögulegra ólögmætra gengisbreytinga en hafi engu að síður krafið stefnanda um fulla fjárhæð yfirdráttarins. Því kunni hann að hafa hagnast sérstaklega vegna þessa. Sama eigi við hafi stefndi keypt kröfuna með afslætti. Því sé skorað sérstaklega á stefnda, með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991, að leggja fram gögn um uppgjör sitt við Landsbanka Íslands hf. Slík framlagning er sérstaklega mikilvæg svo dómurinn hafi fullnægjandi forsendur til að meta hvort skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um atvik sem síðar hafi komið til séu fyrir hendi eða hvort stefndi hafi með óréttmætum hætti auðgast á innheimtu kröfunnar gagnvart stefnanda. Verði stefndi ekki við áskoruninni, byggir stefnandi á því, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, að sérstakur fyrirvari hafi verið í uppgjörinu eða að stefndi hafi metið fjárhagslega áhættu þessu tengt og fengið lækkun eða afslátt á greiðslu sinni til Landsbanka Íslands hf. sem því hafi numið. Við aðalmeðferð málsins sundurliðaði stefnandi aðalkröfu sína með eftirfarandi hætti: Skuldfærsla af reikningi stefnanda þann 15.2.2008 kr. 35.946.699,- Rétt staða skuldar þann 15.2.2008 m.v. samningsvexti kr. 28.727.104,- Ofgreiðsla kr. 7.219.595,- Vextir v/yfirdráttar frá 15.2.2008 til 22.12.2008 kr. 1.047.373,- Samtals kr. 8.266.968,- Varakrafan byggist á því að leggja beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 til grundvallar útreikningi á réttri stöðu skuldarinnar 15. febrúar 2008, eins og miðað hafi verið við í upphaflegri dómkröfu stefnanda. Varakrafan sundurliðast þannig: Skuldfærsla af reikningi stefnanda þann 15.2.2008 kr. 35.946.699,- Rétt staða skuldar þann 15.2.2008 m.v. 4. gr. l. 38/2001 kr. 30.769.073,- Ofgreiðsla kr. 5.177.626,- Vextir v/yfirdráttar frá 15.2.2008 til 22.12.2008 kr. 1.047.373,- Samtals kr. 6.224.999,- Stefnandi rökstyður aðalkröfu sína í framhaldsstefnu með því að vísa til þess að 14. febrúar 2012, eða sama dag og mál þetta var höfðað, hafi Hæstiréttur Íslands kveðið upp dóm í málinu nr. 600/2011. Þar hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að við uppgjör ólögmætra gengistryggðra lána ætti lánveitandi ekki að notast við vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 við endurútreikning, heldur þá samningsvexti sem lánið bæri með sér. Stefnandi hafi greitt samningsvextina á gjalddaga lánsins 15. febrúar 2008 til Landsbanka Íslands hf. í samræmi við kröfu bankans. Við móttöku greiðslunnar hafi bankinn ekki gert neina fyrirvara. Hafi stefnandi falið endurskoðunarstofunni Deloitte að reikna út þá fjárhæð sem stefnandi hefði átt að greiða Landsbanka Íslands hf. á gjalddaga lánsins að teknu tilliti til samningsvaxta. Sá útreikningur, sem lagður hafi verið fram í málinu, beri með sér að stefnandi hefði átt að greiða 28.727.104 krónur til bankans í stað þess að greiða 35.946.699 krónur líkt og bankinn hafi krafið hann um. Í stefnu gerir stefnandi grein fyrir því að hann krefjist þess að fá endurgreidda þá vexti sem hann hafi greitt til stefnda vegna yfirdráttarskuldarinnar á tímabilinu frá 15. febrúar 2008 til 22. desember sama ár af fjárhæð ofgreiðslunnar. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einkum 2., 13., 14., 17. og 18. gr. laganna. Þá vísar stefnandi einnig til laga nr. 121/1994 um neytendalán, þó aðallega 17. gr. laganna, 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk meginreglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun og endurgreiðslu ofgreidds fjár. Loks vísar stefnandi til 2. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 vegna áskorunar um framlagningu gagna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi haldi því fram að með ákvörðun FME frá 9. október 2008 hafi stefndi yfirtekið réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. samkvæmt yfirdráttarláninu og eftir atvikum skuldabréfi nr. 8648, sem um sé deilt í máli þessu. Stefndi mótmælir þessum skilningi stefnanda á ákvörðun FME og telur að einungis krafa Landsbanka Íslands hf. vegna yfirdráttarskuldarinnar hafi flust til stefnda. Samkvæmt 1. tölul. ákvörðunar FME, hafi kröfuréttindi Landsbanka Íslands hf. flust til stefnda og samkvæmt 2. tölul. hafi stefndi tekið við öllum tryggingarréttindum Landsbanka Íslands hf. sem tengist kröfum hans. Fram komi í 5. tölul. að stefndi taki frá og með 9. október 2008 kl. 9:00 við starfsemi sem Landsbanki Íslands hf. hafi haft með höndum og tengist hinum framseldu eignum. Stefndi telur að túlka verði ákvörðun FME þröngt og að í henni felist ekki að afleiddar kröfur hafi flust frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Bendir stefndi á niðurstöðu dómstóla þar sem afleiddar skaðabótakröfur hafi ekki verið taldar flytjast milli gömlu og nýju bankanna. Stefndi tekur fram að þau kröfuréttindi, sem Landsbanki Íslands hf. hafi átt á hendur stefnanda 9. október 2008, hafi verið krafa samkvæmt yfirdráttarláninu og hafi sú krafa flust yfir til stefnda. Krafa Landsbanka Íslands hf. á hendur stefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. 8648 hafi verið greidd upp af stefnanda 15. febrúar 2008. Landsbanki Íslands hf. hafi því ekki átt kröfu á hendur stefnanda samkvæmt skuldabréfinu og því hafi engin krafa verið til staðar sem hafi getað flust yfir til stefnda. Kröfu stefnanda, sem reist er á því að skuldabréfið innihaldi ólögmæta gengistryggingu þannig að það beri að endurreikna það á grundvelli vaxtalaga nr. 38/2001, verði stefnandi að beina að Landsbanka Íslands hf. en ekki stefnda. Stefndi heldur því fram að þegar stefnanda hafi orðið ljóst að hugsanlega innihéldi skuldabréfalánið ólögmæta gengistryggingu þá hafi hann gert sér grein fyrir því að kröfulýsingarfrestur væri liðinn í bú Landsbanka Íslands hf. og því gæti hann ekki komið að kröfu sinni gagnvart bankanum um endurútreikning lánsins. Vísar stefndi til dómafordæma þessu til stuðnings. Því hafi stefnandi tekið þá ákvörðun að sækja málið gegn stefnda þrátt fyrir að vita að skuldabréfalánið hefði ekki flust yfir til stefnda og að hugsanleg ofgreiðsla hafi verið greidd Landsbanka Íslands hf. en ekki stefnda. Stefndi tekur fram að stefnandi byggi á því að um skuldbreytingu hafi verið að ræða þegar stefnandi greiddi skuldabréfalánið upp með nýju láni sem hann hafi fengið hjá Landsbanka Íslands hf., í formi yfirdráttar á tékkareikningi sínum. Þessari fullyrðingu hafnar stefndi sem rangri. Ljóst sé að stefnandi hafi tekið nýtt lán í formi yfirdráttar til þess að gera upp skuldabréfalánið og hafi stefnandi greitt það upp og fengið fullnaðarkvittun fyrir því. Augljóst sé að ekki hafi verið um skuldbreytingu á skuldabréfaláninu að ræða og vekur stefndi sérstaka athygli á því að í beiðni stefnanda um yfirdráttarlánið hafi verið óskað eftir nýju láni og að lánsfjárhæðin yrði hækkuð frá þeirri fyrirgreiðslu sem hann hafði áður fengið með skuldabréfaláninu. Einnig sé ljóst að ef um skuldbreytingu á skuldabréfaláninu hefði verið að ræða þá hefði Landsbanki Íslands hf. útbúið sérstakt skuldbreytingarskjal um þessa eðlisbreytingu skuldarinnar og hefði stefnandi þurft að undirrita það. Það hafi ekki verið gert þar sem skuldabréfalánið hafi verið greitt upp og stefnandi tekið nýtt lán hjá Landsbanka Íslands hf. í formi yfirdráttar til að greiða það upp. Stefndi hafnar fullyrðingu stefnanda um að hann hafi ofgreitt stefnda þegar hann hafi greitt upp yfirdráttarlánið 22. desember 2008. Stefndi tekur fram að yfirdráttarlánið hafi flust yfir til stefnda 9. október 2008 og þá staðið í 35.004.928 krónum. Stefnandi hafi óskað eftir því við stefnda 27. október 2008 að hann framlengdi yfirdráttarlánið og hafi stefndi fallist á framlengingu þess til 20. janúar 2009. Stefnandi hafi greitt upp lánið fyrir þann tíma án nokkurra athugasemda eða fyrirvara um að hann væri að ofgreiða stefnda. Stefnandi hafi ekki ofgreitt yfirdráttarlánið enda hafi það verið greitt í samræmi við skilmála þess. Stefnandi heldur því fram að krafan, sem hann hafi greitt stefnda, hafi verið ólögmæt frá upphafi að þeim hluta sem nemi kröfunni um endurgreiðsluna. Þessu hafnar stefndi og bendir á að það lán sem stefnandi telji að hluta ólögmætt, hafi hann ekki greitt stefnda heldur Landsbanka Íslands hf. Stefnandi hafi tekið nýtt lán í formi yfirdráttar og það lán hafi flust yfir til stefnda. Stefnandi hafi greitt það lán upp og óumdeilt sé í málinu að yfirdráttarlánið sé fullkomlega löglegt. Mögulega hafi stefnandi greitt Landsbanka Íslands hf. of háa fjárhæð þegar hann hafi greitt skuldabréfalánið upp 15. febrúar 2008. Sú hugsanlega ofgreiðsla hafi verið við annan lögaðila en stefnda og hugsanleg endurkrafa hafi ekki flust frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Því geti stefnandi ekki haldið uppi sömu mótbárum við stefnda er varða tilurð og efni skuldabréfalánsins eins og hann geti varðandi yfirdráttarlánið. Stefndi hafnar staðhæfingum stefnanda um að Landsbanki Íslands hf. hafi komið honum til að stofna til yfirdráttarskuldarinnar með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér rangar eða óljósar hugmyndir hans um skuld sína samkvæmt skuldabréfinu og þannig haft af honum fé. Stefndi bendir á í þessu sambandi að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn í málinu til stuðnings þessum staðhæfingum. Öll þau lán og lánsform sem viðskiptabankarnir og önnur fjármálafyrirtæki hafi notað í viðskiptum sínum hafi verið skoðuð af FME og Seðlabanka Íslands og hafi þessir eftirlitsaðilar ekki gert neinar athugasemdir við þau. Stefndi mótmælir þeim rökum stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vera það ljóst að fjárhæð yfirdráttarins væri of há þegar til hans hafi verið stofnað, þegar hann hafi verið framseldur til stefnda eða þegar hann hafi verið gerður upp. Í fyrsta lagi hafi yfirdráttarlánið flust yfir til stefnda en ekki skuldabréfalánið. Stefndi hafi fengið lánaskjölin á bak við yfirdráttarlánið en engin gögn um skuldabréfalánið, enda hafi það verið greitt upp átta mánuðum áður en stefndi hafi verið stofnaður. Í öðru lagi þá hafi yfirdráttarlánið verið fullkomlega löglegt og hafi stefndi innheimt þá kröfu sem hafi flust yfir til hans. Hafi stefnandi greitt þá fjárhæð án nokkurra athugasemda eða fyrirvara og ekki gert tilraun til þess að tengja uppgreiðslu yfirdráttarlánsins við skuldabréfalánið. Stefndi tekur fram að stefnandi vísi til 1. mgr. 17. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán máli sínu til stuðnings. Þar segi að ef lánveitandi framselur kröfurétt sinn samkvæmt láni sem veitt sé samkvæmt lögunum til þriðja aðila geti neytandi haldið uppi sömu mótbárum við hann og upphaflegan eiganda kröfunnar. Stefndi mótmælir því að ákvörðun FME frá 9. október 2008 hafi falið í sér framsal kröfuréttinda. Hvergi í ákvörðuninni sé talað um framsal kröfuréttinda heldur segi að á grundvelli heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., taki FME ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. Stefndi mótmælir því einnig að ákvæði neytendalaga eigi við í málinu. Samkvæmt b-lið 2. gr. laganna séu lánasamningar sem gildi í skemmri tíma en þrjá mánuði undanþegnir lögunum. Yfirdráttarlánið, sem Landsbanki Íslands hf. hafi veitt stefnanda og hafi flust til stefnda, hafi upphaflega verið til eins mánaðar og hafi síðan verið framlengt í nokkur skipti. Jafnvel þó að talið yrði að ákvæði laganna ættu við þá telur stefndi að ákvæðið nái aðeins til yfirdráttarlánsins enda hafi það flust yfir til stefnda en ekki skuldabréfalánið sem stefnandi hafði greitt upp. Stefndi mótmælir því að meginreglur kröfuréttar um ofgreitt fé og skyldu til endurgreiðslu eigi við í þessu máli enda ljóst að hugsanleg ofgreiðsla stefnanda hafi verið við Landsbanka Íslands hf. með uppgreiðslu skuldabréfalánsins. Stefnandi hafi ekki ofgreitt stefnda þegar hann hafi greitt upp yfirdráttarlánið og því eigi þessar reglur ekki við í lögskiptum stefnanda og stefnda. Stefndi mótmælir því að ef fallist yrði á málatilbúnað hans myndi slík niðurstaða leiða til óréttmætrar auðgunar stefnda á kostnað stefnanda. Stefndi hafi ekki auðgast á ólögmætan hátt á kostnað stefnanda. Stefndi hafi fengið kröfu sína greidda samkvæmt yfirdráttarláninu sem flust hafi yfir til hans frá Landsbanka Íslands hf. Stefndi hafi ekki komið að veitingu yfirdráttarlánsins og enginn ágreiningur sé í málinu um lögmæti þess láns. Ofgreiðslan sem stefnandi telur sig hafa greitt hafi orðið er hann hafi greitt upp skuldabréfakröfuna til Landsbanka Íslands hf. Því geti stefnandi aðeins borið fyrir sig ólögmæta auðgun gagnvart Landsbanka Íslands hf. Stefndi hafnar því að fallast eigi á dómkröfur stefnanda með vísan til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ólögmæta löggerninga. Af framansögðu sé ljóst að yfirdráttarlánið hafi flust til stefnda með ákvörðun FME þann 9. október 2008 en ekki skuldabréfalánið, sem stefnandi hafði greitt upp þann 15. febrúar 2008. Stefndi hafi því engin gögn fengið um skuldabréfalánið við yfirfærsluna og hafi því ekki vitað né mátt vita að yfirdráttarlánið væri of hátt þegar til þess var stofnað, það var flutt yfir til stefnda eða þegar það var greitt upp. Yfirdráttarlánið hafi ekki verið of hátt því það hafi numið þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi óskað eftir að fá lánað hjá Landsbanka Íslands hf. Bankinn hafi ekki þvingað stefnanda til að taka lánið heldur hafi hann tekið þá ákvörðun af fúsum og frjálsum vilja. Hugsanlega hafi hann ofgreitt Landsbanka Íslands hf. en það hafi engin áhrif á lögmæti yfirdráttarlánsins. Því sé ekki óheiðarlegt, ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að innheimta yfirdráttarskuldina sem hafi verið fullkomlega lögleg krafa. Til staðfestingar á því bendir stefndi á að stefnandi hafi greitt yfirdráttarlánið upp án nokkurra athugasemda eða fyrirvara. Hafi stefnandi haft einhverjar efasemdir um lögmæti yfirdráttarlánsins hafi hann orðið að gera fyrirvara þegar hann hafi greitt lánið upp en það hafi stefnandi ekki gert. Því hafi stefndi mátt treysta því að um endanlegt uppgjör væri að ræða. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki sýnt fram á það með málatilbúnaði sínum að framangreind ákvæði laga nr. 7/1936 eigi við í málinu. Varðandi yfirlýsingar stefnda um að skuldarar glati ekki betri rétti með því að greiða niður skuldir sínar við bankann tekur stefndi fram að sú yfirlýsing hafi eingöngu tekið til niðurgreiðslna á lánum stefnda þar sem deilt sé um hvort þau innihaldi ákvæði um ólögmæta gengistryggingu. Með því sé bankinn að lýsa því yfir að þrátt fyrir uppgreiðslu muni hann endurútreikna lánið á grundvelli laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í þessu máli hafi stefndi átt kröfu vegna yfirdráttarlánsins á hendur stefnanda og það sé ekki lán sem deila megi um að innihaldi ólögmæta gengistryggingu. Því eigi yfirlýsingar stefnda um betri rétt ekki við um það lánsform sem um ræði í máli þessu. Stefndi tekur einnig fram að þessar yfirlýsingar hafi fyrst verið gefnar út síðla árs 2010 eða tæpum tveimur árum eftir að stefnandi greiddi upp yfirdráttarskuldina. Yfirlýsingarnar hafi því ekki haft nein áhrif á stefnanda þegar hann hafi tekið þá ákvörðun að greiða upp yfirdráttarskuld sína. Einnig vill stefndi árétta að stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja og án nokkurra athugasemda eða fyrirvara greitt upp yfirdráttarlánið og þannig komið sjálfur í veg fyrir að hann gæti notfært sér hugsanlegan skuldajafnaðarrétt sinn samkvæmt 9. tölul. ákvörðunar FME frá 19. október 2008. Stefndi hafnar því að niðurstaða í máli Hæstaréttar í málinu nr. 441/2011 eigi við í málinu eins og stefnandi haldi fram. Stefnandi hafi greitt upp skuldabréfakröfuna á gjaldaga hennar 15. febrúar 2008 og því geti sú ofgreiðsla sem þá hafi átt sér stað að mati stefnanda aldrei talist til sérgreindrar peningaeignar eða búskröfu skv. 1. mgr. 109. gr. og 3. tölul. 110. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Ofgreiðslan hafi ekki átt sér stað með uppgreiðslu yfirdráttarins og því skipti engu máli gagnvart réttarstöðu stefnanda hvort yfirdráttarskuldin hafi færst yfir til stefnda eða ekki. Vegna áskorunar stefnanda til stefnda, um að leggja fram gögn um uppgjör sitt við Landsbanka Íslands hf., upplýsir stefndi að hann hafi ekki gert fyrirvara við uppgjörið við Landsbanka Íslands hf. vegna ólögmætrar gengistryggingar á lánum þess síðarnefnda sem hafi flust yfir til stefnda og greiðslum þeim tengdum. Varðandi uppgjör á yfirdráttarlánum hafi verið samið um varúðarframlag. Ástæðan fyrir því sé sú að almennt séu yfirdráttarlán ekki tryggð með veðum eða ábyrgðum þriðja aðila og einnig vegna þess að mat beggja aðila hafi verið að ekki gætu allir skuldarar greitt yfirdráttarkröfur sínar. Varúðarframlagið sé því byggt á mati stefnda og Landsbanka Íslands hf. að skuldarar myndu eiga í erfiðleikum með að greiða lánin en ekki vegna mögulegra ólögmætra gengisbreytinga eins og stefnandi haldi fram enda yfirdráttur á tékkareikningum alltaf í íslenskum krónum. Varúðarfærslan hafi engin áhrif á skyldu stefnanda að greiða að fullu yfirdráttarskuld sína við stefnda. Stefndi heldur því einnig fram að stefnandi hafi glatað rétti sínum til að krefjast endurgreiðslu vegna hugsanlegrar ofgreiðslu vegna tómlætis. Stefnandi hafi greitt upp skuldabréfakröfuna 15. febrúar 2008 til Landsbanka Íslands hf. og það hafi fyrst verið með bréfi, dags. 15. nóvember 2010, sem stefnandi hafi upplýst stefnda um að stefnandi teldi að hann hefði ofgreitt skuldabréfalánið og gerði kröfu um endurgreiðslu. Krafan hafi komið fram tveimur árum og níu mánuðum eftir að greiðslan hafi átt sér stað og telur stefndi að það sé of langur tími til að krefjast endurgreiðslunnar. Stefndi mótmælir endurútreikningi stefnanda í málinu á stöðu skuldabréfalánsins þann 15. febrúar 2008 er krafan var greidd upp. Í greinargerð stefnda í framhaldssök er á því byggt að dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 hafi ekkert fordæmisgildi í máli þessu og á því byggt að hið umþrætta lán eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu allt frá lántökudegi. Af hálfu stefnda er þannig byggt á þeirri skýru meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt til í lögskiptum við skuldara, eigi tilkall til viðbótargreiðslu. Atvik séu ekki með þeim hætti að víkja beri frá meginreglu þessari. Í því sambandi beri að líta til þess að í máli því, sem hér sé til skoðunar, hafi lánið verið kúlulán til mjög skamms tíma eða 7 mánaða, en ekki 30 ára fasteignalán eins og í tilvitnuðum dómi. Stefndi bendir á að ákvæði laga nr. 38/2001 kveði skýrt á um það hvernig eigi að endurreikna lán sem innihaldi ólögmæta gengistryggingu. Það komi fram í 3. mgr. 18. gr. að nota skuli vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laganna. Þessi aðferð við endurreikning hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 frá 16. september 2010, en þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að óhjákvæmilegt væri að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Niðurstaða réttarins hafi orðið sú að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Þegar svo stæði á skyldu vextirnir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákvæði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birti samkvæmt 10. gr. laganna, eins og mælt sé fyrir um í 4. gr., sbr. 3. gr. laganna. Stefndi bendir á að stefnandi hafi tekið lán hjá Landsbanka Íslands hf. í júní 2007 og greitt það upp með nýju yfirdráttarláni hjá sama banka í febrúar 2008. Krafa stefnanda sé vegna greiðslu sem hafi átt sér stað fyrir gildistöku laga nr. 151/2010, sem hafi breytt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001, eins og ákvæðið hafi hljóðað áður en því hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 151/2010. Þar hafi verið kveðið á um þá reglu að kröfuhafa beri að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft. Við ákvörðun um endurgreiðslu skyldi miða við vexti samkvæmt 4. gr. laganna eftir því sem við gæti átt. Af hálfu stefnda er á því byggt að þegar lánssamningur sé talinn fela í sér ólögmæta gengistryggingu hafi forsenda fyrir vaxtastigi lánsins brostið. Telur stefndi að það yrði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að leggja upphaflega samningsvexti til grundvallar endurútreikningi lánsins, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Byggir stefndi á því að vaxtaákvæði lánssamningsins sé ógilt og því verði við endurútreikninginn að miða við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða sem hafi flust frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda með ákvörðun FME 9. október 2008 er til vara krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Af hálfu stefnda er á því byggt að forsendur útreikninga stefnanda séu rangar og ekki í samræmi við þá dóma Hæstaréttar sem fjalli um útreikninga í sambærilegum málum. Um lagarök fyrir sýknukröfu sinni vísar stefndi aðallega til aðildarskorts samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um einkamál. Einnig byggir stefndi á ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins frá 9. og 19. október 2008. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á ákvæðum neytendalaga nr. 121/1994 einkum 2. og 17. gr., sem og 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ólögmæta löggerninga. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, auk meginreglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun og endurgreiðslu ofgreidds fjár. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til þess að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. IV. Eins og fram hefur komið gaf stefnandi út skuldabréf árið 2007 þar sem hann viðurkenndi að skulda forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf., 28 milljónir króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í nánar tilgreindum erlendum myntum miðað við sölugengi þeirra á gjalddaga sem ákveðinn var 15. febrúar 2008. Líta verður svo á að skuldabréfið hafi verið gert upp á gjalddaga með því að stefnandi lagði 9 milljónir króna inn á tékkareikning sinn samtímis því að hann var yfirdreginn um 26.945.089 krónur. Öllum lögskiptum milli stefnanda og forvera stefnda á grundvelli skuldabréfsins var þá lokið og bréfið áritað um niðurfellingu skuldbindingarinnar. Fær dómurinn því ekki séð að um „skuldbreytingu“ á skuldabréfaláninu hafi verið að ræða, eins og stefnandi heldur fram, er leitt hafi til þess að stefndi hafi tekið við öllum réttindum og skyldum samkvæmt skuldabréfinu við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins í október 2008. Stefnandi var þó áfram í skuld við bankann að því marki sem tékkareikningur hans var yfirdreginn, en krafa sem reist var á þeim yfirdrætti færðist með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins til stefnda. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hann hafi ofgreitt skuldabréfið, þar sem höfuðstóll þess í íslenskum krónum hafi tekið breytingum miðað með gengi erlendra gjaldmiðla, en slík gengistrygging lána sé ólögmæt. Stefndi hefur ekki mótmælt því að skuldabréfið hafi að þessu leyti farið í bága við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Við munnlegan málflutning taldi stefndi sig þó ekki geta tekið af skarið um það, heldur þyrfti Landsbanki Íslands hf., sem nú er í slitameðferð, að fjalla um hvort lánið hafi verið með ólögmætri gengistryggingu. Hvað sem því líður hefur stefndi kosið að taka ekki til varna á þeim grundvelli, heldur byggir hann fyrst og fremst á því að ekki sé unnt að beina kröfu að honum um að endurgreiða þá fjármuni sem ofgreiddir voru. Við úrlausn málsins verður því að ganga út frá því að skuldbinding samkvæmt umræddu skuldabréfi hafi verið í íslenskum krónum, en bundið við gengi erlendra mynta þannig að í bága hafi farið við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Samrýmist það raunar efni skuldabréfsins, en fjárhæð skuldbindingarinnar kemur þar einungis fram í íslenskum krónum, sem og því að skuldabréfalánið var greitt út í íslenskum krónum en ekki í erlendum myntum. Þegar skuldabréfið var gert upp á gjalddaga 15. febrúar 2008 var því óheimilt að miða höfuðstól lánsins við stöðu viðkomandi gjaldmiðla á þeim degi. Við uppgjör skuldabréfsins var því ofgreidd fjárhæð sem svaraði til gengisfalls íslensku krónunnar gagnvart þeim gjaldmiðlum sem um ræðir. Fyrrgreind ákvæði laga nr. 38/2001, eins og þau verða skilin í ljósi athugasemda við frumvarp til laganna og annarra lögskýringargagna, eru nokkuð ótvíræð um að lán í íslenskum krónum megi ekki verðtryggja með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Í því ljósi verður að líta svo á að stefnandi hafi öðlast endurkröfu vegna ofgreiðslu skuldabréfsins, enda nærtækara að fjármálastofnun, sem veitir ólögmætt skuldabréfalán, axli áhættuna sem af því hlýst, fremur en viðskiptamenn hennar. Sú krafa stofnaðist 15. febrúar 2008 og beindist gegn Landsbanka Íslands hf., en stefnda hafði þá ekki verið komið á fót. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var þar til greindum eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til stefnda, Nýja Landsbanka Íslands hf., sem síðar fékk heitið Landsbankinn hf. Öllum eignum var með ákvörðuninni ráðstafað til stefnda, nema að þær væru taldar upp í sérstökum viðauka við ákvörðunina, sem og tryggingaréttindi sem tengdust kröfum bankans, sbr. 1. tölul. ákvörðunarinnar. Þá var kveðið á um að stefndi tæki frá og með 9. október 2008 við starfsemi Landsbanka Íslands hf. er tengdust hinum framseldu eignum. Í ákvörðuninni segir síðan að tilgreindar skuldir Landsbanka Íslands hf. skuli yfirteknar af stefnda, sbr. 7. til 9. tölul. ákvörðunarinnar. Í ákvörðun þessari er ekki unnt að finna því stoð að endurkröfur á hendur Landsbanka Íslands hf. vegna ofgreiðslu lána eigi að flytjast til stefnda. Því verður heldur ekki fundin stoð í breytingu sem gerð var á fyrrgreindri ákvörðun 19. október 2008. Ekkert liggur fyrir um framsal slíkra krafna til stefnda. Endurkrafa vegna ofgreiðslu skuldabréfalánsins getur því ekki beinst gegn stefnda. Stefnandi reisir kröfu sína einnig á því að yfirdráttarskuld sú sem stofnað var til í því skyni að gera upp hið ólögmæta skuldabréf hafi, af þeim ástæðum sem að framan greinir, orðið hærri en þurfti til að efna skuldabréfið með réttum hætti. Með vísan til þessarar tilurðar yfirdráttarskuldarinnar virðist hann byggja á því að hún sé einnig ólögmæt eða ógild að því marki sem hún var of há. Þá byggir stefnandi á því að þrátt fyrir framsal yfirdráttarskuldarinnar til stefnda geti hann haft allar mótbárur er lúta að stofnun hennar uppi gagnvart stefnda, sbr. meðal annars 1. mgr. 17. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán. Málatilbúnað stefnanda verður einnig að skilja á þann veg að með greiðslu of hárrar yfirdráttarskuldar í desember 2008 hafi stefnandi öðlast endurkröfu á hendur stefnda sem nemur ofgreiðslunni. Stofnað var til yfirdráttarskuldarinnar til að efna skuldbindingu samkvæmt skuldabréfi því sem að framan greinir. Með því var skuldbindingin efnd með réttum hætti samkvæmt efni skuldabréfsins sem reyndist hafa að geyma ólögmæta gengistryggingu. Það haggar almennt ekki gildi lánssamnings þó að hann sé gerður til að afla fjármuna í því skyni að efna kröfu sem er að hluta andstæð lögum. Meira þarf til að koma svo að slík lánveiting verði talin ólögmæt eða ógild. Verður í því sambandi einkum að líta til þess sem ætla má um vitneskju samningsaðila um atvik, stöðu þeirra við samningsgerðina og efni samnings. Eins og rakið hefur verið eru ákvæði laga nr. 38/2001 um bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum nokkuð ótvíræð. Starfsmenn Landsbanka Íslands hf. áttu því að geta gert sér grein fyrir því að gengistrygging skuldabréfaláns stefnanda hjá bankanum var ólögmæt. Mátti þeim því einnig vera kunnugt um að yfirdráttarlán stefnanda var of hátt sem nam gengisfalli íslensku krónunnar gagnvart hinum erlendu gjaldmiðlum, sem skuldabréfið miðaði við, frá útgáfu bréfsins til gjalddaga þess. Stefnandi var einstaklingur sem leitaði til lánveitanda síns um endurfjármögnun á láni sem hafði hækkað um tæpar 8 milljónir króna á rúmum sjö mánuðum vegna ólögmætrar gengistryggingar. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að telja ósanngjarnt að bera yfirdráttarlánið fyrir sig að því marki sem það var of hátt vegna hinnar ólögmætu gengistryggingu. Að því leyti verður samkomulagi um yfirdráttarlánið vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Yfirdráttarheimildin var samþykkt 15. febrúar 2008 og átti fyrst að vera til eins mánaðar. Heimildin var síðan framlengd reglulega, síðast 27. október 2008, þegar ákveðið var að framlengja hana til 20. janúar 2009. Kröfu vegna yfirdráttarins var ráðstafað til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Eins og rakið hefur verið var yfirdráttarlánið greitt upp þegar lagt var inn á umræddan tékkareikning stefnanda hjá stefnda í desember 2008. Stefnandi var neytandi í skilningi a-liðar 4. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán. Samkvæmt 1. gr. laganna taka þau til lánssamninga sem lánveitandi gerir í atvinnuskyni við neytendur. Samkvæmt a-lið 2. gr. laganna eru lánssamningar sem gilda í skemmri tíma en þrjá mánuði þó undanþegnir lögunum. Í ljósi ítrekaðra framlenginga á yfirdráttarláni stefnanda verður ekki fallist á að þessi undanþága eigi við um það. Framselji lánveitandi kröfurétt sinn samkvæmt láni, sem veitt hefur verið samkvæmt lögunum, til þriðja aðila getur neytandi haldið uppi sömu mótbárum við hann og upphaflegan eiganda, sbr. 1. mgr. 17. gr. laganna. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 er ekki talað um framsal eigna gamla bankans til stefnda, enda fór ráðstöfun eignanna ekki fram með samkomulagi heldur stjórnvaldsákvörðun. Dómurinn telur þó engin rök til þess að láta aðra reglu en þá sem fram kemur í 17. gr. laga nr. 121/1994 gilda um áhrif tilfærslu kröfuréttinda til stefnda. Því getur stefnandi borið ógildi yfirdráttarlánsins fyrir sig gagnvart stefnda. Þar sem yfirdráttarlánið var ógilt að því marki sem það var of hátt vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar öðlaðist stefnandi, í samræmi við meginreglu kröfuréttar, endurkröfu að sama marki þegar það var gert upp í desember 2008. Ekki er fallist á með stefnda að stefnandi hafi sýnt tómlæti við að halda fram rétti sínum þannig að endurkrafan sé fallin niður. Ber því að fallast á málatilbúnað stefnanda að þessu leyti. Stefndi bar því fyrst við í aðalmeðferð málsins að stefnandi geti ekki átt aðild að málinu sóknarmegin í ljósi þess að kaupandi fasteignarinnar, en ekki stefnandi, greiddi inn á tékkareikning hans í desember 2008. Þeirri málsástæðu var mótmælt af stefnanda sem of seint fram kominni. Í því ljósi og með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 kemur þessi málsástæða ekki til álita við úrlausn málsins. Mál þetta lýtur að því hvort lántaki eigi endurkröfu á hendur lánveitanda vegna ofgreiðslu á yfirdráttarláni sem tekið var í því skyni að gera upp skuldabréfalán með ólögmætri gengistryggingu. Ágreiningsefnið er ólíkt því sem var til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011, þar sem deilt var um hvort lánveitandi gæti átt frekari kröfu á hendur lántaka um vexti fyrir liðna tíð þrátt fyrir að lántaki hefði fullnaðarkvittun fyrir greiðslu í samræmi við efni lánssamnings. Í því máli þóttu atvik vera með þeim hætti að í ljósi fyrirvaralausrar móttöku lánveitanda á greiðslum í samræmi við tilkynningar hans stæði það honum nær en lántaka að bera þann vaxtamun sem hlaust af hinni ólögmætu gengistryggingu. Var þá meðal annars litið til þess að fjárhæð viðbótarkröfu lánveitanda var umtalsverð þegar litið væri til upphaflegrar lánsfjárhæðar. Í ljósi þess sem að framan greinir verður ekki fallist á að leggja beri fyrrgreindan hæstaréttardóm til grundvallar sem fordæmi í því máli sem hér er til úrlausnar eins og stefnandi byggir á í framhaldsstefnu sinni. Er þá rétt að líta til eldri úrlausna Hæstaréttar, s.s. dóm réttarins í máli nr. 471/2010 sem og í máli nr. 604/2010, sbr. einnig 18. gr. laga nr. 38/2001. Í þessum dómum var talið að umsamin vaxtakjör af gengisbundnum lánum hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þeirra sem hefði verið óheimil. Í ljósi þessara tengsla milli samningsvaxta og gengistryggingar þótti óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samninganna um vaxtahæð. Í þeim væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti. Því var komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Aðalkrafa stefnanda tekur mið af því að staða skuldabréfalánsins á gjalddaga 15. febrúar 2008 hafi átt að vera 28.727.104 krónur og eru þá samningsvextir lagðir til grundvallar útreikningnum. Með vísan til fyrrgreindrar umfjöllunar um dóma Hæstaréttar verður að líta með öllu framhjá ákvæðum skuldabréfsins um samningsvexti þar sem þeir geta ekki komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu lánsins. Á hinn bóginn er ljóst að skuldin átti að bera vexti. Verður að miða við að um þá skuli fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Varakrafa stefnanda tekur réttilega mið af þeirri forsendu, en þar er staða skuldar samkvæmt skuldabréfinu talin hafa átt að nema 30.769.073 krónum 15. febrúar 2008. Ekki hafa komið fram rökstudd mótmæli við endurútreikning stefnanda á skuldabréfaláninu 15. febrúar 2008 samkvæmt varakröfu. Stefndi er lánastofnun og verður ekki séð að útilokað hafi verið fyrir hann að sannreyna útreikninginn á láninu sem og þeim vöxtum sem lögðust á yfirdráttarskuldina og stefnandi endurkrefur stefnda um. Þá er ekki ágreiningur um kröfu stefnanda um dráttarvexti. Að þessu gættu og með skírskotun til alls þess sem að framan greinir verður fallist á varakröfu stefnanda eins og hún er fram sett. Miðað við þessa niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað. Í ljósi eðlis málsins og reksturs þess fyrir dómi þykir hann hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Tómasi Jónassyni, 6.224.999 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. desember 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 151/2007
Samningur Fasteign Sönnun
Jörðin Unnarsholtskot II, sem hafði verið í eigu H frá 1993, var seld nauðungarsölu í janúar 2003. Kaupandi jarðarinnar, Sparisjóður Suðurlands, seldi jörðina skömmu síðar til Á og V. Miðaði kaupverð jarðarinnar að því að sparisjóðurinn kæmist skaðlaus frá viðskiptunum. H og eiginmaður hennar, U, héldu því fram að vegna kunningsskapar aðila hefðu Á og V samþykkt að vera skráðir eigendur jarðarinnar í 1 til 3 ár en að henni yrði síðan afsalað til H gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Því til stuðnings vísuðu þau til framburðar ýmissa vitna og kröfðust þess að Á og V gæfu út afsal fyrir jörðinni gegn nánar tilgreindri greiðslu. Ekki var fallist á að með framburði vitnanna væri komin fram næg sönnun þess að samningur þessa efnis hefði komist á milli aðila. Þá hefði ekkert ákvæði verið um þetta atriði í kaupsamningi sparisjóðsins og Á og V, en H og U undirrituðu hann til að lýsa yfir samþykki á kaupunum. Gegn eindregnum mótmælum Á og V var því ekki talið að U og V hefði tekist sönnun um að atvik við sölu jarðarinnar hefðu verið með þeim hætti sem þau héldu fram. Kröfu þeirra var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. mars 2007. Þau krefjast þess að stefndu verði gert að gefa út afsal fyrir jörðinni Unnarsholtskoti II í Hrunamannahreppi, ásamt öllum gögnum og gæðum, til áfrýjandans Hjördísar Heiðu Harðardóttur, gegn greiðslu 15.000.000 króna við útgáfu afsals, „auk almennra vaxta banka og sparisjóða af óverðtryggðum lánum samkvæmt útreikningi Seðlabanka Íslands“ af 13.550.000 krónum frá 27. mars 2003 til útgáfudags afsals. Þá krefjast þau aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður falli niður. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Þau sjónarmið sem greind eru í upphafi niðurstöðukafla héraðsdóms og lúta að auðgun og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 teljast ekki sjálfstæðar málsástæður heldur sjónarmið sem máli kunna að skipta við mat á sönnunarbyrði. Því verður ekki fallist á með héraðsdómi að um sé að ræða síðbúnar málsástæður. Eftir að héraðsdómur gekk gaf skýrslu í sérstöku vitnamáli Lilja Dögg Ólafsdóttir sem mun vera sambýliskona sonar stefndu. Ekki er ástæða til að rekja framburð hennar en hann fær ekki breytt niðurstöðu héraðsdóms sem með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna verður staðfestur. Í samræmi við meginreglu 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma áfrýjendur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Einn dómari, Hjördís Hákonardóttir, tekur fram að hún telji rétt að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Hjördís Heiða Harðardóttir og Unnar Gíslason, greiði stefndu, Ásdísi Bjarnadóttur og Vigni Jónssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 22. nóvember s.l., er höfðað með stefnu birtri 12. nóvember 2005. Stefnendur eru Unnar Gíslason, [kt.] og Hjördís Harðardóttir, [kt.], Unnarholtskoti II, Hrunamannahreppi. Stefndu eru Vignir Jónsson, [kt.] og Ásdís Bjarnadóttir, [kt.], Auðsholti í Hrunamannahreppi. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði dæmd til þess að gefa út afsal fyrir jörðinni Unnarholtskoti II í Hrunamannahreppi, landnúmer 166 839, ásamt öllum gögnum og gæðum til stefnandans Hjördísar gegn greiðslu á 15.000.000 krónum, við útgáfu afsals auk almennra vaxta banka og sparisjóða af óverðtryggðum lánum samkvæmt útreikningi Seðlabanka Íslands, af 13.550.000 krónum frá 27. mars 2003 til útgáfudags afsals. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og þá er krafist málskostnaðar úr hendi þeirra samkvæmt reikningi. Málavextir. Málsatvik eru þau að með afsali dags. 10. janúar 1993 frá foreldrum sínum varð stefnandinn Unnar þinglýstur eigandi jarðarinnar Unnarholtskots II og með kaupmála dags. 29. nóvember sama ár var eignin gerð að séreign stefnanda Hjördísar. Fjárhagsstaða stefnenda mun hafa verið erfið og fór svo að eignin var seld á nauðungaruppboði og eignaðist Sparisjóður Suðurlands hana með nauðungarafsali dags. 24. janúar 2003. Stefndu keyptu síðan jörðina af sparisjóðnum með kaupsamningi dags. 27. mars sama ár og var kaupverðið 13.550.000 og voru greiddar 5.503.704 krónur með peningum en yfirteknar skuldir voru 8.046.296 krónur. Tekið er fram í kaupsamningi að seljandi hafi eignast jörðina á uppboði og hafi aldrei búið á henni og geti því ekki uppfyllt upplýsingaskyldu sína. Þá var tekið fram að stefndu gætu ekki krafið seljanda um bætur vegna galla síðar meir. Þá kemur fram að jörðin sé seld án annarra kvaða eða veðbanda en þeirra sem tilgreind voru í samningnum. Málsaðila greinir verulega á um aðdraganda og ástæður þess að stefndu keyptu jörðina af sparisjóðnum. Stefnendur halda því fram að samkomulag hafi tekist við sparisjóðinn um að þau myndu leysa til sín eignina á nýjan leik á sama verði að viðbættri skuld við sparisjóðinn, þannig að hann yrði skuldlaus og liggur fyrir yfirlýsing útibússtjóra sparisjóðsins þessu til staðfestingar. Stefnendur halda því fram að stefndu hafi frá árinu 1999 haft tún og síðar hluta af útihúsum stefnenda til afnota gegn vægu leigugjaldi, en ekki hafi verið gerður skriflegur leigusamningur með aðilum um afnotin. Stefnendur segja stefndu hafa verið kunnugt um fjárhagserfiðleika þeirra og í samtölum þeirra í desember 2002 hafi komið fram að sparisjóðurinn hefði verið hæstbjóðandi í eignina við framhald uppboðs 15. nóvember það ár. Segist stefnandinn Unnar hafa skýrt stefnda Vigni svo frá að þau hefðu komist að samkomulagi um að sparisjóðurinn fengi nauðungarafsal fyrir eigninni en stefnendur þyrftu ekki að rýma eignina heldur fengju að leysa hana til sín á nýjan leik á kostnaðarverði sparisjóðsins. Þá hafi komið fram að fjáhagsstaða stefnenda á þessum tíma hafi verið afar erfið og ættu þau erfitt með að leysa eignina til sín strax og væri utanaðkomandi aðstoð því nauðsynleg. Stefnendur halda því fram að í framhaldi af þessum fundi aðila hafi orðið að samkomulagi að stefndu hafi tekið að sér í greiðaskyni við stefnendur og til þess að tryggja sér áfram leigu á útihúsum og túnum að fá eigninni afsalað yfir á sín nöfn á kostnaðarverði en stefnendur myndu síðan greiða stefndu útlagðan kostnað þegar þau gætu útvegað peninga. Myndu stefndu þá afsala eigninni til Hjördísar á nýjan leik með sömu veðskuldum og hvíldu á henni og stefndu yfirtóku. Sparisjóðnum hafi verið tilkynnt þetta samkomulag aðila og hafi hann afsalað eigninni til stefndu að beiðni stefnenda á 13.550.000 krónur, en þar hafi verið um að ræða boð sparisjóðsins í eignina, 11.000.000 krónur auk kostnaðar hans, 2.550.000 krónur. Hafi verið um kostnaðarverð að ræða, langt undir raunvirði eignarinnar. Hafi stefnendur áritað kaupsamninginn um samþykki sitt, enda um að ræða framkvæmd samkomulags þeirra við sparisjóðinn, sem aldrei hefði afsalað eigninni til stefndu á kostnaðarverði nema samkvæmt fyrirmælum stefnenda. Stefndu halda því hins vegar fram að þar sem stefnendur hafi búið í íbúðarhúsi á jörðinni hafi þess verið sérstaklega gætt að upplýsa þau um söluna. Þá hafi með undirritun þeirra einnig verið tryggt að þau gætu ekki haft uppi neinar kröfur á hendur kaupendum eða seljanda, enda hafi komið fram í samningnum að jörðin væri seld án allra kvaða og veðbanda annarra en þeirra sem í honum greindi. Stefnendur munu hafa búið áfram á eigninni og segjast þau hafa greitt af íbúðasjóðslánum sem stefndu yfirtóku samkvæmt afsalinu. Hafi stefndu áfram haft afnot af útihúsum og túnum og af þeim sökum hafi þau greitt skuld við Lánasjóð landbúnaðarins. Fasteignagjöld og brunatrygging hafi hins vegar verið lögð á stefndu þar sem þau voru þinglýstir eigendur eignarinnar, en stefnendur segja samkomulag um að þau greiddu þessi gjöld af íbúðarhúsi en stefndu hafi átt að greiða gjöldin af þeim hluta eignarinnar sem þau nýttu. Þá segja stefndu að arður af veiði í Stóru-Laxá hafi áfram verið greiddur til stefnenda án athugasemda frá stefndu. Stefnendur halda því fram að ekki hafi verið nákvæmlega um það samið milli aðila á hvaða tímapunkti eignin yrði færð aftur yfir á nafn stefnenda, en miðað hafi verið við að það yrði innan tveggja ára. Hafi stefnendur minnst á þetta við stefndu öðru hvoru, í fyrsta sinn á útmánuðum 2004, eftir að þau hefðu tryggt sér fjámagn til greiðslunnar, en stefndu hafa jafnan svarað því til að ekkert lægi á. Hafi stefndu smám saman hætt að hafa samband við stefnendur og það hafi ekki verið fyrr en í september það ár sem þeim hafi orðið ljóst að stefndu hafi ekki ætlað sér að standa við samninginn um að afsala eigninni aftur til stefnanda Hjördísar, heldur ætlað sér að eiga jörðina og væntanlega innleysa hagnað vegna mismunar á markaðsverði og því kaupverði sem ákveðið hefði verið að þau fengju eignina á. Þá hafi stefndu lagt fram útburðarbeiðni í janúar 2005, en því máli sé ekki lokið. Stefndu segja hins vegar engan samning hafa verið gerðan milli aðila um að stefnendur fengju jörðinni afsalað til sín eftir einhvern óskilgreindan árafjölda. Hið rétta sé að stefnendur hafi rætt við stefndu um að fá að kaupa íbúðarhúsið á jörðinni en þau hafi aldrei gert neinn reka að því og aldrei sett fram kauptilboð. Stefndu segjast hafa leigt stefnendum íbúðarhús jarðarinnar og hafi endurgjaldið numið fjárhæð afborgana af íbúðaláni Íbúðalánasjóðs auk þess sem stefnendur hafi átt að greiða rafmagn og hita og annan kostnað stefndu vegna íbúðarhússins. Vegna vanskila á leigugjaldi hafi stefnendum verið send áskorun um greiðslu gjaldfallinnar skuldar og þar sem henni hafi ekki verið sinnt hafi leigusamningi verið rift 29. september 2004. Hafi stefndu óskað eftir því við Héraðsdóm Suðurlands að stefnendur yrðu bornir út úr íbúðarhúsinu með aðfararbeiðni dags. 6. janúar 2005. Samkvæmt matsbeiðni stefnenda dags. 14. júní 2006 var Sverrir Kristinsson, löggiltur fasteignasali dómkvaddur samdægurs til þess að leggja mat á það í fyrsta lagi hvert hafi verið markaðsverð umræddrar fasteignar 27. mars 2003 og í öðru lagi hvert sé markaðsverð eignarinnar við undirritun matsgerðar. Svar matsmannins við þessum spurningum er dags. 10. nóvember s.l. og kemst hann að þeirri niðurstöðu að markaðsverðið 27. mars 2003 sé 28.000.000 krónur og við undirritun matsgerðar sé það 51.000.000 krónur. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því að aðilar hafi gert með sér samning um að stefndu myndu leysa til sín eignina og vera skráð fyrir henni í 1-3 ár en að þau myndu síðan afsala henni til stefnandans Hjördísar á nýjan leik gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Þar sem vinskapur hafi verið með aðilum hafi stefnendur treyst stefndu fullkomlega og ekki gætt þess að tryggja sér skriflega yfirlýsingu þeirra um tilvist samningsins. Stefndu byggja á yfirlýsingu sparisjóðsins og framburði vitna fyrir dómi sem staðfesti tilvist samningsins. Vegna samningsins hafi stefnendur verið áfram á jörðinni eftir að henni hafi verið afsalað til stefndu auk þess sem stefnendur hafi greitt áfram af skuldum við Íbúðalánasjóð og sinn hluta í fasteignagjöldum. Stefndu hafi hins vegar greitt af skuld við Lánasjóð landbúnaðarins og hafi sú greiðsla komið í stað leigugjalds sem þau hefðu áður greitt stefnendum vegna afnota af útihúsum og túnum. Þá byggja stefnendur á því að þau hafi aldrei afhent eignina og staðfesti það enn frekar að samningur aðila hafi verið með þeim hætti sem þau haldi fram. Í kaupsamningi og afsali dags. 27. mars 2003 sé afhendingardagur sagður sami dagur, en þann dag hafi stefnendur búið á eigninni og hafi engin breyting orðið á því. Þau hafi greitt skatta og skuldir og hirt arð eins og verið hefði. Stefndu hafi greitt af þeim eignum sem þau höfðu til afnota í stað þess að greiða leigu. Sé venja þegar uppboðseignir séu seldar á almennum markaði að uppboðskaupandi hafi séð um rýmingu eignarinnar og sá sem kaupi af honum fái eignina afhenta og geti tekið við henni. Ekkert hafi verið minnst á rýmingu eignarinnar í kaupsamningi, enda hafi aðilar vitað hvernig málum hafi verið háttað, þ.e. að stefnendur bjuggu á eigninni og að stefndu tóku við henni af greiðasemi við stefnendur og hafi aldrei staðið til að hún yrði rýmd. Stefnandinn Unnar byggir á því að hann hafi hagsmuni af því að jörðinni verði afsalað til eiginkonu sinnar, stefnanda Hjördísar. Eignin hafi verið séreign hennar samkvæmt kaupmála og hafi fjölskyldan búið á eigninni. Stefnendur segja ljóst að stefndu hafi stofnað til skulda með veði í jörðinni eftir 27. mars 2003 og sé höfuðstóll þeirra skulda sem hvíli á henni samtals 50.600.000 krónur. Ekki hafi verið samið um að stefndu mættu veðsetja jörðina umfram þá fjárhæð sem þau þurftu til að greiða til sparisjóðsins vegna stefnenda. Þessar veðskuldir séu stefnendum óviðkomandi og beri stefndu að aflétta þeim. Ekki er þó krafist viðurkenningar á þessum bótarétti í málinu. Stefnandi byggir kröfu sína á meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái stoð í lögum nr. 7/1936. Þá er byggt á lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum IV. kafla. Þá er vísað til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað er studd við 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndu byggja á því að enginn samningur hafi komist á milli aðila þess efnis að stefndu hafi átt að leysa til sín umrædda eign, vera skráð fyrir henni í 1-3 ár og þau hafi síðan átt að afsala henni til stefnenda gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Stefndu hafi hins vegar heimilað stefnendum að búa áfram í íbúðarhúsinu á jörðinni gegn umsömdu endurgjaldi og hafi stefndu nýtt fasteignina að öðru leyti, þ.e. tún og önnur útihús eins og verið hefði. Með kaupum sínum á jörðinni hafi stefndu tryggt búskaparstöðu sína og samnýtingu við jörð sína og því haft verulega hagsmuni af kaupum á jörðinni. Stefnendur hafi ekki stundað búskap á jörðinni en lýst yfir vilja sínum til að kaupa íbúðarhúsið eftir að stefndu eignuðust jörðina. Hins vegar hafi aldrei borist kauptilboð frá stefnendum og í kjölfar vanefnda á leigugreiðslum hafi stefndu þurft að rifta leigusamningnum. Einnig þá hefði verið ljóst að stefnendur hefðu aldrei átt möguleika á að kaupa íbúðarhúsið, enda hefðu þau ekkert gert í þeim efnum. Stefndu mótmæla því að yfirlýsingar Ingimars Pálssonar og Péturs Hjaltasonar hafi gildi í máli þessu. Ingimar vísi einungis til samtala milli sín og stefnenda sjálfra og taki hann sérstaklega fram að hann hafi hvorki talað við stefnda né séð hann varðandi málið. Þá sé yfirlýsing útibússjórans í hreinni andstöðu við fyrirliggjandi kaupsamning sjóðsins við stefndu. Svo virðist sem útibússtjórinn sé að vísa til einhverra samtala sinna við stefnendur, en stefndu hafi aldrei gert annan samning við sparisjóðinn en þann sem undirritaður var. Ástæða þess að stefnendur rituðu undir kaupsamninginn hafi verið að tryggja að fyrri eigendum, sem enn voru búsettir í íbúðarhúsinu, væri kunnugt um ráðstöfun jarðarinnar og að hún væri seld án allra kvaða og fyrirvara. Þetta hafi Sigurður Sigurjónsson, hrl., staðfest, en Lögmenn Suðurlandi hafi annast sölu jarðarinnar fyrir sparisjóðinn. Stefndu hafna því að um málamyndagerning hafi verið að ræða og beri stefnendur sönnunarbyrðina fyrir því. Liggi fyrir í málinu að stefndu hafi keypt jörðina af Sparisjóði Suðurlands og hafi ástæðan verið sú að þau höfðu nýtt bæði tún og útihús jarðarinnar og greitt fyrir það leigu. Það hafi því legið beint við að þau keyptu jörðina, enda í samræmi við nýtingu þeirra og landbúnaðarnot. Hafi þau þar með tryggt áframhaldandi not og starfsemi á jörðinni. Hafi kaupsamningurinn verið gerður án allra fyrirvara og kvaða. Stefnendur hafi áritað samninginn um samþykki sitt án allra fyrirvara og athugasemda og staðfest þar með ákvæði hans. Kaupsamningurinn hafi verið framkvæmdur samkvæmt efni sínu og verið samþykktur af sveitarstjórn og jarðanefnd í samræmi við ákvæði jarðalaga nr. 65/1976. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnenda við efni samningsins og við samningsgerð hafi aldrei neitt annað komið fram en að hann myndi hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Kaupsamningi og afsali hafi síðan verið þinglýst án athugasemda eða mótmæla af hálfu stefnenda. Í ljósi nýtingar og búskaparhátta hjá stefndu hafi kaup þeirra á jörðinni verið skynsamleg og eðlileg. Þá hafi kaupverðið tekið mið af því að þau keyptu eign af sparisjóði, sem leyst hefði eignina til sín á uppboði og að þau gætu ekki haft uppi kröfur vegna galla eða annarra atriða. Samningurinn hafi verið gerður hjá lögmönnum og ekkert sem gefi til kynna að hann hafi einungis verið gerður til málamynda. Stefndu byggja á því að frá því þau keyptu jörðina hafi þau greitt öll gjöld, skatta og skyldur af eigninni. Áhvílandi lán hafi verið yfirtekin í samræmi við efni kaupsamningsins auk þess sem stefndu hafi veðsett jörðina frekar. Hafi stefnendur átt að greiða leigu fyrir afnot sín af íbúðarhúsinu sem nam afborgun íbúðalána og gjalda vegna reksturs eignarinnar, en stefndu hafi greitt önnur lán. Stefndu hafi greitt fasteignagjöld af eigninni, tryggingar o.fl. og talið hana fram til skatts í samræmi við að þau séu eigendur jarðarinnar. Stefndu mótmæla því að stefnendur hafi aldrei afhent eignina. Ljóst sé að stefnendur hafi misst forræði á eigninni er sparisjóðurinn keypti hana á nauðungaruppboði og samkvæmt kaupsamningi hafi jörðin verið afhent stefndu 27. mars 2003. Stefnendur hafi búið í íbúðarhúsi jarðarinnar og ástæða þess að það var ekki rýmt hafi verið sú að stefndu hafi gert samning við stefnendur um leigu þess, en það hafi verið eðlileg ráðstöfun, enda hafi stefndu ekki ætlað að búa á jörðinni, heldur einungis nýta hana fyrir landbúnaðarstarfsemi sína. Leigusamningurinn hafi hins vegar verið vanefndur af hálfu stefnenda. Stefndu mótmæla stefnufjárhæð og segja ekkert að því vikið í stefnu hvernig farið skuli með áhvílandi veðskuldir, aðrar en þær sem tilgreindar séu í kaupsamningi stefndu og sparisjóðsins. Stefndu hafi veðsett jörðina og nemi áhvílandi skuldir mun hærri fjárhæðum en tilgreindar séu í stefnu. Stefndu byggja kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar og byggja málskostnaðarkröfu á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Við munnlegan flutning málsins hreyfðu stefnendur einnig þeim málsástæðum að reglur um óréttmæta auðgun og 36. gr. samningalaga ættu að leiða til þess að kröfur þeirra yrðu teknar til greina. Stefndu mótmæltu þessum málsástæðum sem of seint fram komnum og ber að fallast á það sjónarmið þeirra og koma þessar málsástæður því ekki til álita í dóminum. Stefnendur halda því fram í máli þessu að stefndu hafi af greiðasemi við þau og vegna kunningsskapar samþykkt að kaupa umrædda eign stefnanda Hjördísar af Sparisjóði Suðurlands, vera skráð fyrir henni í 1-3 ár en síðan yrði eigninni afsalað til stefnanda Hjördísar gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Stefndu hafna alfarið þessum málflutningi stefnenda og hafa engir samningar verið lagðir fram í málinu sem styðja kröfur þeirra. Ekkert þeirra vitna sem komu fyrir dóm gat staðfest að stefndu hefðu lýst því yfir að slíkur samningur hefði verið gerður. Í yfirlýsingu útibússtjóra sparisjóðsins kemur fram að stefnendur hafi áritað kaupsamninginn um samþykki sitt vegna þess að stefndu myndu afsala eigninni til stefnanda Hjördísar á nýjan leik. Engin slík ákvæði er hins vegar að finna í kaupsamningi milli sparisjóðsins og stefndu en þar er að finna undirritun stefnenda sem segjast lýsa yfir samþykki á kaupsamningnum. Stefndu hafa hins vegar kannast við að stefnendur hafi lýst yfir vilja sínum til að kaupa íbúðarhúsið á jörðinni en aldrei hafi borist tilboð frá þeim, enda ljóst að þau ættu ekki möguleika á kaupunum. Ekki er því annað fram komið í málinu en að stefndu hafi farið með jörðina sem sína eign og greitt af henni skatta og skyldur. Sönnunarbyrðin um að atvik að sölu jarðarinnar hafi verið með þeim hætti sem stefnendur halda fram hvílir á þeim. Gegn eindregnum mótmælum stefndu hefur stefnendum að mati dómsins ekki tekist sú sönnun og ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu 500.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist lítillega vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Stefndu, Vignir Jónsson og Ásdís Bjarnadóttir, eru sýkn af öllum kröfum stefnenda, Unnars Gíslasonar og Hjördísar Harðardóttur í máli þessu. Stefnendur greiði stefndu 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 339/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00 föstudaginn 26. júlí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 2002, miðvikudaginn 17. júlí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Sigurði T. Magnússyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. júlí 2002 klukkan 16.00. Verjandi heldur því fram að hvorki sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafi framið þau brot sem honum eru gefin að sök né að fyrir hendi séu nægjanlegir rannsóknarhagsmunir til að hneppa kærða í gæsluvarðhald. Óljóst sé hvert sakarefnið sé og rökstuðningur lögreglu fyrir kröfunni knappur. Ekki sé tilgreint hvaða munir geti verið þýfi og í raun ekki ljóst að neinn hlutanna sé það. Grunur lögreglu sé einnig reistur á framburði sakamanns, sem þegar hafi játað á sig innbrot, og fái ekki stoð í neinum öðrum rannsóknargögnum. Hann kveður ekki hafa verið sýnt fram á að kærði geti spillt rannsókninni með því að hafa áhrif á meðseka eða vitni. Barnsmóðir hans hafi þegar verið yfirheyrð og sömuleiðis K. Kærði sé tilbúinn að gefa ítarlega skýrslu hjá lögreglu vegna málsins. Kærði neitar sakargiftum og kannast ekki við aðild að innbrotum. Framburður stúlku, sem setið hefur í gæsluvarðhaldi, um aðild kærða að fjölda innbrota og aðrar upplýsingar, sem lögreglu hafa borist, veita sterkan grun um að kærði tengist fjölmörgum innbrotum á höfuðborgarsvæðinu að undanförnu. Magnari, sem fannst í bifreið barnsmóður hans og hún kveður vera eign kærða en reyndist vera þýfi, styður þann grun. Auk þess fundust ýmsir munir við húsleit á heimili kærða, þ.á m. sjónvarpstæki, kassagítar, rafmagnsgítar, gítarmagnara, fimm fjarstýringar, sjö hátalarasett, 3 hljómflutningstækjasamstæður, 12 straumbreyta og lítil ferðasjónvarpstæki, sem lögregla ætlar að sé þýfi og kærði hefur ekki gert trúverðuga grein fyrir. Með vísan til framangreinds verður að fallast á með lögreglu að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að aðild kærða að framangreindum innbrotum. Kærði fékkst ekki til að gefa skýrslu fyrir lögreglu um meint brot en við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar bauðst hann til að gefa slíka skýrslu. Eftir er að rannsaka hvort umræddir munir sem fundust á heimili kærða séu þýfi. Þá á eftir að staðreyna framburð kærða um kaup hans á umræddum hátölurum. Með hliðsjón af framangreindu og því að rannsókn málsins er á byrjunarstigi hvað kærða varðar og hætta á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast meintum brotum og hafa áhrif á framburð þeirra og mögulegra vitna, þykja skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vera fyrir hendi og ber að taka til greina kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og hún er fram sett. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. júlí 2002 kl. 16.00. Sigurður T. Magnússon.
Mál nr. 712/2016
Kærumál Aðför Innborgun Fyrning
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumanns í tilteknum eignum M til tryggingar greiðslu skuldar hans við K. Bú M hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum í febrúar 2008 en K lýsti ekki kröfu í búið. Í desember 2015 krafðist K fjárnáms í eignum M á grundvelli stefnu sem árituð var um aðfararhæfi í nóvember 2008 og var við útreikning á heildarfjárhæð kröfu hennar tekið tillit til fjögra innborgana sem M hafði innt úr hendi frá desember 2011 til apríl 2012. M hafnaði því að fjárnámið yrði gert og hélt því fram að krafan hefði fyrnst tveimur árum eftir að skiptum lauk á búi hans, sbr. 2. mgr. 165. gr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eins og þeirri grein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010 sbr. og 2. gr. þeirra laga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að reglur 165. gr. laga nr. 21/1991, eftir þær breytingar sem gerðar hefðu verið á greininni með lögum nr. 142/2010, kvæðu ekki á um hvernig með skyldi fara þegar skuldari viðurkenndi tilvist kröfu á hendur sér með fyrirvaralausum innborgunum á hana. Um það giltu ákvæði 6. gr. laga nr. 14/1905, sem fælu í sér að innborganir M rufu fyrningarfrest kröfunnar. Hefði þá hafist nýr fyrningarfrestur samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905. Krafa K hefði því verið ófyrnd þegar krafist hefði verið fjárnáms til tryggingar greiðslu hennar í desember 2015. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I.Jónsson og Þorgeir Örlygsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2016, enkærumálsgögn bárust Hæstarétti 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjaness 4. október 2016 þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 4. mars sama ár í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni [...]í [...] og í hlutafé sóknaraðila í einkahlutafélaginu [...] til tryggingarkröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilikrefst þess að fyrrnefnd aðfarargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila á rót sína að rekja til samningsþeirra um fjárskipti sem gerður var 6. maí 2005 vegna hjúskaparslita. Samkvæmtsamningnum skyldi sóknaraðili meðal annars fá í sinn hlut fasteign þeirra íhúsinu númer [...] við [...] í [...] og yfirtaka tilgreindar skuldir, en greiðavarnaraðila 5.000.000 krónur í tveimur jöfnum hlutum, þeim fyrri 1. desember2005 en hinum síðari 1. mars 2006. Sóknaraðili mun hafa áformað að seljafasteignina og nota hluta söluandvirðisins til þess að greiða skuldina viðvarnaraðila. Sala fasteignarinnar mun hafa dregist og fyrst orðið af henni íapríl 2006. Varnaraðili mun hafa fengið greiddar af söluverði fasteignarinnar3.000.000 krónur, en telur eftirstöðvarnar 2.000.000 krónur vangoldnar. Þærhefðu samkvæmt endurskoðuðu samkomulagi þeirra átt að greiðast í síðasta lagi íseptember 2006 og sé það gjalddagi kröfunnar. Hún höfðaði mál til heimtu hennarmeð stefnu 20. október 2008 og var stefnan árituð um aðfararhæfi 11. nóvember samaár.Bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2007 og laukskiptum 22. febrúar 2008. Varnaraðili lýsti ekki kröfu sinni viðgjaldþrotaskiptin. Varnaraðili krafðist fjárnáms 23. desember 2015 í eignum sóknaraðila tiltryggingar greiðslu skuldarinnar. Í fjárnámsbeiðni var heildarfjárhæðkröfunnar, að teknu tilliti til fjögurra innborgana sóknaraðila, 8.564.203krónur. Innborganir sóknaraðila sem tilgreindar voru námu samtals 150.000krónum og var sú fyrsta sögð innt af hendi 10. desember 2011 en sú síðasta 2.apríl 2012. Sóknaraðili hefur andmælt því að hafa greitt inn á skuldina, en afgögnum málsins, meðal annars um samskipti aðila, er sannað að þær hafi fariðfram. Sóknaraðili andmælti því að umbeðið fjárnám yrði gert og reisti þauandmæli sín á því að krafa varnaraðila væri fyrnd auk þess sem hann hafði uppirökstudd andmæli við dráttarvaxtakröfu hennar. Andmæli sín sem lúta að fyrningukröfunnar styður sóknaraðili við þau rök að með setningu laga nr. 142/2010, sembreyttu 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., hafi veriðlögfestar sérreglur um fyrningu, sem hér eigi við. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr.laga nr. 21/1991, eins og henni var breytt með tilgreindum lögum, gildir súregla að þótt kröfu hafi ekki verið lýst við gjaldþrotaskipti fyrnist krafan áhendur þrotamanni á tveimur árum frá því að skiptum á búi hans lauk. Samkvæmt2. gr. laga nr. 142/2010 skyldu lögin, sem tóku gildi 29. desember 2010, taka til krafna við gjaldþrotaskipti sem þáværi ólokið. Hafi skiptum á hinn bóginn verið lokið fyrir gildistöku lagannafyrndust kröfur, sem þar fengjust ekki greiddar og ekki væru þegar fyrndar, átveimur árum frá gildistöku laganna nema skemmri tími stæði eftir affyrningarfresti. Fyrningu þessara krafna yrði aðeins slitið eftir reglumlaganna, en þær koma fram í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991.Samkvæmt framansögðu átti varnaraðili kröfu á sóknaraðila sem reist vará stefnu áritaðri 11. nóvember 2008 um aðfararhæfi. Fyrningarfrestur þeirrarkröfu var tíu ár frá þeim tíma, sbr. 2. mgr. 4. gr. þágildandi laga nr. 14/1905um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem gilda um kröfuna, sbr. 28. gr.laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Lög nr. 142/2010 tóku sem fyrrsegir gildi 29. desember 2010. Hvað sem líður reglum 165. gr. laga nr. 21/1991,eftir þær breytingar sem gerðar voru á greininni með fyrrgreindu lögunum, erljóst að þær reglur kveða ekki á um hvernig með skuli fara þegar skuldariviðurkennir tilvist kröfu á hendur sér með fyrirvaralausum innborgunum á hana.Um það gilda hér ákvæði 6. gr. laga nr. 14/1905, sem fela í sér að innborganir sóknaraðilarufu fyrningarfrest kröfunnar, sbr. og dóm Hæstaréttar 27. október 2016 í málinr. 119/2016. Hófst þá nýr fyrningarfrestur samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905.Samkvæmt öllu framansögðu var krafa varnaraðila ófyrnd þegar krafist varfjárnáms til tryggingar greiðslu hennar í lok desember 2015. Verður hinn kærðiúrskurður því staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað sem ákveðinn verður einsog í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4.október 2016.Málþetta, sem barst dóminum 25. apríl 2016, var tekið til úrskurðar 14. september2016. Sóknaraðili er M. Varnaraðili er K. Dómkröfur sóknaraðila eru þær aðfelld verði úr gildi aðfarargerð nr. 2016-000609 sem sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu gerði þann 4. mars 2016 í eignarhluta sóknaraðila ífasteigninni [...], [...], fnr. [...], og í hlutafé sóknaraðila íeinkahlutafélaginu [...] ehf., kt. [...], til tryggingar kröfu varnaraðila, K.Einnig er gerð krafa um málskostnað. Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dags. 4. mars 2016,um að fjárnám skuli gert í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni [...], [...],fnr. [...] og í hlutafé sóknaraðila í einkahlutafélaginu [...] ehf. kt. [...],verði staðfest.I. Með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 15. nóvember 2007 var bú sóknaraðila tekið til gjaldþrotaskipta.Skiptum á búinu lauk 22. febrúar 2008.Hinn20. október 2008 höfðaði varnaraðili mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness á hendursóknaraðila þar sem krafist var greiðslu skuldar að fjárhæð 2.000.000 króna aukdráttarvaxta frá 1. október 2006 og málskostnaðar. Stefnanvar árituð af héraðsdómi 11. nóvember 2008. Hinn23. desember 2015 krafðist varnaraðili þess að fjárnám yrði gert hjásóknaraðila, að höfuðstól 2.000.000 króna auk dráttarvaxta og kostnaðar,samtals að fjárhæð 8.564.203 krónur. Fjárnám var gert 4. mars 2016 samkvæmtaðfarargerð nr. 2016-000609, í eignarhlutum sóknaraðila í [...] ehf. og ífasteigninni [...], [...]. Í kjölfarið krafðist sóknaraðili úrlausnarhéraðsdóms um aðfarargerðina.II.Sóknaraðilibyggir á því að krafa varnaraðila sé fyrnd. Í stefnu sem árituð var afhéraðsdómi greini varnaraðili frá því að krafa hans á hendur sóknaraðila hafistofnast „eigi síðar en í lok september 2006“ og því hafi varnaraðili miðaðdráttarvaxtakröfu sína við 1. október 2006. Krafan sé þannig frá 1. október2006 og hafi stefna vegna hennar verið árituð 11. nóvember 2008. Skiptum hafilokið í þrotabúi sóknaraðila 22. febrúar 2008. Varnaraðili hafi ekki lýstkröfum í búið.Sóknaraðilivísar til þess að með lögum nr. 142/2010 hafi ákvæðum laga nr. 21/1991 umfyrningu krafna á hendur gjaldþrota einstaklingum verið breytt í tvö ár.Jafnframt hafi verið lögfest að sami frestur gilti um kröfur sem ekki hafiverið lýst við gjaldþrotaskiptin, nema þær fyrndust á skemmri tíma eftiralmennum reglum.Íathugasemdum frumvarps sem hafi orðið að lögum nr. 142/2010 segi að með þessumóti væri þeim einstaklingum sem teknir hefðu verið til gjaldþrotaskipta enbæru áfram ábyrgð á skuldum, sem ekki hefðu fengist greiddar viðgjaldþrotaskiptin, auðveldað að koma fjármálum sínum á réttan kjöl. Í2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 segi að hafi kröfu verið lýst viðgjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau sé fyrningu slitið gagnvartþrotamanninum og byrji þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degisem skiptunum sé lokið. Þá segi: „Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptingildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki á skemmritíma.“ Í3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 segi að fyrningu krafna sem um ræði í 2. mgr.verði aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál áhendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvarthonum. Slíka viðurkenningu skuli því aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýnifram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjumfyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gildi almennar reglur um fyrninguhennar. Lokssegi í 2. gr. breytingalaganna nr. 142/2010: „Lög þessi öðlast þegar gildi ogtaka þau til krafna við gjaldþrotaskipti sem er ólokið. Hafi skiptum á þrotabúilokið fyrir gildistöku laga þessara fyrnast kröfur, sem þar fengust ekkigreiddar og ekki eru fyrndar, á tveimur árum frá gildistöku laganna nemaskemmri tími standi eftir af fyrningarfresti. Fyrningu þessara krafna verðuraðeins slitið eftir reglum þessara laga.“ Í þessu sambandi vísar sóknaraðilieinnig til umfjöllunar í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar Alþingis. Sóknaraðilitelur ljóst að breytingin á lögum nr. 21/1991, með lögum nr. 142/2010, nái tilkrafna sem ekki hafi fengist greiddar við gjaldþrotaskipti sem lokið hafi veriðfyrir gildistöku laganna. Ef kröfu hafi verið lýst við skiptin og húnekki fengist greidd við þau sé fyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum ogþá byrji nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi, sem skiptunumhafi verið lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildi þessi samifyrningarfrestur um hana enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma.Sóknaraðilitelur ljóst að varnaraðili hafi sjálf talið að krafa hennar á hendursóknaraðila hafi fallið í gjalddaga 1. október 2006, en í stefnunni, dags. 20.október 2008, segi að krafa hennar hafi „eigi síðar en í lok september 2006“átt að fást greidd úr hendi sóknaraðila. Það hafi verið áður en bú sóknaraðilavar tekið til gjaldþrotaskipta. Krafavarnaraðila, sem samkvæmt stefnu hennar sjálfrar hafi fallið í gjalddaga 1.október 2006, hafi ekki fengist greidd „við gjaldþrotaskipti fyrir gildistökulaganna“. Ljóst sé því að tveggja ára fyrningarfrestur á kröfu varnaraðila hafihafist tveimur árum eftir gildistöku laganna nr. 142/2010, sbr. 2. gr. laganna.Varnaraðili hafi ekki höfðað mál innan fyrningarfrestsins til að fá dóm umviðurkenningu á fyrningarslitum. Krafa hennar hafi því verið fyrnd þegaraðfararbeiðni hafi verið send til sýslumanns 23. desember 2015. Sóknaraðilitelur að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 sé skýrt að fyrningu verðiaðeins slitið „með því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendurþrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvarthonum“. Ekki sé gert ráð fyrir að innborganir inn á kröfuna slítifyrningarfresti slíkra krafna. Þrátt fyrir það þá mótmæli sóknaraðili því semfram komi í aðfararbeiðni varnaraðila 23. desember 2015 um að sóknaraðili hafigreitt innborgun inn á kröfuna. Engin gögn hafi verið lögð fram um slíkarinnborganir við meðferð málsins hjá sýslumanni, auk þess sem því sé hafnað aðmeintar innborganir hafi verið vegna kröfu varnaraðila.III. Varnaraðili byggir á því að samkvæmt 2. tl.1. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989 megi gera aðför til fullnustu kröfu samkvæmt stefnu sem gerð hefurverið aðfararhæf með áritun dómara.Varnaraðili sé rétthafi aðfararheimildarinnar og á sóknaraðila hvíli skyldasamkvæmt hljóðan aðfararheimildarinnar. Aðfararheimildin sé árituð stefna ogkrafa varnaraðila sé óumdeild. Varnaraðilisegir að réttaráhrifumdóms héraðsdóms, sem hafi fallið með áritun stefnu um aðfararhæfi, verði ekkibreytt með afturvirkum hætti af löggjafanum þannig að skerði eignarréttindi varnaraðila í andstöðu við ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá séenn fremur ljóst að það hafi ekki verið tilgangur breytinga á gjaldþrotalögum að þeir sem þegar hafi rofiðfyrningu með dómi eðaáritaðri stefnu þyrftu að höfða mál að nýju til að rjúfa fyrningu aftur. Í ljósi þessálags sem hafi verið á dómstólum undanfarin ár verði að telja að það hafi ekki veriðmarkmið löggjafansað auka á það álag meðlagabreytingunni. Þábyggir varnaraðili á því að hvað sem líði breytingum á lögum um gjaldþrotaskipti sé ljóst aðslíkar breytingar geti ekki haft áhrif á kröfur sem hafi stofnast eða veriðstaðfestar af dómstólumeftir að gjaldþrotaskiptum lauk. Ef rök sóknaraðila ættu að standast sé ljóst að allarskuldbindingar sóknaraðila sem gerðar hafi verið eftir gjaldþrotaskipti hansættu að fyrnast á tveimur árum. Megi þannig sem dæmi nefna að ef sóknaraðilihefði gert upp við varnaraðila eftir að gjaldþrotaskiptum lauk með útgáfu skuldabréfs krefðist hann þessvæntanlega að það skuldabréf fyrndist á tveimur árum. Ef túlkun sóknaraðila ábreytingu á lögumum gjaldþrotaskipti ætti við rök að styðjast sé ljóst að staða þeirra, sem hafi lánaðeinstaklingum sem orðið höfðu gjaldþrota fé, eftir að skiptum lauk en áður en lögum um gjaldþrotaskipti var breytt, sésú að þeir hafi þá tapað kröfum sínum ef fjármunum hafi verið varið til uppgjörs á skuldum sem stofnað hafi veriðtil fyrir gjaldþrot einstaklingsins. Varnaraðilibyggir á því að samkvæmt 2. mgr. 21. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 byrji nýr tíuára fyrningarfrestur að líða þegar krafa sé dæmd. Verði þetta orðalag ákvæðisins ekki skilið á annan hátt enað með málshöfðun verði fyrningu slitið og eftir að krafanhefur verið dæmd byrji nýr tíu ára fyrningarfrestur að líða sem sé óháðurupphaflegum fyrningarfresti kröfunnar, enda fyrnist dæmdir vextir samkvæmt ákvæðinu á tíu árum þrátt fyrir aðalmenna reglan sé sú að vextir fyrnist á fjórum árum.Þóttfallist yrði á að breyting á lögum um gjaldþrotaskipti ætti að ná yfir kröfu varnaraðila sé ljóst að varnaraðilihafi stefnt sóknaraðila innan tveggja ára frá lokum gjaldþrotaskipta og hafi krafan því ekki veriðfyrnd þegar málinu hafi verið stefnt enda hefði stefnan þá ekki verið árituð umaðfararhæfi. Hafi sóknaraðili talið að niðurstaða héraðsdóms um áritun stefnu hafi verið röng eða ekki í samræmi við lög hefði sóknaraðila verið í lófa lagið að taka til varna ímálinu eða krefjast endurupptöku málsins. Ljóst sé að dómi héraðsdóms frá árinu 2008verði ekki breytt í þessu máli. Þábyggir varnaraðili á því að fyrir liggi gögn í málinu þar sem sóknaraðili lýsir því yfir að hann ætli að greiða 30 þúsund á mánuði til varnaraðila til að gera upp kröfuna. Einnigbyggir varnaraðili á því að hún hafi tryggingarréttindi fyrir skuld sinni og krafanfyrnist því ekki á tveimur árum, en varnaraðili sé ennþá afsalshafifasteignarinnar [...] sem sóknaraðili hafi selt 19. apríl 2006. Samkvæmt skýru ákvæðilokamálsliðar 3. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti fyrnist krafa ekki hafikröfuhafi fengiðtryggingarréttindi fyrir kröfu sinni í eign þrotamanns áður en frestur samkvæmkt 2.mgr. var á enda. Varnaraðili sé ennþá afsalshafi eignarinnar [...] og hafihaldið eftir afsali eignarinnar til tryggingar kröfu sinni. Fallist dómurinn á það að krafa varnaraðila séfyrnd fæli slíkur dómur í sér sviptingu eignarréttar varnaraðila yfirfasteigninni sem felist í afsali hennar. Slíkt færi gegn 72. gr.stjórnarskrárinnar. Krafavarnaraðila um málskostnað byggist á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.IV. Í máli þessu byggir sóknaraðiliá því að krafa varnaraðila sé fyrnd, þar sem í áritaðri stefnu frá 11. nóvember2008 komi fram að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila hafi stofnast eigisíðar en í lok september 2006 og að upphafstími dráttarvaxta hafi verið 1.október s.á. Sóknaraðili vísar máli sínu til stuðnings til 165. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti, sbr. lög nr. 142/2010, en ákvæðið felur í sérsérreglu um tveggja ára fyrningarfrest á þeim kröfum sem ekki fást greiddar viðgjaldþrotaskipti. Í 2.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 142/2010, segir að þrotamaður beriábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfuverið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrninguslitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur aðlíða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst viðskiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki áskemmri tíma. Í 3. mgr. 165. gr. segir að fyrningu krafna sem um ræðir í 2.mgr. verði aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrestsmál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitumgagnvart honum.Búsóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember 2007 og lauk skiptum22. febrúar 2008. Hinn 20. október 2008 höfðaði varnaraðili mál á hendursóknaraðila til greiðslu skuldar. Stefna málsins var árituð af héraðsdómi 11.nóvember 2008 og sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 2.000.000 kr. aukdráttarvaxta og málskostnaðar. Á grundvelli hinnar árituðu stefnu krafðistvarnaraðili þess svo hinn 23. desember 2015 að fjárnám yrði gert hjásóknaraðila, sbr. 2. tl. 1. mgr. laga um aðför nr. 90/1989. Aðfararheimildinvar því hin áritaða stefna. Þannig er ekki um að ræða lýsta kröfu sem fékkstekki greidd við skiptin á búi sóknaraðila eða kröfu sem var ekki lýst viðskiptin, heldur kröfu á grundvelli stefnu sem var árituð eftir aðgjaldþrotaskiptum lauk. Sérregla um tveggja ára fyrningarfrest á því ekki viðhér, heldur gildir tíu ára fyrningarfrestur, sbr. 2. mgr. 21. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Eftirþessum úrslitum ber sóknaraðila að greiða varnaraðila málskostnað sem erhæfilega ákveðinn 450.000 krónur. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Staðfester aðfarargerð nr. 2016-000609 sem sýslumaðurinn á höfuðborgar­svæðinu gerði 4.mars 2016 í eignarhluta sóknaraðila, M, í fasteigninni [...], [...], fnr. [...],og í hlutafé sóknaraðila í einkahlutafélaginu [...] ehf., kt. [...], tiltryggingar kröfu varnaraðila, K.Sóknaraðiligreiði varnaraðila 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 368/2008
Kærumál Aðför Dómur
Með dómi Hæstaréttar frá 20. desember 2007 var S dæmdur til að greiða B dráttarvexti af vangreiddum mánaðarlegum örorkulífeyri. Í dómsorðinu höfðu verið taldar upp þær greiðslur sem reikna bæri dráttarvexti af og gjalddagar þeirra, auk frádráttur sem kæmi til vegna staðgreiðslu verðbóta. Eftir dóminn gerði S upp við B í samræmi við útreikning Hæstaréttar samkvæmt forsendum dómsins. B taldi kröfu sína hins vegar ekki að fullu greidda og var að hans kröfu gert fjárnám í fasteign S vegna þessa, en aðfararbeiðni B var reist á dómsorði Hæstaréttar. Deildu aðilar nú á um lögmæti fjárnámsins og hvernig skýra bæri dómsorð Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar sagði að í forsendum dómsins frá 20. desember 2007 hefði komið fram hvernig reikna skyldi dráttarvexti af skuld S fram til 1. júní 2004, þegar fram fór greiðsla sem varnaraðili taldi ljúka skuldinni. Kæmi þar fram að skuldin svo út reiknuð skyldi teljast hluti stofnkröfunnar, þar sem greiðsla þennan dag hefði fyrst gengið inn á ófyrnda dráttarvexti og ætti sú fjárhæð sem þá stæði eftir að bera dráttarvexti frá þeim tíma. Fyrir mistök hefði framhald dómsorðsins ekki verið í samræmi við þetta en um bersýnilega villu hefði verið að ræða þar sem forsendur dómsins væru skýrar um það hvaða hátt skyldi hafa á við útreikning á kröfunni. Með hliðsjón af 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 gæti dómurinn ekki talist hafa veitt aðfararheimild fyrir hærri skuld en þeirri sem lýst væri með skýrum hætti í forsendum dómsins. Hefði S með greiðslu 7. janúar 2008 gert upp skuld sína við B í samræmi við útreikning samkvæmt forsendum. Var hinn kærði úrskurður um að fella úr gildi umrædda aðfarargerð því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 19. júní 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. júní 2008, þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sem sýslumaðurinn á Akureyri gerði í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni Strandgötu 3, Akureyri, 22. febrúar 2008. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að umrædd aðfarargerð verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila og lögmanns hans. Af dómi Hæstaréttar 20. desember 2007 í máli nr. 240/2007 er í dómsorði kveðið á um hvernig reikna skuli dráttarvexti af skuld varnaraðila fram til 1. júní 2004, þegar fram fór greiðsla sem varnaraðili taldi ljúka skuldinni. Er í forsendum dómsins sagt að skuldin svo út reiknuð skuli teljast hluti stofnkröfunnar, þar sem greiðsla þennan dag hafi fyrst gengið inn á ófyrnda dráttarvexti. Eigi sú fjárhæð sem þá stóð eftir að bera dráttarvexti frá þeim tíma. Fyrir mistök varð framhald dómsorðsins ekki í samræmi við þetta, þar sem kveðið var þar á um að fjárhæðin sem skyldi bera dráttarvexti frá 1. júní 2004 næmi 3.041.566 krónum en ekki samtölu þeirra dráttarvaxta sem fallið höfðu til fram að þeim degi og mynduðu þá hluta „stofnkröfunnar sem beri dráttarvexti frá þessum tíma“, eins og segir í forsendum hæstaréttardómsins. Hér er um að ræða bersýnilega villu, þar sem forsendur dómsins eru skýrar um hvaða hátt skuli hafa á við útreikning á kröfu sóknaraðila. Með hliðsjón af 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður talið að dómurinn veiti ekki aðfararheimild fyrir hærri skuld en þeirri sem samkvæmt framansögðu er lýst með skýrum hætti í forsendum dómsins. Varnaraðili gerði upp skuld sína við sóknaraðila 7. janúar 2008 miðað við útreikning samkvæmt forsendunum. Hefur sóknaraðili ekki hnekkt þeim útreikningi. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 verður kærumálskostnaður felldur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 366/2015
None
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft í vörslum sínum samtals 34.714 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir sem sýndu börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klámfengin hátt. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að X hafði ekki áður verið dæmdur til refsingar og að málsmeðferðin hefði tekið of langan tíma. Þá lá fyrir að sömu myndirnar og myndskeiðin komu ítrekað fyrir í málinu. Var refsing X ákveðin fangelsi í 15 mánuði en fullnustu 12 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í tvö ár auk þess sem X var gert að sæta upptöku á umræddum ljós- og hreyfimyndum og þeim búnaði sem þær hafði að geyma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og upptöku, en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð og hún bundin skilorði. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir vörslur á 123 ljósmyndum sem sýndu kynferðislegt ofbeldi á börnum sem fundust á hörðum diski Dell fartölvu er fannst hjá ákærða við húsleit, en hald var lagt á tölvuna og fékk hún munanúmerið 375075. Samkvæmt gögnum málsins fannst efnið í svokölluðum „Temporary Internet file“ í tölvunni. A, lögreglufulltrúi í tölvurannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, útskýrði þetta svo í vætti sínu fyrir héraðsdómi að um væri að ræða möppu sem „Internet Explorer vafrinn býr til og geymir gögn meðan hann er að birta þau á skjánum hjá viðkomandi. Síðan er þessum gögnum eytt jafnvel fljótlega eftir eða einhvern tímann seinna eftir notkunina, þegar búið er að slökkva niður á vafrann.“ Aðspurður kvað hann að ekki væri um að ræða varanlegar vörslur þegar efni væri í slíkri möppu en „allt efni sem er í Temporary Internet files, kemur þegar að viðkomandi hefur opnað vafra á einhverri vefsíðu og þessu er hlaðið niður af vefsíðunni til þess að geta birt það á skjánum.“ Samkvæmt þessu er ósannað að ákærði hafi haft vörslur á því efni sem hér um ræðir í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þó þannig að hafnað er upptöku framangreindrar fartölvu. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ekki verður gerð upptæk Dell fartölva með Hitachi hörðum diski (munanúmer 375075). Ákærði, X, greiði áfrýjunarkostnað málsins 1.134.470 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 20. maí 2015. I Mál þetta, sem dómtekið var 17. apríl sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 30. janúar 2015 á hendur ákærða; „X, kennitala [...], […], fyrir kynferðisbrot, með því að hafa föstudaginn 15. febrúar 2013, og um nokkurt skeið fram til þess dags, að […] og […], haft í vörslum sínum samtals 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir, er sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klám­fenginn hátt, þar af 34.371 ljósmynd[...] og 562 hreyfimyndir að […] og 466 ljósmyndir og 23 hreyfimyndir að […]. Telst þetta varða við 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 58/2012. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er krafist upptöku samkvæmt 1. og 2. tölul. 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, á framangreindu myndefni og Toshiba hörðum diski (munaskrárnúmer 375051), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375055), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375057), Samsung hörðum diski (munaskrárnúmer 375066), USB minnislykli af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375076), USB minnislykli af óþekktri tegund (munaskrár­númer 375078), Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 375056), Dell fartölvu með Hitachi hörðum diski (munaskrárnúmer 375075), turntölvu af óþekktri tegund með einum Western Digital hörðum diski og einum Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 374696), Business Line borðtölvu með tveimur Western Digital hörðum diskum (munaskrárnúmer 374699), Dvico TViX C-2000u lite myndbands­flakkara (munaskrárnúmer 375053), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375085), tveimur JVC myndbandsspólum (DV) (munaskrárnúmer 375080), fjórum JVC myndbandsspólum (DV) (munaskrárnúmer 375079), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375059), þremur CD geisladiskum af óþekktri tegund og tveimur DVD geisladiskum af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375087), turntölvu af óþekktri tegund með Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 374698), Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 375058), og sextán DVD geisladiskum af óþekktri tegund og tíu CD geisladiskum af óþekktri tegund (muna­skrárnúmer 375074), allt búnaður sem myndefnið var geymt á, sem lögregla lagði hald á.“ Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa og að allur sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og útlagður kostnaður hans, verði greiddur úr ríkissjóði. II Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var 15. febrúar 2013 framkvæmd húsleit á heimili ákærða að […], og á vinnustað hans að […], eftir að lögregla hafði fengið húsleitarheimild með úrskurði héraðsdóms vegna grunsemda um að ákærði hefði ætlað barnaklámefni í vörslum sínum. Á vinnustað ákærða reyndust vera þrjár borðtölvur sem allar voru tengdar við rafmagn og tölvuskjá. Við skoðun á innihaldi tölvanna á vettvangi fannst efni sem grunur lék á að væri barnaklám og voru þær haldlagðar. Í tölvu, sem fékk munanúmerið 374697, fundust samkvæmt leitarskýrslu fjölmargar ljósmyndir af nöktum börnum og unglingum í möppu sem hafði að geyma efni sem hafði verið eytt. Aðspurður á vettvangi kvaðst ákærði kannast við að hafa hlaðið þessum myndum inn í tölvuna. Við skoðun á tölvu, sem fékk munanúmerið 374698, mátti sjá á hörðum diski tölvunnar möppu sem innihélt nokkrar myndir af nöktu fólki, börnum og unglingum. Þá fundust einnig í tölvunni hreyfimyndir af nöktu fólki, bæði fullorðnum og ungmennum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa hlaðið mörgum af þessum hreyfimyndum í tölvuna af rússneskri síðu. Í þriðju tölvunni, sem fékk munaskrárnúmerið 374699, fannst hreyfimynd af nöktum börnum hlaupandi við læk og mátti ætla að myndbandið hafi verið tekið hér á landi fyrir allmörgum árum. Aðspurður kvaðst ákærði hafi tekið upp myndbandið sjálfur og sett í tölvuna. Taldi hann að ekki væri um barnaklám að ræða heldur venjulegar fjölskyldumyndir. Við húsleitina var einnig lagt hald á harða diska, minnislykla, minniskort, myndavélakort, diska úr myndbandsupptökuvél, CD- og DVD-diska, myndbandsspólur, butterflyhníf og utanáliggjandi tölvudiska. Þá fundust einnig á verkstæðinu fjórar útprentaðar myndir af nöktum börnum. Á heimili ákærða fundust m.a. fartölva og borðtölva auk minnislykla, svo og CD-diskar, myndbandsspólur og flakkara. Ákærði gaf skýrslur hjá lögreglu 15. febrúar 2013, 13. júní 2013 og 8. apríl 2014 og var þá m.a. borið undir hann það efni sem fannst og tilgreint er í ákæru. Meðal málsgagna er yfirlit, dagsett 12. janúar 2015, yfir þær myndir og myndskeið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa í vörslum sínum, sundurliðað eftir því númeri sem sá munur sem þær fundust á fékk hjá lögreglu. Þá eru myndirnar þar sundurliðaðar nánar eftir því á hvaða geisladiski, myndbandsspólu, minnislykli, tölvu, flakkara eða harða diski þær fundust. Þá er einnig tilgreindur fjöldi mynda eða myndskeiða sem fundust á hverjum mun fyrir sig og hvar viðkomandi munur fannst. Þá liggur fyrir sérstakt yfirlit þar sem fram kemur hversu margar myndir fundust á framangreindum munum og hversu margar þeirra og hverjar ákæruvald telur ekki falla undir skilgreiningu barnakláms. Eru tilgreindar myndir og myndskeið í ákæru í samræmi við þessi gögn. Þá liggur ætlað barnaklámsefni fyrir í heild sinni á rafrænu formi, m.a. á diskum og flakkar. Fyrir liggur matsgerð B sálfræðings, sem dómkvaddur var sem matsmaður til að leggja mat á trúverðugleika ákærða, gera áhættumat, meta m.a. hvatir sakbornings og hugarfar hans til ungmenna/barna og andlegt heilbrigðisástand sakbornings. Í skýrslunni kemur m.a. fram að matsmaður hafi skilið útskýringar ákærða svo að [...]. Þá kemur fram í skýrslunni að matsmaður telji vera ljóst að matsþoli hafi kynferðislegan áhuga fyrir stúlkubörnum og að skýringar hans stangist á. Hluti þess myndefnis sem fannst í vörslum ákærða sé gróft barnaklám og augljóslega notað í kynferðislegum tilgangi. Loks telur matsmaður að ákærði hafi væga almenna kvíðaröskun en andlegt ástand hans hafi ekki áhrif á hugræna getu hans og hann skilji vel muninn á réttu og röngu. Ekkert hafi komið fram sem bendi til þroskavandamála og vandamála sem tengjast greind eða almennum skilningi. III Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Aðspurður hvort hann kannist við að hafa verið með barnaklám í vörslum sínum kveðst hann ekki geta þrætt fyrir það þar sem það hafi fundist en það komi til af ýmsum ástæðum. Hann kvaðst, þegar húsleit var gerð, hafa verið með verkstæði að […]. Verkstæðið hafi verið rekið undir nafni Y sf. og sé hann eigandi og rekstraraðili þess félags. Hann sé rafvirki og hafi verið með rafmagnsverkstæði þar í tíu til tólf ár og hafi það einnig verið ruslageymsla. Hann hafi starfað þar einn og aðrir hafi ekki haft aðgang að verkstæðinu. Ákærði segir að honum sé ekki vel kunnugt um tölvur og tölvuvinnslu en kveðst hafa gert við tölvur fyrir aðra. Ákærði kvaðst á þessum tíma hafa verið búsettur að […], ásamt þáverandi eiginkonu sinni og barnabarni. Hann kvaðst ekki hafa vitað að það væri barnaklámefni á heimili sínu en vissi að hann hafði farið inn á netið í verkstæðinu og þar hafi komið upp barnaklámefni. Á verkstæðinu hafi verið fullt af drasli, einnig diskar, sem hann hafi ekki vitað hvað var á. Bæði var þetta eitthvað sem fólk hafði komið með og eitthvað sem hann hafði hirt og ekki haft ástæðu til að skoða. Hafi efni verið eytt hafi hann ekki haft aðstæður til að komast í það. Hann hafi vitað af hluta efnisins og talið sig hafa verið búinn að eyða því. Fyrir hafi komið að hann hafi hlaðið efni niður af netinu. Þá hafi komið fyrir að það hafi „poppað upp“ vefsíður. Þetta hafi ekkert frekar átt að vera klámefni. Ákærði lýsti því að árið [...]. Þetta hafi haft slæm og djúp áhrif á hann og hafi hann verið haldinn miklu þunglyndi eftir þetta. Eitt af því sem gerðist þá er að hann varð náttúrulaus. Hann hafi rætt þetta við lækni sem hann hitti á förnum vegi sem hafi sagt honum að fara á netið og finna klámmyndir og athuga hvort þetta lagaðist ekki. Hann kvaðst ekki hafa sjálfur gert sér grein fyrir því að hann hafi verið með þunglyndi fyrr en hann fór til sálfræðings eftir að húsleitin var gerð hjá honum. Kvaðst hann telja að sú lögregluaðgerð hafi verið hreint og klárt hryðjuverk. Hann hafi skoðað eitthvað af því efni sem var á þeim síðum sem „poppuðu upp“ sem hann telji hafa verið með fullorðnum en taldi sig ekki vera með neitt efni sem væri ólöglegt. Hann kvaðst einungis kannast við að hafa séð kannski 10% af því efni sem lögreglan fann og telur að það sé að einhverju leyti margtalið. Hann kveðst ekki hafa verið að skoða þetta myndefni. Ákærði sagði netið vera fullt af þessu og það sé öllum opið, allir hafi þennan gagnabanka á bak við sig. Ákærða var bent á að efnið hafi fundist í margs konar tölvubúnaði, t.d. diskum og tölvum, og var hann spurður hvers vegna það hafi verið varslað í öllum þessum búnaði. Þessu svaraði ákærði svo að hann kannaðist ekki við að eitthvað hafi verið í fartölvunni. Hann kvaðst hafa lánað hana einhvern tímann og þá tekið út disk til að geyma sín gögn og sett annan í staðinn sem hann hafi keypt á eBay. Hann hafi ekki haft hugmynd um að það væri efni á disknum. Þegar ákærða var bent á að meirihluti efnisins virðist vera af erlendum uppruna sagði ákærði að það væri af netinu. Ákærði kvaðst ekki hafa framleitt neitt efni sem hafi verið refsivert. Hann hafi tekið mikið af myndum, heimildarmyndir, ekki endilega af börnum, fjölskyldan að leika sér hingað og þangað. Ákærði var spurður hvort hann eigi þá t.d. við myndir af nöktum börnum að leik í [...], í sundi, í heitum potti og á lóð. Ákærði kvaðst ekki telja þetta vera refsivert og sagði þessar myndir ekki hafa verið af kynferðislegum toga. Þetta séu fjölskyldumyndir og annað slíkt. Hann kvaðst ekki geta gefið skýringu á því af hverju þetta íslenska efni hafi verið varslað á sama hátt og annað efni sem var haldlagt. Hann sagði að efnið virtist flakka á milli en hann sé ekki mjög fróður um tölvuvinnslu og hvernig hún virki. Hann kveðst hafa fengið þær leiðbeiningar að ætli hann að eyða efni þurfi hann fyrst að taka það úr tölvu og setja á disk og eyða því þannig. Ákærða var kynntur munur nr. 375051, harður diskur af gerðinni Toshiba, er samkvæmt gögnum málsins fannst laus í hillu á verkstæðinu að […], og að á honum hafi fundist þrjár ljósmyndir og fimm hreyfimyndir sem flokkaðar séu sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að það væri barnaklámefni á þessum diski. Hann kveðst kannast við diskinn og telur sig hafa átt hann en ekki vitað hvenær hann komst í hans vörslur. Hann kveðst ekki hafa vitað að öllu leyti hvað var inni á honum en hafa sett eitthvað sjálfur inn á hann, m.a. myndbrot sem hann hafi búið til. Ákærða var kynntur munur nr. 375055, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á skrifstofu og á honum hafi fundist 128 ljósmyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Aðspurður hvort hann kannist við diskinn sagði ákærði að það hafi verið fullt af svona diskum þarna inni sem hann hafi verið búinn „að hirða hingað og þangað“ og svo hafi hann fengið notaða diska af eBay. Hann kveðst aldrei hafa skoðað innihald disksins, ekki geta útskýrt af hverju barnaklám fannst á honum og ekki hafa hugmynd um það hvaðan þessi diskur kom. Ákærða var kynntur munur nr. 375057, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á skrifstofu og að á honum hafi fundist 29 myndir og tvær hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki geta útskýrt af hverju barnaklám fannst á disknum. Ákærða var kynnt að munur nr. 375066, harður diskur af gerðinni Samsung, er hafi fundist laus á skrifstofu og að á honum hafi fundist 24 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hvað var á disknum eða hvernig þessi diskur komst til hans en telja að hann gæti hafa komið úr ónýtri tölvu. Hann kveðst hafa verið búinn að safna diskum saman og kallaði það söfnunaráráttu. Ákærða var kynnt að munur nr. 375056, harður diskur af gerðinni Seagate, hafi fundist á verkstæði og á honum hafi fundist 160 myndir og ein hreyfimynd og hafi allar myndirnar verið flokkaðar sem barnaklám. Kvaðst ákærði ekki geta útskýrt af hverju barnaklámefni fannst á disknum. Ákærða var kynnt að tveir munir nr. 374699, tveir harðir diskar af gerðinni Western Digital, hafi fundist í turntölvu sem hafi verið á gólfi undir skrifborði og á þeim hafi fundist samtals 107 myndir og 14 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærða var sýnd mynd af tölvunni og sagði að hann hafi verið með bókhaldið í henni og því hafi hún verið í notkun. Þegar ákærða var kynnt að í tölvunni hafi fundist barnaklámefni kvaðst hann ekki geta skýrt það og sagðist ekki hafa verið að horfa á þessar myndir. Hann kvaðst ekki vita hvernig þetta komst í tölvuna en hann gæti hafa hlaðið þetta niður en hafi ekki átt möguleika á að komast í myndirnar. Hann hafi einhvern tímann reynt það en ekki haft kunnáttu til þess. Ákærða var kynnt að munur nr. 375053, vídeóflakkari af gerðinni Dvico TViX C-2000u lite, hafi fundist á verkstæði og í honum hafi verið 38 hreyfimyndir, sem séu að hluta til íslenskar, og 1311 ljósmyndir, og að allt þetta efni hafi verið flokkað sem barnaklám. Þá var ákærða kynnt að flakkarinn hafi verið tengdur við tölvu. Ákærði kveðst hafa átt flakkarann. Hann kannist við að hafa sett inn á hann myndir en kannist ekki við að hafa sett barnaklámefni á hann og telja að það hafi farið á hann í „einhverjum bunkum“. Ákærða var kynntur munur nr. 375059, harður diskur af gerðinni Western Digital, er fannst laus á verkstæði og á honum hafi fundist 2308 ljósmyndir og 41 hreyfimynd sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við diskinn og sagði hann vera búinn að vera þarna lengi og sé hann búinn að „steingleyma þessu“. Ákærða var kynntur munur nr. 374698, turntölva af óþekktri gerð, með hörðum diski af gerðinni Western Digital er fannst á skrifborði á verkstæði og var þá tengd rafmagni. Á honum fundust 1877 myndir og 26 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst hafa verið með afrit af bókhaldsgögnum í tölvunni og hafi eiginlega verið að færa það yfir í aðra tölvu. Sagði ákærði að hann hljóti að hafa sett íslenskt efni í tölvuna en það sé ekki barnaklám. Hann kvaðst ekki kannast við að þar væru 1874 ljósmyndir en sagði að vera kynni að hann hafi hlaðið þeim niður af rússneskri vefsíðu. Ákærða var kynnt að munur nr. 375058, harður diskur af gerðinni Western Digital, hafi fundist laus á verkstæði. Þegar ákærða var kynnt að þar hafi fundist 3340 myndir og 29 hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám kvaðst hann ekki kannast við að þar væru íslenskar barnaklámmyndir. Ákærða var kynnt að munir nr. 375074, 24 geisladiskar, hafi fundist á verkstæði og þeir væru allir taldir innihalda efni sem flokkað sé sem barnaklám. Ákærði sagði þetta vera eitthvað sem hann hafi verið búinn að „hreinsa út“ til að henda. Það hafi verið búið að segja honum að þá ætti hann að setja efnið á diska en hann hafi ekki verið búinn af henda þeim. Það hafi verið framtaksleysi. Hann kvaðst ekki muna hvenær hann setti þetta á diskana. Hann sagði efnið sem hann setti á diskana hafa komið af netinu í gegnum einhverja tölvu sem var nettengd, líklega þá sem var til vinstri á borðinu á verkstæðinu. Ákærða var kynnt að munur nr. 375076, USB-minnislykill merktur [...], hafi fundist á borði í herbergi á heimili ákærða að […]. Á honum hafi fundist 44 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði sagði að verið gæti að þetta væri eitthvað sem hann hafi verið að taka út af tölvu og hafi átt eftir að eyða. Hann hafi líklega hlaðið þessu niður á vinnustað þar sem hann hafi ekki hlaðið efni niður heima hjá sér. Hann kvaðst ekki geta neitað því að hann hafi einnig séð eitthvert efni heima hjá sér. Hann hafi verið að rannsaka þetta, sérstaklega eftir að hafa fengið leiðbeiningar hjá Kastljósi. Þar hafi verið þáttur þar sem fram kom hvaða netsíður hægt væri að fara inn á. Hann hafi prófað síðurnar og þá hafi svona efni „poppað upp út um allt“. Aðspurður hvort hann hafi einnig hlaðið efninu niður og fært það yfir á minnislykilinn kvaðst ákærði ekki vita hvort það sé hægt að skoða það öðruvísi en með því að hlaða efninu niður. Ákærði kvaðst hafa sett efnið sjálfur á lykilinn. Aðspurður hvort hann hafi vitað að það var barnaklám á lyklinum sagði ákærði að hans skilgreining á barnaklámi væri „allt önnur“. Lögregla telji að berrassaðir krakkar sé barnaklám en það sé þröngur hópur sem haldi því fram að svo sé. Ákærða var kynnt að munur nr. 375078, USB-minnislykill merktur [...], hafi fundist á skrifborði í herbergi á heimili ákærða og að á honum hafi fundist 167 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði sagði að um þennan minnislykill gildi það sama og um minnislykil merktan [...]. Þá kveðst hann mótmæla því að efnið sem fannst á honum sé barnaklám. Ákærða var kynnt að munur nr. 375075, Dell-fartölva með diski af gerðinni Hitachi, hafi fundist í herbergi á heimili hans og á honum hafi fundist 123 myndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki hafa haft hugmynd um að efni væri í henni. Hann kvaðst eiga tölvuna. Diskurinn í henni sé ekki „orginal“ en hann hafi lánað tölvuna og þá hafi hann látið þennan disk í hana. Hann kvaðst hafa notað tölvuna mest til að reyna að búa til vídeómyndir sem hann hafi verið að taka af viðburðum. Ákærði kvaðst ekki kannast við þær myndir sem fundust í tölvunni. Ákærða var kynnt að munur nr. 374696, turntölva af óþekktri gerð með tveim hörðum diskum, annars vegar af gerðinni Western Digital og hins vegar af gerðinni Seagate, hafi fundist í herbergi á heimili hans. Á disknum af tegundinni Western hafi fundist 39 myndir og fjórar hreyfimyndir og á diski af gerðinni Seagate 41 mynd og hafi allt þetta efni verið flokkað sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa „downlodað“ einhverju vafasömu efni á tölvuna. Hann kvaðst einhvern tímann hafa verið með bókhaldið í tölvunni en tölvan hafi aldrei verið á verkstæðinu. Aðspurður hvort hann hafi keypt tölvuna nýja kvaðst hann hafa keypt kassann og sett tölvuna saman. Ákærða var kynnt að munur nr. 375085, Western Ditigal harður diskur, hafi fundist í herbergi á heimili hans og á honum hafi fundist tvær hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Ákærði kvaðst ekki kannast við að barnaklámefni hafi verið á honum. Ákærða var kynnt að munir nr. 375080, tvær myndbandsspólur, hafi fundist í herbergi á heimili hans og að á þeim hafi fundist sitthvor hreyfimyndin og að þetta sé talið barnaklámefni og talið vera íslenskt efni. Ákærði kvaðst mótmæla því að um barnaklám sé að ræða og kvaðst kannast við efnið. Fleiri úr fjölskyldunni hafi einnig verið að taka myndir. Ákærða var kynnt að þarna væru myndir teknar í [...] og kvaðst hann kannast við að hafa tekið myndir þar. Staðurinn hafi lengi verið [...]. Ákærða var kynntur munur nr. 375079, fjórar myndbandsspólur með íslensku efni sem fundust í herbergi á heimili hans. Efnið hafi verið flokkað sem barnaklám. Á þeim hafi fundist samtals 7 hreyfimyndir. Ákærði vísaði til sama svars og hvað varðar mun nr. 375080. Ákærða var kynntur munur nr. 375087, fimm geisladiskar sem fundust á heimili ákærða. Á þeim hafi fundist samtals 77 myndir og átta hreyfimyndir sem flokkaðar hafi verið sem barnaklám. Aðspurður hvernig þetta efni hafi komist í vörslur hans kvaðst ákærði ekkert kannast við þetta. Þegar ákærða var bent á að efnið á diskunum væri talið vera erlent kvaðst hann ekkert muna eftir þessu. Aðspurður sagði ákærði að ekki væri möguleiki á því að efnið væri frá öðrum heimilismönnum. Þá var borinn undir ákærða hluti af framburði hans frá 8. apríl 2014 þar sem fram kom að hann hafi orðið þunglyndur [...]. Niðurhalið á efninu hafi byrjað upp úr 2002 og að eftir ábendingar frá Kastljósi hafi hann farið að skoða þetta. Þessu svaraði ákærði svo að hann væri nú á lyfjum vegna þunglyndis og hafi ekki haft löngun til að fara inn á netið og leita af myndum eftir að hann byrjaði á lyfjunum. Einnig var borinn undir ákærða sá framburður hans hjá lögreglu 15. febrúar 2013 að hann hafi verið að taka einhverjar myndir af „You Tube“ sem hann hafi ætlað að koma á framfæri við lögreglu þar sem honum hafi fundist þær vera ógeðslegar. Ákærði staðfesti þetta og sagði þetta líklega hafa verið á fleiri síðum líka, rússneskum síðum. Aðspurður hvort hann kannist við að hafa tekið þaðan barnaklámsmyndir kvaðst hann ekki hafa vitað að þetta væri barnaklám. Aðspurður af hverju hann hafi ætlað að koma þessu á framfæri við lögreglu kvaðst hann hafi verið búinn að velta því fyrir sér hvernig netinu væri háttað og þá hafi hann aðallega verið að hugsa um krakkana og unglingana, hvernig væri hægt að loka fyrir þetta. Aðspurður hvort hann hafi komið þessu á framfæri við lögreglu kvaðst hann ekki hafa verið búinn að koma því í verk en svo hafi lífsgrundvellinum verið kippt undan honum með þessari aðgerð lögreglu. Þá var borinn undir ákærða sá framburður hans hjá lögreglu að sumir söfnuðu listaverkum, málverkum, frímerkjum og öðru slíku. Honum hafi fundist þetta vera eins með mannslíkamann, bara fallegt saklaust listaverk. Ákærði kvaðst halda þessu fram. Aðspurður hvort hann hafi verið að safna myndunum af því að hann vildi eiga þær kvaðst hann telja að þetta hafi kannski verið út af sálrænum atriðum, þunglyndi eða einhverju slíku. Aðspurður á ný hvort hann hafi verið að safna myndunum kvaðst hann ekki hafa verið að safna þeim. Þær hafi komið upp, kannski í einhverjum bunkum. Honum hafi verið sama um þessar myndir þær hafi ekki höfðað til hans. Borinn var undir ákærða framburður hans þar sem hann var spurður út í myndefni sem fannst á diskum sem haldlagðir voru á verkstæði og sagði hann að um væri að ræða ofbeldisefni sem hann hafi velt fyrir sér að framvísa við lögreglu. Þetta hafi verið erlent efni sem hafi valdið honum ógleði. Ákærði kvaðst átta sig á því að það hafi þurft að koma efninu yfir á diskana og kvaðst hann kunna það. Hann hafi hins vegar ekki vitað hvernig hann ætti að snúa sér í því að koma þessu til lögreglu. Aðspurður sagði hann að diskarnir á heimili hans gætu hafa verið hluti af diskunum frá […]en kvaðst ekki kannast við að hafa verið að flakka með þá á milli. Þá sagði hann að vera kunni að hann hafi „downlodað“ þessu og hafi ætlað að skoða seinna. Þá var borinn undir ákærða framburður hans hjá lögreglu 13. júní 2013 þar sem fram kemur að hann kannist við lítið af því myndefni sem fannst í borðtölvu af óþekktri gerð sem fannst í herbergi á heimili hans, sbr. munanúmer 374696. Einnig hafi hann þá sagt að hann hafi „downlodað“ þessu og að hann viti að þarna voru einhverjar myndir og talar um ógeðslegar klámmyndir og að það hafi verið asnaskapur af sér að vera að taka þetta niður. Staðfesti ákærði þennan framburð sinn. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna hvenær Kastljósþátturinn sem hann vísaði til áður var sýndur, en sagði að það gætu verið fimm til sex ár síðan. Ákærði sagði að í fleiri tilvikum hefðu komið fram sambærilegar leiðbeiningar í sjónvarpi. Hann kvaðst hafa byrjað með verkstæðið upp úr 2000 en það sé „ekki til lengur“. Þá sé hjónabandi hans lokið með skilnaði. Hann hafi verið að reyna að vinna og sé enn á þunglyndislyfjum. Aðspurður um það sem fram kemur í vottorði B sálfræðings um að ákærði telji sig [...]... kvaðst hann ekki hafa neinar kynferðislega hvatir og sagði að það gæti verið vegna þunglyndislyfjanna. Vitnið C lögreglufulltrúi lýsti því að upphaf málsins hafi verið í byrjun febrúar 2013 þegar [...]. Þá kom einnig upp grunur um að ákærði væri með myndir í fórum sínum [...]. Tveimur árum fyrr hafði lögreglu einnig borist tilkynning um að grunur léki á því að ákærði væri með barnaklám í vörslum sínum. Húsleit hafi fyrst verið gerð á heimili ákærða og þar lagt hald á tölvur, diska, USB-lykla o.fl. Að því loknu var gerð húsleit á vinnustað ákærða og hald lagt á tölvur, diska o.fl. Vitnið kvaðst minnast þess að þar hafi verið fjórar eða fimm útprentaðar myndir sem sýndu nakin börn. Leitin á heimili ákærða hafi afmarkast við herbergi þar sem tölva og allur tölvubúnaður var en ekki hafi verið tilefni til að leita annars staðar í húsinu. Vitnið sagði ákærða hafa verið rólegan og samvinnufúsan en hann hafi ekki tjáð sig á vettvangi um það sem var í tölvunum. Á vinnustað ákærða hafi þeir skoðað gróflega efni í tölvu sem kveikt var á og kvaðst vitnið hafa séð þar myndir sem teknar höfðu verið í [...] af nöktum börnum. Kvaðst vitnið minna að þrjár tölvur hafi verið á borðum á vinnustað ákærða. Tvær hafi verið í gangi en slökkt á þeirri þriðju. Þar hafi einnig verið geisladiskar, CD-diskar og harðir diskar úr tölvum og hafi þetta allt verið varslað innan um hvað annað. Hvað varðar framhald rannsóknarinnar sagði vitnið að efnið sem fannst hafi allt verið skráð hjá lögreglunni á Vestfjörðum. Þeir hafi svo notið aðstoðar tölvurannsóknardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þar sem innihaldið hafi verið skoðar og skýrslur skráðar um þá skoðun. Um 35.000 myndir hafi fundist sem grunur lék á að væru barnaklám. Þá hafi fundist kringum 200 myndir sem ekki var talið að væru barnaklámefni. Það hafi tekið nokkurn tíma að fara yfir þessar myndir bæði hjá þeim og hjá tölvurannsóknardeildinni. Aðspurður sagði vitnið að ákærði hafi orðið ósáttur vegna rannsóknarinnar. Honum fannst [...] vera samsæri gegn sér og hafi hann verið farin að persónugera þetta gagnvart vitninu. Reynt hafi verið að flýta rannsókn málsins eins og hægt var. Vitnið D yfirlögregluþjónn sagði að húsleit hafi verið gerð vegna málsins í febrúar 2013. [...]. Við leit á vinnustað ákærða fundust þrjár borðtölvur sem allar voru þá tengdar við rafmagn og tveir skjáir sem tengdir voru við a.m.k. tvær tölvur. Vitnið kvaðst hafa opnað tvær tölvur og þá séð myndefni sem hann taldi að gæti verið ólöglegt. Þá hafi verið lagt hald á mynddiska, tölvur og annan búnað til nánari skoðunar. Einnig hafi verið framkvæmd húsleit á heimili ákærða. Vitnið sagði ákærða hafi verið samvinnufúsan. Á vinnustaðnum sagði ákærði þeim að einhverjar af myndunum hefði hann hlaðið niður af internetinu en aðrar væru komnar frá honum sjálfum, væru mannlífsmyndir. Aðspurður hvort tafir hafi orðið á rannsókn málsins sagði vitnið að um mikið myndefni hafi verið að ræða. Á sama tíma hafi framangreindar kærur einnig verið til rannsóknar. Kvaðst vitnið telja að menn hafi haldið sig vel að verki og engar tafir orðið en lítið hafi verið hægt að vinna í málinu á […] meðan beðið var gagna frá tölvurannsóknardeild. Vitnið E, sérfræðingur í tölvurannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sagði að ekki væri almennt hægt að telja tímasetningar skráa í tölvum mjög áreiðanlegar. Nokkrir þættir geti haft áhrif á tímasetningar. Sem dæmi má nefna hvort tímasetning hafi verið rétt við uppsetningu tölvu, hvort henni hafi verið breytt, hvort tölva hafi verið sett á rétt tímabelti þegar skrá var vistuð niður o.s.frv. Vitnið A lögreglufulltrúi sagði aðspurður um það hvað sé átt við með því að myndir hafi fundist í Temporary Internet File að um sé að ræða möppu sem Internet Explorer vafrinn búi til og geymi á meðan verið er að birta myndir hjá viðkomandi en eyði þeim þegar búið er að slökkva á vafra. Hægt sé að nýta sér dagsetningar í skránum, ef tíminn er réttur í tölvunum, til að sjá hvenær þetta hefur verið opnað. Þessar dagsetningar geti líka sagt til um það hvenær myndirnar voru búnar til annars staðar. Vitnið sagði Temporary Internet File ekki vera varanlegar vörslur. Skráin komi þegar viðkomandi hefur opnað vafra á einhverjum vefsíðum og hlaðið efni niður af vefsíðu til að geta birt á skjánum. Vitnið staðfesti skýrslur sem það vann vegna málsins og sagði að þær tímasetningar sem fram koma í gögnunum séu dregnar úr gögnunum og hafi tölvurnar skráð þær á sínum tíma og gildi um þær áðurnefndur fyrirvari. Ekki hafi verið gengið úr skugga um það hvort þessar tímasetningar væru réttar og hafi tölvum ekki verið startað upp til að kanna þetta. Vitnið B, sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður, staðfesti matsgerð sína fyrir dómi. Hann kvaðst hafa unnið mat á ákærða úr þeim gögnum sem hann hafði, auk þess sem hann ræddi einu sinni við ákærða og lagði fyrir hann sálfræðipróf og tók geðgreiningarviðtal. Vitnið sagði ákærða hafa komið ágætlega fyrir, verið kurteis og samvinnufús og sagt vel frá en hann hafi verið reiður út af þessu máli. Aðspurður um mat sitt á trúverðugleika ákærða kvaðst hann hafa farið yfir gögnin og lagt fyrir ákærða sálfræðipróf og gefið honum kost á að útskýra sitt mál. Á sálfræðiprófinu hafi komið fram væg fegrun sem sé algeng en ákærði hafi ekki reynt að blekkja á persónuleikaprófinu. Útskýringar hans á málinu hafi verið ótrúverðugar og í engu samræmi við það sem kemur fram í gögnum. Taldi vitnið að engin skynsemi hafi verið í þeim, miðað við gögnin sem hann hafði og upplýsingar úr viðtalinu við ákærða. Varðandi [...] og útskýringar á því hvernig efnið kom í tölvurnar kvaðst vitnið ekki átta sig á þessum tengingum hjá ákærða. Þá viti hann ekki hvað ákærði eigi við með [...]. [...]. Vitnið kveðst telja að ákærði hafi barnagirnd. Það byggi hann á áhættumati, á viðtali við ákærða og á myndum í tölvum ákærða af stúlkum undir kynþroskaaldri. Ákærði skýri þetta út frá [...]... [...] en það standist ekki. Vitnið sagði ákærða hafa lengi átt erfitt andlega. [...]. Ákærði hafi alltaf verið félagslyndur og hafi alltaf staðið sig í vinnu en þunglyndi og kvíði hafi verið undirliggjandi. [...] hafi verið áfall fyrir ákærða og virðist sem honum hafi versnað í framhaldi af honum. Ákærði talar um að hafa þá orðið náttúrulaus en það sé oft þunglyndiseinkenni. Ákærði sé ekki með alvarlegan geðrofssjúkdóm eða geðsjúkdóm og ekkert bendi til þess að refsing ákærða geti ekki borið árangur. Þá hafi vitnið ekki orðið vart við eftirsjá hjá ákærða vegna varsla á barnaklámi. Ekkert hjá ákærða bendi til þess að hugur hans standi til karlmanna eða ungra drengja og neiti hann slíkum áhuga. Þá hafi hann lítinn áhuga haft á konum. [...]. Áhugi ákærða snýr að stúlkum, að því er vitnið best viti, en geti aldrei útilokað annað. Þegar barnagirnd er skoðuð sé skoðað hvar aðaláhuginn er en svo getur annað einnig komið inn í. IV Ákærði neitar sök. Honum er gefið að sök að hafa haft í vörslum sínum 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir er sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Hann kannast við að hafa haft í vörslum sínum þá muni sem ætlaðar barnaklámmyndir fundust á en kveðst ekki muna eftir þeim öllum. Þá hafi ásetningur ákærða ekki staðið til þess að vera með barnaklámefni í vörslum sínum. Þeir diskar sem hann hafi verið með í umráðum sínum séu frá öðrum komnir, gegnum eBay eða til viðgerðar. Um sé að ræða gáleysi og verði honum ekki refsað fyrir það. Hann byggir vörn sína á því að ekki sé um barnaklámefni að ræða í skilningi hegningarlaga, myndanna hafi ekki verið aflað í kynferðislegum tilgangi og hann hafi ekki í öllum tilvikum verið meðvitaður um að efnið væri varslað í tölvubúnaði hans. Af hálfu ákærða er byggt á því að stór hluti efnisins falli undir efni sem kalla mætti „nudist“ og sé þar bæði um að ræða íslenskar og erlendar myndir, bæði ljósmyndir og hreyfimyndir, t.d. teknar á baðströnd og sýni bæði börn og fullorðna að leik eða uppstillt. Þetta telji ákærði ekki vera barnaklámefni. Þá byggir hann vörn sína á því að sömu myndir komi ítrekað fyrir aftur og aftur og að ekki beri að telja myndir oftar en einu sinni komi þær fyrir oftar. Loks byggir ákærði á því að einhvers konar réttarvörslusjónarmið hafi ráði söfnun hans á myndunum og hafi hann ætlað að koma þeim á framfæri við lögreglu en ekki vitað hvernig hann ætti að snúa sér í því og hafi því ekki látið af því verða. Með lögum nr. 58/2012 var ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um barnaklám breytt í það horf sem nú er í 210. gr. a. Samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins skal hver sá sem framleiðir, flytur inn, aflar sér eða öðrum eða hefur í vörslu sinni ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef brot er stórfellt. Sama gildir um ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna einstaklinga 18 ára og eldri á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, eða ef líkt er eftir barni í slíku efni þó að það sé ekki raunverulegt, svo sem í teiknimyndum eða öðrum sýndarmyndum. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins, sbr. 6. gr. laga nr. 58/2012, skal hver sá sem skoðar myndir, myndskeið eða aðra sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt á netinu eða með annarri upplýsinga- eða fjarskiptatækni sæta sömu refsingu og greinir í 1. mgr. Samkvæmt greinargerð sem fylgdi frumvarpi sem varð að lögum nr. 58/2012 voru breytingarnar gerðar í tilefni af fyrirhugaðri fullgildingu á samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misneytingu og kynferðislegri misnotkun. Með frumvarpinu var svokölluð barngerving gerð refsiverð, þ.e. þegar efni sýnir einstaklinga 18 ára og eldri á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, enda séu þeir í hlutverki barns, sbr. 1. mgr. 210. gr. a. Ákvæði 2. mgr. sæki fyrirmynd til f-liðar 1. mgr. 20. gr. framangreinds samnings og er byggt á ákvæði danskra hegningarlaga um sama efni. Gangi það lengra en áðurgildandi 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga sem gerði ráð fyrir því að refsiábyrgð stofnaðist ekki nema í þeim tilvikum þar sem barnaklámefnis hefur verið aflað, t.d. með niðurhali eða við svokallaða vistun í tímabundnum skrám í tölvu viðkomandi. Efnið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa haft í vörslum sínum fannst, eins og greinir í ákæru, á tveim stöðum, annars vegar í einu herbergi á heimili ákærða og hins vegar á verkstæði hans. Samtals var um að ræða fjórar tölvur sem allar voru tengdar við rafmagn auk fartölvu. Ákærði sagði eina tölvu á verkstæði hafa verið nettengda og þar hafi hann hlaðið niður efni af netinu. Eins og rakið er hér að ofan byggir ákvæði 1. mgr. 210. gr. a. á því að efni teljist vera barnaklám þegar það sýnir börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Nánari skilgreiningu á hugtakinu er ekki af finna í greinargerð með ákvæðinu. Í áðurgildandi ákvæði um barnaklám sem var í 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga var einnig notað þetta sama orðalag „að sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt“. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 126/1996 þegar ákvæði 4. mgr. 210. gr. var lögfest kemur fram skilgreining á því hvað átt sé við með þessum orðum. Þar segir að með þessu sé átt við kynferðislega lýsingu (ásýnd) sem virki stuðandi eða er á annan hátt til þess fallin að vera lítillækkandi eða niðrandi, þar með taldar kynferðislegar lýsingar með notkun barna, dýra, ofbeldis, þvingunar og kvalalosta. Eðlilegar nektarmyndir af börnum falli utan gildissviðs ákvæðisins. Efnið sem ákærði var með í vörslum sínum er á ýmsa vegu en aðallega er um að ræða efni með stúlkum á öllum aldri. Að hluta er um mjög gróft efni að ræða sem sýnir ýmist fullorðna einstaklinga beita börn kynferðislegu ofbeldi eða börn að hafa kynmök sín á milli. Nokkrar myndanna verður að flokka sem barngervingu eins og það hugtak er skýrt í 1. mgr. 210. gr. a. Þá er um að ræða myndir sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, oft nakin en einnig að einhverju leyti klædd eða með fylgihluti þannig að tilgangur myndatökunnar er augljós og börnunum oft stillt upp á kynferðislegan hátt. Í sumum tilvikum er um að ræða myndasyrpur sem sýna í upphafi stúlkur í fötum sem þær síðan fækka eftir því sem líður á syrpurnar og enda þær í flestum tilvikum naktar og jafnvel í kynferðislegum stellingum eða athöfnum. Virðast myndirnar þjóna þeim tilgangi að byggja upp kynferðislega örvun þess sem á myndirnar horfir. Að mati dómsins uppfylla allar myndir í slíkum myndaseríum skilyrði 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga, einnig þær myndir þar sem stúlkurnar eru klæddar, vegna þeirrar heildar sem myndaseríurnar mynda. Loks er um að ræða þær myndir sem af hálfu ákærða er vísað til sem „nudist“ myndir. Um er að ræða bæði íslenskar og erlendar ljósmyndir og hreyfimyndir af nöktum börnum að leik. Sem dæmi um slíkar myndir má nefna erlendar myndir sem teknar eru á baðströndum og myndir sem bera með sér að hafa verið teknar hér á landi á góðviðrisdögum og sýna börn að leik utandyra, í vatni eða læk, og í heitum potti. Myndirnar virðast í mörgum tilvikum vera teknar án þess að börnin geri sér grein fyrir því. Þá virðist myndavélinni aðallega vera beint að þeim börnum sem eru nakin og virðist reynt að hafa kynfærasvæði barnanna sem mest í mynd. Telur dómurinn að með myndatökunum séu saklausir leikir barna notaðir til að búa til efni sem telja verður eins og á stendur að sýni börnin á kynferðislegan eða klámfenginn hátt vegna þeirrar athygli sem nekt þeirra og kynfæri fá. Framangreind orð greinargerðar sem fylgdi eldra ákvæði um „eðlilegar nektarmyndir“ af börnum verður á engan hátt talið ná yfir þessar myndir, enda er í flestum tilvikum um erlendar myndir að ræða af börnum sem ákærði hafði engin tengsl við. Einnig er til þess að líta að myndirnar voru af hálfu ákærða varslaðar meðal annarra mynda sem ótvírætt falla undir það að vera gróft barnaklám, í sumum tilvikum áratugum eftir að myndirnar voru teknar, og ætla verður að söfnun þessara mynda fari fram á sömu forsendum og þeirra mynda sem ótvírætt eru flokkaðar sem barnaklám. Ákærði hefur viðurkennt að hafa tekið einhverjar af þessum íslensku myndum. Hann byggir vörn sína á því að í dag séu breytt viðhorf til þess að taka myndir af nöktum börnum. Þetta hafi þótt eðlilegt á þeim tíma sem myndirnar voru teknar þó að svo sé ekki í dag. Ákærði er ákærður fyrir að hafa varslað myndirnar í febrúar 2013. Við mat á refsinæmi verknaðar verður ekki litið til þeirra sjónarmiða sem voru við lýði þegar myndirnar voru teknar heldur litið til þeirra lagaákvæða sem giltu þegar myndirnar fundust hjá ákærða og rakin voru hér að framan. Með vísan til framangreinds telur dómari að allar þær myndir og myndskeið sem ákærði er ákærður fyrir að hafa í vörslum sínum falli undir hugtakið barnklám í 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Framburður ákærða hefur verið nokkuð misvísandi hvað varðar vitneskju hans um refsinæmi þess að varsla efni sem flokkast sem barnaklám. Annars vegar hefur hann sagt að hann hafi ekki vitað að slíkt varðaði refsingu og hins vegar að hann hafi horft á umfjöllun um efnið í fjölmiðlum og í kjölfar þess íhugað að benda lögreglu á slíkt efni. Þannig hafi einhvers konar réttarvörslusjónarmið ráðið söfnun hans á myndunum. Með hliðsjón af þessu metur dómurinn það ótrúverðugt að ákærði hafi ekki haft vitneskju um að varsla efnisins varðaði við lög. Þá leiðir skortur á vitneskju um refsinæmi ekki einn og sér til refsileysis. Einnig er því hafnað að sú skoðun ákærða að svokallað „nudist“ efni falli ekki undir ákvæðið eigi að leiða til sýknu hvað það efni varðar. Vísar dómurinn til þess hvernig efnið var varslað og þess sem komið hefur fram af hálfu ákærða um áhuga hans á líkama stúlkna. Þá getur einstaklingsbundið mat ákærða á því hvað teljist vera barnaklámefni, í andstöðu við viðteknar skoðanir almennt og almenna túlkun á hugtakinu barnaklám, og án fullnægjandi rökstuðnings, ekki leitt til sýknu eða refsileysis. Þá hafnar dómurinn því sem ótrúverðugu að söfnun myndanna hafi farið fram í þeim tilgangi að koma þeim á framfæri við lögreglu en málsgögn bera með sér að þeim hafi verið safnað í fjölda ára. Af framlögðum gögnum er ljóst að í mörgum tilvikum er um sömu myndir og myndskeið að ræða sem eru tví- og jafnvel margtaldar í ákæru. Dómurinn lítur svo á að við á mat á umfangi sakarefnis beri að miða við fjölda mynda óháð því hversu oft sömu myndirnar komi fyrir. Þá verður litið til fjölda hreyfimynda óháð tímalengd þeirra. Ákærði lýsti því fyrir dómi að hann sé rafvirki og hafi um árabil rekið rafverkstæði þar sem hann hafi m.a. tekið til viðgerðar tölvur annarra. Þá lýsti hann því að hann hafi sjálfur sett saman eina af þeim tölvum sem var haldlögð. Einnig kom fram hjá honum að hann notaði netið og hafi m.a. halað niður efni þaðan, og fært efni yfir á diska, minnislykla og flakkara. Þrátt fyrir að ákærði hafi sjálfur sagt að hann hefði litla kunnáttu á þessu sviði má af framburði hans ráða að hann hafi haft þá grunnkunnáttu sem þarf til að leita að efni á netinu og varsla í samræmi við það sem greinir í ákæru. Fyrir liggur að myndefnið fannst í vörslum ákærða. Hann hefur að mestu viðurkennt vörslur efnisins. Þá liggur fyrir matsgerð og framburður dómkvadds matsmanns, B sálfræðings, þar sem fram kemur að kynferðislegur áhugi ákærða sé aðallega á stúlkum undir kynþroskaaldri. Ákærði hefur viðurkennt að hafa leitað að klámefni á netinu, að hafa hlaðið því niður en hafi ekki verið búinn að kynna sér það allt og sagt að efnið hafi virkað róandi á hann. Jafnframt sagði ákærði í framburði sínum að þeir munir sem myndirnar sem fundust á heimili hans voru á geti ekki stafað frá öðrum en honum og að aðrir hafi ekki haft aðgang að verkstæði hans. Þá var vörslum efnisins í flestum tilvikum þannig háttað að tilverknað ákærða þurfti til að koma því þannig fyrir. Allar myndirnar voru varslaðar á sambærilegan hátt á heimili ákærða og á vinnustað hans. Þær voru annars vegar varslaðar í tölvum sem voru í notkun og hins vegar á hörðum tölvudiskum, USB-lyklum, geisladiskum, CD-diskum eða myndbandsspólum. Aðstæður hjá ákærða og fjöldi mynda sem fundust og flokkaðar hafa verið sem barnaklám bera með sér að hann hafi verið að safna þeim. Einnig voru aðstæður fyrir ákærða til að skoða myndir á þessum tveim stöðum sem þær fundust á. Ákveðið samræmi er í innihaldi efnisins, þ.e. megináherslan á stúlkur en mun minni á drengi. Einungis um 200 af þeim myndum sem fundust hjá ákærða við rannsókn málsins voru ekki talin vera barnaklám sem bendir til þess að ákærði hafi ekki varslað almennar fjölskyldumyndir á sömu stöðum. Ákærði kvaðst telja að til að eyða efni þyrfti að færa það yfir á disk og eyða disknum. Einnig bar hann um að hafa verið búinn að færa efni yfir á diska. Þá fannst lítið sem ekkert klámefni með fullorðnum á þeim diskum sem fundust, þrátt fyrir að ákærði hafi sagt að hann hafi aflað þess. Dómurinn dregur ekki í efa þann framburð ákærða að hann hafi fengið tölvubúnað frá öðrum en metur ótrúverðugan þann framburð ákærða að hann hafi ekki vitað af efni á þeim munum sem voru haldlagðir. Því til stuðnings er vísað bæði til þeirra staða þar sem efnið fannst og þess samræmis sem var í öllu efninu og hefur áður verið lýst, og áhuga ákærða á stúlkum. Þá er á engan hátt hægt að fallast á að efnið sé að einhverju leyti komið í vörslur ákærða af tilviljun með munum frá öðrum þannig að um gáleysi ákærða sé að ræða. Ákærði hefur viðurkennt að hafa hlaðið niður efni sem hann hafi ætlað sér að skoða síðar og virtist almennt láta sér í léttu rúmi liggja hvaða efni það var. Hvað varðar efni sem ákærði telur að hafi komið frá öðrum með mununum þá er til þess að líta að annars vegar var um að ræða diska í tölvum sem ákærði notaði sjálfur og hins vegar muni sem hann geymdi ásamt öðrum munum sem innihéldu barnaklámsefni og efni sem hann kannaðist við. Með vísan til þess er framburður ákærða um að hann hafi af þessum sökum ekki vitað af efni ótrúverðugur. Þá er það mat dómsins að það efni sem búið var að eyða en tókst að endurheimta við rannsókn lögreglu hafi einnig verið í vörslum ákærða þar sem kalla megi það fram aftur. Þá er einnig hvað það varðar vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 273/2003 frá 22. janúar 2004. Dómurinn skilur ákærða svo að hann byggi vörn sína einnig á því að [...]. Ekki fengust fyrir dómi fullnægjandi útskýringar frá ákærða á þessari vörn hans. Með hliðsjón af því sem fram kemur í framburði ákærða hjá lögreglu og því sem haft er eftir honum í matsgerð dómkvadds matsmanns er helst að skilja það svo að [...]. Dómurinn hefur engar forsendur til að draga í efa að svo sé ástatt fyrir ákærða. Ákærði telur hins vegar að áhugi hans á myndum af stúlkubörnum [...] og að áhuginn beinist að mannslíkamanum sem einhvers konar listaverki. Dómari telur að rökrétt samhengi skorti fyrir þessum skýringum ákærða og er þá sérstaklega vísað til þess að hluti efnisins er gróft efni sem sýnir fullorðna karlmenn beita börn kynferðislegu ofbeldi. Með framangreindum skýringum sínum byggir ákærði engu að síður á því að hann hafi áhuga á því myndefni sem hann er ákærður fyrir að varsla. Eins og rakið er hér að framan er í 1. og 2. mgr. 210. gr. a. gerður greinarmunur á því hvort efni sé varslað eða skoðað. Ákærði er einungis ákærður fyrir vörslur efnisins og byggir ákæruvaldið á því að það efni sem fannst í Temporary Internet File hafi einnig verið í vörslum hans. Framburður A lögreglufulltrúa um að efni sem þar fannst hafi hlaðist sjálfkrafa niður þegar viðkomandi skoðaði það bendir til þess að tölvan hafi búið til skrá við þá skoðun. Í greinargerð með ákvæði 210. gr. a. segir að gert sé ráð fyrir að 1. mgr. ákvæðisins taki mið að áðurgildandi 4. mgr. 210. gr. utan atriða sem þar eru sérstaklega talin upp. Verður ákvæðið því skýrt svo að tímabundnar vörslur séu taldar falla þar undir eins og var í 4. mgr. 210. gr. Með hliðsjón af því túlkar dómurinn það svo að efni sem finnist í Temporary Internet File falli undir hugtakið vörslur í 1. mgr. 210. gr. a. Loks er til þess að líta að gögn málsins bera með sér að myndirnar hafi verið stofnaðar og skoðaðar á löngu tímabili þrátt fyrir að ekki sé, eins og fram kom í framburði E sérfræðings og A, hægt að fullyrða með vissu um það hvort tímasetningar séu réttar. Engu að síður telur dómurinn með vísan til þess nægilega leitt í ljós að myndirnar hafi verið í vörslum ákærða um nokkurt skeið, eins og greinir í ákæru, fram til þess dags er húsleitin var gerð. Samkvæmt framangreindu er það mat dómsins að ákærði hafi haft vörslur þess efnis sem lýst er í ákæru og það efni telst vera barnaklám í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið telur dómurinn að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru og er háttsemin þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. V Ákærði er fæddur árið […]. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur hann ekki áður verið dæmdur til refsingar og er litið til þess við ákvörðun refsingar ákærða auk þess sem að einhverju leyti er litið til aldurs hans. Þá er einnig litið til þess mikla magns efnis er fannst í vörslum ákærða og að hluta þess verður að telja að sé mjög gróft efni. Telst því brot hans vera stórfellt í skilningi 1. mgr. 210. gr. a. almennra hegningarlaga. Rannsókn málsins hófst í febrúar 2013 og um tveimur árum seinna, 30. janúar 2015, var gefin út ákæra vegna málsins. Við aðalmeðferð málsins var skilmerkilega rakið af hálfu ákæruvalds hvernig meðferð málsins gekk fyrir sig á þessum tíma og gerð grein fyrir því [...]...[...]. Engu að síður verður að gera þá kröfu að meðferð mála sem þessara hjá lögreglu og ákæruvaldi verði lokið á mun skemmri tíma. Ákærða verður á engan hátt kennt um það hversu langan tíma málsmeðferðin tók. Þrátt fyrir að dómurinn hafi hafnað því að taka tillit til þess við mat á umfangi brots ákærða að sömu myndir og myndskeið komi ítrekað fyrir telur dómurinn rétt að hafa þetta í huga við ákvörðun refsingar ákærða. Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsingunni og falli hún niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í ákæru er með vísan til 1. og 2. töluliðar 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, gerð krafa um upptöku á nánar tilgreindum munum sem haldlagðir voru við húsleit lögreglu. Með vísan til framangreindra lagaákvæða er fallist á kröfuna eins og nánar er rakið í dómsorði. VI Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, samtals 1.209.796 krónur. Til sakarkostnaðar teljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 900.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts, einnig útlagður kostnaður verjandans, 48.213 krónur, og annar sakarkostnaður er til féll við rannsókn málsins samkvæmt yfirliti, samtals 261.583 krónur. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga um meðferð sakamála. Af hálfu dómara og aðila var ekki talin þörf á því að málið yrði flutt að nýju. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Daði Kristjánsson saksóknari. Dóm þennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu2 mánaða af refsingunni og falli hún niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Upptækt er gert til ríkissjóðs 34.837 ljósmyndir og 585 hreyfimyndir sem sýna börn, eða fullorðna einstaklinga í hlutverki barna, á kynferðislegan eða klámfenginn hátt, Toshiba harður diskur (munaskrárnúmer 375051), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375055), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375057), Samsung harður diskur (munaskrárnúmer 375066), USB-minnislykill af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375076), USB-minnislykill af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375078), Seagate harður diskur (munaskrárnúmer 375056), Dell-fartölva með Hitachi hörðum diski (munaskrárnúmer 375075), turntölva af óþekktri tegund með einum Western Digital hörðum diski og einum Seagate hörðum diski (munaskrárnúmer 374696), Business Line borðtölva með tveimur Western Digital hörðum diskum (munaskrárnúmer 374699), Dvico TViX C-2000u lite myndbandsflakkari (munaskrárnúmer 375053), Western Digital harðar diskur (munaskrárnúmer 375085), tvær JVC-myndbandsspólur (DV) (munaskrárnúmer 375080), fjórar JVC-myndbandsspólur (DV) (munaskrárnúmer 375079), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375059), þrír CD-geisladiskar af óþekktri tegund, tveir DVD-geisladiskar af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375087), turntölva af óþekktri tegund með Western Digital hörðum diski (munaskrárnúmer 374698), Western Digital harður diskur (munaskrárnúmer 375058), sextán DVD-geisladiskar af óþekktri tegund og tíu CD-geisladiskar af óþekktri tegund (munaskrárnúmer 375074). Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, 1.209.796 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl., 900.000 krónur, og útlagðan kostnað verjandans, 48.213 krónur.
Mál nr. 90/2004
Hlutafélag Samningur Veðsetning
B var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri A hf., sem síðar hlaut nafnið T hf., þegar félagið keypti tækja- og fagtækjadeild J ehf. í apríl 2000. Í tengslum við lán vegna kaupanna afhenti B viðskiptabanka A hlutabréf sín í félaginu að handveði, án þess að hafa borið þá ráðstöfun áður undir stjórn A. Fór svo að B höfðaði mál gegn félaginu til heimtu sérstakrar greiðslu vegna veðsamningsins. Á stjórnarfundi A í nóvember 2000 var gerð bókun um fjármögnun, þar sem kom fram að B hafi lagt félaginu til veð í eigin hlutabréfum fyrir lántöku og að stjórnarmenn teldu eðlilegt að hann fengi þóknun fyrir. Talið var að bókunin bæri ekki með sér að komist hefði á samningur milli aðila um þóknun til handa B fyrir veðsetningu bréfanna og var félagið því sýknað af kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2004 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara lækkunar hennar, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 11. mars 2004 og krefst þess að dómurinn verði staðfestur um annað en dráttarvexti og málskostnað. Hann krefst dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 og síðan lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum eins og í héraðsdómi greinir frá 18. október 2000 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti hefur heiti Aco Tæknivals hf. verið breytt í Tæknival hf. I. Gagnáfrýjandi var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Aco hf. þegar félagið keypti tækja- og fagtækjadeild Japansk-íslenska verslunarfélagsins ehf. 5. apríl 2000 með fyrirvara um samþykki hluthafafundar, sem var veitt 14. sama mánaðar. Gagnáfrýjandi undirritaði kaupsamninginn fyrir hönd félagsins ásamt stjórnarformanni. Síðan kom í ljós að andstætt ákvæðum samningsins væru yfirteknar viðskiptaskuldir fallnar í gjalddaga, þar á meðal 170.000.000 króna skuld við Sony Denmark, sem annaðist verslun með Sony vörur til seljandans. Gagnáfrýjanda og fjármálastjóra var af stjórnarformanni falið að leita eftir láni til þess að greiða upp þessa skuld hjá viðskiptabanka félagsins, sem var tilbúinn að veita lánið gegn tryggingu. Afhenti gagnáfrýjandi bankanum hlutabréf sín í Aco hf. að handveði í september 2000 án þess að hafa borið þá ráðstöfun áður undir stjórn félagsins. Gagnáfrýjandi kynnti lántökuna og tilefni hennar á stjórnarfundi í félaginu 21. sama mánaðar og var bókað um þetta á fundinum og jafnframt, að gagnáfrýjanda þætti rétt að stjórnin tæki ákvörðun um hvernig þetta yrði fjármagnað til lengri tíma. Var ákveðið að fresta ákvörðun um málið þar til niðurstaða lægi fyrir í uppgjöri við seljandann. Á næsta stjórnarfundi 3. nóvember 2000 var gerð bókun um fjármögnun, sem rakin er í héraðsdómi og gagnáfrýjandi reisir kröfu sína á. Í bókuninni kemur fram að hann hafi lagt félaginu til veð í eigin hlutabréfum fyrir lántöku og að stjórnarmenn væru sammála um að óeðlilegt væri að framkvæmdastjóri gengist í persónulegar ábyrgðir umfram aðra hluthafa og að eðlilegt væri að hann fengi þóknun fyrir „á meðan þetta ástand varir.” Síðan segir: „Bjarni mun leggja fram hugmyndir um þóknun á næsta stjórnarfundi.” Ekkert liggur fyrir í málinu um hvenær næsti stjórnarfundur var haldinn og skjöl málsins bera ekki með sér að þóknun hafi aftur verið nefnd fyrr en í bréfi gagnáfrýjanda til stjórnar aðaláfrýjanda 19. september 2001. Í því bréfi reifaði hann sögu veðsetningarinnar og tók fram að hann hafi ítrekað óskað eftir því að vera leystur undan ábyrgðinni. Hafi honum verið lofað að svo yrði. Hann ítrekaði þá kröfu að félagið leysti hluti hans úr veðböndum í bankanum fyrir hádegi föstudagsins 21. september. Síðar í bréfinu segir: „Þá leyfi ég mér einnig að minna á að aldrei hefur verið gengið frá þóknun til mín vegna þessarar ábyrgðar minnar þó um slíkt hafi verið rætt og ég í raun talið frágengið. Ljóst er að ég hefi þegar orðið fyrir verulegu tjóni vegna þess að hlutir mínir í Aco/Tæknival hf. eru bundnir í þágu hins sameinaða félags, sem þeir áttu aldrei að vera. Tjónið sem ég hef orðið fyrir vegna þess að hlutir mínir standa að veði fyrir skuldum félagsins verður félagið að bæta mér að fullu og ganga frá ábyrgðarþóknun, sem nemur 2% af lánsfjárhæð á mánuði eða broti úr mánuði talið frá 19. september 2000 þar til veðbönd verða leyst af hlutunum. Tjónsfjárhæð liggur enn ekki ljós fyrir þar sem endanleg fjárhæð þess kemur ekki í ljós fyrr en ég hef hluti mína til frjálsrar ráðstöfunar.” Vorið 2001 ákváðu stjórnir Aco hf. og Tæknivals hf. að sameina félögin og var samrunaáætlun gerð 18. júní 2001. Hvorki þar né í öðrum skjölum varðandi samrunann var getið um að gagnáfrýjandi ætti kröfu á Aco hf. um þóknun vegna veðsetningar hlutabréfanna. II. Í bókun stjórnarfundar Aco hf. 3. nóvember 2000, sem greind er hér að framan, kemur fram að stjórnarmenn hafi verið sammála um að óeðlilegt væri að framkvæmdastjóri gengist í persónulegar ábyrgðir umfram aðra hluthafa og að eðlilegt væri að hann fengi þóknun fyrir á meðan þetta ástand varði, en jafnframt að hann myndi leggja fram hugmyndir um þóknun á næsta stjórnarfundi. Þegar bókunin er skoðuð í heild verður að fallast á með aðaláfrýjanda að þar hafi ekki verið tekin ákvörðun um að greiða gagnáfrýjanda þóknun fyrir að láta hlutabréf sín að veði í bankanum heldur því lýst að eðlilegt væri að hann fengi slíka þóknun en að um hana yrði samið og að gagnáfrýjanda hefði verið falið að koma með tilboð um hana á næsta stjórnarfundi. Að fram komnu slíku tilboði hefði stjórnin rætt það og tekið afstöðu til þess. Það tilboð kom ekki fyrir stjórnina, en ágreiningslaust er að stjórnarformaður og gagnáfrýjandi ræddu utan stjórnarfunda mismunandi hugmyndir sínar en náðu ekki saman. Vegna þessa verður ekki litið svo á að komist hafi á samningur milli aðila um þóknun til handa gagnáfrýjanda fyrir veðsetningu hlutabréfanna. Hann hefur ekki sýnt fram á fasta venju um greiðslu slíkrar þóknunar sem aðaláfrýjandi væri bundinn af. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Tæknival hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Bjarna Þorvarðar Ákasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfða 16. júní sl. og dómtekið 17. febrúar sl. Stefnandi er Bjarni Þorvarður Ákason, Úthlíð 7, Reykjavík. Stefndi er Aco Tæknival hf., Skeifunni 17, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér 28.000.000 króna með dráttarvöxtum sam­kvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 af 2.000.000 króna frá 18. október 2000 til 18. nóvember s.á., af 4.000.000 króna frá þeim degi til 18. desember s.á., af 6.000.000 króna frá þeim degi til 18. janúar 2001, af 8.000.000 króna frá þeim degi til 18. febrúar s.á., af 10.000.000 króna frá þeim degi til 18. mars s.á., af 12.000.000 króna frá þeim degi til 18. apríl s.á., af 14.000.000 króna frá þeim degi til 18. maí s.á., af 16.000.000 króna frá þeim degi til 18. júní s.á., af 18.000.000 króna frá þeim degi til 1. júlí s.á., en með drátt­ar­vöxtum samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 18.000.000 króna frá þeim degi til 18. júlí s.á., en af 20.000.000 króna frá þeim degi til 18. ágúst s.á., af 22.000.000 króna frá þeim degi til 18. september s.á., af 24.000.000 króna frá þeim degi til 18. október s.á., af 26.000.000 króna frá þeim degi til 18. nóvember s.á. en með dráttarvöxtum af 28.000.000 króna frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi kveður stefnda, Aco Tæknival hf., hafa orðið til við samruna Aco hf. og Tæknivals hf. Samrunaáætlunin sé dagsett 18. júní 2001 og staðfest á stjórnarfundi 27. júní sama ár. Uppgjörsdagur hafi verið 1. janúar 2001. Stefnandi kveðst hafa verið sölu­stjóri hjá Aco hf. frá 1983 til 1997 en framkvæmdastjóri félagsins frá 1997 til sam­einingarinnar. Eftir hana kveðst stefnandi hafa orðið framkvæmdastjóri stefnda. Stefnandi skýrir svo frá að á hluthafafundi 14. apríl 2000 hafi Aco hf. ákveðið að kaupa tækja- og fagtækjadeild Japansk íslenska verslunarfélagsins ehf. (Japis). Kaup­verð, fyrir annað en vörulager og við­skipta­kröfur, hafi verið rúmar 118 milljónir króna og var það greitt með útgáfu nýrra hluta í Aco hf. Fyrir vörulager og við­skipta­kröfur hafi Aco hf. greitt með yfirtöku á við­skiptaskuldum. Samkvæmt 3. gr. samn­ingsins áttu yfirteknar viðskiptaskuldir ekki að vera gjaldfallnar og ábyrgðist Japis að hæfi­legur gjaldfrestur væri á þeim. Skömmu eftir að skuldirnar voru afhentar hafi hins vegar komið á daginn að þær voru allar í gjald­daga fallnar. Þar á meðal var skuld við Sony Denmark sem var aðal­birgir Japis á þessum tíma og afar mikilvægur fyrir reksturinn. Aco hf. reyndist því eftir samninginn við Japis skulda Sony 170 milljónir króna. Til að tryggja að Sony færi ekki með viðskipti sín annað að öllu leyti þótti Aco hf. nauðsynlegt að taka lán til að greiða skuldina. Leitað var eftir láni hjá Bún­aðarbankanum og var hann reiðu­búinn að veita það gegn tryggingu. Aco hf. gat hins vegar ekki lagt fram trygg­ingu og til að leysa málið varð það úr að stefnandi lagði sjálfur fram ábyrgðir í sínum bréf­um hjá Aco hf., gegn láni frá bankanum að fjár­hæð 100 milljónir króna. Í fram­haldi af því var gerður handveðsamningur milli stefn­anda og bankans 18. september 2000 þar sem bankinn tók að handveði bréf stefn­anda í Aco hf. að nafnvirði 2.601.500 krónur. Gengi bréfanna var hins vegar 70, ef miðað er við síðasta söluverð þeirra áður en samn­ingurinn var gerður og sölu­verðið því 182.105.000 krónur. Veðinu var létt af bréfunum rúmum 14 mánuðum eftir hand­veðsetninguna, eða 21. nóvember 2001, og hafði þá verð þeirra fallið verulega og var gengið komið niður í 2,7. Stefnandi kveður að á tveimur stjórnarfundum í Aco hf. haustið 2000 hafi verið fjallað um samning hans við Búnaðarbankann. Á fundi 21. september hafi komið fram hjá stefnanda að honum þætti rétt að stjórn Aco hf. tæki ákvörðun um hvernig þetta yrði fjármagnað til lengri tíma. Á fundi 3. nóvember var bókað að stjórnarmenn í Aco hf. væru sammála um að óeðlilegt væri að stefnandi, sem framkvæmdastjóri, geng­ist í persónulegar ábyrgðir umfram aðra hluthafa. Einnig væri eðlilegt að hann fengi þóknun fyrir meðan hann væri í ábyrgð samkvæmt handveðssamningnum. Í fram­haldinu kveðst stefnandi ítrekað hafa leitað eftir því að skuld Aco hf. og síðar stefnda við Búnaðarbankann yrði greidd og hann leystur undan ábyrgðinni, sem fólst í því að hlutabréf hans voru í vörslu bankans á grundvelli handveðssamnings. Í bréfi 19. september 2001 til stjórnarformanns stefnda kveðst stefnandi hafa farið fram á að hann leysti hlut hans úr veðböndunum fyrir hádegi 21. september. Enn fremur krafðist stefnandi þess að stefndi greiddi honum þóknun vegna veð­setn­ing­ar­innar, sem næmi tjóni hans við gengisfellingu bréfa hans í félaginu, eða að stefndi greiddi honum 2% af lánsfjárhæðinni á mánuði. Það var loks í nóvember 2001 sem veð­inu var létt af hlutabréfum stefnanda og hafði þá verð þeirra lækkað eins og að fram­an var rakið. Í málinu krefur stefnandi stefnda um 2% þóknun af lánsfjárhæð Búnaðarbankans, sem var 100.000.000 króna, í þá 14 mánuði sem handveðið stóð og gerir það stefnu­kröf­una, 28.000.000 króna. Stefndi gerir þær athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu að stefnandi hafi, auk þess að starfa sem framkvæmdastjóri Aco hf., verið í stjórn félagsins og átt 16,17 % hlutafjár í því. Stefnandi hafi leitað til Búnaðarbankans um fram­an­greint lán án samráðs við stjórnina svo séð verði. Hafi hann skrifað undir láns­samn­ing­inn fyrir hönd Aco hf. og undirritað handveðsamning til tryggingar á fram­an­greind­um lána­samningi. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann eigi rétt á sérstakri greiðslu frá stefnda vegna veðsamningsins, sem hann gerði persónulega í þágu stefnda við Bún­að­ar­bankann. Samn­ingurinn hafi verið gerður í þeim tilgangi að vernda hagsmuni stefnda á meðan hann átti í erfiðleikum í rekstri. Byggir stefnandi á því að komist hafi á bind­andi samn­ingur milli hans og stefnda þess efnis að stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða stefn­anda þóknun og sé stefndi við það bundinn. Vísar stefnandi til þess að stefndi hafi tekið ákvörðun á stjórnarfundi um að stefnandi eigi rétt á greiðslu vegna veð­setningarinnar. Stefnandi byggir stefnufjárhæðina á því að stefnda beri að greiða honum þóknun, sem geti talist sanngjörn í þessu tilviki. Stefnandi vísar til 5. gr. kaupalaga nr. 39/1922 um það að ef ekki hafi verið samið sérstaklega um verð beri að greiða það verð sem seljandi krefjist, verði það ekki talið ósanngjarnt. Byggir stefnandi á því að beita beri þessari grein eða eftir atvikum 45. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Verði ekki fall­ist á að ákvæðið eigi beint við um samninginn er á því byggt að því verði beitt með lög­jöfnun. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi eigi ekki rétt á þóknun vegna veð­setningarinnar þar sem aðilar hafi ekki samið um hana. Ekki hafi komist á skuld­bind­andi samningur milli stefnanda og forvera stefnda, Aco hf., um þóknun þá sem stefn­andi krefur stefnda um í málinu. Stefndi byggir á því að handveðsetning stefnanda hafi verið gerð í þágu hans, ekki síður en í þágu Aco hf. Bendir stefndi á að leiða megi líkur að því að stefnanda hafi, í ljósi ábyrgðar hans á áðurnefndum kaupum, verið mikið í mun að við­skipta­sam­bönd við birgja glötuðust ekki vegna vanefnda kaupanda. Þá telur stefndi aug­ljóst að stöðu sinnar vegna hafi stefnandi verið að tryggja hagsmuni sína sem einn af eig­end­um Aco hf. með framangreindri lántöku. Það hafi fyrst verið eftir að stefnandi hafði, að eigin frumkvæði, gengið frá lánasamningnum og hand­veð­setn­ing­unni að hann kynnti samningana fyrir stjórn Aco hf. Hann hafi þá enga kröfu gert um þóknun eins og eðlilegt hefði verið, ef hann hafi þá talið sig eiga rétt á henni. Þess í stað hafi hann tjáð öðrum stjórnarmönnum að taka þyrfti ákvörðun um fjármögnun lánsins til lengri tíma. Það hafi svo verið síðar sem það var rætt í stjórninni að stefn­anda við­stöddum að eðlilegt væri að hann fengi þóknun fyrir veðsetninguna á meðan hún væri í gildi. Hins vegar hafi verið ákveðið að bíða með ákvörðun um þetta þar til stefn­andi legði fram hugmynd um þóknun, en það átti hann að gera á næsta stjórnar­fundi. Stefndi hafnar því að með þessu hafi verið tekin ákvörðun um þóknun til handa stefnanda heldur hafi einungis verið ákveðið að hann legði fram tillögur þar að lút­andi. Á þessu byggir stefndi þá fullyrðingu sína að ekki hafi komist á bindandi samn­ingur milli aðila um þóknun til handa stefnanda. Stefnandi hafi aldrei lagt fram þessa til­lögu og aldrei áskilið sér rétt til þóknunar eða haft uppi fyrirvara varðandi hana. Bendir stefndi sérstaklega á að við samruna Aco hf. og Tæknivals hf. vorið 2001 hafi þessi krafa ekki komið fram. Hún hafi fyrst komið fram um haustið, eins og rakið var. Varakröfu sína um lækkun stefnukröfunnar byggir stefndi á því að krafa stefn­anda sé mjög ósanngjörn og í engu samræmi við fjárhæð lánsins og þær kvaðir sem stefn­andi hafi undirgengist að eigin frumkvæði með veðsetningu hlutabréfa sinna. Bendir stefndi á að stefnandi geri kröfu um greiðslu þóknunar sem nemi tæpum 1/3 af láns­fjárhæðinni auk dráttarvaxta. Stefnandi hafi engar sönnur fært fyrir því að krafa hans um 2% þóknun af lánsfjárhæð fyrir hvern mánuð sé venjubundin hér á landi. Þá hafi hann ekki sannað að hann hafi beðið tjón vegna veðsetningarinnar og vegna lækk­andi gengis á hlutabréfum sínum á meðan á veðsetningunni stóð. Í gögnum málsins, þar með töldum framburði fyrir dómi, kemur fram að skömmu eftir að Aco hf. hafði keypt framangreinda deild Japis kom í ljós að verulegar skuldir voru gjaldfallnar, sem nauðsynlegt var að greiða til að viðhalda mikilvægum við­skipta­samböndum. Stefnanda, sem þá var framkvæmdastjóri Aco hf., var falið að annast þessi mál og þar með að útvega fé til að greiða skuldirnar. Hann samdi við Bún­aðarbankann um að hann lánaði Aco hf. eitt hundrað milljónir króna. Aco hf. gat hins vegar ekki sett veð til tryggingar láninu og fór því svo að stefnandi setti bank­anum hlutabréf sín að handveði, eins og rakið var. Stefnandi leitaði ekki formlegs sam­þykkis eða tilkynnti stjórn Aco hf. fyrir fram um þessa lántöku eða veðsetningu, en hafði samráð við einstaka stjórnarmenn. Á fundi í stjórn Aco hf. 21. september 2000 er bókað um framangreindar skuldir og að félagið hafi þurft að taka lán til að greiða þær og stefnandi að veðsetja eigin hlutabréf. Enn fremur að stefnandi telji rétt að stjórnin taki ákvörðun um framtíðarfjármögnun lánsins. Á næsta stjórnarfundi, sem haldinn var 3. nóvember sama ár, var rætt um þetta mál og þá er bókað: "Eins og fram kom á síðasta stjórnarfundi hefur framkvæmdastjóri lagt félaginu til veð í eigin hluta­bréfum fyrir lántöku. Stjórnarmenn voru sammála um að óeðlilegt sé að fram­kvæmda­stjóri gangist í persónulegar ábyrgðir umfram aðra hluthafa og eðlilegt sé að hann fái þóknun fyrir á meðan þetta ástand varir. Bjarni mun leggja fram hugmyndir um þóknun á næsta stjórnarfundi." Þeir menn, sem á þessum tíma voru í stjórn Aco hf., báru að ætlunin hafi verið að greiða stefnanda þóknun en ekki hafi náðst sam­komu­lag um hversu há hún ætti að vera. Samkvæmt því, sem nú hefur verið rakið, er það niðurstaða dómsins að stjórn Aco hf. hafi lofað að greiða stefnanda þóknun fyrir að leggja fram hlutabréf sín sem hand­veð. Við þetta loforð ber stefnda að standa. Það er hins vegar til úrlausnar hér á eftir hversu háa þóknun stefnda ber að greiða stefnanda, en um það náðist ekki sam­komu­lag á sínum tíma. Þrátt fyrir það sem segir í framangreindri tilvitnun í fundargerð, um að stefnandi myndi leggja fram hugmyndir um þóknun, er það fyrst með bréfi til stefnda 19. september 2001 sem hann setur fram ákveðna kröfu um hana. Þetta var krafa um sömu þóknun og hann hefur uppi í málinu. Kröfunni var beint til þáverandi stjórn­ar­for­manns stefnda. Hann bar að sér hafi fundist krafan of há og hafi þeir stefnandi ekki náð samkomulagi um þóknunina. Hins vegar hafi ekki verið ágreiningur um að stefnda bar að greiða stefnanda þóknun. Af hálfu stefnda hefur ekki verið upplýst hvaða þóknun stefnanda var boðin á sínum tíma. Þá hefur stefndi heldur ekki leitt í ljós hvað venjulegt er í þessum efnum, en það er stefnda að sýna fram á að krafa stefn­anda sé óeðlileg eða ósanngjörn, sbr. undirstöðurök 5. gr. laga nr. 39/1922 um lausa­fjár­kaup, sem giltu þegar stefndi lofaði stefnanda þóknun fyrir veðsetninguna. Gögn máls­ins, þar með talið álit lögmanns stefnda frá nóvember 2002 og framburður vitna fyrir dómi, bendir hins vegar til þess að 2% þóknun á mánuði, þann tíma sem ábyrgðin varir, sé ekki óeðlileg. Þegar litið er til þess að stefnandi léði að handveði hlutabréf, sem ganga kaupum og sölum og eru þar með viðkvæm fyrir verðbreytingum, og batt þau til langs tíma, verður þessi þóknun heldur ekki talin ósanngjörn. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi fylgt kröfubréfinu frá 19. september 2001 eftir og hann gat ekki upplýst við aðalmeðferð afhverju hann tók málið ekki upp á stjórnarfundum eftir 3. nóvember 2000. Lögmaður stefnanda krefur svo stefnda um greiðslu með bréfi 28. febrúar 2003 sem var hafnað með bréfi stefnda 5. mars sama ár. Með hliðsjón af þessu skal krafan bera dráttarvexti frá 28. mars 2003 til greiðsludags. Loks verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 800.000 krónur í máls­kostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð
Mál nr. 680/2015
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili í fjóra mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. október 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 26. september sama ár um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að nálgunarbannið taki ekki til dóttur sinnar, A, en til vara að því verði markaður skemmri tími. Þá er krafist kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Torfa Ragnars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 450/2000
Vátryggingarsamningur
Í tók skammtímatryggingu, svokallaða víðtæka eignatryggingu, hjá V á nokkrum tækjum tengdum kvikmyndagerð og framleigði tækin til fyrirtækisins K, sem sagt var með aðsetur í Hollandi. Tækjunum var aldrei skilað og kom í ljós að K var ekki til og að um svikastarfsemi væri að ræða. Í dómi Hæstaréttar sagði að Í og V hefðu lengi átt með sér viðskipti af því tagi sem hér er fjallað um og verði að miða við það að Í hafi verið kunnir skilmálar víðtækrar eignatryggingar þegar stofnað var til vátryggingarsamnings þess sem málið lýtur að. Samkvæmt skilmálunum var það skilyrði að hinir tryggðu munir væru í umsjá vátryggðs og sérstaklega þyrfti að semja um undantekningar frá þessari reglu. Tilvísun í vátryggingaskírteini þess efnis að hið vátryggða væru ýmis tæki “v/Kroon” og viðræður milli starfsmanna aðila um hugsanleg not erlends fyrirtækis af tækjunum þóttu ekki fela í sér sönnun þess að um þetta hafi verið sérstaklega samið. Var V sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Dómsorð: Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af kröfu stefnda, Íslensku kvikmyndasamsteypunnar ehf. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2000. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi hinn 19. október sl., er höfðað fyrir dómþinginu af Íslensku kvikmyndasamsteypunni ehf., kt. 580690-1069, Hverfisgötu 46, Reykjavík á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu þingfestri 28. september 1999. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 13.343.026 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28.09.1999 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda lægri fjárhæð, samkvæmt mati dómsins, með dráttarvöxtum sam­kvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. september 1999 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði til­dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að mati dómsins, en til vara að stefnu­kröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II. Stefnanda barst bréf frá Kroon Film Production í Hollandi, hinn 21. júní 1999, þar sem farið var fram á, að stefnandi útvegaði kvikmyndatökubúnað til leigu dagana 9.-12. júlí 1999, vegna kvikmyndatöku starfsmanna fyrirtækisins á Íslandi. Stefnandi út­vegaði þennan búnað með því að taka á leigu kvikmyndatökubúnað hjá Hugsjón ehf. og Rauða dreglinum hinn 10. júlí 1999. Tók stefnandi víðtæka eignatryggingu hjá stefnda, þar sem vátryggt var tökuvél, linsa, upptökutæki og fleira vegna Kroon, eins og stendur á vátryggingarskírteininu, sem var útgefið 7. júlí 1999. Nam trygg­inga­fjár­hæðin 6.750.000 krónum og var sjálfsáhætta samkvæmt skírteininu 100.000 krónur. Stefnandi heldur því fram að starfsmanni stefnda hafi verið skýrt frá því við töku vátryggingarinnar, að búnaðurinn skyldi leigður Kroon Film Productions. Stefndi hefur ekki kannast við það og telur þær fullyrðingar stefnanda rangar. Kveður stefndi, að við töku vátryggingarinnar hafi ekkert komið fram, sem benti til annars en að búnaðurinn yrði í vörslum og umsjá stefnanda á vátryggingartímanum. Hafi starfs­maður stefnanda sagt, að kvikmyndatökubúnaðinn ætti að nota við töku mynda hér á landi fyrir erlent fyrirtæki að nafni Kroon Film Production í Hollandi, en ekkert hafi komið fram um að ætlunin væri að framleigja því fyrirtæki búnaðinn. Hinn 10. júlí afhenti starfsmaður stefnanda fulltrúa frá Kroon Film Productions bún­aðinn og tók við leigugreiðslum vegna hans. Kvittun fyrir greiðslu leigunnar gilti jafn­framt sem móttökukvittun. Kvikmyndatökubúnaðinum var ekki skilað á tilskildum tíma, eða þann 12. júlí 1999, eins og um hafði verið samið. Leitaði stefnandi til lögreglu og útlend­inga­eft­ir­lits hinn 14. júlí 1999, til þess að reyna að hafa upp á manninum, en án árangurs. Hinn 15. júlí kærði stefnandi þjófnað kvikmyndatökubúnaðarins til lögreglu. Sam­kvæmt upplýsingum Interpol hafa tveir útlendingar játað að hafa svikið kvik­mynda­töku­búnaðinn út úr stefnanda, en ekki er vitað um afdrif tækjanna. Stefnandi krafði stefnda um greiðslu tryggingafjárhæðarinnar samkvæmt vá­trygg­ingarskírteini. Stefndi hefur hafnaði bótaskyldu. III. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því, að eignatrygging stefnda nái til tjóns stefn­anda. Stefnandi hafi verið eigandi að Kroon Film Production búnaði, sem stolið hafi verið frá stefnanda. Stefndi sé bótaskyldur á því tjóni stefnanda á grundvelli eigna­trygg­ingar, sem stefnandi hafi keypt hjá stefnda samkvæmt vátryggingarskírteini dagsettu 2. júlí 1999. Vátryggingin taki til muna sem skráðir séu á vátrygg­ing­ar­skírteinið og taki til tímabilsins frá 9. júlí 1999 til 12. júlí 1999. Þar sem hinum vá­tryggðu munum hafi ekki verið skilað á umsömdum tíma, beri að telja að þeim hafi verið stolið. Stefndi beri ábyrgð á því tjóni gagnvart stefnanda. Stefnandi byggir á því að vátryggingaskilmálar stefnda takmarki ekki ábyrgð stefnda á áðurgreindu tjóni. Samkvæmt vátryggingarskírteini og vátrygg­ing­ar­skil­mál­um fyrir „víðtæk eignatrygging á lausafé” taki vátryggingin til muna sem skráðir séu á vátryggingarskírteinið og hafi vátryggingartímabilið verið frá 9. júlí 1999 til 12. júlí 1999. Þar sem hinum vátryggðu munum hafi ekki verið skilað til stefnanda á þeim tíma, sem samið hafi verið samið um, hafi þeim verið stolið á vátrygg­ing­ar­tíma­bilinu. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni í kjölfar þjófnaðarins, þar sem Hugsjón ehf. og Rauði Dregillinn ehf., hafi krafið stefnanda um leigu frá því að búnaðinum hafi verið stolið. Stefnandi hafi reynt sitt ýtrasta til að takmarka tjón sitt og reynt að semja við fyrrgreind fyrirtæki um að fella niður eða lækka kröfur sínar, en án árangurs. Þar sem stefndi hafi neitað að gangast við ábyrgð sinni og bæta tjón stefnanda, hafi fjártjón stefnanda vegna krafna um leigugreiðslur aukist dag frá degi. Byggir stefnandi á því að stefndi eigi þátt í því hvernig komið sé fyrir stefnanda og stefnda beri að bæta stefnanda fjártjón hans vegna þessa. Stefnandi byggir á því að hin víðtæka eignatrygging nái til tjóns stefnanda vegna þjófnaðar þriðja aðila á hinu vátryggða. Samkvæmt vátryggingarskilmálum stefnda, sé ljóst að tilgangur tryggingafélaga sé að bæta vátryggingatökum allt tjón sem þeir verði fyrir á þeim munum sem tryggðir séu hjá viðkomandi tryggingafélagi. Þjófn­aður á vátryggðum munum verði ekki túlkaður öðru vísi, en að um beint tjón vá­trygg­ing­artaka sé að ræða vegna skyndilegra og óvæntra óhappa, sem tryggingin taki til, þar sem orðið „óhapp” sé ekki skilgreint sérstaklega í skilmálunum og ekki tekið þar fram, að þjófnaður verði ekki settur þar undir. Við túlkun vátryggingarskilmálans verði að taka mið af því að um einhliða skilmála sé að ræða, sem samdir hafi verið af einu stærsta tryggingafélagi landsins. Óljós íþyngjandi ákvæði skilmálans beri því að túlka stefnanda í hag. Samkvæmt vátryggingarskilmálunum beri að endurgreiða vátryggingataka óhjákvæmi­leg útgjöld vegna vátryggingatjóns, ef tryggingartaki hafi gert allt sem í hans valdi hafi staðið til að draga úr tjóni sínu. Stefnandi hafi reynt allt til að tak­marka tjón sitt með því að reyna að ná samkomulagi um leigugreiðslur fyrir hinn stolna búnað. Leigugreiðslur þessar séu útgjöld, sem stefnandi hafi óhjákvæmilega þurft að inna af hendi og beri því stefnda að endurgreiða stefnanda þessi útgjöld. Í 2. gr. skilmálanna komi fram, að vátryggingin gildi hvar sem er , enda séu mun­irnir í umsjá vátryggðs, en semja þurfi við vátryggingafélagið um undantekningu þar frá. Stefnandi kveður starfsmenn sína hafa tilkynnt starfsmanni stefnda tilgang trygg­ing­arinnar og að búnaðurinn yrði framleigður Kroon Film Productions á vá­trygg­ing­artímabilinu. Stefndu hafi því vitað hver myndi hafa umsjá búnaðarins og veitt sam­þykki sitt fyrir því án þess að skilgreina frekar í hverju umsjónin fælist. Hefði það verið í höndum tryggingafélagsins og höfunda skilmálanna að ganga frá slíkum at­riðum hefði stefndi talið nauðsyn bera til. Stefnandi kveðst ekki hafa sýnt af sér gáleysi við meðferð hins vátryggða. Bún­að­urinn hafi verið afhentur fulltrúa Kroon Film Productions í góðri trú gegn leigu­greiðslu eins og kvittun, sem gefin hafi verið og staðfesti viðskiptin. Slík framkvæmd sé í samræmi við hefðbundna viðskiptahætti kvikmyndafélaga við leigu á kvik­mynda­tökubúnaði þegar erlend tökulið komi til landsins í skamman tíma og hafi sams konar leigusamningar áður verið gerðir við erlend kvikmynda- og sjónvarpsfyrirtæki. Stefnandi hafi því ekki sýnt af sér gáleysi við meðferð hins vátryggða búnaðar. Stefnandi kveður, að um hafi verið að ræða skipulagða glæpastarfsemi og hafi glæpa­mennirnir viðurkennt fyrir lögreglu að hafa stolið kvikmyndatökubúnaði frá mörg­um öðrum evrópskum kvikmyndafélögum. Stefnandi hafi verið fórnarlamb all­þjóð­legra glæpamanna. Í 20. gr. laga nr. 20/1954 sé kveðið á um að bótaábyrgð falli einungis niður ef vá­trygg­ingataki hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, sem leitt hafi til vá­trygg­ing­ar­at­burð­ar. Skilmálar tryggingafélags, sem kveði á um annað, séu því ógildir. Sam­kvæmt orðalagi 20. gr. laganna og dómaframkvæmd við túlkun ákvæðisins, hvíli sönn­unarbyrði um stórkostlegt gáleysi vátryggingartaka á tryggingafélaginu. Stefn­andi hafi ekki sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við meðferð hins vátryggða, sem leitt hafi til vátryggingaratburðar og þar sem aðrar takmarkanir á ábyrgð á tjóni í skil­málum vátryggingarsamnings séu ógildar beri stefnda að bæta tjón stefnanda. Stefnandi byggir og á því að stefndi hafi ekki uppfyllt upplýsingaskyldu sína gagnvart stefnanda samkvæmt lögum nr. 60/1994, um vátryggingastarfsemi. Stefndi hafi fullvissað stefnanda um, að víðtæk eignatrygging myndi vera fullnægjandi trygging búnaðarins, án þess að gefa upplýsingar um takmarkanir á þeirri ábyrgð sinni eða kynnt fyrir stefnanda vátryggingarskilmálana áður en gengið hafi verið frá skírteininu og greiðslu iðgjaldsins. Þá hafi stefndi ekki upplýst stefnanda um efni þeirrar löggjafar, sem semja hafi átt um að gilti um samning þeirra, eins og stefnda hafi borið að gera samkvæmt 1. mgr. 56. gr. fyrrgreindra laga. Stefndi geti því ekki nú borið fyrir sig takmörkun á bótaábyrgð samkvæmt tryggingaskilmálum. Varakröfu sína byggir stefnandi á því, að verði hann talinn hafa átt þátt í því að tjónið varð hafi hann ekki valdið því af stórkostlegu gáleysi og falli því bótaréttur hans ekki niður heldur geti tryggingabætur til hans einungis lækkað í samræmi við þátt stefnanda í tjóninu. Stefnandi hefur sundurliðað fjárhæð tjóns síns með eftirfarandi hætti í stefnu: „Kröfur Hugsjónar ehf. á hendur stefnanda sundurliðast svo: Krafa um greiðslu andvirðis kvikmyndatökubúnaðar, með vsk. kr..329.226 (sbr. dskj. nr. 15) Krafa um greiðslu á leigu kvikmyndatökubúnaðar frá 10. júlí Kröfur Rauða dregilsins ehf. á hendur stefnanda sundurliðast svo: Krafa um greiðslu andvirðis kvikmyndatökubúnaðar, með vsk. (sbr. dskj. nr. 17) kr.4.033.800 Krafa um greiðslu á leigu kvikmyndatökubúnaðar frá 10. júlí 1999 til 7. september 1999, með vsk. (sbr. dskj. nr. 18) kr.3.299.250 Kröfur alls kr.13.343.026 Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuld­bind­ingargildi samninga. Þá vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins. Einnig byggir stefnandi á lögum nr. 20/1954, um vátryggingasamninga, og laga nr. 60/1994, um vátryggingastarfsemi. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 2571987, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV. Stefndi byggir aðalkröfu sína á því, að stefnandi eigi engan bótarétt úr hinni um­stefndu vátryggingu hjá stefnda samkvæmt vátryggingarskírteini. Stefndi telur stefnanda bundinn við alla skilmála vátryggingarinnar, en honum hafi verið eða átt að vera fullkunnugt um skilmálana, þar sem hann hafi oft áður tekið slíka tryggingu og fengið bætt tjón á grundvelli hennar. Innihald og vá­trygg­ingar­vernd víðtækrar eignatryggingar hafi og borið á góma í viðræðum starfsmanna aðila við töku trygginganna. Því sé bæði rangt og ósannað að stefndi hafi vanrækt upp­lýs­inga­skyldu sína gagnvart stefnanda samkvæmt VI. kafla laga nr. 60/1964. Einnig sé ljóst að stefnandi sé ekki einstaklingur í skilningi fyrrgreindra laga, heldur fyrirtæki í at­vinnurekstri. Stefnanda hafi því sjálfum borið að kynna sér skilmálana, en til þeirra hafi verið vísað í vátryggingarskírteininu og séu þeir því hluti vátrygginga­samn­ings­ins. Stefnandi hafi haft næg tækifæri og ástæðu til að kynna sér skilmálana áður en trygg­ingin hafi verið tekin. Stefnandi sé því bundinn við alla skilmála trygg­ing­ar­innar. Tryggingin gildi ekki um muni, sem séu í umsjá annars en vátryggðs nema um það hafi verið samið við félagið, samkvæmt 2. gr. skilmálanna. Ekki hafi verið samið um slíka undanþágu. þá hafi stefndi ekki vitað um, að stefnandi ætlaði að framleigja kvik­myndatökubúnaðinn eða setja hann í umsjá annarra á vátryggingatímanum. Bún­að­urinn hafi glatast eftir að hann hafi verið kominn úr umsjá stefnanda og stefnandi af­hent hann til annars aðila, sem leigt hafi búnaðinn af stefnanda. Þá byggir stefndi á því, að atburður, sem leitt hafi til tjónsins falli ekki undir gild­is­svið vátryggingarinnar. Samkvæmt vátryggingaskilmálum takmarkist vátryggingin við að tjón hljótist af skyndilegu og óvæntu óhappi í flutningi, notkun eða geymslu á hinu vátryggða. Tjónið hafi hins vegar hlotist af fjársvikum. Stefndi byggir og á því, að tjónið hafi orðið vegna skorts á eðlilegri aðgæslu og stór­felldu gáleysi starfsmanna stefnanda. Ekkert hafi verið gert til að tryggja að kvik­mynda­búnaðurinn félli ekki í rangar hendur. Stefnandi hafi ekkert gert til að stað­reyna að viðsemjendur hans væru þeir sem þeir sögðust vera og ekki hafi verið krafist kvittunar fyrir móttöku við afhendingu búnaðarins. Stefndi telur stefnanda ekki eiga lögvarið eða samningsbundið tilkall til vá­trygg­inga­bóta samkvæmt vátryggingunni, en stefnandi hafi tekið umræddan kvik­mynda­töku­búnað á leigu hjá eigendum búnaðarins, Hugsjón ehf. og Rauða dreglinum ehf. Hvergi sé tilgreint að vátryggingin skuli vera til hagsbóta stefnanda. Vátryggingin sé fyrst og fremst til hagsbóta fyrir eigendur búnaðarins, sbr. 1.mgr. 54. gr. laga nr. 20/1954 og séu þeir vátryggðir, en ekki stefnandi, sem sé leigutaki. Stefndi mótmælir og fjárhæð stefnukröfu, sem bersýnilega rangri. Kvik­mynda­töku­búnaðurinn hafi verið vátryggður fyrir 6.750.000 krónur með 100.000 króna sjálfs­áhættu, sem sé hámark bóta úr umstefndri vátryggingu. Þá séu fjárkröfur vegna leigu­gjalds stefnanda til eigenda búnaðarins óviðkomandi vátryggingunni, þar sem vá­tryggingin bæti aðeins tjón á vátryggðum munum. Stefndi mótmælir og dráttarvaxtakröfu frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Þá beri að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar hver sem úrslit málsins verði vegna bersýnilega haldlausrar kröfugerðar stefnanda að stærstum hluta, sbr. 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V. Ágreiningur aðila snýst um greiðslu samkvæmt vátryggingarsamningi. Samkvæmt framlögðu vátryggingarskírteini tók stefnandi vátryggingu hjá stefnda, svokallaða víðtæka eignatryggingu, til að tryggja kvikmyndabúnað. Í skírtein­inu segir að hið vátryggða sé tökuvél, linsa, upptökutæki o.fl. v/ Kroon og var vá­tryggingarstaður „hvar sem er á Íslandi”, eins og þar er tilgreint. Viðfestur er listi með sundurliðun þeirra tækja sem tryggð voru samkvæmt skírteininu. Eins og áður er rakið leigði stefnandi tæki þessi til fyrirtækis, sem kallaði sig Kroon Film Productions, en tækjunum var ekki skilað til stefnanda og hafa þau ekki enn komið í leitirnar. Stefndi hefur neitað bótaskyldu, þar sem tryggingin gildi ekki um muni, sem séu í umsjón annarra eða sem hafa verið framleigð, nema um það hafi verið samið, en svo hafi ekki verið í þessu tilviki. Fram hefur komið að stefnandi leitaði til starfsmanna stefnda um tryggingu fyrir þessa muni vegna kvikmyndatöku Kroon Film Productions. Fóru samskipti aðila fram í síma. Fram kom fyrir dómi að starfsmanni stefnda var kunnugt um að hið erlenda kvik­myndafyrirtæki hugðist nota tækin við kvikmyndun hér á landi. Hins vegar kvaðst hann hafi talið að við notkun tækjanna yrðu alltaf einhverjir starfsmenn stefn­anda, sem fylgdust með. Þegar litið er til fyrrgreindrar tilgreiningar á vátrygg­ing­ar­skír­teini og þess sem fram hefur komið fyrir dómi verður að telja að stefnda hafi átt að vera nægilega ljóst að ætlunin hafi verið að framleigja búnaðinn til erlends kvik­mynda­tökufyrirtækis. Með útgáfu skírteinisins tók því stefndi að sér tryggingu mun­anna, sem yrðu í umsjá annarra en stefnanda. Eins og áður greinir var búnaði þessum ekki skilað á réttum tíma og liggur fyrir í málinu að honum var stolið af þeim, sem tóku við honum úr hendi stefnanda. Verður að telja, þar sem áðurgreind trygging tryggir vátryggingartaka fyrir þjófnaði, sam­kvæmt skilmálum tryggingarinnar, að í því felist að stefnandi sé tryggður fyrir skila­svik­um þessum. Starfsmaður stefnanda bar fyrir dómi, að erfitt væri að fylgjast með hvaða kvikmyndafyrirtæki væru skráð og starfandi, enda væri þeim oft ætlaður stuttur líftími. Þó svo að stefnandi hafi ekki aflað sér upplýsinga frá öðrum um viðsemjendur sína er, þegar eðli viðskiptanna eru virt, ekki unnt að líta svo á að starfsmenn stefn­anda hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með afhendingu búnaðarins til þess manns, sem kvaðst vera í umboði Kroon Film Productions, enda ekkert það fram komið sem bendir til þess að stefnandi hefði átt að búast við því að ekki væri ætlunin að skila búnaðinum. Lýsing starfsmanns stefnanda í lögregluskýrslu á klæðnaði mannsins, gefur ekki til kynna að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með afhendingu búnaðarins. Stefnandi varð fyrir tjóni við það að búnaðinum var ekki skilað. Á hann því, sem vá­tryggingartaki, bæði lögvarið og samningsbundið tilkall til vátryggingabóta sam­kvæmt vátryggingunni. Þegar allt framanritað er virt ber stefnda að greiða stefnanda bætur úr hinni víð­tæku eignatryggingu, sem tekin var hjá stefnda til tryggingar mununum. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur úr hendi stefnda á vátryggingarsamningi aðila. Stefnandi á því rétt á bótum samkvæmt skírteininu, að hámarki 6.650.000 krónur. Stefnanda bar að standa viðsemjendum sínum, Hugsjón ehf. og Rauða dregl­inum ehf., skil á áðurgreindum búnaði. Þó svo að stefnandi hafi ekki greitt þeim and­virði búnaðarins fyrr en í september 1999 og greitt leigugreiðslur fram til þess tíma, geta það ekki talist óhjákvæmileg útgjöld stefnanda og ekki til þess fallin að takmarka tjón hans. Ber því stefnanda ekki réttur til þess kostnaðar úr hendi stefnda. Stefnandi greiddi viðsemjendum sínum rúmar átta milljónir, sem andvirði munanna og er sú fjárhæð hærri en tryggingafjárhæðin. Samkvæmt því ber stefnda að greiða stefnanda há­marksfjárhæð samkvæmt tryggingarskírteininu vegna tjóns hans ásamt drátt­ar­vöxt­um eins og krafist er í stefnu, en upphafsdagur vaxta, er tæpum mánuði frá þeim degi, að stefnandi greiddi andvirði kvikmyndatökubúnaðarins. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðis­auka­skatts. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Íslensku kvik­mynda­sam­steypunni ehf., 6.650.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987, frá 28. september 1999 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virð­is­auka­skatt.
Mál nr. 47/2004
Eignarréttur Fasteign Afréttur Þjóðlenda Málskostnaður Aðild Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Í úrskurði óbyggðanefndar, samkvæmt lögum nr. 58/1998, um Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar B) var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendu við eignarland lægju að norðanverðum þinglýstum landamerkjum Tunguheiðar og nokkurra jarða, en allur Biskupstungnaafréttur og landsvæði við Hagafell teldust til þjóðlendna. Málsaðilar báru úrskurð nefndarinnar um mörk þjóðlendu undir dómstóla og var ágreiningur um þann hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er afréttur norðan vatna, skilinn frá við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og dæmt um hann í þessu máli, en að öðru leyti leyst úr málinu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Íslenska ríkið krafðist viðurkenningar á því að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda, en féllst á rétt B til hefðbundinna afréttarnota. B taldi sig á hinn bóginn eiga beinan eignarrétt að afréttinum. Þegar litið var til alls þess, sem fram var komið í málinu var fallist á röksemdir óbyggðanefndar fyrir því að ekki hafi verið sannað að afréttur norðan vatna hafi nokkurn tíma verið háður fullkomnum eignarrétti kirkjunnar eða annarra, hvorki fyrir nám, með löggerningum eða með öðrum hætti. Orðalag í máldögum um afréttareign kirkna gæti ekki ráðið úrslitum um að þær hafi átt annað og meira en afréttarnot, auk þess sem staðhættir og einangrun landsvæðisins væru með þeim hætti, að líkur stæðu gegn óskoruðum eignarrétti að landi þar. Var héraðsdómi því hnekkt að þessu leyti og staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að afréttur norðan vatna væri þjóðlenda og afréttur B. Krafa B um að breytt yrði ákvörðun óbyggðanefndar um greiðslu málskostnaðar var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. janúar 2004. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 verði felldur úr gildi að því leyti að svokallaður afréttur norðan vatna á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. apríl 2004. Hann krefst þess að dóminum verði hrundið að því er varðar ákvörðun málskostnaðar í úrskurðum óbyggðanefndar 21. mars 2002 í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000 og hann verði þess í stað ákveðinn 8.140.703 krónur, þannig að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 4.236.787 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Að öðru leyti er krafist staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem gagnáfrýjandi krefst í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta kvað upp úrskurð 21. mars 2002 í máli nr. 4/2000, sem hún gaf heitið „Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi, hvort og þá hvaða land teljist til þjóðlendna, hver séu mörk þjóðlendu við eignarland, hvaða hluti þjóðlendu sé nýttur sem afréttur og hver séu eignarréttindi innan þjóðlendu.“ Var þar meðal annars tekin afstaða til þess hvar suðurmörk þjóðlendu lægju, en aðaláfrýjandi hafði krafist þess að þau mörk yrðu innan landamerkja Tunguheiðar og nokkurra jarða, eins og þeim hafði verið lýst í landamerkjabréfum. Varð niðurstaða nefndarinnar sú að þjóðlendumörk lægju að norðanverðum þinglýstum landamerkjum jarðanna og Tunguheiðar, en allur Biskupstungnaafréttur og landsvæði við Hagafell teldust til þjóðlendna. Málsaðilar báru úrskurð nefndarinnar um mörk þjóðlendu undir dómstóla. Lá samkvæmt því fyrir héraðsdómi að taka afstöðu til kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á því að land innan þinglýstra landamerkja, sem áður var getið, teldist þjóðlenda og jafnframt allt land á Framafrétti, afrétti norðan vatna og landsvæði við Hagafell. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var ágreiningur um þann hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er afréttur norðan vatna, skilinn frá og dæmt um hann í sérstöku máli. Er sá þáttur til endurskoðunar fyrir Hæstarétti í þessu máli. Ágreiningur um mörk þjóðlendu á áðurgreindum landsvæðum var að öðru leyti til úrlausnar í hæstaréttarmáli nr. 48/2004, en dómur í því hefur verið kveðinn upp fyrr í dag. Biskupstungnahreppur var einn aðilanna að málinu fyrir óbyggðanefnd. Eftir að meðferð málsins lauk fyrir nefndinni sameinuðust Biskupstungnahreppur, Laugardalshreppur og Þingvallahreppur í eitt sveitarfélag undir nafni gagnáfrýjanda. Hefur hann því komið fram sem aðili að máli þessu í stað Biskupstungnahrepps. Svana Einarsdóttir var einnig aðili að málinu fyrir óbyggðanefnd. Auk gagnáfrýjanda bar hún undir héraðsdóm kröfur, sem vörðuðu afrétt norðan vatna, en þeim var vísað frá dómi. Sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar í samræmi við ákvæði XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á sama veg fór um þá kröfu gagnáfrýjanda að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur hans að afrétti norðan vatna. Koma þessar kröfur því ekki frekar til álita í málinu. II. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að afréttur norðan vatna liggi svo til á miðju hálendi Íslands, talsvert frá núverandi byggðarmörkum. Nánar tilgreint er um að ræða svæði, sem afmarkast að sunnan af Hvítá og Hvítárvatni, að vestan af Langjökli, að norðan af Auðkúluheiði, en að austan af Hofsjökli að Jökulkvísl. Fylgja afréttarmörkin henni síðan að Hvítá. Við úrlausn málsins lagði óbyggðanefnd til grundvallar að norðurmörkin væru þau sömu og ákveðin voru með dómsátt 9. september 1983 í máli milli Biskupstungnahrepps og nokkurra hreppa í Austur-Húnavatnssýslu um afréttarmörk, þar sem í meginatriðum var fylgt vatnaskilum á Kili. Þá var í dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 1162, dæmt um ágreining vegna eignarréttar að Auðkúluheiði, þar sem suðurmörk heiðarinnar voru afmörkuð á sama hátt og í dómsáttinni 1983. Enginn ágreiningur er um mörk afréttar norðan vatna, eins og þau voru nánar ákveðin í úrskurði óbyggðanefndar. Í héraðsdómi eru raktar heimildir, sem varða afrétt norðan vatna og geta skipt máli við úrlausn ágreinings aðilanna. Er meðal annars greint frá máldögum allt frá 14. öld og tekið upp orðrétt það, sem þar segir um rétt kirkna yfir afréttinum. Hið sama á við um jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín 1709, þar sem afréttarins var getið. Þá er í héraðsdómi gerð grein fyrir leigusamningi frá 1848 milli Biskupstungnahrepps og kirknanna í Bræðratungu, Haukadal og Skálholti og á Torfastöðum, þar sem hreppurinn tók á leigu ákveðin afnot á afréttinum. Gerðu þeir sömu annan samning 25. apríl 1851, þar sem kirkjurnar afsöluðu hreppnum réttindum sínum yfir afréttinum. Var afsalinu þinglýst 30. maí 1851. Eru úrskurður konungs um heimild til sölunnar og afsal kirknanna fyrir afréttinum tekin upp orðrétt í héraðsdómi. Loks er í dóminum gerð grein fyrir því, sem fram er komið um nýtingu afréttarins og meðferð ýmissa réttinda þar á síðari tímum. Vísast um gagnaöflun aðilanna og óbyggðanefndar að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms. Aðaláfrýjandi krefst viðurkenningar á því að afréttur norðan vatna sé þjóðlenda, en fellst á rétt gagnáfrýjanda til hefðbundinna afréttarnota. Reisir hann kröfu sína á því að heimildir bendi til að landið hafi ekki verið eignarland og sé réttindum kirkna þar ekki lýst sem ákveðnu landsvæði, heldur afréttarítaki. Afsal kirknanna fjögurra og áðurnefndur úrskurður konungs bendi jafnframt til þess að um sölu afréttar hafi verið að ræða en ekki eignarlands. Þá séu engar heimildir til um að þetta land hafi verið numið í öndverðu. Hafi það hins vegar verið gert vísar aðaláfrýjandi til þess að litið sé svo á að land, sem hafi verið numið en eignarréttur að því síðar fallið niður, hafi orðið almenningur. Minjar um forna byggð, sem fundist hafi á svæðinu, verði þá skýrðar með því að öllum hafi verið heimilt að byggja sel í almenningum en ekki í afréttum. Telur aðaláfrýjandi afar ólíklegt að nokkurn tíma hafi verið stofnað til beins eignarréttar að landsvæðinu eða að hann hafi haldist við. Bendir hann sérstaklega á að Hæstiréttur hafi í fyrri dómum gert ríkar kröfur um sönnun til þess, sem haldi fram beinum eignarrétti sínum að landi fjarri byggð. Afréttur norðan vatna sé á miðju hálendi Íslands og hafi afmörkun hans verið óljós allt til 1983. Þannig hafi merkjum í landamerkjabréfi fyrir Auðkúluheiði 4. september 1886 verið lýst á þann veg að hún næði allt suður að Hvítárvatni. Telur aðaláfrýjandi jafnframt að þjóðlendur liggi að afréttinum bæði að norðan og sunnan. Loks mótmælir hann því að skilyrði séu uppfyllt til þess að gagnáfrýjandi geti hafa unnið eignarhefð á landinu. Málsástæðum aðaláfrýjanda er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi. Gagnáfrýjandi telur sig eiga beinan eignarrétt að afrétti norðan vatna. Reisir hann það fyrst og fremst á þinglýstu afsali frá 1851, sem áður var getið um, en í þeim kaupum hafi Biskupstungnahreppur eignast afréttinn. Áður hafi salan verið heimiluð með konungsúrskurði. Kirkjurnar, sem seldu afréttinn, hafi verið eigendur hans samkvæmt máldögum, sem vísað hafi verið til. Þá telur gagnáfrýjandi fram komið að byggð hafi verið á að minnsta kosti tveimur stöðum norðan Hvítár, en ólíklegt sé að búið hafi verið á svæðinu eftir árið 1104 vegna landskemmda af völdum Heklugoss. Sé sennilegt að kirkjurnar hafi eignast jarðir þar um líkt leyti. Megi ætla að þær hafi eignast landið sem bújarðir, þótt það hafi síðar verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Verði að hafna sem ósannaðri þeirri meginforsendu óbyggðanefndar fyrir niðurstöðu sinni að svæðið hafi ekki verið numið í öndverðu. Nýting landsins á síðari tímum og stjórnun Biskupstungnahrepps á því, sem enginn hafi gert athugasemd við, renni einnig stoðum undir það að um beinan eignarrétt sé að ræða. Hafi gagnáfrýjandi hvað sem öðru líði unnið eignarhefð á landinu með umráðum sínum og nýtingu. Eru sjónarmið hans, sem að þessu lúta, nánar rakin í héraðsdómi. Telur gagnáfrýjandi eignarrétt sinn varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar auk þess sem hann vísar til laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. 1. viðauka við sáttmálann. Hafi gagnáfrýjandi fengið eignarheimild fyrir landinu, sem þinglýst hafi verið fyrir meira en 150 árum án athugasemda. Hafi hann þannig haft réttmætar væntingar um eignarrétt sinn. Þá heldur gagnáfrýjandi því fram að með lögum nr. 58/1998 hafi ekki verið uppfylltar kröfur um réttláta málsmeðferð, en með því hafi verið brotið gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafi óbyggðanefnd við meðferð málsins brotið meðalhófsreglu, jafnræðisreglu og rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með þeim hætti, sem nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi. III. Í hæstaréttarmáli nr. 48/2004, sem vikið var að í I. kafla að framan, var af hálfu gagnáfrýjanda haldið fram sams konar málsástæðum og í máli þessu um annmarka á lögum nr. 58/1998 varðandi skipun óbyggðanefndar og galla á málsmeðferð hennar. Forsendur í VI. kafla dóms í fyrrnefnda málinu eiga við með sama hætti um þann þátt í þessu máli. Samkvæmt því, sem greinir í honum, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hafnað málsástæðum gagnáfrýjanda, sem lúta að því að ómerkja beri úrskurð óbyggðanefndar vegna annmarka á lögum nr. 58/1998 og galla á meðferð málsins fyrir henni. Í II. kafla áðurnefnds dóms Hæstaréttar er gerð grein fyrir setningu laga nr. 58/1998 og raktar skýringar í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga um tilefni lagasetningarinnar, tilganginn með henni og hvernig öllu landi var með lögunum skipt í eignarland og þjóðlendur. Á sú umfjöllun jafnt við í því máli, sem hér er til úrlausnar. Þá er í IV. og V. kafla dómsins lýst sjónarmiðum aðila að því máli, bæði almennt og sérstaklega um þær jarðir og önnur svæði, sem þar voru til úrlausnar. Eiga almenn sjónarmið, sem þar eru rakin, um flest einnig við í þessu máli, sem og almenn umfjöllun um sönnun og sönnunarbyrði, sem lögð er til grundvallar niðurstöðu í VII. kafla dómsins. Fram er komið að ekki var gert landamerkjabréf fyrir afrétt norðan vatna eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882. Einhliða yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979 er fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum afréttarins, en ekki verður séð að hún hafi fengið þá meðferð, sem áðurnefnd lög eða lög nr. 41/1919 um landamerki o.fl. mæla fyrir um varðandi landamerkjabréf. Eins og áður var getið er þó ekki ágreiningur um mörk afréttarins eftir gerð dómsáttar á árinu 1983. Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að þótt landnámsmörk í Biskupstungum verði ekki dregin með vissu megi engu að síður slá því föstu að landnám hafi í öndverðu ekki náð norður fyrir Hvítárvatn. Sé óljóst hvernig kirkjurnar í Bræðratungu, Haukadal og Skálholti og á Torfastöðum kunni að hafa eignast afrétt norðan vatna. Fyrirliggjandi gögn bendi ekki til annars en að landsnot þar hafi verið takmörkuð við hefðbundin afréttarnot. Tilgreining afréttarins í máldaga Torfastaða 1331, Vilkinsmáldaga 1397 og Gíslamáldögum 1570 og síðar verði ekki talin nægur grundvöllur fyrir beinum eignarrétti kirknanna að umræddu landsvæði. Þá sagði í úrskurði óbyggðanefndar að efni afsals kirknanna 1851 auk aðdraganda þeirra viðskipta bendi að flestu leyti til hins sama. Var um það sérstaklega vísað til orðalags í úrskurði konungs um heimild til sölunnar. Taldi nefndin það ekki breyta mati á inntaki eignarréttar þótt fyrirsvarsmenn kirknanna kunni að hafa verið í þeirri trú að þær ættu meiri rétt, svo sem kunni að hafi falist í orðum afsalsins um að kirkjurnar framselji meðal annars óðals- og innlausnarrétt. Bendi öll fyrirliggjandi gögn til þess að afréttur norðan vatna hafi aldrei verið undirorpinn fullkomnum eignarrétti, hvorki kirkjunnar né annarra. Við mat á því hvað fólst í afsalinu verði að líta til meginreglna eignaréttar, en samkvæmt þeim gat ekki falist í afsalinu víðtækari eignarréttur Biskupstungnahreppi til handa en sannanlega var á hendi kirknanna. Loks hafi norðurmörk afréttarins verið óljós á þessum tíma og lengi eftir það. Þegar litið er til alls þess, sem fram er komið í málinu, verður að fallast á röksemdir óbyggðanefndar fyrir því að ekki hafi verið sannað að afréttur norðan vatna hafi nokkurn tíma verið háður fullkomnum eignarrétti kirkjunnar eða annarra, hvorki fyrir nám, með löggerningum eða með öðrum hætti. Orðalag í máldögum um afréttareign kirkna getur ekki ráðið úrslitum um að þær hafi átt annað og meira en afréttarnot. Þá eru staðhættir og einangrun landsvæðisins vegna vatnsfalla og fjarlægðar frá byggð með þeim hætti að líkur standa gegn óskoruðum eignarrétti að landi þar. Verður jafnframt fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að í afsali kirknanna til Biskupstungnahrepps hafi ekki falist frekari yfirfærsla eignarráða en heyrðu kirkjunum til. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki heldur fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á afrétti norðan vatna hafi verið fullnægt, en þau hefðbundnu afréttarnot, sem jarðeigendur í Biskupstungum hafa sameiginlega haft af landinu undir stjórn sveitarfélagsins, geta ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir því. Önnur takmörkuð nýting gagnáfrýjanda á landinu, sem fyrst kom til á síðustu öld, leiðir ekki til annarrar niðurstöðu. Brestur þannig sönnun fyrir því að afrétturinn sé eignarland gagnáfrýjanda. Verður niðurstaða málsins sú að tekin verður til greina krafa aðaláfrýjanda og staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að afréttur norðan vatna sé þjóðlenda og afréttur gagnáfrýjanda. IV. Í úrskurði í máli nr. 4/2000 ákvað óbyggðanefnd að kostnaður málsaðila, annarra en íslenska ríkisins, skyldi greiðast með tiltekinni fjárhæð úr ríkissjóði. Var Biskupstungnahreppur meðal aðilanna að því máli. Ákvað nefndin á sama hátt kostnað í máli nr. 1/2000, þar sem Þingvallahreppur var meðal málsaðila, og í máli nr. 2/2000, en Laugardalshreppur átti ásamt öðrum aðild að því. Krefst gagnáfrýjandi þess að málskostnaðarákvörðun nefndarinnar í öllum þessum málum verði endurskoðuð, en sveitarfélögin, sem eigi í hlut, hafi nú verið sameinuð undir nafni gagnáfrýjanda. Byggir hann á því að samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1998 eigi hann að vera skaðlaus af málarekstri sínum fyrir óbyggðanefnd. Hafi honum verið nauðsynlegt að ráða lögmann til að gæta réttar síns, enda málin flókin og varði mikla hagsmuni. Í hverju máli hafi sveitarfélögin ásamt fleiri landeigendum ráðið einn lögmann til starfans. Hafi mikil vinna fylgt hagsmunagæslu fyrir nefndinni, auk þess sem mikill útlagður kostnaður hafi hlotist af henni. Allur kostnaður gagnáfrýjanda hafi átt að fást greiddur úr ríkissjóði samkvæmt 17. gr. laga nr. 58/1998. Úrskurðir nefndarinnar hafi hins vegar orðið á þann veg að verulega vanti á að gagnáfrýjandi sé skaðlaus af málarekstri fyrir henni. Krefst hann greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem á skorti, en hún er nánar skýrð í héraðsdómi. Aðaláfrýjandi krefst sýknu í þessum þætti málsins. Telur hann að ekki verði annað ráðið af úrskurðum óbyggðanefndar en að málskostnaðarákvarðanir hennar hafi verið málefnalegar og tillit tekið til nauðsynlegs kostnaðar aðilanna. Séu ákvarðanirnar reistar á þekkingu á rekstri hvers máls og þeim tíma, sem nefndin áætli að lögmaður hafi lagt í þau. Liggi ekki annað fyrir en að nefndin hafi kveðið á um sanngjarnt og eðlilegt endurgjald. Við úrlausn málsins verður litið til þess að óbyggðanefnd ákvað kostnað aðilanna í einu lagi, en ekki handa hverjum um sig. Áðurnefnd sveitarfélög voru ásamt öðrum aðilar að þessum málum. Gagnáfrýjandi er þannig ekki eini eigandi kröfu, sem reist er á því að kostnaður málsaðila hafi ekki verið bættur að fullu. Er ekkert fram komið um að aðrir aðilar hafi framselt kröfu að sínu leyti þannig að gagnáfrýjandi sé bær um að krefjast þess að hún verði dæmd honum einum að fullu. Liggur heldur ekki fyrir hver hlutur gagnáfrýjanda í slíkri kröfu kann að vera vegna hvers máls fyrir óbyggðanefnd. Er krafan samkvæmt þessu svo vanreifuð að ekki verður komist hjá því að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Bláskógabyggðar, um að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 í máli nr. 4/2000 verði felldur úr gildi að því leyti að afréttur norðan vatna á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Kröfu gagnáfrýjanda um að breytt verði ákvörðunum óbyggðanefndar um greiðslu málskostnaðar í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000 er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 17. september sl., er höfðað 25. október 2002. Stefnendur eru sveitarfélagið Bláskógabyggð og Svana Einarsdóttir, Helludal II, Bláskógabyggð. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi, Bláskógabyggð, krefst þess að að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 4/2000, ,,Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi”, frá 21. mars 2002, að því leyti að ,,afréttur norðan vatna” á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Þess er jafnframt krafist að viðurkenndur verði beinn eignarréttur stefnanda að umræddu landsvæði sem nánar er afmarkað með eftirtöldum orðum í úrskurðinum: Þá er þess krafist að málskostnaðarákvörðun nefndarinnar í úrskurðum í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000, frá 21. mars 2002, verði felld úr gildi og að málskostnaður stefnanda í málunum verði þess í stað ákvarðaður 8.140.703 krónur og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.236.787 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu vegna máls þessa. Stefnandi, Svana Einarsdóttir, krefst þess að viðurkennt verði að afrétturinn norðan vatna sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og stefnandi sem eigandi jarðanna Helludals I og II eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og að afrétturinn teljist ekki til þjóðlendna. Til vara krefst hún þess, verði afrétturinn talinn til þjóðlendna, að viðurkennt verði með dómi að íslenska ríkinu sé óheimilt að gera neinar þær aðgerðir eða ráðstafanir í verki eða að lögum sem takmarki eða þrengi á neinn hátt þann rétt sem eigandi Helludals I og II og aðrir eigendur afréttarins nú eiga og hafi átt frá ómunatíð og að íslenska ríkinu sé skylt að tilkynna afréttareigendum um allar fyrirhugaðar ráðstafanir eða aðgerðir með eins árs fyrirvara svo þeim gefist kostur á að gæta réttar síns með samningum við ríkið eða höfðun dómsmáls og skuli ríkið fresta fyrirhuguðum aðgerðum eða ráðstöfunum þar til lokadómur er genginn, ef eigendur afréttarins höfði mál innan árs vegna aðgerðanna eða ráðstafananna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið sé ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af dómkröfum stefnanda, Bláskógabyggðar. Þá krefst hann aðallega frávísunar á kröfum stefnanda, Svönu, en til vara sýknu af kröfum hennar. Einnig krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnenda að mati dómsins. Lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998 tóku gildi 1. júlí 1998. Lögin kveða á um að starfa skuli óbyggðanefnd sem hafi með höndum eftirfarandi hlutverk samkvæmt 7. gr. laganna: ,,a) Að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. b) Að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendna sem nýttur er sem afréttur. c) Að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna.” Nefndarmenn voru skipaðir 2. september 1998 og málsmeðferð óbyggðanefndar hófst 1. mars 1999, með því að nefndin gaf út auglýsingu er birtist í Lögbirtingablaðinu 5. mars 1999. Þar var skorað á eigendur jarða og afrétta í uppsveitum Árnessýslu að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir óbyggðanefnd, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum afréttarins. Kröfur bárust meðal annars frá Biskupstungnahreppi vegna Biskupstungnaafréttar, en stefnandi, Bláskógabyggð, er sameinað sveitarfélag Biskupstungnahrepps, Þingvallahrepps og Laugardalshrepps. Stefnandi, Bláskógabyggð, hefur tekið við öllum réttindum og skyldum Biskupstungnahrepps sem var þinglýstur eigandi að umræddu landsvæði. Úrskurður óbyggðanefndar var kveðinn upp 21. mars 2002 og var niðurstaða hans að ,,afréttur norðan vatna” teldist þjóðlenda. Almennt um afrétti segir í úrskurðinum að óbyggðanefnd telji ekki hægt að útiloka að landsvæði sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum séu samnotaafréttir, hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti. Samhengi eignarréttar og sögu liggi hins vegar ekki fyrir. Nýting landsins hafi fyrr og síðar fyrst og fremst falist í sumarbeit fyrir búfénað. Reglur um afmörkun á afréttum hafi verið mun rýmri en varðandi jarðir og fyrst og fremst miðast við hagsmuni eigenda aðliggjandi jarða. Þá sé ljóst að löggjafinn hafi ráðstafað eignarréttindum á afréttum til annarra en afréttarhafa og ekki lagt á þá sömu skyldur og eigendur jarða. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar o.s.frv. sem eigandi jarðar hafi um aldir verið talinn fara með hafi einungis verið um að ræða heimildir til takmarkaðrar nýtingar sem snemma hafi orðið lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla sé ljóst að beinn eignarréttur verði ekki byggður á slíkum notum. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur væru á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er samnotaafréttur teldist þjóðlenda. Í niðurstöðum nefndarinnar um landsvæði það sem dómur þessi tekur til, segir að afrétturinn liggi svo til á miðju hálendi Íslands, talsvert frá núverandi byggðarmörkum. Hér sé nánar tiltekið um að ræða það svæði sem að sunnan afmarkist af Hvítárvatni og Hvítá, að vestan af Langjökli. Nokkur óvissa hafi verið um hver norðurmörk afréttarins hafi verið í öndverðu, en á árinu 1983 hafi verið gerð dómsátt um afréttarmörk á Kili milli Auðkúluheiðar og Biskupstungnaafréttar og hafi verið sæst á að mörkin yrðu um vatnaskil á Kili. Að austan afmarkist afrétturinn af Hofsjökli að upptökum Jökulkvíslar og eftir henni að Hvítá. Elsta heimild um landsvæði þetta sé máldagi Torfastaða frá 14. öld. Þar segi að Maríukirkja að Torfastöðum eigi ,,heimaland allt með gögnum og gæðum. Skógarteig í Sandvatnshlíð. Afrétt fyrir norðan vötn.” Sama komi fram í Vilkinsmáldaga frá 1397. Í Gíslamáldaga frá 1570 komi fram að Maríukirkjan að Torfastöðum deili afréttinum með þremur öðrum kirkjum, í Skálholti, Haukadal og Bræðratungu. Óljóst sé hvernig kirkjurnar hafi eignast afréttinn í öndverðu. Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín 1709 sé greint frá því að afréttur kirknanna norðan vatna hafi ekki verið brúkaður í manna minni sökum fjarlægðar. Þar sé og getið um munnmæli um býli í Hvítárnesi, að fundist hafi fornar mannvistarleifar sem engar skráðar heimildir finnist þó um. Á árunum 1843-1855 var ágreiningur með Biskupstungnamönnum og rétthafa að afréttarlandinu Auðkúluheiði í Húnavatnssýslu meðal annars um mörk afréttarins og var sá ágreiningur ekki í raun leystur fyrr en með dómsátt þeirri er gerð var um mörk afréttarins til norðurs 9. september 1983. Þrátt fyrir ágreining þennan við Húnvetninga var gerður samningur við forráðamenn kirknanna 9. júní 1848 þar sem Biskupstungnahreppsmenn tóku á leigu ,,alt landid Fyrir innann Hvítárvatn milli Jökla nordur ad Fjórdúngamótum og Sudrad Jökulkvísl til Trippagaungu Grasa og róta tekju og allra annara nitja móti 4ra rbd. árlegu eptirgjaldi af Sveitinni er deilist til Jafnadar milli kyrknanna”. Forráðamenn kirknanna fjögurra seldu svo Biskupstungnahreppi afréttinn norðan vatna, að fengnu leyfi konungs. Í úrskurði konungs um heimild til sölu afréttarins er komist svo að orði: ,,I en allerund. Forestilling af 14. Septbr., avgivet af Kirke-og Underviisningsminsteren (Madvig) andrages, at Beneficiarius til Torfastada Kirke, samt Eierne af Skálholt, Brædratúnga og Haukadals Kirker inen Arnæs Syssel havde anholdt om, að der maatte udvirkes allerhöieste Tilladelse til at, bemeldte fire Kirker tilhörende, langt tilfjelds nordenfor de saakaldte Vötn (Hvítárvatn) beliggende Stykke Fjeldfælled maatte afhændes for en Kjöbesum af 80 Rbd. til fordeel for Kirkerne.- Biskopstungna Rep. hvis Indvaanere havde I en Række Aar leiet denne Fælled til Sommergræsgang for deres golde Faar, havde begjæret den tilkjöbs. Den bestod í ,,Græsningsret paa et, med Hensyn til dets Udstrækning ikke bestemt afgrændset Stykke Land, der var saa fjærnt beliggende fra de Kirker, hvorunder den hörer, at den ikke kan afgive nogen sikker Indtægt ” Afsal fyrir afréttinum var undirritað 25. apríl 1851 og upplesið á manntalsþingi að Vatnsleysu 30. maí sama ár. Þar segir meðal annars.:,,Vér undirskrifaðir eignar- og umráðamenn Skalholts, Brædratungu, Haukadals og Torfastada kirkju, konnumst vid og gjörum hermed heyrum kunnugt, ad vér höfum selt og afhendt med afsöludum odals- og innlausnarrétti, eins og vér með þessu afsalsbréfi voru, seljum og afhendum afrétt þann, sem tédum kirkjum, eptir Vilchins og Gísla biskupa máldögum tilheyrir fyrir nordan Vötn - um hvers eignarrétt, brúkun og takmörk ad samningar hafa gjördir verid ” Hreppurinn fékk heimild innanríkisráðuneytisins til þess að taka 80 ríkisdali úr fátækrasjóði til að greiða andvirði afréttarins. Skömmu eftir þetta sóttu tveir menn um heimild til stiftamtmanns um að stofna nýbýli í Hvítárnesi. Stiftamtmaður bar málið undir sýslumann en hann leitaði álits hreppstjóra í Biskupstungna- og Hrunamannahreppum. Hreppstjórarnir bentu á að Hvítárnes væri innan þess afréttarlands sem Biskupstungnahreppur hefði þá keypt og snerust gegn því að veitt yrði leyfi til stofnunar nýbýlis þar. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur og fram að ekki hafi verið gerð landamerkjalýsing um Biskupstungnaafrétt í kjölfar setningar landamerkjalaganna árið 1882. Yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps frá 15. apríl 1979 sé fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum afréttar norðan vatna. Hún sé samin tæpum hundrað árum eftir gildistöku hinna upphaflegu landamerkjalaga og ekki verði séð að hún hafi fengið þá meðferð sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf. Á hana verði að líta sem einhliða yfirlýsingu oddvita f.h. hreppsins á landamerkjum alls afréttarins. Einu lögformlegu lýsinguna á landamerkjum Biskupstungnaafréttar, sbr. þó fyrrgreint bréf, sé að finna í 2. gr. fjallskilareglugerðar nr. 408/1996 og sé þar þó einungis lýst vestur- og austurmörkum afréttarins. Í úrskurði óbyggðanefndar eru mörk sunnan, vestan og austan afréttarins rakin, en þar kemur jafnramt fram að í gögnum um afrétt norðan vatna séu norðurmörk afréttarins ekki nákvæmlega afmörkuð. Þó segi í leigusamningi milli forráðamanna kirknanna og Biskupstungnahrepps að tekið sé á leigu ,, alt landið fyrir innan Hvítárvatn milli jökla og norður að Fjórdungamótum”. Þessi mörk hafi þó aldrei verið staðfest í heimildarskjölum með óyggjandi hætti. Lega þessa landsvæðis hafi aldrei í heild legið fullkomlega ljós fyrir í gögnum. Aðeins hafi verið talið hafið yfir vafa að þegar skírskotað sé til norðan vatna, sé átt við Hvítárvatn, Hvítá og Jökulkvísl. Því verði ekki fullyrt um það að afréttur Biskupstungna norðan vatna hafi í öndverðu náð allt að mörkum við Auðkúluheiði eins og mörkin hafi verið ákvörðuð með dómsátt frá 1983. Eins verði ekki með óyggjandi hætti ráðið hversu langt suður mörk Auðkúluheiðar hafi náð. Í landamerkjabréfi fyrir Auðkúluheiði dags. 4. september 1886 sé landamerkjum heiðarinnar lýst allt suður að Hvítárvatni við mörk Langjökuls. Í hæstaréttardómi 1997:1162 hafi verið dæmt um ágreining vegna eignarréttar að Auðkúluheiði. Þar hafi suðurmörk heiðarinnar verið afmörkuð með sama hætti og í dómsáttinni frá 1983. Í dóminum sé komist að þeirri niðurstöðu að ósannað hafi verið að Auðkúluheiði hafi nokkurn tíma verið undirorpin beinum eignarrétti. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að óljóst sé hvernig kirkjurnar í Bræðratungu, Haukadal, Skálholti og Torfastöðum hafi eignast afrétt norðan vatna. Þótt landnámsmörk í Biskupstungnahreppi verði ekki dregin með vissu megi hins vegar slá því föstu að landnám hafi í öndverðu ekki náð norður fyrir Hvítárvatn. Þá bendi fyrirliggjandi gögn ekki til annars en að notkun svæðisins hafi verið bundin við hefðbundin afréttarnot. Þegar landsvæðisins sé getið í skriflegum heimildum sé það oftast í tengslum við upprekstur eða afréttarnot. Efni afsalsins frá 25. apríl 1851 auk aðdraganda þeirra viðskipta, bendi að flestu leyti til þess sama, sbr. orðalagið ,,Fjeldfælled” og ,,Græsningsret” í úrskurði konungs um heimild til sölu afréttarins. Óbyggðanefnd telji það ekki breyta mati á inntaki eignarréttar, þótt fyrirsvarsmenn kirknanna kunni að hafa verið í þeirri trú að kirkjurnar ættu meiri rétt, sbr. tilgreiningu í afsalinu um að kirkjan afsali meðal annars óðals- og innlausnarrétti. Mörk að Auðkúluheiði hafi fyrst verið ákvörðuð árið 1983. Ekkert liggi fyrir um að landsvæði þetta hafi verið undirorpið beinum eignarrétti hvorki kirknanna né annarra og við mat á því hvað falist hafi í framsali kirknanna til hreppsins 25. apríl 1851 verði að líta til þeirrar meginreglu eignarréttar að framsalshafi geti ekki framselt réttindi sem hann ekki eigi sjálfur. Þá segir í úrskurðinum að gögn um afrétt norðan vatna séu óljós um hve langt norður afrétturinn hafi náð. Sú óvissa komi og fram í hæstaréttardómi 1997:1162 um Auðkúluheiði, sem liggi að afrétti norðan vatna í norðri. Í dóminum sé miðað við mörkin gagnvart afrétti norðan vatna svo sem þau hafi verið ákveðin með dómsáttinni 1983. Óbyggðanefnd álíti að óljóst sé að þau mörk hafi verið norðurmörk afréttar norðan vatna í öndverðu, en ekki sé óvarlegt að leggja þau til grundvallar sem norðurmörk afréttarins. Það var samkvæmt framansögðu niðurstaða óbyggðanefndar að afréttur Biskupstungnahrepps norðan vatna, svo sem því svæði var lýst af oddvita Biskupstungnahrepps í lýsingu hans á afréttinum frá 15. apríl 1979 teldist til þjóðlendu í skilningi 1. gr. , sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Sama svæði sé afréttur Biskupstungnahrepps í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Mál þetta var upphaflega sameinað máli nr. E-986/2002, sem íslenska ríkið hefur höfðað á hendur tilteknum landeigendum í Árnessýslu vegna úrskurðar óbyggðanefndar í máli nr. 4/2002. Í þinghaldi 8. september sl., var þetta mál klofið frá máli nr. E-986/2002, þar sem það þótti til hægðarauka. Í málinu nr. E-986/2002 hafði Svana Einarsdóttir gagnstefnt íslenska ríkinu meðal annars vegna landsvæðis þess sem dómur þessi tekur til. Því bar nauðsyn til að sá þáttur málsins nr. E-986/2002 yrði rekinn sem hluti af máli þessu og Svana yrði þannig einnig aðili að þeim ágreiningi sem leyst verður úr í málinu. Var gagnstefna hennar lögð fram í þinghaldi 17. september sl., áður en aðalmeðferð var háð. Þessi málsmeðferð var ákveðin í fullu samráði við lögmenn málsaðila. Dómarar fóru á vettvang 15. september 2003 með lögmönnum aðila. Með í för voru Mjöll Snæsdóttir, fornleifafræðingur, Arnór Karlsson, Björn Sigurðsson, Margeir Ingólfsson, Sveinn Skúlason og Einar Jónsson. Með leyfi Dómsmálaráðherra 24. janúar 2003, fékk stefnandi, Svana, gjafsókn í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda, Bláskógabyggðar. Stefnandi kveður svokallaðan afrétt norðan vatna hafa verið eign kirknanna í Bræðratungu, í Haukadal, á Torfastöðum og í Skálholti samkvæmt Vilkinsmáldaga frá 1397 og Gíslamáldaga frá 1575. Heimildir séu um að byggð hafi verið á a. m. k. tveimur stöðum fyrir innan Hvítá. Greinilegar bæjarrústir séu við Tjarná, austan við sæluhús Ferðafélags Íslands. Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín er sagt frá afréttinum fyrir norðan Hvítá og segir þar að hann hafi ekki verið brúkaður í manna minnum. Heimildir séu hins vegar fyrir því að afrétturinn hafi verið notaður um 1770. Stefnandi vísar til þess að árið 1848 hafi Biskupstungnamenn og Hrunamenn gert samning um afréttarlandið þess efnis að Hrunamenn slepptu tilkalli til þess að svo miklu leyti sem brúkun og upprekstur snerti, en þar á móti kæmu hlutaðaeigendur sér saman um að bæði Hrunamenn og Biskupstungnamenn nýttu landsvæðið sameiginlega til róta-, grasa-, kola-, fugla- og fjaðratekju. Árið 1851 hafi Biskupstungnahreppur síðan fengið afsal frá kirkjunum sem fengið höfðu heimild konungs til sölunnar. Deila hafi orðið síðar við Húnvetninga um hvort þeir hefðu beitarrétt á þessu svæði, þó að báðir aðilar viðurkenndu eignarrétt kirknanna samkvæmt máldögunum. Stiftamtmaður hafi úrskurðað Tungnamönnum í vil og hafi úrskurðinum verið þinglýst á manntalsþingi á Vatnsleysu 1854. Endanleg sáttagjörð um mörk milli afréttanna hafi þó ekki verið gerð fyrr en 1983, og þau þá ákveðin um vatnaskil á Kili með sátt gerðri á aukadómþingi Árnessýslu 9. september 1983. Hreppsnefnd Biskupstungnahrepps hafi unnið að og samþykkt þessa sáttargjörð sem eigandi landsins og hafi dómurinn ekki vefengt umboð hennar til þess. Stefnandi kveður heimildir fyrir því að um 1860-1870 hafi Hrunamenn farið til fjallagrasa í Tjarnheiði. Um 1880 hafi vaknað áhugi að nýju á því að reka fé inn yfir Hvítá og hafi svo verið gert síðan. Biskupstungnahreppur hafi byggt nokkur sæluhús á svæðinu, og verulegt landgræðslustarf hafi farið fram á vegum hreppsins og bænda í sveitinni. Stefnandi heldur því fram að byggð hafi verið á þessu svæði og þá væntanlega á jörðum, sem gætu hafa náð alla leið inn á Kjöl. Stefnandi telur fullvíst að ekki hafi verið búið þarna eftir 1104, og sé því líklegt að kirkjurnar hafi eignast jarðirnar um það leyti. Engar líkur séu á að skriflegar heimildir séu til frá þessum tíma um þann gjörning, þótt framsalið hafi farið fram á löglegan hátt. Því megi ætla að kirkjurnar hafi eignast þetta land sem bújarðir þótt það hafi síðar einkum verið notað til sumarbeitar. Allt frá því að áhugi hafi farið að verða á annarri starfsemi en lúti að beit búfjár á Biskupstungnaafrétti hafi verið litið á það sem sjálfsagðan hlut að Biskupstungnamenn þyrftu að veita leyfi til þess. Enginn hafi gert athugasemd við þetta forræði. Hreppsnefnd hafi haft þetta vald, enda ekki öðrum aðila til að dreifa af hálfu heimamanna. Eitt fyrsta dæmið um ráðstöfunarrétt stefnanda hafi verið þegar stefnandi hafi selt vatnsréttindi fyrir landi afréttarins til Titan, fossafélags Einars Benediktssonar árið 1918. Hafi þessum samningi verið þinglýst, en ríkið hafi látið þinglýsa athugasemd þess efnis að hreppinn skorti þinglýsta eignarheimild. Stefnandi hafi notað andvirði sölunnar til að byggja barnaskóla sveitarinnar. Annað dæmi um ráðstöfunarrétt stefnanda á svæðinu sé þegar Ferðafélag Íslands leitaði leyfis hreppsnefndar Biskupstungnahrepps til að fá að byggja sæluhús fyrir ferðamenn í Hvítárnesi árið 1930. Um hálfum fjórða áratug síðar hafi Lionsklúbburinn Baldur í Reykjavík fengið land til leigu við Hvítárvatn meðal annars til að vinna að stöðvun landfoks og uppgræðslu. Allar þeirra framkvæmdir, girðingar og flutningur húsa á staðinn, hafi verið bornar undir hreppsnefnd Biskupstungnahrepps og verið háðar leyfi hennar. Árið 1988 hafi svo verið tekin upp þjónusta við ferðamenn í afréttinum og aldrei komið fram neinar athugasemdir við að Biskupstungnahreppur ræki hana og hefði allt forræði hvað hana varði. Stefnandi byggir kröfur sínar meðal annars á því að lög nr. 58/1998 standist ekki ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ljóst sé að almenni löggjafinn geti sett reglur um meðferð og nýtingu hvers kyns landsvæða og hafi reyndar gert það meðal annars með almennri löggjöf um skipulag, umhverfismál, virkjanamál o.fl. Hins vegar geti almenni löggjafinn ekki slegið eign ríkisins á land það sem nefnt sé þjóðlendur í þjóðlendulögunum. Til þess þurfi að breyta stjórnarskrá lýðveldisins. Lög nr. 58/1998 hafi ekki stjórnskipulegt gildi og standist því ekki. Þá telur stefnandi að fella beri úrskurðinn úr gildi þar sem sú skipan sem þjóðlendulögin nr. 58/1998 kveði á um að skuli viðhöfð við val nefndarmanna í óbyggðanefnd, að fela forsætisráðherra einum að skipa alla úrskurðarnefndina, standist ekki reglur um réttláta og óháða málsmeðferð og sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Stefnandi heldur því jafnframt fram að sú ákvörðun löggjafans að fela stjórnsýslunefnd úrskurðarvald um eignarréttindi standist ekki 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá kveður stefnandi að meginreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotnar með þeim hætti að nauðsyn sé að ógilda ákvörðun óbyggðanefndar. Þannig hafi óbyggðanefnd brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaga er hún hafi úrskurðað afrétt norðan vatna þjóðlendu, þrátt fyrir athugasemdalaust afsal stefnanda fyrir landinu. Ríkið geti ætíð tryggt, á grundvelli náttúruverndar, skipulags- og byggingarlaga, auk annarra sérlaga, að meðferð eignarlands sé með þeim hætti að land spillist ekki, og sé almenningi til umferðar og afnota eftir því sem almenn lög heimili á hverjum tíma. Beri sérstaklega að hafa í huga að stefndi sé nú þegar orðinn eigandi að vatnsréttindum á svæðinu. Þá hafi rannsóknarregla stjórnsýsluréttar verið brotin, þar sem eignarheimildir stefnanda hafi ekki verið rannsakaðar til fulls, t.d. hver hafi verið tilurð og tilgangur sölunnar hjá yfirvöldum þess tíma, ekki hafi verið gerð nein rannsókn á þörf ríkisins til landsins og ekkert liggi fyrir um áætlaða notkun ríkisins á landinu. Þá hafi óbyggðanefnd ekki látið rannsaka af fornleifafræðingum hvort búseta hafi verið um lengri eða skemmri tíma á svæðinu. Loks byggir stefnandi á því að ákvörðun óbyggðanefndar brjóti í bága við meginreglu stjórnsýsluréttar og stjórnarskrár um jafnræði borgaranna. Allir sem hafi athugasemdalausa þinglýsta eignarheimild í hendi eigi að sitja við sama borð. Ákvörðunin sé því illa unnin og illa ígrunduð og brjóti gróflega á rétti stefnanda til að vera meðhöndlaður eins og aðrir aðilar í sömu stöðu og hann. Þá verði einnig við úrlausn máls á stjórnsýslustigi að gæta jafnræðisreglna en sambærilegt land hafi af hálfu ríkisins verið viðurkennt sem eignarland, t.d. Hellisheiði. Einnig byggir stefnandi kröfur sínar á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar og úrskurðurinn fari því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58/1998. Af hálfu óbyggðanefndar sé ekki tekið til skoðunar hvort stefnandi hafi unnið eignarhefð á landinu, þrátt fyrir að fullt tilefni hafi verið til, enda afsal stefnanda frá árinu 1851 og því fullur hefðartími kominn. Af þessum sökum hafi engin afstaða verið tekin til röksemda stefnanda, að stefnandi hefði unnið eignarhefð að landinu. Almenn umfjöllun um hefð í úrskurðinum nægi hér ekki. Þá sé ekki fjallað um þýðingu þess að hluti landsvæðisins hafi verið leigður, sbr. þinglýsta leigusamninga um land við Hvítárvatn, við mat á inntaki eignarráða stefnanda. Stefnandi kveður kröfur um beinan eignarrétt að landsvæðinu byggjast á þinglýstu afsali frá árinu 1851, þar sem fram komi að landinu sé afsalað með óðals- og innlausnarrétti, sbr. og landamerkjalýsingu fyrir afréttarlandinu, sbr. dómsáttina frá 1983. Sérstaklega byggir stefnandi á afsali hreppsins fyrir afréttinum 25. apríl 1851 og upplesnu á manntalsþingi að Vatnsleysu 30. maí 1851, frá Bræðratungu-, Haukadals-, Torfastaða- og Skálholtskirkjum, sem verið hafi eigendur afréttarins fyrir norðan Hvítá samkvæmt Vilkinsmáldaga frá 1397, Gíslamáldaga frá 1575, sbr. og jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1709. Biskupstungnahreppur hafi sem lögpersóna eignast afréttarlandið með öllum gögnum og gæðum með löggerningi þessum, sbr. konungsúrskurð frá 1850, þar sem kirkjurnar hafi fengið leyfi til sölunnar. Eignarréttindi kirknanna samkvæmt ofangreindum máldögum sýni að um fullkomið eignarland hafi verið að ræða. Máldagar kirknanna hafi verið staðfestir af Danakonungi og hafi því lagagildi. Jafnframt er á því byggt að heimildin til sölu þessara ríkiseigna sé með þeim hætti að land þetta hafi verið selt sem fullkomið eignarland. Hafi leikið vafi á hvort um fullkomna eign eða afréttareign hafi verið að ræða, þá sé ljóst að landinu hafi verið afsalað sem eignarlandi, enda konungi heimilt að breyta afréttarlandi í eignarland, þar sem hann hafi bæði farið með löggjafar- og framkvæmdavald. Samningur Hrunamanna og Biskupstungnamanna frá 1848, um ákveðin óbein eignarréttindi Hrunamanna á landinu, sem gerður sé fyrir yfirvöldum og staðfestur af þeim, styðji einnig kröfuna um að um fullkomið eignarland sé að ræða á afréttinum fyrir norðan Hvítá. Stefnandi byggir á því að ríkisvaldið hafi sönnunarbyrði fyrir því að landsvæði þetta hafi ekki verið numið í öndverðu í ljósi ofangreinds afsals. Miðað við fyrirliggjandi rannsóknir bendi allt til þess að föst búseta manna hafi verið í Hvítárnesi frá landnámi allt til ársins 1104. Verði því að hafna algerlega sem ósannaðri þeirri meginforsendu óbyggðanefndar fyrir niðurstöðu sinni að landsvæði þetta hafi ekki verið numið í öndverðu. Stefnandi hafi þinglýsta eignarheimild fyrir umræddu landsvæði, sem samþykkt hafi verið og þinglýst án athugasemda fyrir 150 árum. Á þessu tímabili hafi eignarheimild stefnanda ekki verið vefengd. Af hálfu stefnanda er bent á að dómstólar hafi litið svo á að lönd jarða, sem lögð hafi verið til afréttar, séu beinum eignarrétti undirorpin, eins og í þessu tilviki. Land sem sé innan marka eignarlands samkvæmt merkjalýsingu verði ekki skert, nema ríkið geti sýnt fram á eignarrétt sinn að umræddu landi, lýsing landamerkja sé röng og að auki að viðkomandi landeigandi hafi ekki unnið eignarhefð á landinu. Í ljósi þess sem fyrir liggi um eignarheimildir stefnanda á þessu svæði, þinglýstar merkjalýsingar sem og aðrar heimildir, megi fullyrða að ríkinu sé ókleift að gera tilkall til landsvæðis stefnanda, enda hafi engar athugasemdir komið fram við þinglýsingu á afsali því sem stefndi hafi fyrir landinu, hvorki af hálfu sýslumanns né annars handhafa opinbers valds. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt fullkominn eignarrétt Biskupstungnahrepps að afréttinum, meðal annars með því að fylgja ekki eftir athugasemdum sínum við þinglýsingu á vatnssölusamningum vegna afréttarins. Þá byggir stefnandi einnig á dómsátt gerðri fyrir aukadómþingi Árnessýslu 9. september 1983 þar sem aðild stefnanda til að gera sátt um landsvæði þetta hafi verið viðurkennd. Enginn hafi verið bær til þess að ganga frá slíkri sátt nema eigandinn. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki hróflað við eignarrétti manna nema með lögum. Í þjóðlendulögunum sé ekki að finna neina heimild til eignarnáms heldur sé þvert á móti hnykkt á því að þjóðlendur séu utan eignarlanda. Óbyggðanefnd hafi því ekki lagaheimild til að fella úrskurð um að til þjóðlendna skuli teljast land sem nú liggi innan þinglýstra landamerkja bújarða, eða afrétta þar sem lögaðilar hafi þinglýst afsal fyrir eignarrétti sínum. Yrði slík heimild óbyggðanefndar viðurkennd fælist í því að land sem eigandinn hefði fullkomna eignarheimild fyrir í dag, og sem viðurkennt hafi verið af yfirvöldum að hann ætti, væri ekki lengur fullkomin eign hans, heldur væri honum gert að sækja rétt sinn fyrir dómstólum. Á því er byggt að málsmeðferð þessi standist ekki 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, um réttláta málsmeðferð fyrir dómi, og því beri að fella úrskurðinn úr gildi. Þá er eignarréttarkrafa stefnanda einnig byggð á ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Er sérstaklega bent á að orðið eign hafi þar víðtæka merkingu. Þannig skipti máli hvernig farið hafi verið með eignina í framkvæmd, ekki síst í lögskiptum, og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Einnig skipti máli hver afskipti eða afskiptaleysi ríkisvaldsins hafi verið varðandi þá framkvæmd. Þá bendir stefnandi á að afrétturinn hafi á hverjum tíma verið nýttur til fulls með þeim hætti sem tíðarandi, tækifæri og möguleikar hafi verið á. Þannig hafi landið verið nýtt til beitar, grasatekju, veiða, skógarhöggs og kolagerðar, námuvinnslu, vatnsréttindasölu og til leigu. Er þannig einnig á því byggt að stefnandi hafi unnið eignarhefð á umræddu landi, enda sé viðurkennt af fræðimönnum að eignarréttur að afréttarlandi geti stofnast fyrir hefð, auk þess sem hefð geti stutt við aðra eignarheimild svo sem afsal. Land það sem hér um ræði sé afgirt, þó þannig að fénaður komist sums staðar yfir vatnsföll. Aðrir en eigandinn geti ekki nýtt landið án samþykkis hans. Stefnandi hafi sýnt fram á fullkomin umráð með því að banna öðrum aðilum not eignarinnar, og með því að ráðstafa eigninni með löggerningi. Skilyrði hefðar séu því fyrir hendi. Niðurstaða óbyggðanefndar um að stefnandi hafi ekki sýnt fram á eignarhefð á því sé algerlega órökstudd og röng. Stefnandi reisir og kröfur sínar á því að ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt, þannig að bindandi sé, að umrætt land innan ofangreindra landamerkja, sé undirorpið fullkomnum eignarrétti, og því verði ekki hnekkt nú, mörg hundruð árum síðar. Mögulegur réttur ríkisins til að vefengja þennan eignarrétt sé fallinn niður fyrir tómlæti. Þá leiði meginreglur íslensks réttar um traustfang og traustnám til þess að staðfesta beri eignarrétt stefnanda á umræddu landsvæði. Varðandi málskostnaðarkröfur sínar fyrir óbyggðanefnd byggir stefnandi á því að samkvæmt 17. gr. laga um óbyggðanefnd, eigi stefnandi að vera skaðlaus af málarekstri sínum fyrir nefndinni. Í máli þessu sé krafist endurskoðunar á málskostnaðarákvörðunum óbyggðanefndar í málinu nr. 1/2000 hvað Þingvallahrepp varði, í málinu nr. 2/2000 hvað Laugardalshrepp varði og í málinu nr. 4/2000 hvað Biskupstungnahrepp varði en þessi sveitarfélög hafi verið sameinuð undir nafni stefnanda, Bláskógabyggðar. Stefnanda hafi verið nauðsynlegt að fá lögmann til að gæta hagsmuna sinna, enda málið lögfræðilega flókið og varði mikla hagsmuni. Stefnandi, ásamt öðrum landeigendum í Biskupstungum, hafi ráðið einn lögmann til starfans, sbr. kröfu laganna í 3. mgr. 17. gr. Hið sama eigi við um Laugardalshrepp og Þingvallahrepp, sem nú séu hluti Bláskógabyggðar. Stefnandi bendir á að hann hafi þurft að leggja út í mikinn kostnað vegna lýsinga á kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd, kalla eftir heimildum og gögnum, sem hann byggi rétt sinn á, jafnframt því að leggja fram uppdrætti af mörkum landsvæðsins og annarra jarða. Útlagður kostnaður vegna kortagerðar og gagnaöflunar hafi verið nauðsynlegur og eðlilegur og þóknun fyrir lögfræðiaðstoð hafi verið sanngjörn og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Verði þá einnig að horfa til þess mikla skjalafjölda sem í málunum sé, og til þess að um nýja lagasetningu hafi verið að ræða. Kostnað stefnanda verði jafnframt að virða í ljósi upphaflegrar málsmeðferðar fyrir nefndinni. Allur kostnaður stefnanda hafi því átt að fást greiddur úr ríkissjóði skv. 17. gr. laga nr. 58/1998. Nefndin hafi ekki rökstutt niðurstöður sínar varðandi málskostnað. Kostnað sinn vegna málareksturs fyrir óbyggðanefnd kveður stefnandi vera 8.140.703 krónur, sbr. framlagða málskostnaðarreikninga lögmanna stefnanda hjá óbyggðanefnd sem sundurliðist svo: v/Biskupstungnahrepps: 583 tímar á tímabilinu 10. mars 1999 til 14. október 2000 á kr. 7.000 á tímann kr. 3.619.000 Útlagður kostnaður vegna annarrar sérfræðivinnu kr. 410.493 Veðbókarvottorð kr. 21.400 Bifreiðakostnaður kr. 15.000 virðisaukaskattur 24,5% kr. 941.535 Upp í þann kostnað hafi stefnandi fengið 1.500.000 krónur + vsk 367.500 krónur auk endurgreidds útlagðs kostnaðar 336.036 krónur eða samtals 2.203.536 krónur, sbr. úrskurð óbyggðanefndar og kveður stefnandi því tjón sitt 3.027.892 krónur. v/Laugardalshrepps: 235 tímar á tímabilinu 10. mars 1999 til 27. júní 2000 á kr. 7.000 á tímann kr. 1.645.000 Útlagður kostnaður vegna annarrar sérfræðivinnu kr. 180.095 virðisaukaskattur 24,5% kr. 403.025__ Upp í þann kostnað kveðst stefnandi hafa fengið 800.000 krónur + vsk 196.000 krónur auk endurgreidds útlagðs kostnaðar 180.095 krónur eða samtals 1.176.095 krónur, sbr. úrskurð óbyggðanefndar og kveður stefnandi því tjón sitt 1.052.025 krónur. v/Þingvallahrepps: 68 tímar á tímabilinu 10. mars 1999 til 14. júní 2000 á kr. 7.000 per tímann kr. 476.000 Útlagður kostnaður vegna annarrar sérfræðivinnu kr. 88.535 virðisaukaskattur 24,5% kr. 116.620 Upp í þann kostnað hafi stefnandi fengið 350.000 krónur + vsk 85.750 krónur, auk endurgreidds útlagðs kostnaðar 88.535 krónur og sé því tjón stefnanda 156.870 krónur. Samtals vanti stefnanda því 4.236.787 krónur til þess að vera skaðlaus af málarekstri fyrir óbyggðanefnd og sé stefndi krafinn um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Málsástæður og lagarök stefnanda, Svönu. Kröfur stefnanda, Svönu, í máli þessu voru upphaflega settar fram sem gagnkröfur í málinu nr. E-986/2002 sem einnig er sprottið af úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2000. Það mál var á sínum tíma sameinað máli þessu, en síðan klofið frá því að nýju að öðru leyti en hvað varðar kröfur sem lúta að afrétti norðan vatna. Sá afmarkaði þáttur málatilbúnaðar Svönu er til umfjöllunar í þessu máli, með þessum sérstaka hætti, í fullu samráði við lögmenn málsaðila. Stefnandi heldur því fram að stofnast hafi beinn sameignarréttur byggðarmanna yfir afréttinum og hafi hann ekki fallið niður. Eignarrétturinn styðjist við órofa notkun byggðarmanna á afréttinum frá ómunatíð og þar af leiðandi styðjist hann auk náms, einnig við hefð og venjurétt. Stefnandi heldur því fram að það sé in confesso í málinu, að afréttarsvæði þau sem krafa sé gerð til hafi verið notuð af byggðarmönnum í Biskupstungum frá ómunatíð og þess vegna hafi ríkið viðurkennt að eigendur afréttarins eigi ,,rétt ... til upprekstrar og annarrar þeirrar takmarkaðrar notkunar, sem löggjafinn heimilar hverju sinni.” Í þessu felist annars vegar viðurkenning á því að byggðarmenn hafi stofnað til réttinda með notkun frá ómunatíð en hins vegar staðhæfing um að ríkið geti hvenær sem er svipt byggðarmenn þessum réttindum bótalaust með almennum lögum. Mótmælt er þeim fyrirvara ríkisins að hann geti svipt byggðarmenn þeim réttindum yfir afréttinum, sem þeir hafi haft frá ómunatíð, jafnvel þótt dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að telja afréttina frekar takmarkaða ríkiseign en sameign byggðarmanna. Varakröfu sína kveður stefnandi á því byggða, að hagsmunir jarðeigenda af afréttareigninni séu stórfelldir, enda sé sauðfjárrækt veruleg undirstaða mannlífs byggðarmanna. Margt í undirbúningi þjóðlendulaga og málflutningi íslenska ríkisins í þjóðlendumálum og dómsmálum út af þeim bendi til að ríkið kunni að stofna til afnota af afréttarlandinu, sem muni útiloka eðlileg afréttarnot þess. Þess vegna sé nauðsynlegt að engar slíkar ráðstafanir verði gerðar jarðeigendum að óvörum sem valdi því að þeir geti ekki gripið til varna fyrr en of seint eftir að óafturtækur skaði sé skeður. Um skyldu ríkisins til að greiða málskostnað í máli þessu vísar stefnandi til þess að til þjóðlendumála og dómsmáls þessa hafi verið stofnað af íslenska ríkinu án nokkurs tilefnis. Enginn ágreiningur hafi verið um mörk jarða eða afrétta og því ekkert tilefni til setningar þjóðlendulaga. Málsástæður og lagarök stefnda til stuðnings frávísunarkröfum stefnanda, Svönu. Stefndi heldur því fram að þegar gagnsök Svönu, sem að hluta til hafi verið sameinuð máli þessu, hafi verið höfðuð með birtingu gagnstefnu 18. desember 2002 hafi málshöfðunarfrestur, samkvæmt 19. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998, verið liðinn. Gagnstefna til sjálfstæðs dóms verði aðeins byggð á 2. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Heimildin til gagnsakar feli aðeins í sér það réttarfarshagræði að um kröfur, sem geti eftir eðli sínu talist gagnkröfur, verði fjallað um í sama málinu. Dómkröfur í gagnsök til sjálfstæðs dóms verði engu að síður að uppfylla önnur málshöfðunarskilyrði, eftir atvikum að mál sé höfðað innan þess frests sem lög mæli sérstaklega fyrir um. Sé málshöfðunarfrestur liðinn leiði það sjálfkrafa til þess að máli beri að vísa frá dómi, enda ekki á valdi málsaðila að semja um lengri frest. Heimildarákvæði 28. gr. laga nr. 91/1991 til að höfða gagnsök til sjálfstæðs dóms leiði því ekki til þess að stefnandinn, Svana, sé óbundinn af ótvíræðum málshöfðunarfresti 19. gr. þjóðlendulaga. Frávísunarkrafa stefnda er einnig á því byggð að kröfur og málatilbúnaður uppfylli ekki skilyrði laga nr. 91/1991 og geti ekki talist dómhæfar. Krafa stefnanda lúti að því að afla dóms til viðurkenningar á réttindum sem stefnandi telji að aðrir en hún sjálf eigi með henni. Krafan sé því andstæð 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, þar sem segi að vísa skuli máli frá dómi, ef þeir sem eigi óskipt réttindi sæki ekki mál í sameiningu. Þá sé krafan óljós þar sem krafist sé viðurkenningar á „hlutdeild í einkaeignarrétti”, sem hún telji að aðrir eigi einnig. Dómkröfu um hlutdeild án nánari afmörkunar kveður stefndi svo óljósa og ómarkvissa að ekki sé unnt að leggja efnisdóm á hana. Einnig krefjist stefnandi þess að Biskupstungnaafréttur teljist ekki til þjóðlendna, en að slíkri kröfu yrðu fleiri að eiga aðild. Hvað afrétt norðan vatna áhræri þá liggi fyrir að Biskupstungnahreppur hafi keypt afréttarlandið af nokkrum kirkjum. Hafi með þeim kaupum verið framseld bein eignarréttindi, geti þau ekki verið á hendi héraðsmanna, heldur sveitarfélagsins sjálfs, enda sveitarfélög sjálfstæðar lögpersónur, sem átt geti eignir og borið skyldur. Ekki sé á neinn hátt reynt að rökstyðja hvernig þessi munur geti komið til álita varðandi meint réttindi gagnstefnanda. Varakrafa stefnanda er að mati stefnda ódómhæf, en þar sé leitast við að skilgreina inntak þjóðlenduhugtaksins á allt annan hátt en leiði af lögum nr. 58/1998. Í kröfunni séu þannig málsástæður gerðar að lagarökum andstætt meginreglum einkamálaréttarfars og lögum um meðferð einkamála, krafan varði ókomin atvik og alls kyns ímynduð álitamál eða kröfu um athafnir eða athafnaleysi „þar til lokadómur er genginn”. Þannig sé kröfugerðinni til dæmis ætlað að hafa einhvers konar réttaráhrif áður en dómur gengur um hana. Sé krafan öll augljóslega ódómhæf og einstök efnisatriði í henni ekki studd útskýringum eða lagarökum. Krafan sé því svo vanreifuð að vísa beri henni frá dómi. Málsástæður og lagarök stefnda til stuðnings sýknukröfum Stefndi bendir á að í Vilkinsmáldaga 1397 sé getið um að kirkjurnar í Bræðratungu, í Haukadal, á Torfastöðum og í Skálholti eigi afrétt norðan vatna. Sama komi fram í Gíslamáldaga frá 1575, en ekkert sé frekar greint frá legu afréttarins eða landamörkum eða norðan hvaða vatna hann liggi. Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín 1709 sé greint frá afrétti norðan við Hvítá og segi þar að hann hafi ekki verið brúkaður í manna minnum. Biskupstungnahreppur hafi tekið ákveðið afmarkað svæði á leigu af kirkjunum 9. júní 1848 og 19. september 1848 geri Tungnamenn og Hrunamenn samning um afréttarlandið þess efnis að Hrunamenn sleppi tilkalli til landsins að svo miklu leyti sem brúkun og upprekstur snerti, en noti landið sameiginlega til róta-, grasa-, kola-, fugla- og fjaðratekju. Árið 1851 fái Biskupstungnahreppur svo afsal frá kirkjunum fyrir afréttinum, því sama svæði og áður hafi verið tekið á leigu. Deila hafi orðið við Húnvetninga um hvort þeir hefðu beitarrétt á svæðinu, þótt báðir aðilar hefðu viðurkennt eignarrétt kirknanna samkvæmt máldögunum. Stiftamtmaður hafi úrskurðað Tungnamönnum í vil og hafi úrskurðinum verið þinglýst á Vatnsleysu árið 1854. Endanleg sátt hafi svo verið gerð um afréttamörk milli aðila árið 1983 og þau þá ákveðin um vatnaskil á Kili. Stefndi kveður orðalag ofangreindra máldaga bera með sér að frekar sé lýst afréttarítaki en ákveðnu landsvæði. Enn fremur sé ekki ljóst nákvæmlega hvar þessi ítök séu. Eins gætu þau verið norðan Sandvatns og Fars, en sömu kirkjur hafi einnig átt þar skógarítök, t.d. í Sandvatnshlíð og undir Bláfelli. Sömuleiðis megi benda á orðalag afsalsins, að af því megi greinilega ráða að selt hafi verið afréttarland, en ekki eignarland. Á öllum tímum Íslandssögunnar hafi jarðir haft ákveðin staðarmörk og einnig afréttir að svo miklu leyti sem það hafi verið talið nauðsynlegt vegna skipulagningar haustleita. Liggi beinast við að ætla að landsvæðið norðan Hvítárvatns að afréttarlöndum Húnvetninga hafi verið almenningur, enda um fjarlægt og torsótt land að ræða. Minjar um forna byggð styðji þetta, því öllum hafi verið heimilt að byggja sel í almenningum, en ekki í afréttum. Engar heimildir séu um að land þetta hafi verið numið í öndverðu. Hafi svo verið og heimildir um það glatast, hafi verið litið svo á að numið land, sem týni eiganda og framseljist ekki fyrir löggerninga eða erfðir, verði almenningur. Stefndi mótmælir því ekki að umræddir máldagar séu staðfestir af konungi en leggur hins vegar aðra lögfræðilega merkingu í þá en stefnandi. Samkvæmt 16. gr. erindisbréfs handa biskupum frá 1. júní 1746 séu tilteknar skrár taldar áreiðanlegar og löggiltar og skuli allar þrætur um eignir kirkna, réttindi og kúgildi, er standi á jörðum léns- og bændakirkna, dæmd og útkljáð eftir þeim. Meðal þessara skráa sé hin gamla máldagabók eða kirkjuregistur Vilkins biskups, samantekin 1397 og Gíslamáldagi. Ljóst sé af orðalagi þessa erindisbréfs að hér sé átt við heimalönd léns- eða bændakirkna, en ekki lönd í óbyggðum eins og afrétti utan heimalanda, og því sé Vilkinsmáldagi ekki áreiðanlegur og löggiltur fyrir þau réttindi sem kirkjurnar í Bræðratungu, Torfastöðum, Haukadal og Skálholti, hafi talið sig eiga norðan vatna. Að þessu virtu þurfi ekki að velta fyrir sér fullyrðingunni um að máldagi Vilkins hafi lagagildi um afréttinn. Mjög líklegt sé að norðan Hvítárvatns hafi til forna verið almenningur og þar hafi verið óheimilt að stofna til afrétta. Sennilega hefði ekki komið til þess að landsvæðið norðan Hvítárvatns væri talið til afrétta, ef Jarðabók Árna og Páls í upphafi 18. aldar hefði ekki ranglega talið afrétt kirknanna norðan vatna vera norðan við Hvítárvatn, en ekki fyrir norðan Sandá, Sandvatn og Farið, svo sem líklegast hafi verið. Í upphaflegum heimildarskjölum hafi afrétturinn aldrei verið afmarkaður nákvæmar en sem afréttur norðan vatna. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Auðkúluheiði, 4. september 1886, hafi landamerkjum heiðarinnar verið lýst allt suður að Hvítárvatni, við mörk Langjökuls. Ekki hafi verið gerð landamerkjaskrá um Biskupstungnaafrétt í kjölfar setningar landamerkjalaga 1882. Yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979 hafi verið fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum afréttar Biskupstungna norðan vatna og sé hún samin tæpum hundrað árum eftir gildistöku upphaflegu landamerkjalaganna og hafi ekki fengið þá meðferð sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf. Í 2. gr. fjallskilareglugerðar nr. 408/1996 sé einungis lýst vestur- og austurmörkum afréttarins. Stefndi telur að leggja beri sönnunarbyrði um tilvist beinna eignarréttinda á þann sem telji sig eiganda landsins. Það sé því landeiganda að sanna að nám, raunveruleg og eðlileg nýting tiltekinnar jarðar eða önnur atriði, hafi tekið til stærra svæðis en þjóðlendulína samkvæmt niðurstöðu óbyggðanefndar segi til um. Sönnunarregla þessi sé eðlileg með tilliti til þess að stefndi hafi engin eignarskjöl fyrir þjóðlendum fyrr en að undangengnum úrskurði óbyggðanefndar og eftir atvikum dómi, enda séu þjóðlendur það land sem útaf standi þegar búið sé að ákveða mörk eignarlanda. Eignarréttarleg staða þjóðlendna sé sú að um sé að ræða sérstakt form á eignarhaldi að landi sem er að mörgu leyti ólíkt beinum eignarrétti eins og fræðimenn skilgreini hann. Honum verði aldrei líkt við aðrar lendur ríkisins og því þurfi einnig að greina þjóðlendur frá ríkisjörðum. Beinn eignarréttur að landi grundvallist á upphaflegu námi og meginreglan sé sú að jarðeigandi eigi allan rétt til landsins. Sá eignarréttur sé friðhelgur samkvæmt stjórnarskrá og til að taka slíkt land af jarðeiganda þurfi eignarnám. Grunneignarréttindi varðandi þjóðlendur byggi ekki á námi, heldur settum lögum. Íslenska ríkið hafi því engin eignarskjöl fyrr en fyrir liggi úrskurður óbyggðanefndar og eftir atvikum dómstóla. Reglan sé sú, að ríkið eigi ekki eitt öll réttindi heldur geti þau verið á hendi margra aðila, vegna upphaflegrar afnotatöku eða venjuréttar. Eignarhald ríkisins sé eins konar forræði yfir tilteknum heimildum sem skapi aðild. Þjóðlendur hafi verið eigandalaus landsvæði fyrir setningu þjóðlendulaga, en séu nú sérstakt eignarform undir forræði sveitarstjórna og forsætisráðuneytis. Þannig sé ekki verið að skerða eignarrétt nokkurs og stangist þjóðlendulög þannig ekki á við 72. gr. stjórnarskrár. Varðandi þá málsástæðu stefnanda að sú skipan sem þjóðlendulög mæli fyrir um að forsætisráðherra skipi alla úrskurðarnefndina sé brot á stjórnarskrá bendir stefndi á að dómsmálaráðherra skipi héraðsdómara, saksóknara og gefi út málflutningsleyfi fyrir lögmenn. Engum hafi enn dottið til hugar að þessi verk gætu verið brot á stjórnarskrá. Varðandi þá málsástæðu stefnanda að það stangist á við 70. gr. stjórnarskrár, að löggjafinn hafi ákveðið að fela stjórnsýslunefnd úrskurðarvald um eignarréttindi og að stjórnsýslunefnd eins og óbyggðanefnd geti aldrei afnumið eignarréttindi sem styðjist við þinglýst heimildarskjöl bendir stefndi á, að óbyggðanefnd hafi einungis úrskurðarvald til að skilgreina mörk á milli þjóðlendna og eignarlanda og einnig að úrskurða um réttindi í þjóðlendu. Óbyggðanefnd geti þannig aldrei afnumið eignarrétt, enda hafi nefndin ekki gert það. Stefndi heldur því fram að íslenskum borgurum sé með 70. gr. stjórnarskrárinnar tryggður réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. Þessi ákvæði hafi ekki komið í veg fyrir að mál um réttindi og skyldur borgaranna séu fyrst tekin til umfjöllunar í ráðuneytum eða hjá óháðum úrskurðarnefndum. Í öllum tilvikum standi dómstólameðferð öllum opin og það sama eigi vitanlega við um úrskurði óbyggðanefndar. Stefndi kveður það verkefni óbyggðanefndar að skilgreina mörk þjóðlendna og eignarlanda. Við þetta verk eigi að gæta almennra lagasjónarmiða og sönnunarreglna. Landamerkjabréf séu að lögum ekki sönnunargögn um beinan eignarrétt, enda séu slík merkjabréf jafnt til fyrir eignarlönd og afrétti. Verkefni óbyggðanefndar sé ekki að fjalla um réttindi og skyldur borgaranna, heldur skilgreiningu á eignarrétti. Komi ákvæði stjórnsýslulaga um meðalhóf þannig ekki til álita og fjarri lagi, að það hafi verið brotið við málsmeðferð í þjóðlendumálinu. Við úrlausn mála skulu stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Óbyggðanefnd hafi í meginmáli úrskurða sinna í fyrstu málunum sett sér ákveðnar reglur varðandi hinar ýmsu heimildir og hafi leitast við að samræma niðurstöður í einstökum málum við meginreglurnar. Hafi nefndin svo lýst yfir að sambærileg mál í framtíðinni verði úrskurðuð með sama hætti. Stefnandi byggi á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar og fari úrskurðurinn því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í þessu sambandi hafi stefnandi haldið því fram að af hálfu óbyggðanefndar hafi ekki verið tekið til skoðunar hvort stefnandi hafi unnið eignarhefð á landinu. Stefndi telur að í niðurstöðum óbyggðanefndar sé hins vegar skýrt tekið fram, að eins og notkun landsins hafi verið háttað, hafi ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Um meint brot óbyggðanefndar á rannsóknarreglu stjórnsýslulaga kveður stefndi svo hátta til, að aðilar þjóðlendumáls eigi að gera kröfur og leggja fram sönnunargögn, reifa málið og flytja. Þar sem málsforræðisregla gildi ekki í þessum málum hafi óbyggðanefnd einnig sjálfstæða rannsóknarskyldu. Vegna hennar séu flest öll skjöl í þessu máli lögð fram af óbyggðanefnd og framlögð skjöl eigi auðvitað ekki að rannsaka á annan hátt en þann að lesa þau og kynna sér þannig efni þeirra. Ekki sé annað að sjá en þetta rannsóknarstarf hafi verið unnið af nefndinni. Það sé að sjálfsögðu ekki hlutverk óbyggðanefndar að kanna þörf íslenska ríkisins fyrir viðkomandi land og komi það úrskurðarvaldi nefndarinnar ekkert við. Stefnandi geri kröfu um greiðslu á 4.236.787 krónum, en það sé að sögn stefnanda fjárhæð eftirstöðva útlagðs kostnaðar hans vegna meðferðar þriggja mála fyrir óbyggðanefnd, þ.e. mála nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000. Byggi stefnandi á því að umræddur kostnaður hafi átt að greiðast úr ríkissjóði sbr. 17. gr. laga nr. 58/1998, sbr. 7. gr. laga nr. 65/2000. Í framangreindum úrskurði óbyggðanefndar, nr. 4/2000, segi að kostnaður málsaðila, annarra en fjármálaráðherra og Landsvirkjunar, ákvarðist sameiginlega 1.836.036 krónur, er greiðist úr ríkissjóði, þar af þóknun lögmanns 1.500.000 krónur, og útlagður kostnaður 336.036 krónur, þegar endurgreiddur úr ríkissjóði, sbr. 17. gr. laga nr. 58/1998. Stefnandi byggi hins vegar á því í þessu máli að hann hafi þurft að greiða lögmönnum sínum og landeigenda 3.619.000 krónum meira í þóknun og greiðslur fyrir sérfræðiaðstoð en óbyggðanefnd hafi úrskurðað. Málsaðilar í þessu máli séu, fyrir utan stefnanda nokkrir jarðeigendur með kröfulýsingar, svo og Bræðratungukirkja. Ekki liggi fyrir í málinu hvort stefnandi hafi greitt meintan umframkostnað sinn af málarekstrinum og annarra aðila fyrir óbyggðanefnd og hvers vegna og á hvaða forsendum hann geri nú kröfu á hendur stefnda fyrir hönd sömu málsaðila. Í máli nr. 3/2000 er því haldið fram að stefnandi hafi verið krafinn um 1.645.000 krónur í lögmannsþóknun, en hann fékk úrskurðaðar 800.000 krónur hjá óbyggðanefnd. Í máli nr. 1/2000 er því haldið fram að stefnandi hafi verið krafinn um 476.000 krónur í þóknun, en óbyggðanefnd hafi úrskurðað 350.000 króna málskostnað. Stefnandi telji tjón sitt vegna málanna þriggja vera eftirfarandi: 4/2000 3.027.892 kr. 3/2000 1.052.025 kr. 1/2000 156.870 kr. Í 1. mgr. 17. gr. þjóðlendulaga segi að auk kostnaðar við rekstur óbyggðanefndar skuli greiða úr ríkissjóði nauðsynlegan kostnað annarra en ríkisins vegna hagsmunagæslu fyrir nefndinni. Í 2. málsgrein segi, að óbyggðanefnd úrskurði um kröfur aðila vegna kostnaðar samkvæmt 1. grein. Við mat á kostnaði skuli enn fremur litið til þess hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Í 3. málsgrein segi síðan, að nefndinni sé heimilt að gera aðila að bera málskostnað sinn og gagnaðila að nokkru eða öllu leyti telji hún málatilbúnað gefa tilefni til slíks. Ekki verði annað ráðið af úrskurðum óbyggðanefndar, en að málskostnaðarákvörðun í einstökum málum nefndarinnar hafi verið málefnaleg og tekið hafi verið tillit til nauðsynlegs kostnaðar aðila. Ákvarðanir séu byggðar á þekkingu úrskurðaraðila á rekstri viðkomandi máls og væntanlega þeim tíma sem nefndin áætli að lögmenn hagsmunaaðila hafi lagt í málið. Úrskurðaraðilar verði að leggja mat á sanngjarnt og eðlilegt endurgjald miðað við þær lagaforsendur sem byggja verði á. Að mati stefnda hafi óbyggðanefnd augljóslega uppfyllt öll þessi skilyrði með sóma. Hafi stefnandi, og þeir sem hann kunni að vera í fyrirsvari fyrir, greitt hærri reikninga fyrir hagsmunagæslu sína fyrir óbyggðanefnd, án þess að bíða úrskurðar óbyggðanefndar, verði það að skoðast á ábyrgð stefnanda sjálfs. Í málatilbúnaði stefnanda hafi engin rök verið færð fyrir þeirri fullyrðingu að málskostnaðarákvörðun óbyggðanefndar sé hvorki sanngjörn né eðlileg. Stefnandi verði að sýna fram á, að á honum hafi verið brotið en það hafi hann ekki gert. Stefnandi þurfi líka að sýna fram á að hann hafi verið krafinn um þá fjárhæð sem hann geri kröfu um og jafnframt að hann hafi greitt hana. Það hafi hann heldur ekki gert. Af öllu þessu leiði að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi bendir á að við túlkun á 17. gr. þjóðlendulaga verði að líta til þess að óbyggðanefnd hafi verið bundin við lög við ákvörðun sína um kostnað vegna hagsmunagæslu. Það hafi aðilum og lögmönnum þeirra verið ljóst. Stefnandi hafi mátt vita að hann ætti ekki lögvarða kröfu til þess að einhliða framsetning af hans hálfu á kostnaði, tímagjaldi eða tímafjölda yrði lagður til grundvallar. Líta beri til þess að nauðsynlegur kostnaður annarra en ríkisins vegna hagsmunagæslu fyrir nefndinni falli undir þann kostnað vegna starfa óbyggðanefndar sem greiddur sé úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. laganna. Hafi nefndin átt úrskurðarvald þar um samkvæmt 2. mgr. 17. gr., svo sem stefnanda hafi verið ljóst. Í öðru lagi verði að túlka orð laganna um „nauðsynlegan kostnað“ þröngt, þannig að hann hafi verið óhjákvæmilegur og háður að þessu leyti mati nefndarinnar í einstökum tilvikum. Í þriðja lagi séu í 2. mgr. 17. gr. matsreglur, bæði um þá aðstöðu að fleiri hafi sameinast um að nýta sér aðstoð sömu lögmanna, og að líta beri sérstaklega til þess hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Í fjórða lagi sé heimilt að gera aðila að bera málskostnað sinn og gagnaðila að nokkru eða öllu leyti. Stefndi telji að ákvörðun óbyggðanefndar hafi verið í samræmi við 17. gr. laga nr. 58/1998. Engin tilefni séu til að endurskoða ákvörðun nefndarinnar þar sem stefnandi hafi ekki sannað að hún hafi verið ósanngjörn. Stefndi hafi annars vegar lagt fram tímaskrá lögmanns ríkisins í öllum sjö þjóðlendumálunum í Árnessýslu og hins vegar sundurliðun á tímafjölda lögmanna landeigenda í sömu málum og til samanburðar úrskurðaðan málskostnað óbyggðanefndar. Af þessum gögnum megi sjá að lögmaður ríkisins hafi þurft 600 tíma til að undirbúa og flytja öll sjö málin fyrir óbyggðanefnd, en lögmaður stefnanda hafi þurft 517 tíma til að gæta hagsmuna stefnanda í þessu eina máli. Slíkur mismunur geti ekki talist eðlilegur. Niðurstaða Stefndi, íslenska ríkið, hefur krafist frávísunar á kröfum stefnanda, Svönu. Með stefnu birtri 11. október 2002, höfðaði stefndi málið nr. E-986/2002: Íslenska ríkið gegn Birni Sigurðssyni o.fl., sem þingfest var 20. nóvember 2002. Gagnstefna Svönu Einarsdóttur í því máli var birt 18. desember 2002. Gagnsök hennar var því höfðuð innan mánaðar frá þingfestingu málsins, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefna Svönu var lögð fram í þessu máli, þar sem hún gerði í gagnsök kröfur er varða landsvæði það sem til umfjöllunar er í máli þessu. Framangreint mál var sameinað þessu máli 13. maí 2003. Málin voru hins vegar með samþykki lögmanna málsaðila klofin í sundur 8. september 2003, þó með þeim hætti að í þessu máli er fjallað um öll ágreiningsefni varðandi afrétt norðan vatna. Þar sem kröfur Svönu í gagnstefnu í málinu nr. E-986/2002 lutu að hluta til að afrétti norðan vatna var sá þáttur gagnstefnunnar látinn fylgja máli þessu. Þar sem þessar kröfur Svönu eiga samleið með kröfu stefnanda, Bláskógabyggðar, í máli þessu og beinast gegn stefnda er hún einnig nefnd stefnandi í máli þessu. Málið nr. E-986/2002: Íslenska ríkið gegn Birni Sigurðssyni o.fl., var þingfest 15 dögum áður en málshöfðunarfrestur samkvæmt þjóðlendulögum rann út. Almennt er litið á heimild til höfðunar gagnsakar sem réttarfarshagræði til handa stefnda. Þegar meta á hvort hinn sérstaki málshöfðunarfrestur 19. gr. þjóðlendulaga útiloki höfðun gagnsakar, verður að líta til þess að aðili stjórnsýslumáls, sem hlíta vill úrskurði að því tilskildu að gagnaðili geri það, er illa settur ef stefna er birt honum undir lok málshöfðunarfrests. Hætta er á að miklir hagsmunir verði fyrir borð bornir, ef hinn sérstaki málshöfðunarfrestur þjóðlendulaganna ætti að útrýma möguleikanum á að höfða gagnsök. Einnig þykir rétt að hafa hér hliðsjón af ákvæðum 3. mgr. 153. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til gagnáfrýjunar eftir lok áfrýjunarfrests. Hinn sérstaki málshöfðunarfrestur sem kveðið er á um í 19. gr. laga nr. 58/1998 getur því ekki að mati dómsins komið í veg fyrir að fjallað verði um kröfur Svönu í máli þessu. Kröfum stefnanda, Svönu, verður því ekki vísað frá dómi af þessum sökum. Aðalkrafa stefnanda, Svönu, í máli þessu er að afréttur norðan vatna sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og stefnandi sem eigandi jarðanna Helludalur I og II eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki til þjóðlendna. Krafa þessi lýtur að viðurkenningu réttinda sem stefnandi telur að aðrir eigi í sameiningu með henni, þ.e. aðrir eigendur jarða í Biskupstungum. Þar sem krafa er höfð uppi um hagsmuni annarra eigenda jarða í Biskupstungum, en aðeins stefnanda og þeir eiga ekki aðild að gagnsök verður að vísa þessari kröfu stefnanda frá dómi með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa stefnanda er sömu annmörkum háð, þar sem krafan varðar hagsmuni og réttindi eigenda Biskupstungnaafréttar, en að auki er kröfunni ætlað að hafa réttaráhrif áður en ,,lokadómur er genginn” og krafan því svo óljós að ekki verður á hana lagður dómur, sbr. d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til framangreinds er kröfum stefnanda, Svönu, vísað frá dómi. Fyrir liggur að óbyggðanefnd hefur því lögskipaða hlutverki að gegna, samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Markmið laganna eða hlutverk óbyggðanefndar er því engan veginn að svipta neinn eignarrétti. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 58/1998 er óbyggðanefnd skipuð þremur mönnum og jafnmörgum varamönnum. Nefndarmenn eru skipaðir af forsætisráðherra og skulu fullnægja skilyrðum til að gegna embætti héraðsdómara. Nefndin er óháð úrskurðarnefnd með lögákveðið hlutverk. Form skipunar í óbyggðanefnd er sambærilegt því sem gerist um margar stjórnsýslunefndir, en til samanburðar má nefna að héraðsdómarar eru skipaðir af dómsmálaráðherra. Verður ekki fallist á að skipunarform nefndarinnar feli í sér einhvers konar jafnræðisbrot gagnvart stefnanda. Í 19. gr. laga nr. 58/1998, er kveðið á um að sá sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar skuli höfða einkamál innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs sem útdráttur úr úrskurði er birtur í og þá er unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Samkvæmt þessu lagaákvæði eiga dómstólar úrlausn um allar ákvarðanir óbyggðanefndar, enda er það meginregla íslenskra laga að þau mál sæti úrlausn dómstóla sem ekki eru skýrlega undan lögsögu þeirra tekin, sbr. 2. og 60. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu að öllum úrlausnum óbyggðanefndar verður skotið til dómstóla verður ekki talið að úrskurðarvald óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 brjóti í bága við fyrirmæli 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt manna til að fá úrlausn um réttindi sín með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli eða 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Ljóst er að ágreiningur hefur verið uppi um hvert sé inntak þeirra réttinda sem stefnandi hefur yfir því landsvæði sem um er fjallað í máli þessu. Eitt af grundvallarsjónarmiðum í eignarrétti er að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verði að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu ef það er dregið í efa. Í I. kafla athugasemda við frumvarp til þjóðlendulaga er vikið að því að ekki skuli lögfesta sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar verði fram í hverju tilviki. Stefnandi, sveitarfélagið Bláskógabyggð, telur sig eiganda þess lands sem um er deilt í máli þessu og verður því samkvæmt ofangreindri meginreglu að færa fram heimildir fyrir eignarrétti sínum. Stefnandi hefur lagt fram afsal, máldaga og fleiri gögn til stuðnings eignarrétti sínum, auk þess sem stuðst er meðal annars við hefðarsjónarmið, líkur á upphaflegu námi landsins, nýtingu þess og væntingar stefnanda og annarra til eignarhalds á landsvæði því sem um er deilt. Hlutverk óbyggðanefndar og dómstóla í málinu er samkvæmt framansögðu að kveða á um hvort landsvæði það sem um er deilt í málinu teljist þjóðlenda eða ekki og þar með að leiða í ljós hvernig eignarráðum að umræddu landsvæði er háttað en ekki að breyta þeim. Niðurstaða þar um getur eðli málsins samkvæmt, formlega séð, ekki talist brot gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar eða ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Tilurð og lögfesting laga nr. 58/1998 ber það með sér að löggjafinn hefur talið nauðsynlegt að skera úr um hvaða hlutar landsins væru einstaklingseignarrétti háðir og hvaða landsvæði væru það ekki. Enda þótt fallist yrði á með stefnanda að íslenska ríkið hefði getað farið aðrar leiðir til að tryggja ýmsa þá hagsmuni sem lögunum er ætlað að tryggja gæti það ekki leitt til þess að óbyggðanefnd teldist hafa brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga í umræddum úrskurði sínum. Enda þótt sú ákvörðun óbyggðanefndar að taka umrætt landsvæði til umfjöllunar hafi leitt til þess að stefnanda hafi verið gert að sýna fram á inntak eignarréttar síns að umræddu svæði verður það ekki talið fela í sér brot gegn jafnræðisreglu í stjórnsýslurétti eða jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda er það markmið laganna að allt landið verði tekið til slíkrar skoðunar. Af hálfu stefnanda, Bláskógabyggðar, hefur verið bent á nokkur atriði sem óbyggðanefnd hefði að hans mati mátt rannsaka betur. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að nefndinni hafi yfirsést heimildir eða rannsóknum verið ábótavant á því svæði sem hér um ræðir. Ljóst er að setja verður slíkri rannsókn skorður og ekki er hægt að ætlast til að nefndin standi fyrir eða ráðist í frumrannsóknir, eins og t.d. fornleifarannsóknir, sem ólíklegt er að muni hafa teljandi þýðingu varðandi úrlausnarefni nefndarinnar. Þegar horft er til þeirra rannsóknargagna sem fyrir liggja í málinu og úrvinnslu nefndarinnar úr þeim gögnum fellst dómurinn ekki á með stefnanda að slíkir gallar séu á rannsókn eða rökstuðningi óbyggðanefndar að leitt geti til ómerkingar umrædds úrskurðar. Af hálfu stefnda er því haldið fram í málinu að ekkert bendi til þess að landsvæði það sem hér er um fjallað, svokallaður afréttur norðan vatna, hafi verið numið en hafi svo verið hafi einstaklingseignarréttur að því fallið niður þar sem hann hafi ekki framselst fyrir löggerninga eða erfðir. Allt bendi því til að landið hafi frá upphafi eða síðar orðið almenningur og þær rústir sem þar hafi fundist hafi augljóslega verið sel sem einmitt hafi verið heimilt að reisa í almenningum en ekki afréttum. Móti sjónarmiðum stefnanda um að umrætt svæði hafi verið almenningur mælir að í máldaga Torfastaða frá árinu 1331 segir að Maríukirkjan þar eigi afrétt fyrir norðan vötn. Umrætt svæði er ávallt nefnt afréttur í síðari máldögum kirknanna fjögurra í Biskupstungum. Samkvæmt framangreindu verður að líta á framangreinda málsástæðu stefnda sem tilgátu sem ekki hefur verið studd neinum áþreifanlegum sönnunargögnum. Í þeim úrskurði óbyggðarnefndar sem hér er til umfjöllunar er gerð grein fyrir uppruna hugtaksins afréttur og ýmsum merkingum þess að fornu og nýju. Þar segir að uppruni hugtaksins sé óljós en talið sé að í upphafi hafi það merkt þá athöfn að reka geldfé úr heimahögum til fjarlægara beitilands. Síðar hafi það farið að merkja réttinn til að reka fé í þetta beitiland og loks hafi einnig verið farið að nota það um svæðið sem rekið var í. Afréttur hafi oft verið skilgreindur sem afmarkað landsvæði, að jafnaði utan byggðar, sem að fornu og/eða nýju hafi verið notað sem sumarbeitiland. Í úrskurði óbyggðanefndar segir jafnframt að ætla megi að sum afréttarlönd hafi legið innan upphaflegra landnáma en önnur utan þeirra. Sú kenning hafi verið sett fram að réttur til afrétta hafi upphaflega orðið til með afnotanámi á landi sem hvorki var háð eignarrétti einstaklinga né ríkis. Af heimildum verði hins vegar ekki ráðið að landnámsmenn hafi numið land til annars en fullrar eignar. Óbyggðanefnd greinir réttilega á milli þriggja tegunda afrétta eftir uppruna þeirra. Í fyrsta lagi megi nefna svokallaða samnotaafrétti eða afrétti sem samkvæmt elstu heimildum hafi verið í sameiginlegum notum jarða í tilteknu sveitarfélagi eða á afmörkuðu svæði. Stór hluti slíkra landsvæða hafi legið utan þeirra svæða sem numin hafi verið. Hafi einhverjir hlutar slíkra landsvæða verið numdir hafi eignarheimildir snemma fallið niður. Rétturinn til þessara landsvæða hafi orðið til með þeim hætti að íbúar byggðarlagsins hafi tekið viðkomandi landsvæði, sem legið hafi utan þáverandi byggðarmarka, til sumarbeitar fyrir búpening og eftir atvikum til annarra takmarkaðra nota. Í öðru lagi sé um að ræða afrétti sem samkvæmt elstu heimildum hafi tilheyrt einstökum jörðum, lögpersónum eða stofnunum, fyrst og fremst kirkjum. Aðrir hafi fengið að nýta afréttina gegn greiðslu afréttartolla. Þessir afréttir séu að meginstefnu skildir frá viðkomandi heimajörð með sjálfstæðum merkjum. Tilurð þeirra sé ekki með öllu ljós en þeim skýringum verið hreyft að þeir hafi verið hluti af landnámi einstakra landnámsjarða en vegna legu sinnar og landkosta verið nýttir til upprekstrar. Í þriðja lagi sé um að ræða land eða hluta lands einstakra jarða sem lagt hafi verið til afréttar. Það landsvæði sem um er deilt í máli þessu liggur á miðju hálendi Íslands, afmarkað af Hvítárvatni og Hvítá í suðri og Langjökli í vestri, en að austan afmarkast það af Hofsjökli að upptökum Jökulkvíslar og eftir henni að Hvítá. Stefndi hefur látið að því liggja að með orðunum „norðan vatna” í fornum máldögum kunni að hafa verið átt við svæðið norðan Sandvatns og Sandár, eða það sem nú er almennt nefnt Framafréttur. Þessi tilgáta styðst hins vegar ekki við áþreifanleg sönnunargögn eða síðari orðnotkun á svæðinu og verður að hafna henni. Enda þótt nokkur óvissa hafi lengst af ríkt um afmörkun umrædds afréttar til norðurs verður að líta svo á að þeirri óvissu hafi verið eytt með dómsátt sem gerð var á árinu 1983 um afréttarmörk á Kili milli Auðkúluheiðar og Biskupstungnaafréttar. Dómurinn fellst á með óbyggðanefnd að leggja beri umrædda sátt til grundvallar um norðurmörk afréttar norðan vatna. Engar heimildir liggja fyrir um að umrætt landsvæði hafi að öllu leyti eða að hluta verið numið við upphaf byggðar hér á landi. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín, er getið munnmæla um býli í Hvítárnesi en greinilegar rústir eru þar enn. Þá eru til heimildir um mannvistarleifar víðar á svæðinu. Enda þótt umræddar rústir og heimildir um aðrar slíkar veiti vísbendingu um að fólk hafi dvalið þar eða jafnvel haft þar fasta búsetu um einhvern tíma, eru engar skriflegar eða munnlegar heimildir til um að á þessu svæði hafi verið jarðir sem varanleg búseta hafi verið á. Þar sem fornar heimildir og jarðvegsrannsóknir benda til þess að veðurfar og gróðurfar hafi verið með öðrum hætti á fyrstu öldum Íslandsbyggðar þykir þó ekki útilokað að búskapur hafi verið stundaður á einhverjum hlutum svæðisins fyrir árið 1100 en talið er að Heklugos upp úr þeim aldamótum hafi gert svæðið óbyggilegt. Vegna þess að landsvæðið er umkringt jöklum og afréttum þykir afar ólíklegt að einhverjir hlutar þess hafi verið órofinn hluti af bújörðum sem nú eru í byggð. Í 16. gr. erindisbréfs handa biskupum frá 1. júlí 1746 er kveðið á um að til þess að koma í veg fyrir deilur sem rísa kunni af skorti á áreiðanlegum gögnum um eignir kirkna og réttindi skuli tilteknar máldagabækur löggiltar og í konungsbréfi frá 5. apríl 1749 er kveðið á um að máldagi Gísla biskups frá um 1575 og máldagabók Vilkins biskups frá 1397 séu ,,áreiðanlegt og authentiskt” kirkjuregistur. Ekkert er fram komið í málinu sem rennir stoðum undir þá skoðun stefnda að af orðalagi erindisbréfsins megi ráða að einungis sé átt við heimalönd léns- eða bændakirkna, en ekki t.d. eignir kirknanna á afréttum. Verður því að líta svo á að sá sem vefengir þau réttindi sem hinir löggiltu máldagar tilgreina sem eign kirknanna, verði að sanna að inntak þeirra réttinda hafi verið annað en það sem nefndur er beinn eignarréttur nú á tímum. Elstu heimild um hið umdeilda landsvæði er að finna í máldaga Torfastaða frá árinu 1331. Þar segir meðal annars um eignir kirkjunnar á Torfastöðum að hún eigi.. ,,heimaland allt með gögnum og gæðum. Skógarteig í Sandvatnshlíð. Afrétt fyrir norðan vötn”. Sá eignarréttur er staðfestur í Vilkinsmáldaga Torfastaða 1397 og Gíslamáldaga 1570, en þar segir að kirkjan að Torfastöðum eigi afréttinn með þremur öðrum kirkjum, í Skálholti, Haukadal og Bræðratungu. Í vísitasíu Steingríms biskups 1829 og lögfestum Torfastaða 1824 og 1840 var hin sameiginlega eign kirknanna á afréttinum ítrekuð og staðfest. Þótt ýmsar kenningar hafi verið settar fram um það hvernig umræddar kirkjur eignuðust þær eignarheimildir yfir landsvæðinu, sem greint er frá í framangreindum máldögum, liggja engar áreiðanlegar heimildir fyrir um það hvernig til umrædds eignarréttar var stofnað. Afar erfitt er einnig að gera sér grein fyrir hvers eðlis umræddur eignarréttur var. Fræðimenn á sviði eignarréttar hafa mótað kenningar um að einstaklingar eða aðrir aðilar geti átt tiltekinn takmarkaðan eða óbeinan eignarrétt að landi þótt ekki liggi ljóst fyrir hver sé eigandi landsins, eða með öðrum orðum fari með grunneignarréttinn, eða það sé jafnvel eigandalaust. Í þessu sambandi hefur sem fyrr segir verið varpað fram kenningum um afnotanám andstætt námi til fullkominnar eignar, þótt engar heimildir séu um slíkt nám. Í Grágás og Jónsbók var gert ráð fyrir að landsvæði sem nefnd voru afréttir væru eign tveggja eða fleiri manna saman. Ekki er þó útilokað að sambærileg landsvæði utan byggðar hafi verið nýtt af einstökum mönnum. Um nýtingu manna á landgæðum á þessum sameiginlegu afréttum giltu um margt aðrar reglur en um nýtingu manna á landi í einkaeign. Vel kemur til greina að túlka þessar reglur um afrétti sem almennar samskiptareglur sem mótaðar hafi verið í þeim tilgangi að koma í veg fyrir árekstra sameigenda en augljóslega hefur verið minni þörf fyrir slíkar reglur um land í einkaeign. Fræðimenn á sviði eignarréttar hafa þó fremur túlkað þessar fornu reglur á þann veg að umrædd landsvæði, sem síðar hafa verið nefnd samnotaafréttir, hafi ekki verið sameign í þeim skilningi að viðkomandi jarðareigendur hafi átt grunneignarrétt að viðkomandi afréttarsvæði í óskiptri sameign heldur hafi réttur þeirra til afréttarins verið takmörkuð eignarréttindi, bundinn við sumarbeit búfjár, veiði í ám og vötnum og hugsanlega aðra takmarkaða nýtingu svo fuglaveiði, viðar-, róta- og grasatekju. Hugtakið afréttareign hefur almennt verið notað um þessi meintu takmörkuðu eignarréttindi. Erfitt er að henda reiður á skilningi manna fyrr á tímum á eðli eignarheimilda yfir umræddum afréttarsvæðum. Ætla verður þó að öll nýtanleg landgæði þessara svæða hafi verið nýtt eftir því sem búskaparhættir, gróðurfar, veðurfar og aðrar aðstæður á hverjum tíma gáfu tilefni til á sama hátt og menn nýttu jarðir sínar, þó þannig að notkunin laut öðrum og nákvæmari reglum en notkun á landi í einkaeign. Á sama hátt og einkaeigandi lands naut verndar laganna gagnvart óheimilli nýtingu annarra á landinu nutu sameigendur afréttar verndar gagnvart óheimilum notum þeirra sem ekki áttu afréttinn og gátu hindrað slík not. Í dómum Hæstaréttar síðustu hálfa öld, í svokölluðum Landmannaafréttarmálum og fleiri málum þar sem fjallað hefur verið um eignarrétt að afréttarlandi, hefur að meginstefnu verið byggt á því að réttur til svokallaðra sameignarafrétta væri takmarkaður eignarréttur en því hefur ekki verið slegið föstu hver ætti grunneignarréttinn. Þótt engan veginn sé útilokað að það landsvæði sem hér er deilt um hafi í upphafi verið samnotaafréttur sem með einhverjum hætti hafi komist í eigu framangreindra kirkna fyrir 1331 verður ekkert fullyrt um það. Ljóst er hins vegar að eftir 1331 var a.m.k. ekki litið á umræddan afrétt sem samnotaafrétt. Af fyrirliggjandi heimildum verður ráðið að afnot af afréttinum voru stopul á næstu öldum þar á eftir og að afrétturinn var jafnvel um lengri eða skemmri tíma nýttur að einhverju eða öllu leyti af öðrum en umræddum kirkjum. Þrátt fyrir að notkun afréttarins virðist hafa verið stopul og fremur takmörkuð er ekkert fram komið í málinu sem bendir til annars en að næstu fimm aldirnar eftir 1331 hafi umráðaréttur kirknanna fjögurra á afréttinum verið óumdeildur og virtur af öðrum. Aðrir virðast þó hafa talið sig eiga þar takmörkuð eignarréttindi eins og t.d. Húnvetningar sem töldu sig eiga þar beitarrétt og Hrunamenn sem gerðu samkomulag við Biskupstungnamenn um sameiginlega nýtingu ýmissa landgæða annarra en beitar. Upp úr 1840 fóru Biskupstungnamenn að falast eftir afréttinum við kirkjurnar til sauðfjárupprekstrar, þar sem Framafréttur var þá orðinn hrjóstrugur og graslítill. Með samningi við kirkjurnar tóku Biskupstungnamenn afréttinn á leigu, en svo fór að forráðamenn kirknanna fjögurra seldu Biskupstungnahreppi afréttinn að fengnu leyfi konungs. Í úrskurði konungs um heimild til sölunnar segir meðal annars.: ...,,et bemeldte fire Kirker tilhörende, langt tilfjelds nordenfor de saakaldte Vötn (Hvítárvatn) beliggende Stykke Fjeldfælled maatte afhændes for en Kjöbesum af 80 Rbd. til fordeel for Kirkerne. – Biskopstungna Rep, hvis Indvaanere havde i en Række Aar leiet denne Fælled til Sommergræsgang for deres Golde Faar, havde begjæret den tilkjöbs. Den bestod i ,,Græsningsret paa et, med Hensyn til dets Utstrækning ikke bestemt afgrændset Stykke Land, der var saa fjærnt beliggende fra de Kirker, hvorunder den hörer, at den ikke kan afgive nogen sikker Indtægt”... Til þess að greiða andvirði landsins fékk hreppurinn leyfi innanríkisráðuneytisins til að taka 80 ríkisdala lán úr fátækrasjóði hreppsins. Afsal fyrir afréttinum var undirritað 25. apríl 1851 og upplesið á manntalsþingi að Vatnsleysu 30. maí sama ár. Í afsalinu segir svo: Vér undirskrifaðir eignar- og umráðamenn Skalholts, Brædratúngu Haukadals og Torfastada kirkju, konnumst vid og gjörum hermed heyrum kunnugt, ad vér höfum selt og afhendt med afsöludum odals- og innlausnarrétti, eins og vér med þessu afsalsbréfi voru, seljum og afhendum afrétt þann, sem tédum kirkjum, eptir Vilchins og Gísla biskupa máldögum tilheyrir fyrir nordan Vötn - um hvers eignarrétt, brúkun og takmörk ad samningar hafa gjördir verid ad Torfastödum þann 9da Júní 1848 og ad Hjálmholti þann 19da October s.a., sem hér med fylgja - samkvæmt oss þartil gefnu leyfi kirkjustjórnar herrans - dagsettu 23ja Sept. 1850. - Byskupstungnahreppi fyrir umsamid kaupverd 80 rd., segjum áttatíu ríkisbankadali, reidi silfurs, hvörjir áttatíu ríkisbankadali reidisilfur ad oss eru greiddir úr Biskupstungnahrepps sveitarsjódi, samkvæmt Innanríkisrádherrans þartil gefnu leyfi dagsettu 23ja Sept. 1850. Í málinu liggur fyrir að þegar afréttarins er getið í skriflegum heimildum er það oftast í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Hins vegar verður ekki fram hjá því horft að samkvæmt máldaga Torfastaða frá 1331, Vilkinsmáldaga 1397 og Gíslamáldaga 1570 áttu fyrrnefndar fjórar kirkjur afrétt þennan. Ljóst er að hugtakið afréttareign hafði ekki verið mótað á þeim tíma sem afréttinum var afsalað til Biskupstungnahrepps. Ekki liggur heldur fyrir hvort menn hafi á þeim tíma gert greinarmun á eignarrétti að landi í einkaeign og réttindum eiganda afréttar. Af orðalagi afsals frá kirkjunum til Biskupstungnahrepps má ótvírætt ráða þann skilning að forráðamenn kirknanna hafa talið að um eignarland væri að ræða, samanber það orðalag afsalsins að óðals- og innlausnarréttur seljist með landinu, enda getur afréttarland verið beinum eignarrétti háð. Orðalag úrskurðar konungs um heimild til sölunnar er ekki eins afdráttarlaust. Fyrir liggur að frá því að Biskupstungnahreppur fékk afsal fyrir afréttinum hefur hann einkum verið nýttur sem sameiginlegt sumarbeitarland fyrir búfénað bænda í Biskupstungum. Ekki er annað í ljós leitt en að Biskupstungnahreppur hafi skipulagt fjárleitir á afréttinum, reist þar gangnamannakofa og látið ryðja slóða vegna smölunar. Þá liggur ekki annað fyrir en að sótt hafi verið um leyfi til sveitarstjórnar fyrir hvers kyns framkvæmdum annarra aðila á afréttinum og Biskupstungnamenn þannig farið með virk eignarráð yfir landsvæðinu. Af öllu framangreindu verður ráðið að Biskupstungnamenn hafi frá 1851 litið svo á að hreppurinn hefði keypt umrætt landsvæði af umræddum fjórum kirkjum, með heimild konungs, en ekki einungis afréttarnot af því og aðrir hafi beint og óbeint virt eignarrétt hreppsins að landinu. Sú staðreynd að landamerkjabréf var ekki gert um landsvæðið í kjölfar setningar landamerkjalaga árið 1882 þykir ekki eindregin vísbending um að ekki hafi verið litið á landið sem eignarland enda þörfin fyrir afmörkun landsvæðisins ekki jafn brýn og fyrir jarðir eða önnur eignarlönd í byggð. Enda þótt umrætt landsvæði liggi á miðju hálendinu, fjarri byggð, og verulegum vafa sé undirorpið hvort, hvenær eða hvernig það hafi orðið háð einstaklingseignarrétti, verður að líta til þess að allt frá 1331 var afrétturinn talinn eign fjögurra kirkna, samkvæmt framangreindum máldögum sem verulegt sönnunargildi eru taldir hafa um eignarréttindi. Þá bendir orðalag afsalsins til stefnanda eindregið til þess að forsvarsmenn kirknanna og Biskupstungnamenn hafi talið að verið væri að afsala grunneignarrétti að landsvæðinu. Með vísan til alls framangreinds telur dómurinn að sönnunarbyrðin fyrir því að aldrei hafi verið stofnað til beins eignarréttar yfir afrétti norðan vatna, og að umræddar fjórar kirkjur hafi þar af leiðandi framselt réttindi sem þær hafi ekki átt, eigi að hvíla á stefnda. Þar sem stefnda hefur ekki tekist að sýna fram á það með ótvíræðum hætti þykir verða að líta svo á að afréttur norðan vatna hafi verið undirorpinn beinum eignarrétti kirknanna, sem þær gátu ráðstafað með löggerningum. Óumdeilt er að fyrsta heildstæða lýsingin á landamerkjum Biskupstungnaafréttar er í yfirlýsingu oddvita Biskupstungnahrepps frá 15. apríl 1979, en með sátt sem gerð var á aukadómþingi Árnessýslu 9. september 1983 voru mörk milli Auðkúluheiðar og Biskupstungnahrepps ákveðin og fólst sáttin í því að mörkin skyldu í grundvallaratriðum liggja um vatnaskil. Í eldri gögnum um afréttinn eru norðurmörk hans ekki afmörkuð, en í leigusamningi milli forráðamanna kirknanna fjögurra og Biskupstungnahrepps er þó tekið fram að tekið sé á leigu ,,alt landid fyrir innan Hvítárvatn milli jökla og norður að Fjórdungamótum”. Má af tilgreindu orðalagi ráða að afrétturinn hafi náð allt til vatnaskila á Kili. Lega afréttarins lá þannig aldrei ljós fyrir í gögnum, en hann er í suðri, vestri og austri skýrt landfræðilega afmarkaður. Með sátt gerðri á aukadómþingi Árnessýslu árið 1983 voru mörk að norðanverðu gagnvart Auðkúluheiði ákveðin og hafa þau verið ágreiningslaus síðan. Það er almennt ekki til þess fallið að rýra gildi afsals um land þótt landamerki séu að einhverju leyti umdeild. Enda þótt afmörkun landsvæðisins til norðurs hafi lengst af ekki verið nákvæm og í raun umdeild allt fram til 1983 verður ekki talið að það eigi að hafa áhrif á niðurstöðu málsins enda í stórum dráttum ljóst hvaða landi var afsalað til Biskupstungnahrepps árið 1851. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að afréttur norðan vatna, eins og hann er afmarkaður í úrskurði óbyggðanefndar, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998. Mál þetta hefur verið lagt fyrir dóminn til endurskoðunar á úrskurði óbyggðanefndar varðandi afrétt norðan vatna, með vísan til 19. gr. laga nr. 58/1998. Með framangreindri niðurstöðu hefur verið leyst úr þeim ágreiningi sem á undir óbyggðanefnd samkvæmt framangreindum lögum. Það heyrir hins vegar ekki undir óbyggðanefnd að skera úr um eignarrétt að landsvæðum sem ekki teljast til þjóðlendna. Eins og málið hefur verið lagt fyrir dóminn og málatilbúnaður stefnanda, Bláskógabyggðar, er að öðru leyti úr garði gerður, er ekki unnt að leggja dóm á kröfu stefnanda, um viðurkenningu á beinum eignarrétti að umræddu landsvæði, sbr. ákvæði um eignardómsmál í 122. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og verður þessari kröfu vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi, Bláskógabyggð, hefur krafist endurskoðunar dómsins á málskostnaðarákvörðun óbyggðanefndar og kveður lögmann stefnanda hafa krafist 8.140.703 króna vegna hagsmunagæslu í málum fyrir óbyggðanefnd vegna Biskupstungnahrepps, Laugardalshrepps og Þingvallahrepps, en hann fékk greiddar úr ríkissjóði 3.903.916 krónur. Í 17. gr. þjóðlendulaga segir að kostnaður vegna starfa óbyggðanefndar samkvæmt lögunum greiðist úr ríkissjóði, en auk kostnaðar við rekstur nefndarinnar falli undir nauðsynlegur kostnaður annarra en ríkisins vegna hagsmunagæslu fyrir nefndinni. Við mat á því hvort um nauðsynlegan kostnað hafi verið að ræða sé nefndinni heimilt að líta til þess hvort aðilar, sem svipaðra hagsmuna eiga að gæta, hafi sameinast um að nýta sér aðstoð sömu lögmanna og annarra sérfræðinga, enda rekist hagsmunir ekki á. Við mat á fjárhæð kostnaðar skuli enn fremur litið til þess hvað telja megi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir hagsmunagæslu í viðkomandi máli. Óbyggðanefnd hefur sjálfstæðri rannsóknarskyldu að gegna í málum þessum og hefur að mati dómsins sinnt þeirri skyldu sinni. Nefndin var því vel í stakk búin til að meta umfang nauðsynlegrar rannsóknarvinnu og gagnaöflunar af hálfu lögmanns stefnenda og hvað telja megi eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir þessa hagsmunagæslu. Þótt fallast megi á með stefnanda að rökstuðningur nefndarinnar fyrir ákvörðun málskostnaðar hefði mátt vera ítarlegri breytir það ekki mati dómsins á því að ekkert sé fram komið sem styðji þá fullyrðingu að endurgjald fyrir hagsmunagæslu hafi verið í andstöðu við 17. gr. þjóðlendulaga eða að ákvörðun hennar hafi verið ósanngjörn eða byggð á ómálefnalegum grunni. Verður málskostnaðarákvörðun óbyggðanefndar í ofangreindum málum því staðfest. Í ljósi framangreindra úrslita þykir rétt að stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Bláskógabyggð, 1.000.000 króna í málskostnað, en málskostnaður milli stefnanda, Svönu Einarsdóttur og stefnda, íslenska ríkisins, falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Svönu, greiðist úr ríkissjóði, en hann er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Ragnars Aðalsteinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir, settur dómstjóri ásamt héraðsdómurunum Arngrími Ísberg og Sigurði Tómasi Magnússyni kveða upp dóm þennan. Felldur er úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 4/2000 ,,Biskupstungnahreppur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi” frá 21. mars 2002 að því leyti að ,,afréttur norðan vatna” á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Vísað er frá dómi kröfu Bláskógabyggðar um viðurkenningu á beinum eignarrétti að afrétti norðan vatna. Vísað er frá dómi kröfum stefnanda, Svönu Einarsdóttur. Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Bláskógabyggðar, um að málskostnaðarákvarðanir í úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 1/2000, 3/2000 og 4/2000 verði felldar úr gildi og eru þær staðfestar. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Bláskógabyggð, 1.000.000 króna í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda, Svönu og stefnda, íslenska ríkisins, fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Svönu, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ingveldur Einarsdóttir Arngrímur Ísberg Sigurður Tómas Magnússon
Mál nr. 636/2009
Líkamsárás Miskabætur Skilorð Sératkvæði
X var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa ráðist á A, rifið í hár hennar og veitt henni nokkur hnefahögg í höfuð, handleggi og hendur, með þeim afleiðingum að A hlaut mar í andliti, og á handlegg og brot á litla fingur hægri handar. Brot X var talið varða við 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. X var dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. október 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjum. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. A krefst 600.000 króna í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2008 til 12. desember 2008 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún lögmannsþóknunar að fjárhæð 426.105 krónur. Ákærði krefst sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og refsiákvörðun. Meiðsli þau sem brotaþoli varð fyrir eru staðfest með læknisvottorði og vætti læknis. Þær afleiðingar brotsins sem greindar eru í ákæru eru mar í andliti, mar á vinstri upphandlegg og brot á litla fingri hægri handar. Fyrir Hæstarétti heldur brotaþoli því fram að áfallið sem hún hafi orðið fyrir við atvikið hafi haft andlegar afleiðingar. Engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings þessari fullyrðingu og er ekki tilefni til að ætla að brotaþoli hafi ekki náð sér að fullu af þeim áverkum sem hún hlaut. Í ljósi þessa þykja miskabætur henni til handa hæfilega ákvarðaðar í héraðsdómi og verður hann staðfestur að því leyti með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Staðfest verður ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og lögmannsþóknun. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sakfellingu og refsiákvörðun ákærða, X. Ákærði greiði brotaþola, A, 250.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2008 til 12. desember sama ár og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað og lögmannsþóknun skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 261.826 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimarssonar hæstaréttarlögmanns 251.000 krónur. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara Ákærða er gefin að sök líkamsárás með því að hafa 14. júlí 2008 „ráðist á A, rifið í hár hennar og veitt henni nokkur hnefahögg í höfuð, handleggi og hendur með þeim afleiðingum að A hlaut mar í andliti, mar á vinstri upphandlegg og brot á litla fingri hægri handar.“ Er ætluð háttsemi hans heimfærð undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðsdómur reisir niðurstöðu sína á því; að A hafi farið á slysadeild þegar eftir samskipti við ákærða umræddan dag þar sem greinst hafi áverkar þeir sem um ræði í ákæru; að vitnið Aníta Rut Harðardóttir lögreglumaður hafi hitt A á vettvangi stuttu eftir að ákærði hafi verið horfinn á braut og að A hafi verið í uppnámi og með sýnilega áverka; að framburður A hafi verið trúverðugur, en hann fái stoð í framangreindum atriðum og loks að framburður ákærða hafi verið mjög ótrúverðugur um flest og er tiltekið sérstaklega að fráleitur sé framburður hans um að A kunni að hafa skaðað sig sjálf. Ákærði og A munu hafa slitið samvistir fyrir mörgum árum og eiga saman einn son sem mun hafa verið 12 eða 13 ára er atvik áttu sér stað. Samkvæmt því sem fram kom við meðferð málsins verður ráðið að þau hafi sameiginlega forsjá drengsins en miklar deilur munu hafa verið milli þeirra um umgengi ákærða við hann. Bæði ákærði og A bera hvort annað sökum um að hitt sé ekki heilt á geði og kveður A ákærða hafa hótað sér og eiginmanni sínum. Þá segir hún ákærða neyta fíkniefna. Ekkert er að finna um þessi atriði í gögnum málsins, en þar er að finna úrskurð Dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins 16. október 2008 þar sem staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 16. júlí 2008 um að synja beiðni A um nálgunarbann vegna þess atviks sem hér um ræðir. Eins og greinir í héraðsdómi ók ákærði umrætt sinn að húsi í [...] í Reykjavík í því skyni að hitta son sinn sem þar var staddur. Ákærði kvaðst hafa verið einn í för, en telja að eftir að þeir hafi mælt sér mót hafi drengurinn líklega haft samband við A sem komið hafi akandi til að hindra samskipti þeirra. Ákærði kvaðst hafa beðið eftir drengnum í kyrrstæðri bifreið sinni í [...] er A kom akandi þar að. Hafi hún farið úr bifreið sinni og slegið þungu höggi í bifreið hans, rifið upp hurðina og ráðist á sig þar sem hann sat í bifreiðinni. Ákærði gaf tvisvar sinnum skýrslu hjá lögreglu. Hann var þar meðal annars spurður um þá fullyrðingu A að hann hafi slegið hana „nokkrum sinnum í höfuðið“ og var svar hans: „Nei hafna því algjörlega, kom til orðaskipta og í kjölfarið urðu minni háttar pústrar en alls ekkert ofbeldi og er af og frá að ég hafi slegið hana og valdið henni áverkum sem lögreglan lýsti fyrir mér.“ Fyrir dómi var ákærði sérstaklega spurður út í þetta svar sitt og sagði hann þá: „Ég leit þannig á árás af A á þessum tímapunkti.“ Þá var ákærði einnig spurður út í orð sín hjá lögreglu um að hann teldi að A hefði sjálf veitt sér þessa áverka. Kvaðst hann draga þá ályktun, en jafnframt kvaðst hann ekki hafa tekið eftir því hvort A var með áverka, enda ekkert „að spá í það“, eins og hann komst að orði. Þá nefndi hann aðspurður sem hugsanlega skýringu á áverkum A að hún gæti hafa slasað sig við að slá í bifreið hans. A lýsti því fyrir dómi að sonur hennar hefði hringt og beðið hana um að sækja sig í [...]. Þegar þangað hafi verið komið hafi hún séð ákærða í bifreið og óttast að drengurinn væri með föður sínum í bifreiðinni. Hún hafi stöðvað bifreið sína þannig að vel geti hafa verið að hún hafi ekið „aðeins í veg fyrir“ ákærða, eins og hún komst að orði. Ákærði hafi komið út úr bifreið sinni, sparkað í hurð bifreiðar hennar, rifið upp hurðina og látið höggin dynja á sér meðan hún var í bifreiðinni. Hún lýsti því bæði hjá lögreglu og fyrir dómi að [...] kona hafi verið með ákærða í för. Fyrir dómi nefndi hún að sú kona hafi farið að gráta og beðið ákærða um að hætta barsmíðunum. Nánar aðspurð fyrir dómi kvaðst A hvorki þekkja þessa konu né vita hvers lensk hún væri. Hún gaf ekki aðra skýringu á fullyrðingu sinni hjá lögreglu um þjóðerni konunnar en að hún hafi dregið þá ályktun að konan væri [...]. Ákærði mun vera í sambúð með [...] konu. Vegna skýrslu A hjá lögreglu var konan yfirheyrð sem vitni hjá lögreglu og spurð út í hvert og eitt atriði í lögregluskýrslu A um málsatvik. Hún svaraði margítrekað því til að hún hefði ekki verið á staðnum umrætt sinn og í lok yfirheyrslunnar var hún spurð eftirfarandi spurningar: „Nú segir A að þú hafir verið í bifreiðinni hjá X þegar ofangreint atvik gerðist, hvers vegna telur þú að A sé að segja það ef það er ekki rétt?“ Svar vitnisins var svofellt: „Ég hef aldrei séð A og A hefur aldrei séð mig. Ég hef hitt son þeirra fyrir ca ári síðan en aldrei séð A. Ég veit ekki hvers vegna hún segist hafa séð mig.“ Ekki var óskað eftir að þessi kona gæfi skýrslu fyrir dómi. Ekki verður fallist á með ákæruvaldinu að skýrslur ákærða hjá lögreglu annars vegar og fyrir dómi hins vegar séu misvísandi um atriði er undir ákærða voru borin fyrir dómi. Læknir sá sem skoðaði áverka A gaf ekki skýrslu fyrir dómi, heldur sá læknir er vann vottorð um hana úr sjúkraskrá. Samkvæmt vottorðinu eru áverkar A ekki verulegir að öðru leyti en því helst að brot kom á litlafingur hennar, sem ákærði kvaðst telja að kunni að hafa orsakast af því að hún hafi slegið harkalega í bifreið hans. Eins og að framan greinir taldi ákærði að deilur hans og A lægju að baki kæru hennar til lögreglu. Verður ekki fallist á að hugleiðingar ákærða eða ágiskun hans sem svar við spurningu um það hvers vegna A hafi haft áverka skuli leiða til þess að framburður hans teljist fráleitur og stuðla að sakfellingu hans. Niðurstaða héraðsdóms er einkum reist á mati á trúverðugleika framburðar ákærða og kæranda fyrir dómi. Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála héraðsdóms sætir slíkt mat ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti nema ákærði og vitni gefi skýrslu hér fyrir dómi. Telji Hæstiréttur að líkur séu á því að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera rangt svo að einhverju skipti við úrlausn máls getur rétturinn fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný, sbr. 3. mgr. 208. gr. laganna. Ég tel að mat héraðsdómara kunni að vera rangt um atriði er skipti máli. Á hinn bóginn tel ég ekki þörf á að málinu verði vísað til nýrrar meðferðar í héraði af þeirri ástæðu að kærandi og ákærði eru ein til frásagnar um það sem ákært er fyrir, en þrátt fyrir framburð A verður ekki litið svo á að sambýliskona ákærða eða önnur [...] kona hafi verið á vettvangi umrætt sinn. Þá eru önnur gögn ekki svo veigamikil um sekt ákærða að þau teljist, gegn staðfastri neitun hans, duga til að ákæruvaldið hafi fullnægt þeirri sönnunarbyrði, sem það ber samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008. Því tel ég að sýkna verði ákærða af kröfu ákæruvaldsins og því til samræmis að vísa skaðabótakröfu A frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. sömu laga, en fella allan sakarkostnað, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, á ríkissjóð samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laganna. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2009. Málið er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu hinn 2. júní 2009 á hendur: ,,X, kt. [...], [...], Reykjavík fyrir líkamsárás með því að hafa, mánudaginn 14. júlí 2008, að [...] í Reykjavík, ráðist á A, kt. [...], rifið í hár hennar og veitt henni nokkur hnefahögg í höfuð, handleggi, og hendur, með þeim afleiðingum að A hlaut mar á vinstri upphandlegg og brot á litla fingri hægri handar. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 11. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu gerir fyrrnefnd A þá kröfu að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miska- og skaðabætur samtals að fjárhæð kr. 725.496, auk vaxta frá því að hið bótaskylda atvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður var liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar.“ Verjandi ákærða krefst sýknu og að bótakröfu A verði vísað frá dómi, en til vara er krafist verulegrar lækkunar bótakröfu. Þess er krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun að mati dómsins. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar, dagsettri 14. júlí 2008, óskaði A eftir aðstoð lögreglu þann dag og kvað ákærða, barnsföður sinn, hafa ráðist á sig. Ráða mátti af frásögn hennar að deilur þeirra á milli tengdust umgengni við son þeirra. Í skýrslum er lýst sýnilegum áverkum á A sem hún kvað ákærða hafa veitt sér. Ákærði var handtekinn síðar sama dag og í skýrslutöku hjá lögreglunni neitaði hann að hafa slegið A en kvað hafa komið til orðaskipta á milli þeirra og í kjölfarið ,,urðu minniháttar pústrar“. Hann neitaði að hafa veitt A áverka. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa farið í [...] þennan dag þeirra erinda að hitta son þeirra A en þeir hefðu mælt sér mót í [...]. Kveðst ákærði hafa verið búinn að bíða lengi í götunni er A kom akandi á mikilli ferð. Ákærði kvaðst hafa setið einn í bílnum sínum er A kom þar að og sló þungt högg í bílinn, auk þess sem hún reif upp dyrnar í bílnum og réðist á ákærða með því að rífa í hann. Ákærði kvaðst ekki hafa farið út úr bíl sínum heldur ekið í burtu. Við skýrslutöku hjá lögreglunni lýsti ákærði því að til orðaskipta hefði komið milli þeirra A og í kjölfarið minniháttar pústrar, en engu ofbeldi hefði verið beitt. Aðspurður um þetta fyrir dómi kvaðst ákærði hafa litið þannig á háttsemi A og því greint svo frá hjá lögreglu. Ákærði kvaðst ekki hafa veitt því athygli hvort A hafði einhverja sýnilega áverka eftir að þau hittust þennan dag en í frumskýrslu lögreglunnar er því lýst að lögreglukona, sem kom á vettvang, hafi séð áverka á A. Ákærði kvaðst ekki hafa skýringar á áverkum A en hún kunni að hafa hlotið þá við að slá í bifreið ákærða. Hann viti það þó ekki. Hjá lögreglunni greindi ákærði svo frá að hann telji A hafa veitt sér áverkana sjálfa. Fyrir dómi kvaðst hann trúa því á hana að hún hefði veitt sér áverkana sjálf og skýrði hann þetta álit sitt þótt hann viti ekkert um þetta. Vitnið A kvað ákærða hafa haft samband við son þeirra einum eða tveimur dögum fyrir atburðinn sem hér um ræðir og tilkynnt syni þeirra að hann væri kominn til landsins og gefið honum upp símanúmer sitt. Þennan dag hringdi sonur þeirra í hana og sagði að faðir hans hefði hringt og hefði viljað fá að sækja hann. Hún kvaðst þegar hafa lagt af stað að sækja son sinn sem staddur var hjá félögum sínum í [...]. Þegar hún ók [...] kvaðst hún hafa mætt bifreið sem ákærði ók og [...] kona var með honum í bifreiðinni en A kvaðst hafa dregið þá ályktun að konan væri [...]. Hún viti það hins vegar ekki. A kvað hugsanlegt að hún hafi ekið lítillega í veg fyrir bifreið ákærða sem þegar kom út úr bíl sínum og sparkaði í dyr bifreiðarinnar, rífa dyrnar upp og gripið um tagl sem hún hafði hárið í og lét ákærði höggin dynja á henni þar sem hún sat í bíl sínum og hafi hún hlotið áverkana sem lýst er í ákærunni en ákærði hafi mest slegið hana í höfuðið. Hún kvaðst hugsanlega hafa hlotið fingurbrotið er hún bar fyrir sig hendurnar. Konan sem var með ákærða í för hefði farið að gráta og bað ákærða um að hætta en A kveðst viss um að kona var með ákærða í för, en eins og rakið var bar ákærði að hafa verið einn á ferð. A kvaðst hafa borið hendur fyrir höfuð sér en skyndilega hætti ákærði barsmíðunum og ók í burtu. A kvaðst engin högg hafa veitt ákærða eða ráðist gegn honum eins og hann bar fyrir dóminum. Eftir að ákærði fór kvaðst hún hafa hringt í lögregluna sem kom á vettvang skömmu síðar. Hún kvaðst vera orðin heil af líkamlegu áverkunum og lýsti líðan sinni eftir þennan atburð. Hún kvaðst hafa farið aftur á slysadeild en þessa er ekki getið í læknisvottorði hennar en hún fór á slysadeild sama dag og hér um ræðir. Vitnið Aníta Rut Harðardóttir lögreglumaður fór á vettvang og ræddi við A eftir atburðinn sem hér um ræðir. Hún kvað A hafi verið í mjög miklu uppnámi og hafi hún greint svo frá að fyrrum sambýlismaður hennar hefði ráðist á hana. Aníta staðfesti frumskýrslu sem hún ritaði vegna málsins en þar lýsti hún því meðal annars að A hefði verið með sjáanlega áverka á höfði og verið farinn að bólgna á hægri vanga, verið rispuð á hendi og á enni og lítillega hafi blætt úr sári. Þá hafi hún fundið mikið til í hægri hendi. Lýsing hennar í lögregluskýrslunni væri rétt þótt hún myndi ekki allt nú. Theódór Friðriksson sérfræðingur á Slysa- og bráðadeild Landspítala Háskólasjúkrahúsi í Fossvogi, ritaði læknisvottorð vegna komu A á slysadeild kl. 17.38 hinn 14. júlí 2008. Vottorðið er dagsett 24. júlí 2008. Lýst er áverkum sem A kvað barnsföður sinn hafa veitt sér fyrr sama dag. Í vottorðinu segir að greiningin sé mar í andliti, mar á upphandlegg og brot á litla fingri. Theódór staðfesti vottorðið fyrir dómi en hann kvaðst hafa ritað vottorðið eftir sjúkrakrá, en hann hafi ekki skoðað A heldur aðstoðarlæknir á sjúkrahúsinu. Kvaðst Theódór telja að áverkarnir gætu samrýmst lýsingunni í ákærunni. Hann tók fram að láðst hefði að skrá í vottorðið verki eða eymsli sem A lýsti að hún hefði í báðum kjálkaliðum. Theódór kvað A hafa komið í endurkomu á slysadeildina hinn 21. júlí 2008 en ekki hafi verið búið að rita það í sjúkraskránna er læknisvottorð hennar sé ritað og því sé endurkomunnar ekki getið þar. Niðurstaða A fór í skoðun á slysadeild þegar eftir samskiptin við ákærða mánudaginn 14. júlí 2008. Þar greindust áverkarnir sem lýst er í ákæru og reyndar fleiri áverkar sem láðist að geta í læknisvottorðinu eins og vitnið Theódór Friðriksson sérfræðingur bar fyrir dóminum, en hann staðfesti og skýrði læknisvottorð A. Vitnið Aníta Rut Harðardóttir lögreglumaður hitti A á vettvangi stuttu eftir að ákærði var farinn, og lýsti Aníta því að A hefði verið í miklu uppnámi auk þess sem hún bar sýnilega áverka. Ákærði neitar sök en framburður hans er um flest mjög ótrúverðugur og í ósamræmi við annað sem rakið hefur verið. Framburður ákærða um að A hefði ráðist á hann og að hún kunni að hafa skaðað sig sjálf er fráleitur og verður ekki lagður til grundvallar niðurstöðu málsins. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að vitnisburður A sé trúverðugur og fær hann stuðning af flestu því sem rakið var. Misræmi í framburði ákærða sem kvaðst hafa verið einn á ferð er hann hitti A og í vitnisburði A sem kvað konu hafa verið í för með ákærða hefur ekki úrslitaáhrif við mat dómsins á trúverðugleika frásagnar hvors um sig. Trúverðugur vitnisburður A verður lagður til grundvallar niðurstöðunni. Er þannig sannað með vitnisburði A sem fær stoð í vitnisburði Anítu Rutar Harðardóttur og læknisvottorði A og með vitnisburði Theódórs Friðrikssonar og með öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæðis. Refsing ákærða, sem ekki hefur áður hlotið refsingu, þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 30 daga en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar eins og greinir í dómsorði. Bótakrafa A sundurliðast svo að krafist er 600.000 króna í miskabætur og 125.496 króna vegna lögfræðiaðstoðar. A á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, auk þóknunar vegna lögfræðiaðstoðar. Þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 250.000 krónur auk vaxta eins og greinir í dómsorði. Þá greiði ákærði Guðrúnu Finnborgu Þórðardóttur héraðsdómslögmanni, skipuðum réttargæslumanni A, 99.600 krónur í réttargæsluþóknun með virðisaukaskatti. Ákærði greiði 27.700 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni 161.850 krónur í málsvarnarlaun með virðisaukaskatti. Þóknun til verjandans er fyrir vinnu undir rannsókn málsins og dómsmeðferð. Hrafnhildur M. Gunnarsdóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A kt. [...], 250.000 krónur í miskabætur auk vaxta skv. II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 14. júlí 2008 til 12. desember 2008, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 27.700 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins. Ákærði greiði Guðrúnu Finnborgu Þórðardóttur héraðsdómslögmanni, skipuðum réttargæslumanni A, 99.600 krónur í réttargæsluþóknun að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni 161.850 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 742/2009
Fjármálafyrirtæki Skaðabætur Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Y var eigandi að hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóðinum Peningabréf Landsbankans ISK sem rekinn var af LV, en vörsluaðili sjóðsins var LÍ. Stjórn LV ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum og í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið skipaði skilanefnd yfir LÍ 7. október 2008 var sjóðnum slitið og sjóðfélögum, þar á meðal Y, greitt út 29. sama mánaðar í hlutfalli við eign hvers og eins. Útgreiðsluhlutfall fyrir sjóðinn var 68,8%. Y höfðaði mál þetta aðallega til heimtu tilgreindra skaðabóta úr hendi LV og LÍ, en til vara til viðurkenningar skaðabótaskyldu þeirra vegna verðrýrnunar á eignarhlutanum í umræddum sjóði, sem mætti rekja til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ þeirra við rekstur hans frá því að Y eignaðist þar hlut þangað til sjóðnum var slitið. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að LÍ hafi 5. desember 2008 fengið heimild til greiðslustöðvunar og samkvæmt 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 129/2008, hafi verið lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti slíkrar heimildar. Ákvæði þetta hafi verið í lögum til 22. apríl 2009, en að þessu hafi ekki verið gætt við höfðun málsins í janúar 2009. Hvað varðaði aðalkröfu Y um skaðabætur kemur fram að hún miðaði að því að gera Y eins setta við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Engar viðhlítandi skýringar hefðu komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008. Ekki hafi heldur verið reifað hvernig markaðssetning eða upplýsingar um sjóðinn gætu hafa vakið væntingar Y um að afleiðingar efnahagshruns gætu ekki haft áhrif á verðmæti hlutdeildarskírteina. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að Y teldist eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kynnu ranglega að hafa fengið, heldur bæri Y lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Y hefði með málatilbúnaði sínum ekki leitast við að afmarka hvert tjónið gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða fyrir sig tæki til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en í aðalkröfu. Hvað varðaði varakröfu Y um viðurkenningu á skaðabótaskyldu LV og LÍ kemur fram að þar væri engin afmörkun á því hver sú háttsemi gæti verið, sem þar væri rætt um. Kröfur Y væru af þessum ástæðum haldnar slíkum annmörkum að efnisdómur yrði ekki lagður á þær. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi Landsvaki hf. skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2009 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar á ný, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi Landsbanki Íslands hf. skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2010 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. apríl 2010. Hún krefst aðallega að aðaláfrýjendum verði í sameiningu gert að greiða sér 449.165 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. janúar 2009 til greiðsludags, en til vara að viðurkenndur verði réttur hennar til skaðabóta sameiginlega úr hendi aðaláfrýjenda „vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta hans í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefndu við rekstur sjóðsins frá því að gagnáfrýjandi fjárfesti í sjóðnum og þar til honum var slitið 28. október 2008.“ Að þessu frágengnu krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en í öllum tilvikum verði aðaláfrýjendum sameiginlega gert að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda fékk hún á árinu 2008 framselt hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK, frá nafngreindum syni sínum, sem hafi eignast það 21. desember 2005. Sjóður þessi var rekinn af aðaláfrýjandanum Landsvaka hf., en svokallaður vörsluaðili hans var aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn, sem stjórn fyrrnefnda aðaláfrýjandans samþykkti 23. júlí 2008, sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði“. Sjóðnum væri ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma.“ Tekið var fram í reglunum að þessar skammtímakröfur gætu verið verðbréf og aðrar kröfur með ríkisábyrgð eða ábyrgð sveitarfélaga, bankavíxlar, svokölluð peningamarkaðsskjöl eða innlán, í hverjum flokki fyrir sig allt að 100% af eignum sjóðsins, og að auki skuldabréf fjármálafyrirtækja fyrir að hámarki 80% af eignum og önnur skuldabréf að hámarki 50%, en í engu tilviki var áskilin lágmarkseign sjóðsins í einstökum tegundum krafna. Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigendur þeirra áttu að njóta „réttarstöðu lánadrottins gagnvart sjóðnum“ og jafns réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Engar takmarkanir áttu að vera á eigendaskiptum að hlutdeildarskírteinum, en aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. bar skyldu til að leysa þau til sín á svokölluðu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti það að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“ Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn aðaláfrýjandans Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Gagnáfrýjandi kveður eignarhlut sinn í sjóðnum þann dag hafa numið 1.439.632 krónum og hafa aðaláfrýjendur ekki andmælt því, en ekkert liggur fyrir um hvort upphaflegur eigandi þessarar hlutdeildar hafi eignast hana í einu lagi 21. desember 2005 eða hvað greitt hafi verið fyrir hana. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í aðaláfrýjandanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í framhaldi af því lét aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“, þar sem meðal annars var greint frá því að fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK yrði 68,8% og greiðsla sem því svaraði lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar. Þessu til samræmis voru 990.467 krónur lagðar þann dag á innlánsreikning á nafni gagnáfrýjanda. Munaði þannig 449.165 krónum á fyrrgreindu innlausnarverði hlutdeildar gagnáfrýjanda, eins og það stóð 6. október 2008, og fjárhæðinni, sem hún fékk í hendur við slit sjóðsins. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 14. janúar 2009 aðallega til heimtu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjenda að fjárhæð 449.165 krónur eins og greinir í aðalkröfu hennar fyrir Hæstarétti, en til vara til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta eins og um ræðir í varakröfu. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en varakrafa hennar var á hinn bóginn tekin til greina á þann hátt að viðurkenndur var réttur hennar til skaðabóta óskipt úr hendi aðaláfrýjenda „að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B“, svo sem sagði í dómsorði. II Krafa aðaláfrýjandans Landsvaka hf. fyrir Hæstarétti um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er í fyrsta lagi reist á því að héraðsdómur hafi ranglega neitað honum um að leggja fram gögn í þinghaldi, þar sem málið var tekið til aðalmeðferðar, án þess að gagnaöflun hafi áður verið lýst lokið og í öðru lagi hafi niðurstaða málsins í héraði ráðist af svokölluðum stöðulistum fyrir peningamarkaðssjóðinn á nánar tilgreindum dögum, sem hafi þó ekki legið fyrir við flutning málsins, heldur verið afhentir eftir dómtöku þess samkvæmt tilmælum dómsins. Í greinargerð aðaláfrýjandans fyrir Hæstarétti var því í þriðja lagi borið við að niðurstaða hins áfrýjaða dóms hafi á nánar tiltekinn hátt verið reist á málsástæðu, sem gagnáfrýjandi hafi ekki borið fyrir sig, en þetta færði aðaláfrýjandinn þó ekki sérstaklega fram sem röksemd fyrir aðalkröfu sinni. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. ekki krafist ómerkingar héraðsdóms, en lýst sig á hinn bóginn sammála framangreindum röksemdum aðaláfrýjandans Landsvaka hf. Af þeim ástæðum, sem greinir hér á eftir, eru ekki efni til að taka afstöðu til kröfu síðarnefnda aðaláfrýjandans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. fékk 5. desember 2008 heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum nr. 161/2002, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Með 2. gr. síðastnefndu laganna, sem tóku gildi 15. nóvember 2008, varð til nýtt ákvæði í 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, en með því var lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti heimildar til greiðslustöðvunar. Ákvæði þetta var í lögum til 22. apríl 2009 þegar það var fellt úr gildi með 3. gr. laga nr. 44/2009. Að þessu var ekki gætt við höfðun málsins 14. janúar 2009. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda eru allar kröfur hennar reistar á sömu málsástæðum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi ber gagnáfrýjandi fyrir sig í fyrsta lagi að fjárfestingar Peningabréfa Landsbankans ISK og skipting á eignum sjóðsins hafi ekki verið í samræmi við þá stefnu, sem honum hafi borið að fylgja, í öðru lagi að markaðssetning sjóðsins hafi ekki samrýmst raunverulegri áhættu hans og fjárfestingarstefnu, í þriðja lagi að eigendum hlutdeildarskírteina hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra 6. október 2008 og í fjórða lagi að takmarka hefði átt útgáfu hlutdeildarskírteina þegar ljóst hafi orðið að stækkun sjóðsins myndi auka mjög áhættu af greiðslufalli skuldara. Að því verður að gæta að aðalkrafa gagnáfrýjanda um skaðabætur miðar að því að gera hana eins setta við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Af hendi gagnáfrýjanda hafa engar viðhlítandi skýringar komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið er til þeirra tegunda krafna, sem sjóðnum var heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerðust frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að gagnáfrýjandi teldist eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kunna ranglega að hafa fengið, heldur bæri henni lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Loks er sú málsástæða gagnáfrýjanda, sem síðast var getið, ekki skýrð með tilliti til þess hvernig hún gæti leitt til að aðalkrafa gagnáfrýjanda yrði tekin til greina. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er ekki leitast við að afmarka hvert tjón hennar gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða hennar fyrir sig tekur til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en um ræðir í aðalkröfu hennar. Að þessu virtu er málið svo vanreifað af hendi gagnáfrýjanda að ekki er fært að fella efnisdóm á þá kröfu. Varakrafa gagnáfrýjanda lýtur sem fyrr greinir að því að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjenda vegna verðrýrnunar á eignarhlut hennar í umræddum sjóði, sem rekja megi til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ þeirra við rekstur hans frá því að gagnáfrýjandi eignaðist þar hlut þangað til sjóðnum var slitið. Í þessari kröfu er engin afmörkun á því hver sú háttsemi aðaláfrýjenda geti verið, sem þar er rætt um. Þegar af þeirri ástæðu er þessi krafa haldin slíkum annmörkum að efnisdómur verður ekki lagður á hana. Samkvæmt framangreindu verður máli þessu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Allt að einu verða aðilarnir látnir bera hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2009. Mál þetta var höfðað 7. janúar 2009 og dómtekið 23. f.m. Stefnandi er Þorgerður María Gylfadóttir, Lindasmára 44, Kópavogi. Stefndu eru Landsvaki hf., Hafnarstræti 5, Reykjavík og Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða henni insolidum 449.165 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til vara að viðurkenndur verði með dómi réttur hennar til skaðabóta úr hendi stefndu, in solidum, vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta hennar í peninga­markaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu við rekstur sjóðsins frá því stefnandi fjárfesti í sjóðnum og þar til honum var slitið 28. október 2008. Bæði vegna aðalkröfu og varakröfu krefst stefnandi þess að báðir stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða henni málskostnað. Stefndi, Landsvaki hf., krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. I A Í málinu ræðir um tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir sem eigandi hlutdeildarskírteinis í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, fjárfestingarsjóði starfræktum af stefnda, Landsvaka hf., dótturfélagi stefnda, Landsbanka Íslands hf. en nú NBI hf. Sjóðir stefnda, Landsvaka hf., eru starfræktir á grundvelli laga um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003 en þar segir í 2. mgr. 1. gr. að verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir hafi það eingöngu að markmiði að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og örum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Um þrjár tegundir sjóða getur verið að ræða, þ.e. verðbréfasjóði, sem eru sjóðir með starfsleyfi á EES-svæðinu, fjárfestingarsjóði, sem hafa starfsleyfi án heimildar til markaðssetningar á EES-svæðinu og sjóði um sameiginlega fjárfestingu sem veita ekki viðtöku fé frá almenningi (fagfjárfestasjóðir). Stefnandi kveðst hafa eignast hlutdeildarskírteini í sjóðnum á árinu 2008 fyrir arf eftir son sinn, Jón Gunnar Stefánsson, sem hafi verið eigandi þess frá 21. desember 2005, og hafi hún verið eigandi þess þar til sjóðnum var slitið 28. október 2008. Í 2. gr. laga nr. 30/2003 er orðið hlutdeildarskírteini skýrt sem fjármálagerningur sem sé staðfesting á tilkalli allra þeirra, sem eigi hlutdeild í sjóði um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild hans, til verðbréfaeignar sjóðsins og eigendur hlutdeildarskírteina eigi sama rétt til tekna og eigna sjóðsins eða viðkomandi deildar í hlutfalli við hlutdeild sína. Í málinu liggja frammi reglur fyrir Peningabréf Landsbankans ISK frá því í júlí 2008 svo og útboðslýsing og útdráttur úr útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK, hvort tveggja frá því í júlí 2008. Í lögum nr. 30/2003 er í 28. gr. kveðið á um útreikning innlausnarvirðis og í 29. gr. auglýsingu þess, í 47.-49. gr. er fjallað um útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu sjóðanna og um kynningarefni í 51. gr. Um öll framangreind ákvæði vísast jafnframt til 1. mgr. 52. gr. laganna. Í 53. gr. téðra laga er kveðið á um innlausnarskyldu en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar er heimilt með sérstökum takmörkunum að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Stefndi, Landsvaki hf., annast rekstur verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða og fagfjárfestasjóða um sameiginlega fjárfestingu í samræmi við lög, ákvörðun stjórnar og reglur sjóðanna. Hann tekur ákvarðanir um fjárfestingar sjóðanna og annast framkvæmd þeirra. Landsvaki hf. fól stefnda, Landsbanka Íslands hf., sölu- og markaðssetningu og önnur umsýsluverkefni varðandi sjóði sína, sbr. 18. gr. laga nr. 30/2003. Einnig var umsjá og varðveisla fjármálagerninga sjóðanna falin bankanum sem vörslufyrirtæki samkvæmt skilgreiningu 20. gr. laga nr. 30/2003. Í 6. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK og bls. 6 í útboðslýsingu segir: „Markmið með útgáfu Peningabréfa Landsbankans ISK er að ná góðri ávöxtum og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma. Þau skuldabréf, sem fjárfest er í, geta verið í mismunandi myntum þrátt fyrir að uppgjör sjóðsins sé í ISK. Við það getur myndast gjaldmiðlaáhætta sem leitast er við að eyða út jafnóðum með afleiðuviðskiptum. Markmiðið með fjárfestingarstefnunni er að Peningabréf Lands­bankans ISK henti öllum fjárfestum, einstaklingum, sveitarfélögum, fyrirtækjum og sjóðum sem vilja jafna ávöxtum, hvort sem fjárfest er til lengri eða skemmri tíma. Ávöxtunarviðmið sjóðsins er þriggja mánaða REIBID-vextir skráðir af Seðlabanka Íslands. . . “ Um fjárfestingarheimildir innan hvers fjárfestingarflokks, þ.e. hverrar tegundar verðbréfa og sjóða, segir m.a. að heimilt sé að fjárfesta í skuldabréfum fjármálafyrirtækja að 80% en í öðrum skuldabréfum að 50%. Áhættuflokkar sjóða stefnda Landsvaka hf. voru sjö og því hærra númer sem flokkur hafði því meiri var áhættan. Sjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK var í flokki 1 og auk hans munu aðeins hafa verið í þeim flokki Peningabréf EUR, DKK, GBP og USD. Í lögum nr. 30/2003 eru ýmis ákvæði sem lúta að eftirliti Fjármálaeftirlitsins með sjóðunum. Í minnisblaði stefnda Landsvaka hf. 14. nóvember 2008 vegna slita á peningamarkaðssjóðum segir um eftirlit: „Samkvæmt 66. gr. verðbréfasjóðalaganna hefur Fjármálaeftirlitið eftirlit með því að starfsemi verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða, rekstrarfélaga og vörslufyrirtækja sé í samræmi við lög og reglugerðir. Til að sinna því eftirliti hefur Fjármálaeftirlitið aðgang að öllum gögnum og upplýsingum hjá þeim aðilum sem lögin taka til og það telur nauðsynlegt að fá. Um eftirlitið með sjóðunum gilda einnig lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Landsvaki hf. er undir innra eftirliti sjálfstæðrar eftirlitsdeildar auk innri endurskoðunar Innri endur­skoðunardeildar Landsbankans í samræmi við samning þar um. Þar til viðbótar sjá ytri endurskoðendur Landsvaka hf., PricewaterhouseCoopers, um endurskoðun félagsins og hafa í samræmi við skyldur sínar verið með reglubundið eftirlit á starfsemi félagsins.“ B Hinn 29. september 2008 lýsti íslenska ríkisstjórnin því yfir að íslenska ríkið hygðist koma Glitni banka hf., sem þá var kominn í töluverða erfiðleika, til hjálpar með því að leggja til verulegt fjármagn og bæta þar með eiginfjárstöðu bankans. Yfirlýstur tilgangur með þessari aðgerð var að tryggja stöðugleika á fjármálamarkaði og voru aðgerðirnar í samræmi við fyrri yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að ríkið myndi styðja við íslenskt fjármálakerfi. Engu að síður fylgdi í kjölfar þessa órói og óvissa á markaði. Lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem um ræðir í málinu, 6. október 2008. Sú ákvörðun var tekin af hálfu stefnda, Landsvaka hf., á grundvelli umróts sem var á fjármálamörkuðum og þeirrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins að lokað yrði tímabundið fyrir öll viðskipti með verðbréf útgefin af stefnda, Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf., SPRON, Exista hf. og Straumi-Burðarás fjárfestingarbanka hf. Alþingi samþykkti sama dag lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. („neyðarlögin“). Með lögunum voru m.a. innlán gerð að forgangskröfum við gjaldþrot fjármálafyrirtækja. Næstu daga féllu íslensku bankarnir einn af öðrum. Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október að nýta heimild í lögum nr. 125/2008 og skipa skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar stefnda, Landsbanka Íslands hf. Í greinargerð stefnda, Landsbanka Íslands hf., segir: „Þeir atburðir sem þarna gerðust voru bæði óvæntir og ófyrirséðir. Bresk stjórnvöld gripu til áður óþekktra aðferða gagnvart Landsbankanum, íslenskum stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands og lýstu yfir beitingu hryðjuverkalaga gagnvart þessum aðilum. Ennfremur tóku bresk stjórnvöld yfir starfsemi Kaupþings Singer & Friedlander í Bretlandi. Aðgerðin leiddi til þess að Landsbankinn og Kaupþing banki misstu allt lánstraust erlendis og lán voru gjaldfelld gagnvart þeim sem hafði í för með sér að þeir gátu ekki haldið áfram starfsemi.“ Sigurjón Árnason, fyrrum bankastjóri Landsbankans, bar vætti við aðalmeð­ferð málsins. Hann var spurður hvenær honum hefði orðið ljóst að staða bankans væri orðin alvarleg. Hann kvað stöðuna í rauninni ekki hafa orðið alvarlega fyrr en eftir lokun markaða föstudaginn 4. október 2008 og þá vegna tiltekinna ákvarðana Fjármálaeftirlits Bretlands og evrópska seðlabankans sem hefðu haft í för með sér brýna og mjög verulega fjárþörf. Leitað hafi verið eftir lánafyrirgreiðslu hjá Seðlabanka Íslands en síðdegis mánudaginn 6. október hafi endanlega orðið ljóst að enginn mundi koma til aðstoðar og þá hafi verið farið út í það að leita ásjár undir þeim lögum sem verið var að setja. Hinn 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrar­félaga verðbréfa- og fjárfestingarsjóða að grípa til aðgerða sem væru til þess fallnar að peningamarkaðssjóðum félaganna yrði slitið og eigendum hlutdeildarskírteina greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt. Stefndi, Landsvaki hf., sendi hinn 28. október 2008 frá sér tilkynningu til Kauphallar Íslands um slit og ósk um afskráningu á Peningabréfum Landsbankans ISK. Landsbankinn sendi stefnanda bréf dags. 28. október 2008. Þar segir að eftir umrót síðustu vikna hafi stjórn Landsvaka hf. tekið ákvörðun um að öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri félagsins yrði slitið. Í samvinnu við stjórnvöld, Fjármálaeftirlitið, framkvæmdastjórn og stjórn Landsbankans hafi starfsfólk Landsvaka hf. unnið að uppgjöri peningabréfa og liggi nú fyrir að útgreiðsluhlutfall fyrir peningabréf Landsbankans ISK sé 68,8% og að virði hlutar stefnanda sé því 990.467 krónur. Stefnanda er síðan tilkynnt að greiðsla muni berast henni 29. október inn á tiltekinn innlánsreikning á hennar nafni sem hafi verið stofnaður hjá Lands­bankanum þar sem innstæður séu að fullu tryggðar. Sjóðfélögum í Peningabréfum Landsbankans var jafnframt tilkynnt að um fullnaðargreiðslur væri að ræða. Rakinn var aðdragandi þess sem orðið var og vísað til þess að með setningu laga nr. 125/2008 hafi forgangsröð krafna á banka verið breytt þannig að innlán hafi verið sett framar skuldabréfum á sömu fyrirtæki. Umrót það sem orðið hafi þýði verulegt verðfall skuldabréfa innlendra banka og hið sama eigi við um skuldabréf fleiri útgefenda á markaði. S. Elín Sigfúsdóttir bankastjóri sendi f.h. Landsbankans hinn 10. desember 2008 opið bréf til hlutdeildarskírteinishafa peningamarkaðssjóðs Landsbankans ISK en umfjöllunin beindist einkum að „peningamarkaðssjóði í íslenskum krónum sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK (hér eftir Peningamarkaðssjóðurinn) og slitum á þeim sjóði“. Þar segir m.a. að tap sjóðfélaga hafi verið mikið áfall fyrir stjórnendur stefndu og er beðist velvirðingar á því tjóni sem hlutdeildarskírteinishafar hafi orðið fyrir. Þar segir einnig í inngangi: „Verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir eru reknir af rekstrarfélögum verðbréfasjóða. Landsvaki hf. er dótturfélag Landsbankans með starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða frá Fjármálaeftirlitinu. Sjóðir félagsins starfa eftir lögum um verðbréfasjóði, reglum sem settar eru fyrir hvern sjóð og útboðslýsingu. Félagið og sjóðir þess eru undir stöðugu eftirliti Fjármálaeftirlitsins og innra eftirlits Landsvaka hf., innri endurskoðunar Landsbankans, auk ytri endurskoðunar. Þessir aðilar fara með reglubundnum hætti yfir stöðu sjóðanna og starfsemi.“ Af öðru efni bréfsins skal þetta tilgreint: „Varðandi þá 31,2% lækkun sem varð á gengi sjóðsins við slit stöfuðu um 2/3 hlutar lækkunarinnar af lækkun á skuldabréfum íslensku viðskiptabankanna. Svo sem fram hefur komið áður vógu skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf. þungt í eignasafni sjóðsins eða um 30% af heildareignum sem skýrir stærstan hluta þessarar lækkunar. Önnur lækkun stafaði af verðlækkun á skuldabréfum annarra fyrirtækja og fjárfestingarfélaga . . . Við sölu eigna sjóðsins fyrir slit hans var m.a. stuðst við mat á fyrirtækjaskuldabréfum sjóðsins frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG. Öll viðskipti voru innan þess verðbils sem gat um í því mati. Gengisútreikningar og slit sjóðsins voru síðan yfirfarin af endurskoðendum sjóðsins, PricewaterhouseCoopers. Viðskiptin fóru fram meðan bankaráð, sem skipað hafði verið til bráðabirgða, sat í bankanum. Nýskipað bankaráð hefur nú farið yfir viðskiptin af sinni hálfu og telur að ekki hafi verið hallað á hagsmuni Peningamarkaðssjóðsins í þeim viðskiptum . . . “ Fram er komið að eignum Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið haldið aðskildum frá eignum bankans og rekstrarfélagsins og skyldi virði hans reiknað út frá metnu innlausnarvirði eigna sjóðsins á hverjum degi. Í tilvitnuðu bréfi S. Elínar Sigfúsdóttur er vísað til þess að áhættuflokkun sjóða byggist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins sem segi að sé slík flokkun notuð skuli hún byggjast á sögulegum sveiflum á ávöxtun. Peningamarkaðssjóðurinn hafi verið opinn fyrir viðskipti í 4.735 daga og aldrei lækkað á milli daga heldur sýnt jafna ávöxtun eins og lagt hafi verið upp með. Við slit sjóðsins skiptist skuldabréfaeign eftir útgefendum þannig: Fjár­málafyrirtæki 60%: Kaupþing 32,3%, Landsbanki 14,3%, Straumur 13,2 %, Spari­sjóður Bolungarvíkur 13,2%. Önnur fyrirtæki 40%: Baugur 12,8%, Eimskip 8,4%, Samson 5,2%, Atorka 4,1%, FL Group/Stoðir hf. 3,9%, Mosaic 1,9%, Egla 1,3%, Exista 1,2%, Marel 1,1%. Sjóðurinn rýrnaði um 57 milljarða króna í vikunni fyrir lokun hans, úr 160 milljörðum í 103 milljarða króna, vegna innlausna. II Stefnandi krefst þess í aðalsök að stefndu verði gert að greiða henni skaðabætur vegna þess tjóns sem hún hafi orðið fyrir þegar ákvörðun var tekin um að loka fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem hér um ræðir, 6. október 2008, slíta honum 28. s.m. og í kjölfarið greiða stefnanda 68,8% af andvirði eignarhlutar hans í sjóðnum. Fjárhæð aðalkröfu stefnanda er þannig fundin að hún nemur mismuni á fjárhæð eignarhlutans fyrir skerðingu, 1.439.632 krónum, og fjárhæð hans eftir skerðingu, 990.467 krónum. Stefnandi reisir kröfu sína á því að stefndu hafi valdið sér tjóni sem rekja megi að öllu leyti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þeirra. Um lagarök er vísað til laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjár­festingarsjóði, laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Einnig vísar stefnandi til reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK. Auk þess vísar hann til almennu skaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð og meginreglna kröfu­réttarins. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu. Stefnandi byggir í öðru lagi á því að markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu. Stefnandi byggir í þriðja lagi á því að hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008. Stefnandi byggir í fjórða lagi á því að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun sjóðsins mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnandi styður varakröfu sína, eftir því sem við á, með vísun til framangreindra málsástæðna. Telji dómurinn að ekki sé unnt að fallast á fjárkröfu stefnanda í aðalkröfu leiði það af reglum einkamálaréttarfars, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að hún geti krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefndu enda hafi hún sannanlega orðið yfir fjártjóni vegna háttsemi þeirra. Hinir stefndu mótmæla kröfum og málsástæðum stefnanda og eru að mestu samstiga um flutning máls og framsetningu málsástæðna en að auki er byggt á eftirfarandi málsástæðum af hálfu stefnda Landsbanka Íslands hf.: Aðildarskortur. Þau afmörkuðu verkefni, sem stefndi hafi haft með höndum vegna Peningabréfa Landsbankans ISK, en hér virðist einungis sala og markaðssetning geta haft þýðingu, hafi verið á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda Landsvaka hf. í samræmi við heimild í 18. gr. laga nr. 30/2003 en samkvæmt 2. mgr. þeirrar greinar hafi útvistun verkefna rekstrarfélags til annarra aðila engin áhrif á ábyrgð þess gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina. Varúðarskylda kaupenda (fjárfesta). Bent er á að hér, eins og í öðrum fjárfestingum, hafi sú skylda hvílt á kaupendum (fjárfestum) að kynna sér upplýsingar og gögn um þau viðskipti sem stóðu fyrir dyrum en upplýsingar um Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið skýrar, ítarlegar og aðgengilegar. Tjón ósannað. Jafnvel þótt stefnandi hefði sýnt fram á bótaskylda háttsemi stefnda telur hann að hafna yrði bótakröfu hennar þar sem hún hafi ekki sýnt fram á tjón sitt. Það standist engan veginn að miða bótakröfuna við gengi sjóðsins eins og það var síðast skráð. Jafnvel þótt öruggari fjárfestingarkostir hefðu fundist að mati dómsins sé ekki hægt að miða við að gengi sjóðsins hefði ekki lækkað í þeim hamförum sem farið hafi yfir hagkerfi heimsins. Það sé nánast sama hvar borið sé niður; allt hafi lækkað, hlutabréf, fasteignir og aðrar fjárfestingar, hérlendis og erlendis. Til dæmis að taka ef stefnandi hefði fjárfest að fullu í innlánum þá hefði hún að óbreyttum lögum tapað stærstum hluta fjárfestingarinnar sem umfram sé hina lögbundnu tryggingu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni né heldur sýnt fram á orsakasamband á milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda. Hér verður greint í meginatriðum frá rökstuðningi aðila varðandi framangreindar fjórar málsástæður stefnanda: 1 Stefnandi vísar til þess að þegar lokað hafi verið fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008 hafi engin verðbréf eða aðrar kröfur með ábyrgð ríkisins eða sveitarfélaga verið í eignasafni hans þótt fjárfestingarstefna hans gerði einkum ráð fyrir verðbréfum af þeim toga sem hafi numið um 20% af eignasafni sjóðsins á árunum 2000 - 2007. Hún vísar einnig til þess að fjárfestingar sjóðsins, í íslenskum félögum sem tengjast fjármálamarkaðnum að miklu leyti, hafi falið í sér kerfislæga áhættu; flestir skuldararnir hafi verið í verulegum fjárhagsörðugleikum og átt við lausafjárskort að stríða á sama tíma og sjóðurinn var kynntur sem áhættulítil fjárfesting með örugga ávöxtun. Stefndu kveða sjóðinn hafa verið innan fjárfestingarheimilda enda hafi hann lotið ríkum eftirlitsheimildum sem hafi verið fylgt eftir af innra eftirliti, innri endurskoðun og eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Á það er bent að ávöxtun Skuldabréfasjóðs Landsbankans, sem fjárfesti eingöngu í ríkistryggðum bréfum, hafi verið mun óstöðugri en Peningabréfa ISK og í samræmi við það hafi áhættuflokkun Skuldabréfasjóðsins verið 4 en Peningabréfa ISK 1. Framboð á ríkistryggðum bréfum hafi verið afar takmarkað á árunum 2007 – 2008 og kjörin ekki viðunandi miðað við ávöxtunarkröfu sjóðsins. Við þessu hafi verið brugðist með því að auka hlutfall bankabréfa í eignasafni sjóðsins en bankarnir hafi haft traust lánshæfismat alþjóðlega viðurkenndra matsfyrirtækja, hið hæsta af íslenskum fyrirtækjum. Af umfjöllun Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands, auk tilkynninga frá bönkunum í fréttakerfi Kauphallar Íslands, hafi ekki annað orðið ráðið en að bankarnir stæðu traustum fótum. Stöður hafi ekki verið auknar í öðrum félögum en viðskiptabönkunum og Marel á árinu 2008 en vísbendingar hafi ekki verið komnar fram um erfiðleika annarra félaga þegar fjárfest var í þeim. 2 Stefnandi vísar til þess að í kynningum og markaðsefni frá stefndu hafi sjóðurinn ávallt verið kynntur sem áhættulítill fjárfestingarkostur með örugga ávöxtun, sbr. auglýsing í Morgunblaðinu 2. október 2008 þar sem segi orðrétt: „Örugg ávöxtun“ og í kjölfarið sé vísað til peningamarkaðssjóðs Landsbankans. Með vísun til hás og hækkandi skuldatryggingarálags Kaupþings banka hf. og Landsbankans hafi stefndu mátt vera ljóst að margt benti til þess að framangreindir skuldarar sjóðsins gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi önnur félög, sem voru hluti af eignasafni sjóðsins 6. október 2008, verið í verulegum fjárhagsörðugleikum. Samkvæmt 55. gr. laga nr. 30/2003 beri rekstrarfélagi, þ.e. stefnda Landsvaka hf., að greina fjárfestum frá þeirri áhættu sem felist í fjárfestingu í sjóði áður en viðskipti eigi sér stað, sbr. einnig b- og c- liði 28. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá kveður stefnandi áhættuflokkun sjóðsins hafa verið misvísandi. Stefnandi hafi ekki verið sérfróð um fjárfestingar og áhættumat og því lagt til grundvallar þann almenna og rökrétta skilning að áhættuflokkur 1 af 7 hlyti að gefa vísbendingu um að sá flokkur væri áhættuminnstur. Þessu til samanburðar hafi Skuldabréfasjóður Landsbankans verið í áhættuflokki 4 þrátt fyrir að í honum væru eingöngu skuldabréf og önnur verðbréf (þ.m.t. innlán) með ábyrgð ríkisins. Þá er vísað til þess að fjárfestingarsjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir en verð­bréfasjóðir sem feli í sér að ekki hafi verið rétt að setja Peningabréf Landsbankans ISK í lægsta áhættuflokk. Stefndu mótmæla því að markaðssetning og upplýsingagjöf hafi verið villandi eða í ósamræmi við raunverulega áhættu. Hverjum, sem kynnti sér markaðsefni, útboðslýsingu, útdrátt úr henni eða önnur gögn, hafi ekki getað dulist að áhætta var fyrir hendi. Engin tilraun hafi verið gerð til þess að draga úr eða dylja áhættu tengda sjóðnum og skilmerkileg grein hafi verið gerð fyrir áhættuþáttum sjóðsins í samræmi við kröfur Fjármálaeftirlitsins í leiðbeinandi tilmælum nr. 3/2004. 3 Stefnandi kveður forsvarsmönnum sjóðsins hafa borið að loka fyrir innlausnir eða a.m.k. fresta þeim þegar heildarfjármunir hans snarlækkuðu vikuna fyrir lokun hans, m.a. á grundvelli heimildar í 10. gr. reglna fyrir sjóðinn, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2003. Forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að selja undirliggjandi eignir hans í réttum hlutföllum þegar ljóst hafi orðið að verulegar innlausnir voru úr sjóðnum. Engum vafa sé undirorpið að auðseljanlegar eignir hafi verið seldar á kostnað annarra eigna, eins og t.d. skuldabréfa sem útgefin voru af félögum, sem skilgreind séu í útboðslýsingu sjóðsins sem „önnur skuldabréf“, en hlutfall þeirra hafi hækkað um rúm 10% í eignasafni sjóðsins vikuna fyrir lokun sjóðsins. Með þessu hafi jafnræði allra hlutdeildarskírteinishafa ekki verið haft að leiðarljósi eða jafnræðis gætt líkt og forsvarsmönnum sjóðsins hafi verið skylt samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Stefndu vísa til þess að sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnir allra sjóðfélaga þar til lokað var fyrir þær 6. október 2008. Stjórnendur sjóðsins hafi ekki talið ástæðu til að loka sjóðnum með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Viðskipti hafi gengið með eðlilegum hætti fyrir sig í Kauphöll Íslands. Við sölu eigna úr eignasafni sjóðsins hafi m.a. verið stuðst við mat frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG, og öll viðskiptin hafi verið innan ásættanlegra marka samkvæmt því mati. 4 Stefnandi vísar til þess að sjóðurinn hafi stækkað ört á árunum 2007 og 2008 þrátt fyrir að útgáfa skammtímaverðbréfa með ábyrgð ríkis og/eða sveitarfélaga hafi verið takmörkuð. Engin rök hnígi að því að réttara sé að auka áhættu eigenda hlutdeildarskírteina en að takmarka frekari útgáfu skírteinanna. Með þessu hafi enn verið vegið að hagsmunum stefnanda með saknæmum hætti sem hafi leitt til aukinnar áhættu á verðfalli eignarhluta hennar í sjóðnum. Stefndu vísa til þess að allt fram að hruni íslensku viðskiptabankanna hafi fáa, ef nokkra, órað fyrir því að þeir mundu hrynja á nokkrum dögum sem og íslenskt efnahagslíf. Fjárfesting í skuldabréfum bankanna hafi verið sá kostur sem best upp­fyllti kröfur um örugga og stöðuga fjárfestingu á þessum tíma þegar ríkisbréf voru af skornum skammti. Þá beri að hafa í huga að skuldabréf bankanna hafi notið sömu tryggingastöðu og innlán við gjaldþrot og ekki hafi mátt gera ráð fyrir að þeirri stöðu yrði raskað með lagasetningu. III A Lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, sbr. einnig lög nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2007, veita sjóðfélögum, þ.e. eigendum hlutdeildarskírteina, vernd óháð því hvernig fjárfestingin er til komin. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., hafði ekki einungis með höndum sölu og markaðssetningu vegna peningamarkaðssjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda, Landsvaka hf., heldur var hann einnig vörslufyrirtæki, sbr. 20. gr. laga nr. 30/2003, hafði með höndum margháttuð verkefni sem þar greinir og ber ábyrgð gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina samkvæmt 1. mgr. 22. gr. tilvitnaðra laga. Að auki annaðist stefndi eftirlit með starfrækslu sjóðsins og endurskoðun. Samkvæmt þessu bera hinir stefndu óskipt ábyrgð gagnvart stefnanda og er ekki fallist á að sýkna beri stefnda, Landsbanka Íslands hf., vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Áhættuflokkun sjóðsins, sem um ræðir í málinu, byggðist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2004 en þau eru reist á samevrópskum reglum um þetta efni. Áhættuflokkunin byggðist á sveiflum í ávöxtun. Mjög lágt staðalfrávik eða sveiflur í ávöxtun lá til grundvallar röðun sjóðsins í 1. (lægsta) áhættuflokk. Samanburður við t.a.m. Skuldabréfasjóð Landsbankans, sem fjárfesti í ríkistryggðum bréfum og var í 4. áhættuflokki, er ekki misvísandi eða villandi þar sem ávöxtun hans var mun óstöðugri. Markaðsefni og upplýsingagjöf fyrir Peningabréf Landsbankans ISK voru aðgengileg og auðvelt að kynna sér reglur fyrir hann, útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu á heimasíðu Landsbankans auk prentaðs efnis. Í auglýsingu, sem stefnandi vitnar til, er vísað í útboðslýsingu og útdrátt úr henni og athygli vakin á mismuni á verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum. Einblöðungur lá frammi í útibúum stefnda, Landsbanka Íslands hf., auk útdráttar úr útboðslýsingu, með kynningarefni um Peningabréf. Þar segir að mikil áhersla sé lögð á stöðuga og örugga ávöxtun við rekstur sjóðsins enda séu sveiflur í ávöxtun mun minni frá degi til dags eða viku til viku „samanborið við sambærilega sjóði“. Sjóðurinn sé fjárfestingarsjóður og er athygli fjárfesta vakin á því að fjárfestingar­sjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir samkvæmt lögum nr. 30/2003 en verðbréfa­sjóðir. Áhættustig sjóðsins, sem er kynnt sem hið lægsta af sjö, ákvarðist út frá sveiflum á gengi hans og reiknist út frá sögulegu staðalfráviki en ekki sé lagt sérstakt mat á skuldaraáhættu verðbréfa hans. Í útboðslýsingu sjóðsins eru m.a. hugtökin skuldaraáhætta og markaðsáhætta skilgreind. Um skuldaraáhættu segir: „Skuldaraáhætta er sú áhætta að útgefandi skuldabréfs geti ekki uppfyllt skyldur sínar um afborganir skuldabréfa. Skuldara­áhætta er mismikil meðal útgefenda. Skuldaraáhætta er mjög lítil ef skuldabréf er með ríkisábyrgð. Skuldaraáhætta er meiri ef um skuldabréf sveitarfélaga eða banka er að ræða. Mest er skuldaraáhætta ef keypt eru skuldabréf fyrirtækja.“ Um markaðsáhættu segir: „Öllum fjármálagerningum fylgir markaðsáhætta. Markaðsáhætta er áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta, áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengis­áhætta . . .“ Einnig er vakin athygli á því að hlutdeildarskírteini sjóðsins geti lækkað í verði ekki síður en hækkað og séu því ekki áhættulaus og kunni fjárfestar að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Þá geti ófyrirséðir atburðir, almennt efna­hagsástand, náttúruhamfarir, vinnustöðvanir og breytingar á skattalögum valdið verðlækkun á verðbréfamarkaði, þ.m.t. á gengi hlutdeildarskírteina. Frá því er skýrt að áhætta sé til staðar vegna samþjöppunar eigna eða markaða, t.d. ef útgefendur skuldabréfa sameinist og dreifing eignasafns sjóða minnki í kjölfarið. Íslenski verðbréfamarkaðurinn sé smár í sniðum og eignatengsl milli einstakra útgefenda töluverð. Slíkt geti bæði haft áhrif á verðmyndun og afkomu einstakra félaga. Þá er greint frá áhættuflokkun og hún skýrð þannig að hún byggist á útreikningi á staðalfráviki mánaðarávöxtunar sjóðsins í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins. Af framangreindu verður ráðið að áhættustigið og öryggið vísi eingöngu til ávöxtunarinnar en aðrir flokkar áhættu komi þar ekki við sögu. Með hliðsjón af gengisþróun sjóðsins og þeim reglum, sem gilda um útreikning áhættustigs, verður því ekki talið að markaðssetning Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið villandi. Til þess varð ætlast af stefnanda að hann sýndi þá varúð að kynna sér kynningar- og markaðsefni, sem vörðuðu fjárfestinguna, og ekki aðeins við stofnun eignarhaldsins heldur einnig síðari breytingar, en útboðslýsing sjóðsins var síðast fyrir lokun hans uppfærð í júlí 2008. Fjárhæð aðalkröfu stefnanda er fundin sem mismunur á hinu skráða innlausnarvirði eignarhlutar hennar við lokun sjóðsins 6. október 2008 og þeirri fjárhæð sem var goldin fyrir hann eftir slit sjóðsins 28. s.m. Krafan er einvörðungu byggð á sök stefndu við rekstur og umsjón sjóðsins og um það efni að engu getið þess, sem leiddi til framangreindra atvika og er án nokkurs vafa í það minnsta meginorsök ætlaðs tjóns stefnanda; fall stærstu banka landsins og hrun efnahagskerfis þjóðarinnar. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á kröfuna eins og hún er fram sett og þegar af þeirri ástæðu að á skortir um rökrænt samhengi fjárhæðar ætlaðs tjóns og þeirra málsástæðna sem krafan er studd verður ekki komist að niðurstöðu um aðra og lægri fjárhæð. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. B Með tilvísun í framangreint var kynning sjóðsins í samræmi við reglur hans og útboðslýsingu svo og lagaákvæði sem hana varða, sbr. einkum 51. gr. laga nr. 30/2003, kynningarefni var skýrt og aðgengilegt og markaðssetning á engan hátt villandi. Sem fyrr greinir var auglýst fjárfestingarstefna Peningabréfa Landsbankans ISK að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og banka­tryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum. Í töflu í útboðslýsingu er tilgreint hve stórt hlutfall ofangreindir bréfaflokkar megi vera af heildarfjárfestingum sjóðsins. Hlutföllin eru á bilinu 0-100% fyrir alla flokka nema Skuldabréf fjármálafyrirtækja þar sem bilið er 0-80% og Önnur skuldabréf þar sem bilið má vera 0-50%. Fjárfestingar sjóðsins voru innan þessa ramma. Svigrúmið samkvæmt útboðslýsingunni er vítt og mátti stefn­anda vera ljóst að kynningarefni, t.d. einblöðungur sem lá frammi, fól ekki í sér nákvæm fyrirmæli um hver eignasamsetning sjóðsins skyldi vera. Í útboðslýsingu sjóðsins lúta einu ákvæðin, sem varða stærð hans, að því að stjórn hans hafi heimild til að slíta honum fari stærð hans niður fyrir 200 milljónir króna. Ekkert hámark er þar tilgreint og ekki varð ætlast til að forráðamenn sjóðsins sæju fyrir atburðarásina sem fór af stað í byrjun októbermánaðar 2008. Samkvæmt þessu er ekki fallist á varakröfu á grundvelli þeirra málsástæðna stefnanda sem lúta að því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu, markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu og að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun hans mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnandi telur að sjóðsstjórnin hefði átt að selja eignir í réttum hlutföllum þegar sjóðurinn minnkaði um rúman þriðjung og verður það skilið þannig að hlutdeild eignaflokka hefði átt að haldast óbreytt þrátt fyrir minnkunina. Ekki verður séð að bein fyrirmæli í þessa veru séu í reglum sjóðsins. Í 4. gr. reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði segir að „mat á eignum verðbréfasjóðs, fjárfestingarsjóðs eða sjóðsdeildar skal á hverjum tíma endurspegla raunverulegt virði þeirra að teknu tilliti til markaðsaðstæðna.“ Í 5. gr. sömu reglugerðar segir að „fyrir hvern verðbréfasjóð, fjárfestingarsjóð eða einstaka sjóðsdeild skal mynda niðurfærslureikning vegna fjármálagerninga . . . í því skyni að gengi hlutdeildarskírteina eða hluta endurspegli sem best verðmæti eigna hlutaðeigandi sjóðs eða deildar á hverjum tíma“. Tilvitnuð ákvæði fela í sér að sé matsverð tiltekinna bréfa ekki fært niður þrátt fyrir vaxandi óvissu um verðmæti þeirra skuli sú óvissa leiða til hærri stöðu á niðurfærslureikningi. Það hefur í för með sér lægra gengi á hlutdeildarskírteinum en ella hefði orðið. Vitnin Sigurður Óli Hákonarson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda Landsvaka hf., Stefán Héðinn Stefánsson, fyrrverandi stjórnarformaður stefnda Landsvaka hf., og Guðrún Una Valsdóttir, sjóðsstjóri Peningabréfa Landsbankans ISK, báru að almenn niðurfærsla, sem var ekki tengd einstökum félögum, til að mæta niðurskrift eða tapi á bréfum hafi numið nálægt einum milljarði króna. Á stöðulista fyrir sjóðinn kemur fram að staðan á niðurfærslureikningi hafi verið eftirfarandi: 0 kr. 31. desember 2007, 100 milljónir kr. 30. júní 2008, 400 milljónir kr. 30. júlí s.á., 400 milljónir kr. 31. ágúst s.á. og 400 milljónir kr. 30. september s.á. Að auki upplýsti lögmaður stefnda, Landsvaka hf., við flutning málsins að staða á þessum niðurfærslureikningi hafi numið 400 milljónum kr. 6. október 2008 þegar sjóðnum var lokað. Í útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK segir: „Leyfilegt frávik á gengi hlutdeildarskírteina er 0,8% og skal það leiðrétt innan þriggja mánaða.“ Samkvæmt þessu má matsvirði eigna sjóðsins víkja sem nemur 0,8% frá verðmæti útistandandi hlutdeildarskírteina. Þessari heimild til 0,8% fráviks er augljóslega ætlað að jafna tilviljanakenndar sveiflur á daglegu markaðsgengi skráðra eigna sjóðsins. Frávik þetta má ekki telja hluta af niðurfærslureikningi eins og ætla má að verið hafi, sbr. framangreinda vitnaframburði um að staða á niðurfærslureikningi hafi numið um einum milljarði króna. Í Vegvísi Landsbankans, dags. 20. júní 2008, er frétt um gífurlegt tap Eimskips á öðrum ársfjórðungi og í frétt frá Kauphöll Íslands 10. september 2008 segir að verulegar líkur séu á að 207 milljón evra ábyrgð vegna XL LeisureGroup muni falla á Eimskip. Samkvæmt stöðulistum átti sjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK skuldabréf útgefin af Eimskip hinn 30. júní 2008 að matsvirði samtals 4.022.5 milljónir króna, hinn 31. júlí s.á. að matsvirði 4.080,5 milljónir króna, hinn 31. ágúst s.á. að matsvirði 4.139,4 milljónir króna og hinn 30. september s.á. að matsvirði 4.196,8 milljónir króna. Hér var allan tímann um sömu skuldabréfin að ræða, úr flokkunum EIM 04 1 og HFEIM 07 2. Þróun matsvirðis þessara bréfa á stöðulistunum bendir til þess að þar hafi einungis verið bætt við áföllnum vöxtum. Af þessu má ráða að forráðamenn sjóðsins hafi ekki látið slæmar fréttir af gengi Eimskips koma fram í mati á bréfum útgefnum af Eimskip í eignasafni hans. Sama á við um verðmæti bréfaeignar sjóðsins í Samson eignarhaldsfélagi sem laskaðist við þetta slæma gengi Eimskips. Eigi verður heldur séð að tilgreindar fréttir hafi haft áhrif á niðurfærslureikninginn. Af framangreindu leiðir að á það er fallist með stefnanda að hlutdeildar­skírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda að lokun sjóðsins 6. október 2008 eftir því hvort þeir innleystu hlutdeild sína eða ekki. Þeir, sem innleystu hlutdeild sína frá 10. september 2008 til lokunar 6. október s.á., fengu of hátt verð fyrir eignarhlut sinn í sjóðnum sem leiddi til þess að eign þeirra, sem eftir sátu, rýrnaði að sama skapi. Með þessu hafa stefndu ekki gætt jafnræðis sjóðfélaga hlutdeildarskírteinishafa eins og þeim var skylt, sbr. m.a. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003, og bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Heildartjónið, sem og hlutfallslegt tjón stefnanda, er unnt að meta út frá gögnum í bókhaldi sjóðsins. Samkvæmt framangreindu er fallist á varakröfu stefnanda að því marki sem hér var lýst. C Ákveðið er að aðilar málsins skuli bera hver sinn kostnað af rekstri þess. Mál þetta dæma Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdóms­mennirnir Bjarni Frímann Karlsson lektor og Þórólfur Matthíasson prófessor. D ó m s o r ð: Stefndu, Landsvaki hf. og Landsbanki Íslands hf., eru sýknir af aðalkröfu stefnanda, Þorgerðar Maríu Gylfadóttur. Viðurkenndur er réttur stefnanda til skaðabóta óskipt úr hendi stefndu að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 162/2017
Kærumál Fjárslit Óvígð sambúð Aðfararheimild
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi sem reis við opinber skipti til fjárslita milli M og K vegna loka óvígðrar sambúðar. Deildu aðilarnir annars vegar um hvaða hlut K bæri að fá af söluandvirði fasteignar sem þau höfðu átt og hins vegar hvort skuld þeirra við móður K, sem stofnað hafði verið til vegna kaupa á umræddri fasteign, ætti að bera dráttarvexti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hefði ein lagt til nánar tilgreinda fjárhæð umfram M við kaup fasteignarinnar og að aðilarnir hefðu samhliða kaupunum undirritað yfirlýsingu þar sem segði að kæmi til fjárslita milli þeirra yrði fyrst gerð upp greiðsla K og í því sambandi gætt fyllstu sanngirni. Í ljósi þessa gætu haldbær rök ekki staðið til þess að M fengi notið sama hlutfalls og K af ágóða vegna hækkunar á verði fasteignarinnar. Yrði því að miða við að K fengi endurgreitt framlag sitt með sömu hlutfallslegri hækkun og markaðsverð fasteignarinnar tók á því tímabili sem aðilarnir hefðu átt hana. Þá var tekin til greina krafa M, um að skuld aðilanna við móður hennar yrði látin bera dráttarvexti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar MárMatthíasson. Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 8. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2017, þar sem leystvar úr nánar tilgreindum ágreiningi aðilanna við opinber skipti til fjárslitamilli þeirra vegna slita á óvígðri sambúð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr.laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „andvirðifasteignarinnar [...] verði skipt í samræmi við skráð eignarhlutföll aðfrádregnum áhvílandi skuldum“, en þó þannig að varnaraðili fái 16.750.000krónur af andvirðinu óskiptu auk verðbóta að fjárhæð 1.713.000 krónur. Einnig krefsthann þess að „hafnað verði kröfu A um dráttarvexti af bæði höfuðstól ogafborgarnir af skuld búsins við hana.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst aðallegastaðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennt verði aðeignarhlutur hennar í fasteigninni að [...] hafi verið 66,35% og eignarhlutursóknaraðila 33,65% Í báðum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. ISamkvæmt gögnum málsinshófu aðilarnir óvígða sambúð á árinu 2012 og keyptu þau 28. mars á því áriáðurnefnda fasteign að [...] fyrir 51.250.000 krónur. Í kaupsamningi kom framað hvort þeirra skyldi eiga helmingshlut í fasteigninni. Kaupverð hennar mynduþau greiða annars vegar með því að inna af hendi með peningum útborgun aðfjárhæð samtals 23.052.382 krónur í fimm tilgreindum áföngum á tímabilinu fráundirritun samningsins og þar til afsal yrði gefið út 15. mars 2013. Hins vegarmeð því að taka yfir tvær veðskuldir, sem hvíldu á eigninni og voru alls aðeftirstöðvum 28.197.618 krónur. Af gögnum málsins verður ráðið að staðið hafiverið skil á kaupverðinu og aðilarnir fengið afsal fyrir fasteigninni.Í tengslum við þessi kaupgerðu aðilarnir 13. nóvember 2012 yfirlýsingu, þar sem sagði meðal annars: „Ímars 2012 festum við sameiginlega (50/50) kaup á parhúsinu [...].Heildarkaupverð hússins var kr. 51.250.000. Greiðslufyrirkomulag á andvirðihússins var með eftirfarandi hætti: 1) Útborgun í þremur greiðslum ... samtalskr. 16.750.000. 2) Yfirtekin lán uþb kr. 28.000.000. 3) Lán frá A kr.4.000.000. 4) Lokagreiðsla til greiðslu 15. mars 2013, uþb kr. 2.500.000.Greiðsla samkvæmt lið 1 var alfarið innt af hendi af K en greiðslur skv. liðum2, 3 og 4 verða greiddar að jöfnu af K og M. Komi til slita á fjárfélagi K og Mvarðandi húseignina, skal fyrst gerð upp greiðslan nr. 1 sem K innti af hendiein vegna kaupa á húsinu og í því sambandi gætt fyllstu sanngirni.“Aðilarnir undirrituðueinnig 13. nóvember 2012 ásamt A, móður varnaraðila, skjal með fyrirsögninni:„Skuldaviðurkenning“, þar sem því var lýst að A hafi lánað þeim 4.000.000krónur. Lánið væri „vaxtalaust“ og skyldi það endurgreitt með jöfnum afborgunumað fjárhæð 150.000 krónur fyrsta dag hvers mánaðar frá og með 1. desember 2012.Óumdeilt er að þessu til viðbótar hafi A veitt aðilunum lán að fjárhæð2.000.000 krónur vegna lokagreiðslu útborgunar á kaupverði fasteignarinnar að [...],sem inna átti af hendi 15. mars 2013. Um þetta lán hafi ekki verið gerðurskriflegur samningur, en gengið hafi verið út frá því að það yrði endurgreittmeð sömu kjörum og lýst var í framangreindri viðurkenningu frá 13. nóvember2012 og þá þannig að þær endurgreiðslur tækju við þegar fyrra lánið hefði veriðgert upp. Eftir gögnum málsins greiddu aðilarnir á tímabilinu frá 3. desember2012 til 4. júní 2014 samtals 2.050.000 krónur upp í skuldina við A og er ekkiágreiningur um að nú standi eftir 3.950.000 krónur af upphaflegum höfuðstól lánanna.Sambúð aðilanna mun hafalokið í janúar 2015. Samkomulag tókst ekki um fjárhagslegt uppgjör milli þeirraog mun sóknaraðili hafa beint til héraðsdóms kröfu um opinber skipti til aðkoma fram fjárslitum, sem tekin var til greina 19. október 2015. Við skiptinhefur fasteignin að [...] verið seld fyrir 66.700.000 krónur með kaupsamningi31. ágúst 2016. Eftir gögnum málsins hefur ágreiningur komið upp við opinberuskiptin um tvennt. Annars vegar hvernig skipta eigi söluverði fasteignarinnarmeð tilliti til fyrrgreindrar yfirlýsingar frá 13. nóvember 2012. Í þeim efnum hefurvarnaraðili haldið því fram að skipta verði söluverðinu með tilliti til þess aðhlutdeild hennar í fasteigninni hafi í raun verið 66,35% og hlutdeild sóknaraðila33,65%, enda hafi hún ein lagt til 16.750.000 krónur af kaupverði eignarinnar,sem aðilarnir hafi svo að öðru leyti tekið á sig að jöfnu. Að þessu frágengnu hefurvarnaraðili vísað til þess að fasteignin hafi hækkað í verði um nærri 30% ámeðan hún var í eigu aðilanna og hljóti varnaraðili því að eiga rétt á að fá þettaframlag sitt til kaupanna endurgreitt með sömu hlutfallslegri hækkun. Verðiheldur ekki við þetta miðað telur varnaraðili sig hvað sem öðru líður eiga réttá að fá framlag sitt endurgreitt með verðtryggingu og vöxtum eins og lán tilfasteignakaupa frá Íbúðalánasjóði hefði borið frá þeim tíma, sem framlagið var inntaf hendi. Gagnstætt þessu hefur sóknaraðili byggt á því að skilmálumyfirlýsingar aðilanna frá 13. nóvember 2012 verði fullnægt með því að þær16.750.000 krónur, sem varnaraðili hafi lagt af mörkum til kaupa á fasteigninni,verði endurgreiddar henni með verðbótum í samræmi við breytingar á vísitöluneysluverðs frá mars 2012 til apríl 2016, en þær nemi 1.713.000 krónum. Hinsvegar hefur risið ágreiningur milli aðilanna um hvort leggja ætti tilgrundvallar við fjárslitin að eftirstöðvar lána A til þeirra bæru dráttarvexti frágjalddaga hverrar ógreiddrar afborgunar.Skiptastjóri tók þáafstöðu til framangreindra ágreiningsefna á skiptafundum 20. apríl og 31. maí2016 að varnaraðili skyldi fá áðurnefnt framlag sitt til kaupa á fasteigninniendurgreitt af óskiptu söluverði hennar með verðbótum að fjárhæð 1.713.000krónur, svo og að leggja ætti til grundvallar að ógreiddar afborganir af lánum Atil aðilanna bæru dráttarvexti frá hverjum gjalddaga, en fjárhæð þeirra næmi655.729 krónum. Sóknaraðili felldi sig við afstöðu skiptastjóra til fyrrnefndaágreiningsatriðisins en varnaraðili ekki, en á gagnstæðan veg fór um þaðsíðarnefnda. Skiptastjóri leitaði af þessum sökum úrlausnar héraðsdóms um ágreiningaðilanna með bréfi 9. júní 2016. Mál þetta var þingfest af því tilefni 16. septembersama ár, en að virtri dómaframkvæmd í sambærilegum tilvikum verður að líta svoá að unnt hafi verið að reka eitt mál til að fá leyst úr báðum ágreiningsefnum,svo sem gert var með hinum kærða úrskurði.IIÍ samningnum, semaðilarnir gerðu 28. mars 2012 um kaup á fasteigninni að [...], var sem fyrrsegir tiltekið að hvort þeirra skyldi eiga hana að helmingi. Í yfirlýsinguþeirra 13. nóvember sama ár var kveðið á um það að kæmi til fjárslita milliþeirra yrði „fyrst gerð upp“ greiðsla varnaraðila á 16.750.000 krónum, sem hún létaf hendi til kaupanna, og skyldi „í því sambandi gætt fyllstu sanngirni.“ Viðskýringu á samningi aðilanna, sem fólst í þessum orðum yfirlýsingarinnar,verður að gæta að því að í henni var tiltekið hvernig aðilarnir stóðu straum afþeim 20.750.000 krónum, sem þegar höfðu verið greiddar vegna útborgunar afkaupverði fasteignarinnar, en af þeirri fjárhæð hafi varnaraðili innt af hendiáðurnefndar 16.750.000 krónur og afgangurinn, 4.000.000 krónur, verið greiddurmeð lánsfé frá móður hennar. Í yfirlýsingunni kom einnig fram að aðilarnirmyndu að jöfnu leggja til 2.302.382 krónur til að greiða lokaáfangaútborgunarinnar 15. mars 2013, en svo sem áður var getið munu þau þó þegar tilkom hafa fengið 2.000.000 krónur til viðbótar að láni hjá móður varnaraðila tilað standa skil á meginhluta þeirrar greiðslu. Við gerð yfirlýsingarinnar láþannig í öllum helstu atriðum fyrir hvernig fjár hafi verið og yrði aflað tilað greiða útborgun á kaupverði fasteignarinnar, þar á meðal að varnaraðililegði ein til um 72,66% af útborguninni og um 32,68% af heildarkaupverðinu. Aðilunumhefði því verið í lófa lagið að taka mið af þessu við ákvörðun um hverthlutfall hvort þeirra myndi eiga í fasteigninni. Í upphafi yfirlýsingarinnarvar þrátt fyrir þetta áréttað ákvæði í kaupsamningnum um að hvor aðilinn ættiþar helmingshlut. Að þessu virtu er ófært að skýra yfirlýsinguna frá 13.nóvember 2012 á þann veg að sóknaraðili geti talist hafa átt annan hlut oghærri en helming í fasteigninni.Líta verður svo á aðþegar kom að ákvörðun um kaup á fasteigninni að [...] hafi varnaraðili staðiðframmi fyrir þeim kostum að verja annaðhvort fyrrnefndum 16.750.000 krónum, semhún virðist þá hafa ráðið yfir, til þeirra kaupa eða að leita á annan hátt ávöxtunará fénu. Með því að velja síðarnefnda kostinn hefði varnaraðila með lítilli semengri áhættu bæði getað tryggt verðgildi fjárins og notið vaxta af því. Þess ístað valdi hún fyrrnefnda kostinn og tók með því ekki aðeins þá áhættu aðmarkaðsverð fasteignarinnar kynni að lækka í þeim mæli að það stæði ekki undirfullri endurgreiðslu á framlagi hennar, heldur gerði hún aðilunum jafnframtkleift að ráðast í kaupin án þess að stofna til frekari skulda og án þess aðsóknaraðili legði á því stigi af mörkum fé svo að einhverju næmi í þessu skyni.Þegar ákvæði yfirlýsingarinnar 13. nóvember 2012 um endurgreiðslu á framlagivarnaraðila eru í þessu ljósi skýrð með tilliti til þess mælikvarða um „fyllstusanngirni“, sem aðilarnir sömdu þar um að beitt skyldi við ákvörðun um umfangendurgreiðslunnar, geta haldbær rök ekki staðið til þess að sóknaraðili fáinotið sama hlutfalls og varnaraðili af ágóða vegna hækkunar á verðifasteignarinnar. Eru þannig ekki efni til annars en að varnaraðili fáiendurgreitt framlag sitt með sömu hlutfallslegri hækkun og markaðsverðfasteignarinnar tók á því tímabili, sem aðilarnir áttu hana. Í kröfugerðvarnaraðila fyrir héraðsdómi var lagt til grundvallar að þetta hlutfall næmi30%, en í raun var það 30,146%. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærðaúrskurðar um þetta ágreiningsefni staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir.IIIEins og áður var lýstfengu aðilarnir á árunum 2012 og 2013 að láni frá A samtals 6.000.000 krónur ítengslum við greiðslur af kaupverði fasteignarinnar að [...], en þessi lán áttuaðilarnir að endurgreiða án vaxta með mánaðarlegum afborgunum að fjárhæð150.000 krónur frá og með 1. desember 2012. Af gögnum málsins verður ráðið aðaðilarnir hafi staðið skil á þessum endurgreiðslum framan af lánstímanum, enfrá vori 2013 hafi greiðslur þeirra verið stopular og ekki numið umsaminnifjárhæð, þannig að við sambúðarslit þeirra hafi 3.950.000 krónur staðið ógreiddaraf lánunum.Í fyrrnefndriskuldaviðurkenningu frá 13. nóvember 2012 voru engin ákvæði um afleiðingarvanefnda aðilanna. Þrátt fyrir það hefði A verið heimilt eftir almennum reglumfjármunaréttar að gjaldfella eftirstöðvar skuldarinnar þegar vanskil urðu á afborgun,en ekki verður séð að þeirrar heimildar hafi verið neytt. A var jafnframtheimilt á grundvelli 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguað krefjast dráttarvaxta af gjaldföllnum afborgunum af skuld aðilanna, en engugetur þar breytt ákvæði í skuldaviðurkenningunni um að skuldin bæri ekki vexti,enda hlaut sá skilmáli eðli máls samkvæmt að vera háður því að aðilarnir efndu réttilegaumsamdar skyldur sínar. Eftir gögnum málsins hefur A gert kröfu við opinberuskiptin um dráttarvexti vegna hluta tímabilsins, sem vanskil aðilanna við hanastóðu, en ekki getur hún talist hafa fallið frá tilkalli til dráttarvaxta meðþví einu að hafa umliðið þessi vanskil. Verður því að taka til greina kröfu varnaraðilaum að við fjárslitin verði tekið tillit til dráttarvaxta af skuld aðilanna við Avegna tímabilsins, sem hún hefur gert kröfu um. Í hinum kærða úrskurði, semvarnaraðili krefst að staðfestur verði, var útreikningur skiptastjóra á fjárhæðdráttarvaxtanna lagður til grundvallar og hefur þeim útreikningi ekki veriðandmælt í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti. Niðurstaða úrskurðarinsum þetta verður því staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir.Ákvæði hins kærðaúrskurðar um málskostnað verður staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Við opinber skipti tilfjárslita milli sóknaraðila, M, og varnaraðila, K, skal varnaraðili fá í sinnhlut 21.775.000 krónur af óskiptu söluverði fasteignarinnar að [...]. Þá skalþar á því byggt að skuld aðilanna við A, 3.950.000 krónur, beri dráttarvexti aðfjárhæð 655.729 krónur.Ákvæði hins kærðaúrskurðar um málskostnað skal vera óraskað.Sóknaraðili greiðivarnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 23. febrúar 2017Með bréfi skiptastjóra,sem móttekið var hjá Héraðsdómi Reykjaness 10. júní 2016, var ágreiningi aðilaum fjárslit skotið til dómsins, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Málið varþingfest 16. september 2016 og tekið til úrskurðar 26. janúar sl. Sóknaraðilier K, [...], envarnaraðili M, [...].Dómkröfur sóknaraðila erueftirfarandi:Að eignarhlutur sóknaraðila í fasteigninni [...], skuli vera 66,35% og varnaraðila33,65%.Til vara að sóknaraðili fái sömu hækkun á upphaflegtframlag sitt, 16.750.000 krónur, til fasteignakaupanna og nemur hækkun ásöluverði fasteignarinnar, eða 30%. Tilþrautavara að upphaflegt framlag sóknaraðila, 16.750.000 krónur, til kaupannaberi sömu vexti og óverðtryggð íbúðarlán Íbúðalánasjóðs eða vexti ogverðtryggingu eins og verðtryggð íbúðarlán Íbúðalánasjóðs frá 13. nóvember 2012til greiðsludags.Að virt verði dráttarvaxtakrafa A vegna gjaldfallinsog ógreidds láns hennar til aðila að fjárhæð 3.950.000 krónur.Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila aðmati réttarins auk virðisaukaskatts, sóknaraðila að skaðlausu. Varnaraðili gerireftirfarandi dómkröfur:Varnaraðilikrefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.Varnaraðilikrefst þess að andvirði fasteignarinnar [...] verði skipt ísamræmi við skráð eignarhlutföll að frádregnum áhvílandi skuldum en þó þannigað sóknaraðili fái greiddar 16.750.000 krónur auk verðbóta á grundvellivísitölu neysluverðs frá mars 2012 til apríl 2016, 1.713.000 krónur, afandvirðinu óskiptu. Varnaraðilikrefst þess jafnframt að hafnað verði kröfu A um dráttarvexti á bæði höfuðstólog afborganir af skuld búsins við hana. Þá krefst varnaraðilimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. IÁgreiningur aðila ertvíþættur. Við upphaf sambúðar keyptu aðilar málsins fasteign og lagðisóknaraðili þá til 16.750.000 krónur til kaupanna. Eru aðilar sammála um aðsóknaraðili skuli fá það framlag sitt óskert við skiptin en deila um hvernigreikna skuli út hlut hennar vegna hækkunar á verði fasteigna. Þá deila aðilarum hvort lán sem þau fengu hjá móður sóknaraðila, A, skuli bera dráttarvexti. Málavextir eru að öðruleyti þeir að aðilar hófu sambúð í júní 2012 og eiga saman eina dóttur sem erfædd 25. júní 2013. Þau festu kaup á fasteigninni [...], 28. mars 2012. Kaupverð eignarinnarvar 51.250.000 krónur og lagði sóknaraðili fram 16.750.000 krónur enfjárframlag kom ekki frá varnaraðila við kaupin. Kaupverð var að öðru leytigreitt með láni frá móður sóknaraðila, A, samtals að fjárhæð 6.000.000 króna,og með yfirtöku áhvílandi veðskulda á eigninni. Aðilar voru í kaupsamningiskráð fyrir helmingshlut hvort. Í tilefni af kaupunumgerðu aðilar með sér samkomulag þar sem m.a. kemur fram að komi til slita áfjárfélagi þeirra varðandi húseignina skuli fyrst gert upp framlag sóknaraðilaað fjárhæð 16.750.000 krónur „sem K innti af hendi ein vegna kaupa á húsinu ogí því sambandi gætt fyllstu sanngirni“. Þá segir jafnframt að aðrar skuldirskuli greiddar að jöfnu af báðum aðilum, þar á meðal lán frá A að fjárhæð4.000.000 króna. Í tilefni af láni Arituðu aðilar og A undir skuldaviðurkenningu. Segir í henni að lánið sévaxtalaust og skuli endurgreiðast með mánaðarlegum greiðslum að upphæð 150.000krónur á mánuði sem greiðast skuli 1. hvers mánaðar. Þá liggur fyrir að móðirsóknaraðila lánaði aðilum til viðbótar 2.000.000 króna vegna lokagreiðslusamkvæmt kaupsamningi. Ekki var útbúin skuldaviðurkenning vegna þeirrarlánafyrirgreiðslu en ágreiningslaust er að sömu skilmálar giltu um nýja lánið,þ.e. að það skyldi vera vaxtalaust og að 150.00 krónur skyldu greiddarmánaðarlega af heildarláninu að fjárhæð 6.000.000 króna. Aðilar greiddu2.050.000 krónur af heildarláninu og eru því eftirstöðvar 3.950.000 krónur afskuld aðila við A. Sem áður sagði er deilt um hvort lánið skuli beradráttarvexti.Aðilar málsins slitu sambúð í janúar 2015.Vegna ágreinings um eignaskipti var óskað eftir opinberum skiptum á búinu ogvar úrskurður kveðinn upp um það 19. október 2015. Fasteign aðila var seld 31.ágúst 2016 fyrir 66.700.000 krónur.IISóknaraðili byggir á þvíað almennt sé talið að þinglýst eignarheimild yfir fasteign gefi sterkavísbendingu um raunveruleg eignarráð yfir fasteign. Það sé hins vegarmeginregla í íslenskum rétti að við slit óvígðrar sambúðar teljist hvor aðilium sig eiga þau verðmæti sem hann kemur með inn í sambúðina og þau verðmæti semhann eignast á sambúðartímanum. Með vísan til þeirrarmeginreglu og þar sem óumdeilt sé hvernig fasteignakaup aðila voru fjármögnuðtelur sóknaraðili óhjákvæmilegt að víkja skuli frá þinglýstum eignarhlutföllumtil samræmis við upphaflega fjármögnun. Óumdeilt sé að öll fjármögnunfasteignarinnar hafi komið frá sóknaraðila og móður hennar. Því til viðbótarhafi aðilar yfirtekið tvö mishá lán sem hafi verið áhvílandi á fasteigninni.Sóknaraðili hafi ætíð greitt af hærra láninu og varnaraðili af því lægra.Leigugreiðslur vegna útleigu íbúðar í kjallara fasteignarinnar hafi auk þessrunnið til varnaraðila. Fari svo ólíklega aðdómurinn komist að þeirri niðurstöðu að ekki skuli vikið frá þinglýstumeignarhlutföllum telur sóknaraðili alveg ljóst að henni beri 30% hækkun áupphaflegt framlag sitt til fasteignakaupanna eða jafnmikla hækkun og nemisöluhagnaði fasteignarinnar. Framlag sóknaraðila og móður hennar hafi gertaðilum kleift að kaupa fasteignina á sínum tíma. Fráleitt og ósanngjarnt verðiað telja að söluhagnaði skuli skipt að jöfnu milli aðila þegar sóknaraðili ogmóðir hennar lögðu alfarið og einvörðungu fram allt fjármagn til kaupanna. Hvað varðar greiðsludráttarvaxta á þegar gjaldfallið lán A telur sóknaraðili skýrt ákvæði vaxtalagaauk sanngirni leiða til þess að aðilum beri að greiða dráttarvexti afgjaldföllnu láni. Sóknaraðili sé hvað þennan þátt málsins varðar sammála túlkunskiptastjóra, sbr. fundargerð frá 20. apríl 2016, en þar leggi skiptastjóri tilað aðilar greiði 655.729 krónur í dráttarvexti af gjaldföllnum afborgunum. Sóknaraðili vísar til meginreglna kröfu- ogsamningaréttar. Einnig er vísað til laga nr. 38/2001, einkum 1. mgr. 5. gr.Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðilibyggir á því að við lok óvígðar sambúðar beri við fjárslit að líta ásambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og gildi þá sú meginregla að hvoraðili taki þær eignir sem hann átti við upphaf sambúðar eða eignaðist á meðan ásambúðinni stóð. Eftir almennum reglum fjármunaréttar gildi sú meginregla viðfjárslit að þinglýst eignarheimild yfir fasteign veiti líkindi fyrireignarrétti. Leiði af þeirri reglu að sá, sem heldur því fram að í slíkriskráningu felist ekki réttar upplýsingar um eignarrétt, beri sönnunarbyrðifyrir þeirri staðhæfingu. Þá felist það jafnframt í almennum reglumfjármunaréttar og samningaréttar að samninga skuli virða en aðilar hafi gertmeð sér bindandi samkomulag í nóvember 2012 um það hvernig skyldi gert uppandvirði fasteignarinnar kæmi til fjárskipta. Krafa varnaraðila umskiptingu andvirðis fasteignarinnar byggist á þinglýstri skráningueignarheimilda auk þess að virða undirritað samkomulag aðila um uppgjör viðfjárslit. Hann byggi á því að aðilar málsins séu sameigendur eignarinnar tilhelminga og að þau hafi fjármagnað og keypt hana saman. Vissulega hafisóknaraðili lagt fram meira fé í upphafi en aðilar hafi gert með sér samkomulagum tilhögun uppgjörs þess framlags kæmi til fjárslita. Telur varnaraðili aðekki verði litið framhjá efni samkomulagsins samkvæmt skýru orðalagi sínu, néheldur því að samhliða hafi aðilar ákveðið að skrá og þinglýsa fasteigninni ásig að jöfnu. Þannig hafi það ávalltverið ætlun aðila að hvor um sig fengi helming söluandvirðis eignarinnar í sinnhlut í samræmi við skráningu eignarhluta að frádregnum áhvílandi veðskuldum enþó þannig að sóknaraðili fengi greitt til sín nánar tilgreinda fjárhæð afandvirði fasteignarinnar óskiptu með sanngjörnum hætti. Varnaraðili telur aðniðurstaða skiptastjóra um þetta ágreiningsefni, sem færð hafi verið til bókarí fundargerð á skiptafundi hinn 20. apríl 2016, sé sanngjörn og fellst á hanaað öllu leyti. Að sama skapi telur varnaraðili að kröfur sóknaraðila um auknahlutdeild í fasteigninni eða í verðmætaaukningu hennar séu ósanngjarnar oghafnar þeim alfarið. Varnaraðili byggir þannigá því að við uppgjör á fasteigninni [...] komi söluandvirði fasteignarinnar í hlut hvors um sig eftireignarhlutum, þ.e. helmingur söluandvirðis til sóknaraðila og helmingursöluandvirðis til varnaraðila að frádregnum áhvílandi skuldum en að teknutilliti til samkomulags þeirra um uppgjör á ríflega 16 milljóna króna framlagisóknaraðila í öndverðu. Varnaraðili telurjafnframt að báðir aðilar beri óskipta ábyrgð á þeim skuldum sem hvíla áfasteigninni. Báðir aðilar séu skráðir skuldarar að báðum lánum en tilviljunein hafi ráðið því að sóknaraðili hafi greitt af stærra láninu en varnaraðiliaf því lægra. Þá hafi báðir aðilar greitt rekstrarkostnað fasteignarinnar ogannan kostnað vegna framfærslu hvors annars og barns þeirra í sameiningu. Þá heldur varnaraðili þvífram að í raun skipti engu máli varðandi úrlausnarefni máls þessa hvor aðilihafi greitt af hvoru láni í gegnum tíðina eða greitt rekstrarkostnaðfasteignarinnar. Í fyrsta lagi vegna þess að aðilar hafi verið meðsameiginlegan fjárhag og greiddu í sameiningu af sameiginlegum eignum sínum, íöðru lagi vegna þess að slíkar afborganir og greiðslur geti aldrei einar og sérleitt til aukinnar eignarhlutdeildar í fasteigninni og í þriðja lagi þar semaðilar séu sammála um að gera upp slíkar greiðslur frá samvistarslitum tilhelminga. Mótmælt er þeimfullyrðingum í greinargerð sóknaraðila að varnaraðili hafi einn notiðleigutekna vegna útleigu íbúðar á neðri hæð fasteignarinnar meðan á sambúðaðila stóð og síðar. Varnaraðili hafi vissulega móttekið á reikning í sinnieigu leigugreiðslurnar en greiðslurnar hafi farið til rekstrar og viðhalds aukannars kostnaðar er sambúð aðila varðaði. Varnaraðilikrefst þess jafnframt að hafnað verði kröfu A um dráttarvexti á bæði höfuðstólog afborganir af skuld búsins við hana. Varnaraðili viðurkennir að höfuðstóllskuldar við hana sé nú 3.950.000 krónur og samþykkir uppgreiðslu þess afandvirði fasteignarinnar. Um höfnun vaxtakröfuvísar varnaraðili fyrst og fremst til skuldaviðurkenningar sem liggur fyrir ímálinu en þar komi fram að lánið sé vaxtalaust. Varnaraðili telur að þar hafi Agefið skuldbindandi loforð um að innheimta enga vexti. Þá byggir varnaraðilijafnframt á því að A hafi sjálf munnlega gefið aðilum greiðslufrest vegnainnborgana og geti því af þeim sökum ekki innheimt vanskilakostnað eins ogdráttarvexti af hverri afborgun fyrir sig, enda hafi samþykki hennar legiðfyrir við stöðvun á greiðslum. Varnaraðili byggir kröfursínar á skráðum og óskráðum meginreglum fjármunaréttar um fjárskipti við lokóvígðrar sambúðar. Þá er byggt á meginreglum samningaréttar um að samningarskuli standa. Einnig er byggt á vaxtalögum nr. 38/2001. Kröfu um málskostnaðbyggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogkröfu sína um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.III Aðalkrafasóknaraðila er að eignarhlutur sóknaraðila í fasteigninni skuli vera 66,35% ogað eignarhluti varnaraðila 33,65%. Í kaupsamningi um eignina voru aðilarskráðir fyrir helmingshlut hvort. Sambúð aðila stóð í tæp fjögur og hálft ár. Áþeim tíma voru þau með sameiginlegan fjárhag. Sóknaraðili hefur ekki í málinu færtfyrir því viðhlítandi rök að efni séu til að víkja frá þinglýstum heimildum umeignarrétt að fasteigninni. Varakrafasóknaraðila er að sóknaraðili fái sömu hækkun á upphaflegt framlag sitt tilfasteignakaupanna og nemur hækkun á söluverði eignarinnar, eða 30%. Framlagsóknaraðila til fasteignakaupa aðila er þau hófu sambúð og keyptu eignina 28.mars 2012 var 16.750.000 krónur. Kaupverð eignarinnar var 51.250.000 krónur ognam því framlag sóknaraðila 32,68% af kaupverði. Þegar eignin var seld 31.ágúst 2016 eftir sambúðarslit aðila var söluverð 66.700.000 krónur. Eigninhafði þá hækkað í verði um 15.450.000 krónur eða 30,14%. Ísamningi aðila 13. nóvember 2013 segir að ef komi til slita á fjárfélagi aðilavarðandi húseignina skuli fyrst gert upp framlag sóknaraðila að fjárhæð16.750.000 krónur „og í því gætt fyllstu sanngirni“. Ljóster samkvæmt framansögðu að aðilar nutu hækkunar á verði fasteignarinnar ásambúðartíma sem kemur þeim báðum til góða við skiptin. Varnaraðili lagði ekkifram fjármuni í upphafi en sóknaraðililagði hins vegar fram verulegt fjármagn við kaupin eða 32,68% af kaupverðieignarinnar en það sem eftir stóð af kaupverði var fengið að láni. Fjárhagurþeirra var sameiginlegur eftir að sambúð hófst. Aðmati dómsins verður fyllstu sanngirni ekki gætt við skiptin nema sóknaraðilifái upphaflegt framlag sitt endurgreitt við sölu eignarinnar í sama hlutfalliog það var við kaup. Varakrafa sóknaraðila miðast við 30% hækkun á verðifasteignarinnar og þar með 30% hækkun á framlagi hennar. Varakrafan verður þvítekin til greina. Deilter um hvort lán A, móður sóknaraðila, skuli bera dráttarvexti.Skuldaviðurkenning var gefin út 13. nóvember 2012 vegna fyrra lánsins aðfjárhæð 4.000.000 króna og tekið fram að lánið væri vaxtalaust og skyldigreiðast með 150.000 krónum á mánuði, í fyrsta sinn 1. desember 2012. Enginákvæði voru um dráttarvexti eða gjaldfellingu. Seinna lánið að fjárhæð2.000.000 króna var samkvæmt gögnum málsins veitt 15. mars 2013 vegnalokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi. Sem áður sagði hafa aðilar greitt samtals2.050.000 krónur af heildarláninu og eru eftirstöðvar þess 3.950.000 krónur.Fram kemur í gögnum málsins að fyrstu fjórar greiðslurnar voru greiddar ágjalddaga fyrir desember 2012, janúar, febrúar og mars 2013. Þann 25. mars 2013voru greiddar 500.000 krónur, 1. desember 2013 500.000 krónur og loks 4. júní2014 250.000 krónur. Sóknaraðili skýrði svo frá í skýrslu sinni fyrir dómi aðþau hafi greitt af láninu eftir því hvernig á stóð hjá þeim hverju sinni meðsamþykki A og án athugasemda af hennar hálfu. Skiptastjórilagði til á skiptafundi 20. apríl 2016 til lausnar ágreiningi aðila umdráttarvexti að krafan yrði samþykkt með 655.729 krónum. Til grundvallartillögu skiptastjóra liggur að ekki sé heimilt að gjaldfella höfuðstólkröfunnar þar sem engin gjaldfellingarheimild fylgdi láninu. Útreikningurskiptastjóra miðast eingöngu við dráttarvexti af gjaldföllnum mánaðarlegumafborgunum. Kröfuhafaer samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimiltað krefja skuldara um dráttarvexti hafi gjalddagi verið fyrirfram ákveðinn ensvo var samkvæmt skuldaviðurkenningu aðila. Dráttarvextir reiknast þá afógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Afhálfu varnaraðila hefur útreikningi skiptastjóra ekki verið tölulega mótmælt enhann miðast eins og áður sagði við dráttarvexti af gjaldföllnum mánaðarlegumafborgunum. Ber því að leggja hann til grundvallar, enda verður ekki annaðráðið af gögnum málsins, og því ekki mótmælt af hálfu aðila, að skilmálar4.000.000 króna lánsins gildi einnig um seinna lánið að fjárhæð 2.000.000króna. Niðurstaðamálsins er því sú að varakrafa sóknaraðila verður tekin til greina svo og krafasóknaraðila um greiðslu dráttarvaxta af láni málsaðila við A. Eftirþessari niðurstöðu verður varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðilamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá ekki veriðtekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð Samþykkter varakrafa sóknaraðila, K, um að við skiptin skuli miða við að upphaflegtframlag hennar að fjárhæð 16.750.000 krónur til kaupa á fasteigninni [...], hækki er nemi hækkun á söluverðifasteignarinnar, eða 30%. Samþykkter krafa sóknaraðila um að málsaðilar greiði 655.729 krónur í dráttarvexti afláni er A veitti þeim. Varnaraðili,M, greiði sóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 858/2016
Kærumál Vistun barns Aðfararheimild
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að sonur A skyldi vistaður tímabundið utan heimili hennar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 23. desember 2016 en kærumálsgögnbárust Hæstarétti 4. janúar 2017. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22.desember 2016 þar sem varnaraðila var heimilað að vista barn sóknaraðila, B,utan heimilis hennar í 6 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknarsem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með úrskurði varnaraðila 15. september 2016var sonur sóknaraðila tekinn af heimili hennar og vistaður utan þess á vegumvarnaraðila í tvo mánuði. Þótt gildistími úrskurðarins hafi liðið 15. nóvember sama ár, ánþess að gerð yrði krafa fyrir dómi um að sú ráðstöfun yrði framlengd, gat þaðekki hindrað að síðar yrði tekin ný ákvörðun á grundvelli 1. mgr. 31. gr.barnaverndarlaga bæri nauðsyn til. Er þess þá að gæta að hagsmunir barnsinsskulu ávallt hafðir í fyrirrúmi í samræmi við grundvallarreglu barnaréttar. Aðvirtu því sem rakið er í hinum kærða úrskurði um atvik málsins var brýnt aðtryggja öryggi sonar sóknaraðila eins og gert var með ákvörðun varnaraðila 22.nóvember 2016 á þeim grundvelli sem gerð hefur verið grein fyrir. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur en umgjafsóknarkostnað sóknaraðila fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A,greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2016. Krafasóknaraðila er dagsett 2. desember 2016 og barst dóminum sama dag. Málið vartekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 19. desember sl.Sóknaraðili er Barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar en varnaraðilar eru A og C. Dómkröfursóknaraðila eru þær að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að barnið B, kt. [...],með lögheimili að [...],[...], verði áfram vistað utan heimilis á vegumsóknaraðila í allt að sex mánuði samkvæmt 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. VarnaraðiliA gerir þá kröfu að kröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað og að sóknaraðiliverði úrskurðaður til að greiða varnaraðila málskostnað eins og málið væri eigigjafsóknarmál. Varnaraðili C gerir þákröfu að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðili greiði varnaraðilamálskostnað.I Íoktóber 2015 barst tilkynning um að dóttir varnaraðila, D, hefði sagt frákynferðislegri misnotkun af hálfu föður síns, varnaraðila C. Í framhaldi varvarnaraðili C handtekinn og gert að sæta gæsluvarðhaldi og bæði börnvarnaraðila, D og B, vistuð utan heimilis með samþykki móður en hún var áþessum tíma í innlögn á Reykjalundi vegna kvíða og þunglyndis. Stúlkanstaðfesti framburð sinn í Barnahúsi og kom fram í máli hennar að hún hefðiáhyggjur af bróður sínum því að hún hefði talið sig sjá pabba sinn eiga viðhann. Viðtal var tekið við B í Barnahúsi en erfitt reyndist að ná athygli hansog kom ekkert fram sem benti til þess að hann hefði orðið fyrir misnotkun afhálfu varnaraðila C. Börnin fóru heim til móður sinnar og var lögð áhersla á afhálfu barnaverndarstarfsmanna að faðir þeirra kæmi ekki á heimilið meðan máliðværi í rannsókn. Þegar á leið komu upp áhyggjur barnaverndarstarfsmanna um aðstúlkan, sem nú hafði verið í meðferðarviðtölum í Barnahúsi, nyti ekkistuðnings móður sinnar og vísbendingar voru um að faðir barnanna væri ekki meðöllu fluttur af heimilinu og væri í samskiptum við fjölskylduna. Móðirsamþykkti ekki vistun stúlkunnar utan heimilis og var með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 26. apríl 2016 staðfestur úrskurður barnaverndarnefndar um vistunstúlkunnar utan heimilis í sex mánuði. Viðupphaf málsins var farið á heimili fjölskyldunnar og þar reyndist vera hinmesta óreiða og börnin illa hirt að mati barnaverndarstarfsmanna. Stúlkan varmeð skán í hári og þvagfærasýkingu og bæði börnin notuðu bleyju, stúlkanpissaði í bleyju en drengurinn kúkaði í bleyju vegna hægðavandamála og hafðiekki verið vaninn á klósett. Eftir að börnin höfðu verið einn mánuð ávistheimilinu brá svo við að hægðavandamál B var úr sögunni og D hætt að pissaí bleyju. Framkemur jafnframt í gögnum málsins að meðan börnin dvöldu á vistheimili gekk þeimallt í haginn en eftir að þau fóru aftur heim til móður sinnar seig aftur áógæfuhliðina. Móðir fékkst ekki til að koma í viðtal tilbarnaverndarstarfsmanna og svaraði ekki símhringingum frá þeim. Í byrjun ágústkom svo í ljós að B var hættur að mæta í leikskólann og nokkru síðar bárustupplýsingar um að móðir hans hefði skráð B í skóla í Reykjavík og hugðistflytja til Reykjavíkur. Þráttfyrir fullyrðingar móður komu fram vísbendingar um að varnaraðilar væru ennþá ísamvistum. Þau höfðu m.a. farið saman í sumarbústaðarferð og komið saman íviðtal í skólum barnanna. Þá kom tilkynning til barnaverndarnefndar undirnafnleynd um að þau hefðu verið saman í afmælum. Við könnun barnaverndarnefndarkom í ljós að þau höfðu ekki sótt um skilnað eins og móðir hafði sagtbarnaverndarnefnd. Rætt var við B og kom fram í samtali við hann að hann hefðifarið með foreldrum sínum í útilegu í sumar. Foreldrar hans byggju saman áheimilinu og stundum vaknaði hann á nóttunni og þá færi hann upp í rúm tilmömmu og pabba og legðist á milli þeirra. Þegarþessar upplýsingar lágu fyrir þótti starfsmönnum sóknaraðila sýnt að foreldrarmundu ekki ætla sér að vera í samvinnu við nefndina og að móðir hefði sagtósatt um hagi þeirra og sonar þeirra á heimilinu. Var þá kveðinn upp úrskurður1. september 2016 samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um tökudrengsins af heimilinu og vistun hans á vegum nefndarinnar. Þann1. september 2016 barst tölvubréf frá vistmóður þar sem hún lýsir högum oghegðun drengsins á heimilinu. Kom þar fram að drengurinn ætti við hægða- ogþvagvandamál að stríða eins og þegar hann kom í vistun í hið fyrra sinn. Framkemur ennfremur í tölvubréfi fósturmóður að hún hafi átt samtal við B og spurthann hvort þau systkinin ættu einhver leyndarmál. Hann hafi sagt svo ekki veraen hins vegar ættu þeir feðgar leyndarmál sem væri að pabbi hans nuddaði typpiðá honum inni á baði og bæri á það krem. Pabbi hafi sagt að hann mætti ekkisegja mömmu frá þessu. Í framhaldi af þessu var send kæra til lögreglu og óskaðeftir rannsóknarviðtali í Barnahúsi. Máldrengsins var lagt fyrir Barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar 13. september 2016. Áfundinum áréttaði móðir að faðir barnanna væri fluttur af heimilinu og hefðiekki búið þar frá því í desember 2015. Hún sagði rétt að drengurinn svæfi oftuppi í hjá henni í rúminu sem hefði áður verið rúm beggja foreldra. VarnaraðiliB kom einnig á fund nefndarinnar. Í máli hans kom m.a. fram að foreldrar gerðusér nú grein fyrir því að skilnaður þeirra væri misráðinn þar sem sambandþeirra væri traust þótt þau þyrftu að búa hvort í sínu lagi á meðan á þessumrakalausa málarekstri gegn honum stæði. Skýrslavar tekin af B í Barnahúsi 14. september 2016. Þar staðfesti drengurinnframburð sinn um að faðir hans hefði nuddað á honum typpið og borið krem á þaðog auk þess stungið fingri inn í endaþarm hans. Faðir hans hafi sagt að hannmætti ekki segja mömmu frá. Úrskurður var kveðinn upp 15. september 2016 um að Bskyldi tekinn af heimili foreldra og vistaður á vegum BarnaverndarnefndarHafnarfjarðar í tvo mánuði. Barnaverndarnefnd samþykkti jafnframt með vísan til1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að gerð yrði krafa fyrirhéraðsdómi um að ráðstöfun þessi stæði í allt að sex mánuði. Ekkivarð úr að krafa um áframhaldandi vistun utan heimilis væri sett fram af hálfusóknaraðila fyrir héraðsdómi í tæka tíð áður en vistunartími rann út, sbr. 1.mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Hins vegar beitti sóknaraðili þann 22. nóvember2016 ákvæðum 31. gr. laganna um neyðarvistun og úrskurðaði að barnið skyldikyrrsett á vistheimilinu. Með kröfu sinni í málinu krefst sóknaraðili þess aðráðstöfun þessi standi í allt að sex mánuði. II Esálfræðingur var fenginn til að vinna sálfræðilegt mat á forsjárhæfnivarnaraðila A. Í matsgerð hans segir m.a. að töluverðar vísbendingar séu um vanrækslumóður og ljóst að hennar tilfinningavandi og tengslavandi hafi hamlað getuhennar til að sinna börnunum með eðlilegum hætti. Þá hafi komið framvísbendingar um ákveðið innsæisleysi móður, m.a. varðandi þvagfæravanda D ogtilfinningar. Að auki hafi komið fram vísbendingar um að móðir gæti hafa beittbörnin ofbeldi. VarnaraðiliA hafi góða kosti. Hún sé greind, hafi menntun og vinnusögu, sé reglusöm ogsýni áhuga á að fá börnin aftur. Hún hafi að mestu staðið sig vel í umgengni ogað mörgu leyti farið eftir ábendingum fagaðila og barnaverndar. Matsmaður telurþó að varnaraðili A hafi ennþá ekki sýnt að henni sé treystandi og að hún hafiekki ennþá tekið skýra afstöðu í þessu máli. Matsmaður hafi rætt málið opið viðvarnaraðila A og bent henni á að meðan staðan væri svona gæti matsmaður ekkimælt með að hún fengi börnin. Matsmaður telur ljóst að varnaraðili A sé ekki aðfara að skilja við barnsföður sinn. Hún sé í miklum samskiptum við hann og húnhafi sjálf sagt að hann væri á heimilinu en þó ekki þegar börnin væru þar.Varnaraðili A hafi sagt að D sé búin að draga framburð sinn til baka og að B séhraðlyginn. Á þessum grundvelli sé ekki unnt að sjá að varnaraðili ætli sér aðstanda með börnunum og styðja þau í gegnum þetta mál. Matsmaðurtelur að töluverð áhætta muni fylgja því ef börnin færu aftur í umsjá móður.Helstu þættir séu að hún hafi ekki tekið afstöðu með börnunum til þess aðvernda þau. Vísbendingar séu um ákveðna vanrækslu á tímabili og mögulegtofbeldi. Einnig hafi hún ekki verið í nægilega góðu samstarfi við barnavernd. Þáhafi hún sýnt af sér ákveðið dómgreindarleysi, m.a. með því að vera áfram meðbarnsföður inni á heimilinu og að hafa lagt að stúlkunni að breyta framburðisínum. Einnig hafi hún ekki sinnt þvagfæravanda stúlkunnar eða hægðavandadrengsins og ekki viðurkennt að um vandamál væri að ræða. Matsmaðursegir að hann hafi átt gott samtal við móður í lokaviðtali. Farið hafi veriðyfir málið og matsmaður látið hana vita af sínum áhyggjum og að ekki yrði mæltmeð því að hún fengi börnin aftur við óbreytt ástand. Varnaraðili A hafi þálýst miklum vilja til samstarfs. Hún hafi bent á að ekki hafi verið reyndurneinn stuðningur og að hún ætli að styðja börn sín og forgangsraða þeim í efstasæti. Matsmaður telur hins vegar að í viðtölum hans við varnaraðila hafi komiðfram að að hún varpi ábyrgð á aðra,fyrrverandi lögmann sinn, skóla stúlkunnar, barnavernd, Barnahús, fósturmóðurog aðra sem hafa komið að málum stúlkunnar.Matsmaður mælir með að börnin verði áfram ífóstri en að umgengni haldi áfram undir eftirliti. Umgengni þurfi að vera undirströngu eftirliti á meðan lögreglurannsókn sé í gangi, enda telur matsmaður aðþað sé töluverð hætta á að móðir reyni að hafa áhrif á framburð barnanna. Varnaraðili A telurnauðsynlegt að bregðast við fjölmörgum rangfærslum sem birtast í greinagerðsóknaraðila. Rétt sé að börn varnaraðila hafi hvort í sínu lagi verið vistuðutan heimilis en rangt sé þar fjallað um veru föður barnanna á heimilivarnaraðila. Rétt sé að lögheimili fjölskyldunnar allrar hafi verið flutt á samaheimilisfang í Reykjavík. Komi það til af því að ekki sé heimilt að flytjaeingöngu varnaraðila og börn hennar, heldur verði að flytja alla fjölskyldunaþar sem varnaraðili og faðir barnanna hafi ekki gengið frá skilnaði. VarnaraðiliA hafi áður greint frá misskilningi varðandi orðræðu um að faðir barnanna búiinni á heimilinu. Drengurinn hafi greint frá því að hann sofi í pabba og mömmurúmi en ekki á milli þeirra eins og haldið sé fram. Hann hafi frá flutningiföður og systur sofið uppi í rúmi hjá varnaraðila hverja nótt og því sé ekkertóeðlilegt við að hann taki svona til orða en rúmið sé vissulega rúm foreldrahans beggja eða hafi a.m.k. verið það alla tíð þó að faðir hans sé fluttur útaf heimilinu. Þávill varnaraðili A mótmæla því harkalega að hún hafi tekið skýra afstöðu meðföður barnanna gegn börnunum varðandi frásögn þeirra. Hið rétta sé að dóttirvarnaraðila hafi ítrekað greint svo frá við varnaraðila A að hún hafi í byrjunekki sagt satt hvað varði föður sinn og því hafi varnaraðili eingöngu sagtdóttur sinni að segja satt, annað ekki. Varnaraðili A kveðst fyrst og fremststanda með börnum sínum, enda hafi hún vísað föður þeirra út af heimilinu fyrirheilu ári síðan og hafi búið ýmist ein eða með börnin sín frá þeim tíma. III Sóknaraðilitekur undir með matsmanni að ekki sé ráð að B fari aftur í umsjá móður meðanekki er komin niðurstaða í kærumál á hendur föður barnanna. Í ljós hafi komiðað móðir taki skýra afstöðu með föður þrátt fyrir að halda öðru fram. Meðhliðsjón af framansögðu telur sóknaraðili nauðsyn standa til að drengurinnverði vistaður utan heimilis í allt að sex mánuði til að tryggja að hann séekki í samskiptum við föður sinn meðan kærumál er í rannsókn og ferli. Nauðsynberi til að drengurinn fái viðeigandi meðferð í Barnahúsi en slík meðferð ségagnslaus njóti barn ekki stuðnings foreldris. Sóknaraðilaberi skylda til að tryggja óskilyrtan rétt barnsins fyrir vernd og umönnun ísamræmi við ákvæði barnaverndarlaga og ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna umréttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2003. Með hliðsjón af atvikum máls og í þáguhagsmuna barnsins sé nauðsynlegt að ráðstöfun samkvæmt framansögðu standi íallt að sex mánuði, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Um frekari lagaröker vísað til 4. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002, meginreglna barnalaga nr.76/2003 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varnaraðili A byggir ífyrsta lagi á því að neyðarvistun, sem framkvæmd var þann 22. nóvember 2016skv. 31. gr. barnaverndarlaga, hafi skort lagastoð, enda hafi drengurinn þáþegar verið vistaður utan heimilis í tvo mánuði samkvæmt úrskurði eða frá 15.september 2016. Engin lagaheimild sé fyrir slíku, enda komi skýrt fram ígreinargerð með ákvæði 26. gr. barnaverndarlaga að telji barnaverndarnefnd aðvistun þurfi að standa lengur en í tvo mánuði verði nefndin að afla sérdómsúrskurðar. Þá byggir varnaraðili einnig á því að framkvæmd neyðarvistunarhafi ekki verið fylgt að forminu til. Í greinargerð með 31. gr.barnaverndarlaga sé sett fram skýrt skilyrði um að náist ekki samkomulag viðforeldra um áframhaldandi ráðstöfun eftir að neyðarvistun lýkur verði nefndinað kveða upp úrskurð innan 14 daga frá því að tekin var ákvörðun umneyðarvistun. Ef úrskurður nefndarinnar liggur ekki fyrir innan tilskilins tímafalli bráðabirgðaráðstöfunin úr gildi. Varnaraðilibyggir jafnframt á því að sóknaraðila hafi skort heimild til ákvörðunar umáframhaldandi vistun utan heimilis. Í a lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002 sé kveðið á um að nefndinni sé heimilt að úrskurða um að barn skulidveljast utan heimilis í allt að tvo mánuði. Heimild barnaverndarnefndar til aðúrskurða um vistun í skamman tíma sé að finna í 27. gr. laganna og eigi viðþegar ljóst þykir að barnið fái ekki viðunandi umönnun á heimili sínu, aðstæðurþess séu óviðunandi eða það í hættu. Ákvarðanir, sem teknar séu samkvæmtþessari grein, séu tímabundnar og ekki ætlað að standa lengur en tvo mánuði. Efnefndin komist að þeirri niðurstöðu að hagsmunum barnsins sé best borgið meðlengri dvöl en í tvo mánuði þurfi hún að leita til dómstóla samkvæmt 28. gr.barnaverndarlaga. Frá þessu séu engin frávik. Íbarnaverndarlögum sé reynt að tryggja samfellu í vinnslu barnaverndarmáls. Íþeim tilvikum þegar nauðsynlegt sé að vista barn utan heimilis sé mikilvægt aðtryggja stöðugleika fyrir barnið og að rof verði ekki á vistun meðan verið séað taka ákvarðanir um framlengingu vistunar. Um þetta sé m.a. fjallað í 2. mgr.28. gr. laganna. Í tilviki varnaraðila hafi ekki verið leitað atbeina dómstólafyrir áframhaldandi vistun drengsins og sú neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr.barnaverndarlaga, sem beitt hafi verið 22. nóvember 2016, hafi því með ölluverið óheimil svo sem og málsmeðferð öll í kjölfarið. Meðvísan til framangreinds sé því krafist að því þvingunarástandi sem nú ríki séaflétt án tafar. Loksvísar varnaraðili til meðalhófsreglna barnaverndarlaga, sbr. 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga en sú regla hafi verið þverbrotin í málinu. Hvorki hafi veriðtilsjón á heimilinu eða óboðað eftirlit þrátt fyrir að varnaraðili hafiþráfaldlega boðið slíkt. Því sé ljóst að ekki hafi verið gætt lögbundinsmeðalhófs og því ber að hafna kröfu sóknaraðila. Afhálfu varnaraðila C var ekki lögð fram greinargerð í málinu en í málflutningivísaði lögmaður hans til sömu sjónarmiða og málsástæðna sem fram koma hjávarnaraðila B.IV BarniðB verður sex ára [...] nk. Systir hans, D, varð átta ára [...] sl. Hún var meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 26. apríl 2016 vistuð utan heimilis í sex mánuðien samkvæmt gögnum málsins býr hún enn hjá fósturforeldrum þar sem B er einnigvistaður. Ástæða fyrir vistun D var frásögn hennar í Barnahúsi um aðvarnaraðili C hefði misnotað hana kynferðislega. B hefur einnig skýrt svo frá íBarnahúsi að varnaraðili C hafi brotið gegn honum á sama hátt. Framkemur í gögnum málsins að mikil breyting til batnaðar hefur orðið ásystkinunum, bæði líkamlega og andlega, eftir að þau fóru úr umsjá varnaraðila Aog í fóstur. Sóknaraðiliákvað 1. september 2016 að beita neyðarvistun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002 og úrskurðaði 15. september 2016 að B skyldi tekinn af heimilivarnaraðila A og vistaður á vegum sóknaraðila í tvo mánuði, sbr. 1. mgr. 27.gr. laganna. Jafnframt samþykkti sóknaraðili með vísun til 1. mgr. 28. gr.laganna að gerð yrði krafa fyrir héraðsdómi um vistun utan heimilis í allt aðsex mánuði. Sóknaraðilikrafðist ekki framlengingar fyrir dómi á vistun barnsins utan heimilis innantveggja mánaða eins og áskilið er og rann því gildistími úrskurðar sóknaraðilafrá 15. september 2016 út 15. nóvember 2016. Svo virðist sem sóknaraðili hafiorðið þess áskynja 22. nóvember 2016 og greip þá til þess ráðs að beita á nýúrræðum 31. gr. barnaverndarlaga um neyðarvistun og úrskurðaði um kyrrsetningubarnsins á vistheimilinu. Í framhaldi afþví var málið lagt fyrir dóminn 2. desember 2016 innan tilskilins 14 dagafrests samkvæmt 2. mgr. 31. gr. barnaverndarlaga. Framangreindirannmarkar á málsmeðferð sóknaraðila þykja ekki valda því að krafa sóknaraðilaeigi sér ekki lagastoð og að fella beri úrskurð sóknaraðila úr gildi. Ímálinu liggur fyrir að systkinin D og B hafa bæði borið alvarlegar ásakanir áhendur föður sínum, varnaraðila C. Samkvæmt gögnum málsins hefur varnaraðili Aekki tekið ákveðna afstöðu með börnum sínum í málinu heldur dregurtrúverðugleika þeirra í efa. Hefur hún reynt að hafa áhrif á framburð D ogsegir B búa til sögur. Framburður varnaraðila A varðandi hjónaband sitt ogfyrirætlanir hennar í því sambandi hefur verið misvísandi. Undir rekstrimálsins hjá sóknaraðila sýndi varnaraðili A mikla tregðu til að vera í samvinnuvið starfsmenn sóknaraðila. Í raun verður ekki annað ráðið af gögnum málsins enað varnaraðili A hafi tekið afstöðu með föður í málinu og því ekki líklegt aðhún sýni syni sínum fullan stuðning heima fyrir. Þegartekið er tillit til hinna alvarlegu ásakana barnanna á hendur föður sínum, semfram koma í vitnaskýrslum þeirra í Barnahúsi, verður afstað varnaraðila A tilmálsins að liggja skýr fyrir. Á það hefur skort og afstað hennar skýrðist ekkií skýrslu hennar fyrir dómi. Þegar framangreint er virt verður að fallast á meðsóknaraðila að ekki sé unnt að treysta því að varnaraðili A muni standa viðbakið á syni sínum ef fallist verður á kröfur hennar. Brýntþykir að barnið fari í viðtalsmeðferð í Barnahúsi en slík meðferð kemur ekki aðgagni nema barnið njóti stuðnings foreldris og sé ekki í samskiptum við ætlaðangeranda. Aðmati dómsins reyndi sóknaraðili önnur vægari úrræði áður en ákvörðun var tekinum vistun drengsins utan heimilis en við ramman reip var að draga í þeim efnumvegna tregðu varnaraðila A til samvinnu við sóknaraðila. Meðvísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að fallast beri á kröfursóknaraðila um að drengurinn verði vistaður utan heimilis varnaraðila A í sexmánuði eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Af hálfu sóknaraðila erekki krafist málskostnaðar. Varnaraðili C krefst málskostnaðar. Rétt þykir aðmálskostnaður milli aðila falli niður. Varnaraðili A hefur gjafsókn í málinu.Gjafsókn varnaraðila, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Helgu Völu Helgadótturhdl., sem þykir hæfilega ákveðin 429.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti,greiðist úr ríkissjóði.Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚrskurðarorðBarnið B, kt. [...], semlýtur forsjá varnaraðila, A og C, skal vistað utan heimilis á vegum sóknaraðilaí sex mánuði frá uppkvaðningu úrskurðar að telja.Málskostnaður fellurniður milli aðila. Allur gjafsóknarkostnaður, þ. á m. þóknun lögmannsvarnaraðila A, Helgu Völu Helgadóttur hdl., 429.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.
Mál nr. 361/2002
Kærumál Verjandi Gögn
Héraðsdómslögmaðurinn J krafðist þess að sér yrðu afhent gögn, sem lögregla lagði fyrir héraðsdómara, vegna rannsóknar sem beindist að X. Í skýrslu, sem lögreglan tók af X, kom fram að hún hafi þá tilnefnt J til að starfa sem verjanda sinn og var hann staddur við skýrslugjöf hennar. Þrátt fyrir það var þess hvergi getið í skýrslunni eða öðrum gögnum málsins að lögmaðurinn hefði verið skipaður verjandi X, hvorki við skýrslugjöf hennar hjá lögreglunni né á síðari stigum. Í dómi Hæstaréttar segir að ákvæði 43. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999, mála taki eftir hljóðan sinni til réttinda verjanda til að fá afhent gögn, sem tengist lögreglurannsókn. Með því að umræddur lögmaður hafi ekki hlotið skipun sem verjandi X verði sú krafa, sem sé höfð uppi í málinu, ekki gerð á grundvelli þessa lagaákvæðis. Var ákvörðun héraðs dómara um að hafna kröfu J því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 31. júlí 2002, þar sem hafnað var kröfu lögmanns varnaraðila um að sér yrðu afhent gögn vegna rannsóknar sóknaraðila, sem beinist að varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að verjanda hennar verði afhent gögn, sem sóknaraðili lagði fyrir héraðsdómara til skoðunar í þinghaldi 31. júlí 2002, en ella verði héraðsdómara gert að hafna að taka við þeim gögnum. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hin kærða ákvörðun verði staðfest. I. Samkvæmt gögnum málsins barst sóknaraðila 16. júlí 2002 ósk frá Barnavernd Reykjavíkur um að leit yrði gerð að Y, syni varnaraðila, sem er 16 ára að aldri. Mun varnaraðili hafa verið svipt forsjá yfir drengnum í febrúar 2002 og barnaverndaryfirvöld tekið við henni. Á þeirra vegum mun hann hafa verið vistaður á meðferðarheimilinu [...]. Mun drengurinn hafa fengið heimild til að fara þaðan til [...] til að hitta systur sína og dvalist þar um nokkurra daga skeið, en farið með flugvél frá [...] síðdegis 15. júlí 2002 til Reykjavíkur, þar sem hann hafi síðan átt að fara með annarri flugvél til [...]. Upplýst mun hafa verið að hann hafi komið til Reykjavíkur eins og ráðgert var, en ekki haldið för sinni áfram til [...]. Taldi Barnavernd Reykjavíkur ástæðu til að ætla að drengurinn hefði síðan verið með varnaraðila. Lögreglan hóf þegar leit að varnaraðila og drengnum, en leitin bar ekki árangur fyrr en aðfaranótt 25. júlí 2002 þegar komið var að þeim í vinnuskúr við [...] í Reykjavík, þar sem þau dvöldust. Varnaraðili var þá handtekin. Lögreglan gerði í framhaldi af því leit á dvalarstað varnaraðila og drengsins, þar sem lagt var hald á dagbók í eigu hennar. Varnaraðili var eftir handtöku vistuð í fangageymslu þar til nokkru eftir hádegi 25. júlí 2002, þegar lögreglan tók skýrslu af henni. Í skýrslunni var þess getið að hún hafi tilnefnt Jón Einar Jakobsson héraðsdómslögmann sem verjadagbók í eigu hennar. Varnaraðili var eftir handtöku vistuð í fangageymslu þar til nokkru eftir hádegi 25. júlí 2002, þeganda sinn og hafi hann verið staddur við skýrslugjöf hennar. Varnaraðili var síðan leyst úr haldi þegar skýrslutöku var lokið. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júlí 2002 krafðist varnaraðili þess að sóknaraðila yrði með vísan til 79. gr. laga nr. 19/1991 gert að skila henni fyrrnefndri dagbók. Þessi krafa var tekin fyrir á dómþingi 31. sama mánaðar. Afhenti þá sóknaraðili héraðsdómara rannsóknargögn málsins til skoðunar. Áðurnefndur lögmaður, sem mættur var í þinghaldinu af hálfu varnaraðila, krafðist þess að fá eintak af þessum gögnum á grundvelli 43. gr. laga nr. 19/1991, en mótmælti því að þau yrðu ella lögð fyrir dómara. Héraðsdómari hafnaði þessum kröfum með hinni kærðu ákvörðun. II. Eins og áður greinir kom fram í skýrslu, sem lögreglan tók af varnaraðila 25. júlí 2002, að hún hafi þá tilnefnt Jón Einar Jakobsson héraðsdómslögmann til að starfa sem verjandi sinn og var hann staddur við skýrslugjöf hennar. Þrátt fyrir það er þess hvergi getið í skýrslunni eða öðrum gögnum málsins að lögmaðurinn hafi verið skipaður verjandi varnaraðila, hvorki við skýrslugjöf hennar hjá lögreglunni né á síðari stigum. Ákvæði 43. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999, tekur eftir hljóðan sinni til réttinda verjanda til að fá afhent gögn, sem tengjast lögreglurannsókn. Með því að umræddur lögmaður hefur samkvæmt framansögðu ekki hlotið skipun sem verjandi varnaraðila verður sú krafa, sem er höfð uppi í málinu, ekki gerð á grundvelli þessa lagaákvæðis. Samkvæmt því verður að staðfesta ákvörðun héraðsdómara. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hin kærða ákvörðun er staðfest. Ár 2002, miðvikudaginn 31. júlí, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur háð í Dómhúsinu við Lækjartorg af Eggerti Óskarssyni héraðsdómara. Tekið er fyrir: Mál nr. R-345/2002 gegn lögreglustjóranum í Reykjavík.
Mál nr. 545/2006
Staðgreiðsla opinberra gjalda
S var sakfelldur fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í einkahlutafélagi borið ábyrgð á því að staðin væru skil á skilagreinum og staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna á nánar tilgreindum tímabilum. S brást þeim skyldum sakir stórfellds hirðuleysis og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Með hliðsjón af atvikum máls var refsing S ákveðin 1.500.000 króna sekt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. september 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara mildunar refsingar. Við meðferð málsins í héraði féll ákæruvaldið frá því að heimfæra háttsemi ákærða undir 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og átti héraðsdómari því ekki að taka afstöðu til þess hvort ákærði hefði brotið gegn því lagaákvæði. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Með hliðsjón af atvikum máls verður refsing ákærða ákveðin 1.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs sem ákærða ber að greiða innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæta ella fangelsi í 48 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Snorri Birgir Snorrason, greiði 1.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 48 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 365.085 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Ríkislögreglustjórinn höfðaði málið með ákæru útgefinni 31. ágúst 2005 á hendur ákærðu, X [kennitala], Y [kennitala] og Snorra Birgi Snorrasyni, kt. 210863-3629, Urðarstíg 11a, Reykjavík, til refsingar fyrir eftir­greind brot á lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. A. Á hendur ákærðu öllum fyrir brot framin í rekstri A ehf. 1. Fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt. Ákærða Y, sem stjórnarformanni með prókúruumboð frá 13. mars 2002 til 11. september 2002 fyrir A ehf., [kennitala], sem úrskurðað var gjaldþrota 4. júlí 2003, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðis­­aukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Toll­stjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafði verið í nafni einka­­­­hluta­félagsins á árinu 2002, samtals að fjárhæð krónur 2.827.378 og sundurliðast sem hér segir: Uppgjörstímabil: Árið 2002 janúar-febrúar kr. 1.567.745 mars-apríl kr. 1.259.633 kr. 2.827.378 Samtals: kr. 2.827.378 2. Fyrir brot á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærða Snorra Birgi, sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra með prókúru­umboð frá 10. mars 2000 til 21. janúar 2002, ákærðu X, sem stjórnarfor­manni með prókúruumboð frá 5. júlí 2000 til 13. mars 2002 og ákærða Y, í stöðu þeirri sem lýst er hér að framan og hann gegndi hjá A ehf., er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á skilagreinum stað­greiðslu opinberra gjalda vegna október, nóvember og desember 2001 og janúar til og með október 2002 og að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Toll­stjóranum í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins á árunum 2001 og 2002, samtals að fjár­hæð krónur 7.066.002 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Árið 2001 október kr. 378.475 nóvember kr. 381.385 desember kr. 718.092 kr. 1.477.952 Árið 2002 janúar kr. 862.786 febrúar kr. 676.418 mars kr. 576.874 apríl kr. 766.545 maí kr. 761.353 júní kr. 482.148 júlí kr. 405.872 ágúst kr. 421.579 september kr. 460.666 október kr. 173.809 kr. 5.588.050 Samtals: kr. 7.066.002 B. Á hendur ákærða Y fyrir brot framin í rekstri B ehf. 1. Fyrir brot á lögum um virðisaukaskatt. Ákærða, sem stjórnarmanni með prókúruumboð frá 1. desember 2001 til 11. september 2002 fyrir B ehf., [kennitala], sem úrskurðað var gjald­þrota 13. desember 2002, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisauka­skatt með því að hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á skilagreinum virðis­­aukaskatts vegna tímabilanna janúar-febrúar og mars-apríl 2002 og að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisauka­skatti, sem innheimtur hafði verið í nafni einkahlutafélagsins á árinu 2002, samtals að fjárhæð krónur 3.005.496 og sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Árið 2002 janúar-febrúar kr. 623.432 mars-apríl kr. 798.816 maí-júní kr. 1.583.248 kr. 3.005.496 Samtals: kr. 3.005.496 2. Fyrir brot á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærða er gefið að sök að hafa, í stöðu þeirri sem lýst er hér að framan og hann gegndi hjá B ehf., brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á skilagreinum staðgreiðslu opin­berra gjalda vegna janúar til og með ágúst 2002 og að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins á árinu 2002, sam­tals að fjárhæð krónur 3.165.667 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Árið 2002 janúar kr. 254.640 febrúar kr. 310.762 mars kr. 362.359 apríl kr. 400.651 maí kr. 422.038 júní kr. 509.859 júlí kr. 464.597 ágúst kr. 440.761 kr. 3.165.667 Samtals: kr. 3.165.667 C. Í ákæru er háttsemi samkvæmt 1. tölulið A og B kafla talin varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Háttsemi samkvæmt 2. tölulið beggja ákærukafla er talin varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ákærðu X og Snorri Birgir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara að þau verði sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins, en ellegar dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærði Y krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Um A kafla ákæru. I. Ákærði Snorri Birgir Snorrason stofnaði A ehf. 10. mars 2000. Í stofnfundargerð og tilkynningu til hlutafélagaskrár, sem henni barst 29. sama mánaðar, kemur fram að ákærði sitji einn í aðalstjórn, sé fram­kvæmda­­stjóri og fari með prókúru fyrir einkahlutafélagið, en tilgangur þess sé einkum veitinga­starf­semi og innflutningur og sala mat­væla. Með tilkynningu til hlutafélaga­skrár 6. júlí 2000 var sam­þykktum félagsins breytt og hlutafé aukið. Samhliða því var ákærða X kosin stjórnarformaður frá 5. júlí að telja, en ákærði Snorri Birgir með­stjórnandi. Með tilkynningu 21. janúar 2002, sem barst hluta­­félaga­skrá 31. sama mánaðar, var tilkynnt um nýja aðalstjórn félagsins, en hana skipuðu ákærða X sem formaður og C sem stjórnar­maður. Frá sama tíma var til­kynnt að ákærði Snorri Birgir léti af störfum sem stjórnarmaður og fram­kvæmda­­stjóri. Jafnframt var prókúra hans afturkölluð. Í tilkynningunni kemur fram að nýr framkvæmdastjóri hafi ekki verið ráðinn, en ákærða X sé áfram prókúru­hafi félagsins, ásamt C frá og með tilgreindum degi. Sama dag lét D af störfum sem stjórnarmaður. Með tilkynningu 13. mars 2002, sem barst hlutafélagaskrá 4. apríl sama ár, var enn tilkynnt um nýja stjórn félagsins, en hún væri eftirleiðis skipuð ákærða Y sem aðal­manni og prókúru­hafa. Frá sama tíma var fellt niður prókúru­umboð ákærðu X og C. Hinn 11. september 2002 tilkynnti ákærði Y til hluta­félaga­skrár að hann væri frá sama tíma genginn úr stjórn félagsins. Bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta 4. júlí 2003. Hinn 23. október 2003 hóf Skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skilum félagsins á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2001-2002 og inn­heimtum virðisaukaskatti árið 2002. Umrædd rannsókn þótti leiða í ljós brot ákærðu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, lögum um virðisaukaskatt og eftir atvikum almennum hegningarlögum og var málið því sent Ríkislögreglustjóranum til opinberrar rann­sóknar 5. maí 2004. II. Ákærða X greindi frá því undir lögreglurannsókn málsins að meðákærði Snorri Birgir hefði verið aðaleigandi A ehf., stjórnarformaður og fram­kvæmda­stjóri þegar hún hefði komið að rekstri félagsins og verið kosin formaður stjórnar 5. júlí 2000. Starfsemi félagsins hefði fyrst og fremst lotið að rekstri veitinga­staðar við [...] í Reykjavík. Meðákærði hefði svo veikst í byrjun desember 2001 og ákærða þá haldið rekstrinum gangandi í fjarveru hans, ásamt C, E og F, en þær hefðu allar verið með­eigendur að fyrirtækinu. Að sögn ákærðu hefðu þær þó ekki tekið við eigin­legum rekstri félagsins og ekki haft umsjón með fjármálastjórn þess, heldur aðeins haldið öllu í horfi á meðan unnið hefði verið að því að finna nýjan rekstraraðila. Í kjöl­far þessa hefði meðákærði Y keypt hlut meðákærða Snorra í félaginu og þær fjórar í framhaldi selt honum hver sinn hlut. Ákærða sagði með­ákærða Snorra hafa borið ábyrgð á daglegum rekstri félagsins og þar með skilum á virðis­auka­­skatti og staðgreiðslu opinberra gjalda á greiðslu- og upp­gjörs­tíma­­bilum frá október 2001 til og með janúar 2002. Um vangoldna skatta og gjöld eftir þann tíma vísaði ákærða á nýja eigendur fyrirtækisins og benti á að hún hefði þá verið gengin úr stjórn félagsins. Ákærði Snorri Birgir greindi lögreglu frá því að hann hefði veikst í október 2001 og þá farið í leyfi frá störfum framkvæmdastjóra í samráði við stjórn félagsins. Frá þeim tíma hefði enginn framkvæmdastjóri verið starfandi í fyrirtækinu fyrr en nýir eigendur hefðu tekið við rekstri þess í janúar 2002. Í millitíðinni hefðu meðeigendur hans, með­ákærða X, C, E og F, haldið fyrirtækinu gangandi. Að sögn ákærða hefði það átt að vera tíma­­­bundið ástand, en þegar komið hefði á daginn að veikindi hans voru alvarlegri en talið hefði verið í fyrstu hefði hann tekið ákvörðun um að selja meðákærða Y 51% hlut sinn í félaginu. Konurnar fjórar hefðu í kjölfarið gert slíkt hið sama. Ákærði kvaðst af framangreindum ástæðum ekki hafa borið ábyrgð á skilum vörslu­­skatta eða opin­berra gjalda á uppgjörs- og greiðslutíma­­bilum frá október 2001 til og með janúar 2002, enda hefði hann ekki sinnt daglegum rekstri félagsins á þeim tíma. Jafnframt sagðist hann ekki geta bent á neinn, sem tekið hefði við þeirri ábyrgð. Ákærði kvaðst ekkert geta tjáð sig um vangoldna skatta og gjöld eftir janúar 2002. Ákærði Y greindi lögreglu frá því að hann og G hefðu keypt A ehf. af meðákærðu og C, E og F og tekið við rekstri félagsins 13. mars 2002. Frá þeim tíma sagðist ákærði bera ábyrgð á vangoldnum vörslu­­sköttum og opin­berum gjöldum, en fyrri vanskil væru honum óvið­komandi. Ákærði sagði enga ákvörðun hafa verið tekna um að greiða ekki þessi gjöld eftir 13. mars. Hins vegar hefði staða félagsins verið til muna verri en áætlað hefði verið við kaupin og því engir peningar til að standa skil á staðgreiðslu eða virðisauka­skatti, en öllum tiltæku fé hefði verið ráðstafað til að halda rekstrinum gangandi. Að sögn ákærða hefði ekki verið ráðinn fram­kvæmda­stjóri hjá fyrirtækinu eftir 13. mars og hann setið einn í aðalstjórn. Ákærði kvaðst hafa hætt afskiptum af rekstri félagsins í ágúst 2002 og sagt sig formlega úr stjórn 11. september. Hann taldi sig því ekki bera ábyrgð á neinum vanskilum eftir júlímánuð það ár. III. Við yfirheyrslurnar hjá lögreglu var ákærðu kynnt að ætluð brot vörðuðu hvert þeirra með mismunandi hætti með tilliti til tímabila ætlaðra vanskila, en í því sambandi var miðað við gögn frá hlutafélagaskrá um skráningu ákærða Snorra Birgis sem fram­kvæmdastjóra einkahlutafélagsins og setu hans og meðákærðu í stjórn. Samhliða voru lögð fyrir ákærðu yfirlit Ríkislögreglustjórans um afdregna en vangoldna stað­greiðslu opin­­berra gjalda af launum starfsmanna og yfirlit um innheimtan og skila­skyldan virðis­auka­skatt, hvoru tveggja ásamt sundurliðunum vegna einstakra greiðslu- og upp­gjörs­tíma­bila og að teknu tilliti til innborgana eftir eindaga. Voru þau gögn grundvölluð ýmist á skilagreinum og/eða launa­seðlum vegna stað­­greiðslunnar, virðisaukaskattsskýrslum og saman­burði við bókhald félagsins. Ákærðu mótmæltu ekki þeim gögnum tölulega og gerðu ekki athugasemdir við upplýsingar úr hlutafélagaskrá. Eftir útgáfu ákæru óskuðu ákærðu eftir nánari tilgreiningu ákæruvaldsins á því hver væri talin ábyrgð þeirra hvers og eins á vangoldinni staðgreiðslu opinberra gjalda sam­kvæmt 2. tölulið A kafla. Var slík samantekt um ætlaða refsiábyrgð ákærðu lögð fram í málinu 9. nóvember 2005. Samkvæmt henni er ákærða X lýst ábyrg fyrir van­skilum á skilagreinum og staðgreiðslu fyrir greiðslutímabilin október 2001 til og með janúar 2002, ákærði Snorri Birgir fyrir sömu tímabil, að janúar undanskildum og ákærði Y fyrir tímabilin frá febrúar 2002 til og með október sama ár. IV. Meðal gagna málsins eru tveir kaupsamningar, dagsettir 20. janúar og 10. mars 2002, sem ákærði Snorri Birgir lagði fram. Í hinum fyrri, sem ljóst er að ekki kom til efnda á, er kveðið á um sölu ákærða á 57,1427 % hlut sínum í félaginu til með­ákærðu X og áðurnefndra þriggja kvenna. Þar segir meðal annars að kaupendur hafi kynnt sér fjárhagsstöðu félagsins, sem upplýst hafi verið um á hluthafa- og stjórnarfundi 12. janúar 2002. Einnig kemur fram að ákærði hafi gegnt stöðu fram­kvæmdastjóra frá stofnun félagsins, en láti af störfum frá greindum degi, þótt hann haldi launum út janúar­mánuð. Í því sambandi er þess getið sérstaklega að ákærði hafi verið í veikinda­orlofi frá 14. desember 2001. Samningur þess er undirritaður af seljanda og kaupendum og vottaður af D héraðsdómslögmanni. Í seinni samningnum er kveðið á um kaup og sölu á sama hlut ákærða til meðákærða Y. Þar segir meðal annars að seljandi ábyrgist að skuldir einkahlutafélagsins muni einungis samanstanda af venjulegum við­skipta­skuldum, sem tengjast rekstrinum og af skuldum, sem kaupanda hafi verið kynnt á sérstöku yfirliti. Í samningnum er ekki getið um vangoldna skuld á stað­­­greiðslu opin­berra gjalda. Samningur þess er undirritaður af seljanda og kaupanda og vottaður af H héraðsdómslögmanni. V. Þá liggja frammi tvær fundargerðir, annars vegar stjórnarfundar 26. september 2001 og hins vegar hluthafafundar 13. mars 2002. Í hvorugri er minnst á skuldir vegna virðis­auka­skatts eða annarra opinberra gjalda. Í þeirri fyrri er bókað að ákærða X og D muni ganga úr stjórn félagsins og hlutahafafundur kjósa nýja stjórnar­menn í staðinn, en undir þá fundargerð rita ákærða, meðákærði Snorri Birgir og nefndur D. Í hinni síðari er bókað að ákærði Y hafi keypt hluti með­ákærðu 10. mars 2002, sem og hluti C, E og F og eigi upp frá því 90 % hlut í félaginu. Sömu aðilar undirrita þá fundargerð, að ákærða Snorra Birgi undanskildum. VI. Fyrir dómi mótmælti ákærði Snorri Birgir ekki fjárhæðum van­goldinnar stað­greiðslu opinberra gjalda í 2. tölulið A kafla ákærunnar, en neitaði engu síður sök, þar sem hann hefði ekkert haft með ákvarðanatöku og fjármálastjórn einka­hluta­félagsins að gera frá því í nóvember 2001. Bar ákærði fyrir sig erfið veikindi vegna streitu og hás blóð­þrýstings, sem hefðu byrjað að há honum í starfi framkvæmda­stjóra í nóvember og orðið þess valdandi að hann hefði verið rúmfastur meira og minna frá sama tíma. Sökum þessa hefði verið ákveðið að hann færi frá og að allir aðrir myndu leggjast á eitt um að halda rekstrinum gangandi. Ákærði kvaðst ekki geta bent á neinn ákveðinn, sem hefði tekið við ábyrgð á daglegum rekstri, en sagði meðeigendur sína og starfsmenn hafa lagst á eitt við að reyna að bjarga fyrirtækinu. Í máli ákærða kom fram að I hefði séð um gerð skilagreina vegna staðgreiðslunnar og annast greiðslur á þeim fjármunum á meðan hann hefði verið starfandi framkvæmdastjóri. Þau skil hefðu ávallt verið í lagi og kynnt fyrir stjórn á fundum hennar. Að sögn ákærða hefði hann í kjöl­far nefndra veikinda ákveðið að breyta um lífsstíl, draga sig út úr rekstrinum og selja hlut sinn í félaginu. Ákærði kvaðst hafa selt hlutinn 20. janúar 2002, en sá samningur hefði fallið úr gildi með samningnum við með­ákærða Y 10. mars sama ár. Ákærði hélt því fram að honum hefði verið sagt upp störfum með símskeyti í desember 2001 og aðeins fengið greidd laun framkvæmdastjóra til 15. þess mánaðar. Ákærða X mótmælti ekki tilgreindum fjárhæðum van­goldinnar stað­greiðslu opinberra gjalda á tímabilinu frá október 2001 til og með janúar 2002, en sagðist engu síður neita sök. Hún þrætti ekki fyrir að hafa verið skráður stjórnar­for­maður félagsins á þeim tíma og að hún hefði komið að daglegum rekstri eftir að með­ákærði Snorri Birgir hefði veikst, í desember 2001 að hennar sögn. Ákærða greindi frá því að hún, C, E og F, hefðu hver átt sinn 10 % hlut í félaginu. Í kjölfar veikinda meðákærða hefðu þær reynt að finna nýjan rekstraraðila að fyrirtækinu og í framhaldi ákveðið að kaupa hlut hans í janúar 2002, en fram til þess tíma hefðu þær sameinast um að halda rekstrinum í við­unandi horfi. Sá kaupsamningur, 20. janúar, hefði hins vegar fallið um sjálfan sig. Ákærða sagðist á þessu tímabili hafa komið aftur inn í stjórn, en hún hefði áður hætt sem stjórnarformaður 26. september 2001. Hún kvað meðákærða Snorra Birgi engu síður hafa borið óskipta ábyrgð á gerð skilagreina og staðgreiðsluskilum frá október 2001 til og með janúar 2002, enda hefði hann verið framkvæmdastjóri félagsins, en fram kom hjá ákærðu að I hefði annast dag­legan rekstur fyrirtækisins í umboði meðákærða, eftir að hann hefði veikst. Ákærða kvaðst aldrei hafa haft prókúru fyrir tékkareikning félagsins, aldrei hafa komið að greiðslu reikninga eða launa­útreikningi og aldrei útfyllt skilagreinar vegna staðgreiðslu af launum starfsmanna. Ákærði Y greindi frá því að hann og G hefðu keypt einkahlutafélagið í mars 2002. Frá 13. þess mánaðar hefði hann gegnt stöðu fram­kvæmda­stjóra og borið fulla ábyrgð á öllum vanskilum á virðisaukaskatti og stað­greiðslu opinberra gjalda, til mánaðamóta júlí-ágúst 2002, en þá hefði hann hætt form­legum afskiptum af rekstri félagsins. Ákærði sagði að fljótlega eftir kaupin hefði komið í ljós að fjárhagsstaða fyrirtækisins hefði verið til muna verri en upplýst hefði verið af hálfu seljenda og reksturinn því vonlítill. Að sögn ákærða hefði því verið betra að hætta rekstrinum á þeim tímapunkti. Engu síður hefði verið ákveðið að halda honum áfram og reyna að bjarga fyrirtækinu. Þær vonir hefðu hins vegar brugðist og kenndi ákærði því meðal annars um að ferðamannastraumur hefði minnkað verulega í kjölfar árásar á tvíbura­turnana í New York. Ákærði dró ekki dul á að hvorki hefði verið skilað skila­greinum vegna staðgreiðslunnar, né heldur hefðu verið staðin skil á henni eða virðis­aukaskatti eftir að hann hefði keypt félagið. Ástæðuna sagði hann einfaldlega vera þá, að engir peningar hefðu verið til fyrir umræddum greiðslum, en allt tiltækt fé hefði verið notað í að viðhalda rekstrinum og fyrirtækið verið rekið eingöngu á daglegri veltu. Ákærði mótmælti ekki A kafla ákæru tölulega að því er hann eigi að varða samkvæmt sérstöku yfirliti ákæruvaldsins, en benti á að framlögð gögn sýndu að einka­hlutafélagið hefði fengið endurgreiddar verulegar fjárhæðir í ofgreiddan virðisauka­skatt vegna tíma­bilsins janúar-febrúar 2002, sem hefði verið ráðstafað upp í skuld félagsins fyrir sama tímabil. C bar fyrir dómi að hún hefði gengið í stjórn einkahluta­félagsins í janúar 2002, en áður hefði hún komið að rekstri fyrirtækisins vegna veikinda ákærða Snorra Birgis. C kvað aldrei hafa verið fjallað um vanskil á vörslu­sköttum eða öðrum opinberum gjöldum á fundum félagsins og gat þess að í janúar 2002 hefði verið samið um að hún, ákærða X, E og F myndu kaupa hlut ákærða Snorra Birgis í félaginu. Hún kvaðst ekki vita hver hefði borið ábyrgð á daglegri stjórn fyrirtækisins á þessu tímabili, en taldi að sami starfskraftur hefði ávallt annast gerð skilagreina vegna staðgreiðslunnar. Hins vegar hefði enginn einn ákveðinn aðili borið ábyrgð á rekstrinum. C vildi þó ekki meina að stjórnleysi hefði ríkt innan félagsins eftir að ákærði Snorri Birgir hefði veikst og gat þess um hlut ákærðu X að hún hefði séð um auglýsinga­starf­semi og að leita að væntanlegum kaupanda að fyrirtækinu. Aðspurð kvaðst C ekki minnast þess að ákærða Snorra Birgi hefði verið sagt upp störfum fram­kvæmda­stjóra með símskeyti í desember 2001. E bar fyrir dómi að hún hefði átt 10 % hlut í félaginu, en sér vitan­­lega hefði hún aldrei verið skráð í stjórn þess. Hún kvað ákærða Snorra Birgi hafa veikst alvarlega, líklega í desember 2001 og í kjölfar þess hefði hún tekið þátt í því að reyna að selja félagið. Að sögn E hefði enginn í raun borið ábyrgð á dag­legum rekstri og fjármálastjórn félagsins eftir að ákærði hefði veikst. Bókari hefði þó séð um sitt og E gengið í það að reyna að finna kaupanda að rekstrinum. Hún kvaðst aldrei hafa verið upplýst um vangreidd opinber gjöld og sagðist ekki vita til þess að ákærða Snorra Birgi hefði verið sagt upp störfum í desember 2001. D bar fyrir dómi að hann hefði gengið úr stjórn félagsins 26. september 2001, þótt ekki hefði verið gengið formlega frá því fyrr en í janúar 2002. Hann hefði þó verið félaginu innan handar, ekki síst eftir að ákærði Snorri Birgir hefði veikst, líklega um miðjan nóvember eða í desember 2001, en frá sama tíma hefði ákærði ekkert komið að stjórn félagsins og í raun hætt sem framkvæmdastjóri. Í kjöl­far þessa hefði I hringt í ákærðu X og í framhaldi hefðu hún og D gengið á fund ákærða Snorra Birgis, sem búið hefði í íbúð fyrir ofan veitingastaðinn A, en þar í sömu íbúð hefði skrifstofa félagsins verið til húsa. Ákærði hefði verið rúm­fastur og borið sig illa. D bar að á þeim tíma­punkti hefði ákærði augljóslega verið ófær um að gegna störfum framkvæmdastjóra. Sökum þessa hefðu hann og ákærða X falið I að annast áfram skil á opin­berum gjöldum og þau lagt áherslu á að staðið væri í skilum. Að sögn D hefði verkaskipting innan fyrirtækisins þó ekki verið skýr frá því að ákærði Snorri Birgir hefði lagst í kör, en menn hefðu verið að reyna að halda utan um reksturinn, meta stöðuna í fjarveru framkvæmdastjórans og halda fyrir­tækinu gangandi. I bar fyrir dómi að hún hefði verið ráðin í 60 % starf hjá einka­hlutafélaginu og hún séð um bókhald, launaútreikning starfsmanna, gerð skila­greina vegna staðgreiðslu opinberra gjalda af launum og skil þeirra gjalda, sem og virðis­­­auka­skatts, þegar ákærði Snorri Birgir hefði beðið hana um það. Hún hefði að öðru leyti ekki komið að fjármálum félagsins og aldrei tekið ákvörðun um hvort og hvernig bæri að greiða vörsluskatta eða önnur opinber gjöld. Að sögn I hefði hún litið á ákærða Snorra Birgi sem yfirmann sinn til áramóta 2000-2001, en þá hefði hann verið orðinn veikur. Ákærði hefði þó verið á stjái og haft samskipti við vitnið í tengslum við störf hennar, enda hefði skrif­stofa vitnisins verið í íbúð ákærða. Að sögn I hefði hún látið vita af því í desember 2001 að ákærði væri orðinn mjög veikur og lægi alltaf fyrir. Í framhaldi hefðu „stelpurnar“ fjórar tekið við sem hennar yfir­menn í janúar 2002, en af þeim taldi hún ákærðu X hafa verið í fyrirsvari fyrir hópinn. Ákærði Y hefði svo tekið við rekstri félagsins í mars sama ár. I kvað vanskil á stað­greiðslu opinberra gjalda hafa byrjað í kjölfar veikinda ákærða Snorra Birgis, en sagðist ekki kunna skýringu á ástæðum þeirra van­skila. Þó hefði hún vitað að rekstur fyrir­tækisins hefði gengið illa á þessum tíma og engir haldbærir peningar verið til staðar til greiðslu slíkra gjalda. J bar fyrir dómi að hann hefði unnið hjá einkahluta­félaginu frá því á árinu 2002, haft prókúru fyrir tékkhefti félagsins fram til 11. september sama ár og séð um að greiða þá reikninga og gjöld, sem stjórnin hefði lagt fyrir hann að borga. Að sögn J hefði ákærði Y verið yfirmaður hans á þessum tíma og fyrirmælin frá honum verið skýr um að greiða þær skuldir og gjöld sem þyrfti til að halda fyrirtækinu á floti. G bar fyrir dómi að hann hefði komið lítillega að rekstri A ásamt ákærða Y og fleirum, en þeir félagar hefðu keypt reksturinn af upphaflegum eigendum fyrirtækisins. Skömmu síðar hefði komið í ljós að rekstrargrundvöllur hefði verið í molum og áframhaldandi rekstur von­laus. Sökum þessa hefðu lögmælt skil á vörslusköttum og öðrum opinberum gjöldum ekki farið fram, enda hefði reksturinn ekki borið slík gjöld. G bar að rangar upp­lýsingar um stöðu félagsins við kaupin mætti rekja til ákærða Snorra Birgis, en „stelpurnar“ hefðu lítið vitað um fjárhagsstöðuna. Að sögn G hefði H héraðsdómslög­maður séð um að „véla þetta í gegn“. Þótt G hefði lítið komið að rekstrinum kvaðst hann síðar hafa þurft að axla ábyrgð á ýmsum fjár­hags­­legum skuldbindingum félagsins. VII. Ákærðu kröfðust frávísunar málsins frá dómi við munnlegan málflutning og byggðu þá kröfu fyrst og fremst á því að ákæra sé svo óskýr að efnisdómur verði ekki réttilega á hana lagður. Var í því sambandi vísað til c-liðar 1. mgr. 116. gr. og 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og bent á að í 2. tölulið A kafla ákæru væri ekki tilgreint nægjanlega fyrir hvað greiðslutímabil hvert og eitt þeirra væri ákært fyrir van­skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna A ehf. Á þau sjónarmið verður ekki fallist. Í fyrsta lagi telur dómurinn ljóst af ákæru fyrir hvað greiðslutímabil ákærðu eru hvert og eitt borin sökum, en við þetta bætist að ákæru­­valdið lagði 9. nóvember 2005 fram skriflega samantekt á þeim tímabilum van­skila, sem hvert ákærðu er talið bera ábyrgð á. Hlaut málið efnismeðferð samkvæmt því og var vörn ákærðu í engu áfátt af þeim sökum. Á hinn bóginn þykir umrædd saman­­tekt þess eðlis að hún bindi hér ákæruvaldið varðandi sakar­giftir á hendur ákærðu hverju fyrir sig og á þann veg að þau verða ekki dæmd til frekari refsiábyrgðar en þar er tilgreint, sbr. 117. gr. téðra laga, enda var yfirlýsing þess efnis staðfest sérstaklega með bókun í þinghaldi 29. mars 2006. Samrýmist sú ályktun 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 8. gr. laga nr. 97/1995 og 1. mgr. og a- og b-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var laga­­gildi hér á landi með lögum nr. 62/1994. VIII. Samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fer félagsstjórn með mál­efni félags og ber ábyrgð á því að skipulag þess og starfsemi sé ávallt í réttu og góðu horfi. Sé framkvæmdastjóri ráðinn fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félagsins. Framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur félagsins, en skal í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum, sem félagsstjórn hefur gefið. Stjórnin skal annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins, óháð því hvort framkvæmdastjóri hafi verið ráðinn. Ákærði Snorri Birgir var stofnandi A ehf., skráður fram­kvæmdastjóri, stjórnarmaður og með prókúruumboð frá stofnun einkahlutafélagsins til 21. janúar 2002, en samkvæmt tilkynningu til hluta­félagaskrár lét ákærði af störfum þann dag að ákvörðun hlut­hafa­fundar. Fram til þess tíma var ákærði stærsti hlut­hafinn í félaginu, en hann seldi tæp­lega 60 % hlut sinn í mars 2002. Ákærði hefur borið því við að hann hafi hætt afskiptum af daglegum rekstri félagsins vegna veikinda og því geti hann ekki borið refsiábyrgð á van­skilum skilagreina og van­goldinni stað­greiðslu opin­­berra gjalda á greiðslu­tíma­bilunum október til og með desember 2001. Sam­kvæmt 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda var gjald­dagi fjár, sem félagið hélt eftir eða bar að halda eftir af launum starfsmanna, 1. hvers mánaðar eftir greiðslu launanna og eindagi 14 dögum síðar. Lokafrestur til að skila lög­­boðnum gjöldum hvers mánaðar um sig var því 15. nóvember, 15. desember og 15. janúar. Ákærði hefur engin gögn lagt fram um eðli og tímalengd umræddra veikinda, en fyrir dómi kvað hann þau hafa stafað af streitu og háum blóðþrýstingi. Honum hefur verið missaga um hvenær veikindin hafi byrjað. Hjá lögreglu kvaðst hann hafa farið í veikindaleyfi frá störfum framkvæmdastjóra í október 2001, en fyrir dómi sagði hann þetta hafa gerst í nóvember. Þá liggur frammi kaupsamningur 20. janúar 2002, undir­ritaður af ákærða, þar sem hann staðfestir að hann hafi farið í veikindaorlof 14. desember og látið af störfum framkvæmdastjóra 20. janúar. Þegar að þessu virtu er lítið hald í framburði ákærða um upphafstíma og alvarleika veikindanna. Með­ákærða X og flest vitni hafa borið að veikindi ákærða hafi fyrst verið bersýnileg í desember 2001, en samkvæmt vætti I, sem annaðist gerð skilagreina og skil á staðgreiðslu í umboði ákærða og vann í nánu sam­starfi við hann, leit hún á ákærða sem yfirmann sinn til áramóta 2000-2001 og hafði til þess tíma samskipti við hann vegna starfa sinna að fjármálum félagsins. Af vitnisburði I er ljóst að hún vissi að rekstur félagsins hefði gengið illa á umræddu tímabili og engir haldbærir peningar verið til staðar til greiðslu slíkra gjalda. Samkvæmt framansögðu er ekkert fram komið í málinu, sem bendir til þess að ákærði hafi verið óhæfur til ákvarðanatöku eða eftirlits með fjármálastjórn félagsins fram til áramóta 2001-2002 eða að þannig hafi verið ástatt um ákærða að hann gæti ekki, vegna nefndra veikinda, borið þá ábyrgð stjórnarmanns að tryggja að meðferð fjár­muna og starfsemi félagsins væri í réttu horfi. Á hinn bóginn má ráða af framburði ákærða fyrir dómi að áhyggjur af slæmri stöðu félagsins hafi lagt hann í rúmið. Sjálfur gerði ákærði engar ráðstafanir til að segja störfum sínum lausum fyrr en í janúar 2002. Fram til þess tíma er ljóst að ákærði var í aðstöðu til að fylgjast gjörla með fjárhag félagsins og vissi eða mátti vita um þau vanskil á opinberum gjöldum, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Að þessu virtu og með hliðsjón af hæstaréttardómum 25. september 1997 í máli nr. 136/1997, 14. október 1999 í máli nr. 242/1999 og 23. nóvember 2000 í máli nr. 277/2000 þykir engum vafa undirorpið að ákærði hafi, sem fram­kvæmda­stjóri og stjórnar­maður í einkahlutafélaginu, borið ábyrgð á því að staðin væru skil á skila­greinum staðgreiðslu opinberra gjalda vegna október, nóvember og desember 2001 og að staðgreiðslu af launum starfsmanna fyrir sömu tímabil, samtals 1.477.952 krónur, væri skilað til innheimtumanns á réttum ein­daga hverju sinni. Ákærði brást þeim skyldum fyrir sakir stórfellds hirðuleysis og ber því að sakfella hann fyrir brot á 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. Þar sem ekki er um stórkostleg brot að ræða í skilningi téðs laga­ákvæðis skal ákærði hins vegar sýkn af broti gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ákærða X var kosin stjórnarformaður einkahlutafélagsins 5. júlí 2000 og endurkjörin á hluthafafundi 21. janúar 2002. Á greindu tímabili og fram til 13. mars 2002 var hún skráður stjórnarformaður samkvæmt hlutafélagaskrá og hafði prókúru­umboð frá félagsstjórn. Af gögnum málsins verður einnig ráðið að ákærða hafi átt 10 % hlutafjár. Ákærðu er gefin að sök refsiábyrgð á van­skilum skilagreina og van­goldinni stað­greiðslu opinberra gjalda af launum starfs­manna félagsins á greiðslu­tíma­bilunum október 2001 til og með janúar 2002, en eindagi staðgreiðsluskila vegna greiddra launa fyrir janúarmánuð var 15. febrúar. Ákærða hefur borið því við að hún hafi hætt stjórnarformennsku 26. september 2001, ekki komið að rekstri félagsins aftur fyrr en í desember sama ár og þá aðeins til að freista þess að bjarga rekstrinum, án nokkurrar ábyrgðar á fjármálastjórn þess. Af þessum sökum geti hún ekki borið ábyrgð á framan­greindum vanskilum. Rök ákærðu eru hláleg. Sem stjórnarformaður gat hún ekki leyst sig undan þeirri ábyrgð, sem kveðið er á um í 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, nema með því að segja þeim starfa lausum og tilkynna það form­lega til stjórnar félagsins, sbr. 1. mgr. 40. gr. sömu laga. Áform ákærðu um að hætta í stjórn 26. september 2001 breyta hér engu, enda hvorki tilkynningu fyrir að fara né heldur var kjörinn annar stjórnarformaður í hennar stað. Af framburði ákærðu og vitna er ljóst að fjárhagsstaða félagsins var afar bágborin þegar hún kom að rekstri þess með beinum hætti. Ákærðu hlaut að vera sú staða ljós og var því skylda hennar til að standa skil á skilagreinum og staðgreiðslu fyrir nefnd tímabil enn ríkari en ella. Ákærða hafði aðgang að skrifstofu félagsins, þar sem ætla verður að gögn vegna rekstrarins hafi verið geymd, en þar bjó meðákærði Snorri Birgir og I vann á sama stað að bókhaldi félagsins. Ákærða var því í góðri aðstöðu til að fylgjast með því hvaða tekjum reksturinn skilaði. Sem stjórnar­for­manni bar henni og að afla sér vitneskju um reksturinn, þar á meðal hvort félagið stæði í skilum með greiðslu opinberra gjalda starfsmanna, svo og að annast um að starf­semi félagsins væri almennt í réttu og góðu horfi, sbr. 44. gr. laganna um einka­hluta­félög. Samkvæmt framansögðu og með vísan til fyrrnefndra þriggja hæstaréttardóma leikur enginn vafi á því að ákærða hafi, sem stjórnarformaður í einkahlutafélaginu, borið ábyrgð á því að staðin væru skil á skila­greinum staðgreiðslu opinberra gjalda á tímabilinu frá október 2001 til og með janúar 2002 og að staðgreiðslu af launum starfsmanna fyrir sömu tímabil, samtals 2.340.738 krónur, væri skilað til innheimtu­manns á réttum ein­daga hverju sinni. Ákærða brást þeim skyldum fyrir sakir stórfellds hirðuleysis og ber því að sakfella hana fyrir brot á 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. Með hliðsjón af verknaðar­lýsingu 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og vísan til hæstaréttardóms 30. september 1999 í máli nr. 193/1999 verður ekki fallist á að brot ákærðu séu stórfelld eða sakir miklar í skilningi 2. mgr. 30. gr. stað­­greiðslulaganna og ber því að sýkna hana af broti gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningar­laga, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ákærði Y sker sig að því leyti frá meðákærðu að hann hefur aldrei skorast undan því að bera ábyrgð á vanskilum skilagreina vegna staðgreiðslu opin­berra gjalda, vangoldinni staðgreiðslu af launum starfsmanna félagsins eða ógreiddum vörslusköttum eftir að hann tók við rekstri félagsins 13. mars 2002. Í ákæru eru honum gefin að sök slík vanskil vegna staðgreiðslunnar á greiðslu­tíma­bilum frá febrúar 2002 til og með október sama ár, en eindagi fyrstu greiðslna var 15. mars 2002. Vanskil á virðisaukaskatti eru hins vegar vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar og mars-apríl 2002, en samkvæmt 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðis­auka­skatt bar að standa skil á innheimtum skatti vegna fyrrnefnds tímabils í síðasta lagi 5. apríl og vegna hins síðara 5. júní 2002. Í málinu liggur fyrir að ákærði var kjörinn stjórnarformaður á hluthafafundi 13. mars 2002 og fór einn með prókúru félagsins frá sama tíma, enda var ekki ráðinn framkvæmdastjóri til að deila þeirri ábyrgð, sem kveðið er á um í 44. gr. einkahlutafélagalaga. Þess í stað ákvað ákærði að fara einn með formlega stjórn og ábyrgð á daglegum rekstri félagsins og bar frá sama tíma ábyrgð á því að starfsemi þess og skil á opinberum gjöldum og vörslusköttum væru í réttu og góðu horfi. Undan þeirri ábyrgð losnaði ákærði ekki fyrr en eftir 15. nóvember 2002, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga um einkahlutafélög. Ákærði er því bersýni­lega sannur að sök um brot á 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opin­berra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, sem og um brot á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995. Vegna fjárhæða nefndra van­skila, samtals 7.552.642 krónur, teljast brot ákærða stórfelld í skilningi téðra laga, sem og 1., sbr. 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ber að sakfella ákærða samkvæmt því. Um B kafla ákæru. I. Samhliða fyrrnefndri skattransókn á málefnum A ehf. tók Skattrannsóknarstjóri til athugunar skil B ehf. á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimtum virðisaukaskatti á árinu 2002, en einkahlutafélagið, sem hafði með höndum rekstur veitingahúss, var úrskurðað gjaldþrota 13. desember sama ár. Var sá liður í könnun skattyfir­valda einnig sendur Ríkislögreglustjóranum til opin­berrar rann­sóknar 5. maí 2004. Meðal gagna frá Skattrannsóknarstjóra er tilkynning til hlutafélagaskrár 1. desember 2001, sem ber með sér að á hluthafafundi B ehf. þann dag hafi ákærði Y verið kjörinn stjórnarmaður í aðalstjórn og fari frá sama tíma einn með prókúru­umboð fyrir félagið. Á þeirri skipan varð ekki breyting fyrr en 11. september 2002, en þann dag tilkynnti ákærði til hlutafélagaskrár að hann segði sig úr stjórn félagsins. Þá liggur fyrir í sömu gögnum að ákærði stóð ekki á lögmæltum tíma skil á virðis­auka­skattsskýrslum og skilagreinum vegna afdreginnar staðgreiðslu fyrir þau gjaldatímabil, sem ákært er út af í B kafla ákæru, en þeim var þó skilað til inn­heimtumanns í júlí, ágúst og september 2002, án nokkurra greiðslna. II. Ákærði Y hefur viðurkennt við rannsókn málsins og meðferð fyrir dómi að hafa, sem stjórnarformaður, starfandi framkvæmdastjóri og prókúruhafi B ehf., borið ábyrgð á vanskilum á innheimtum virðisaukaskatti í rekstri einka­­hlutafélagsins á þeim uppgjörstímabilum, sem nefnd eru í 1. tölulið B kafla ákæru, samtals að fjárhæð krónur 3.005.496. Ákærði hefur sömuleiðis viðurkennt að hafa vanrækt að standa réttilega skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna á þeim greiðslu­tímabilum, sem tilgreind eru í 2. tölulið B kafla, sem og að hafa ekki greitt samsvarandi staðgreiðslu, samtals að fjárhæð krónur 3.165.667. Fyrir dómi dró ákærði ekki dul á að honum hefði verið kunnugt um fjármálastöðu félagsins á greindu tímabili og bar að rekstrargrundvöllur fyrirtækisins hefði verið vonlítill þegar hann hefði yfirtekið reksturinn, ekki aðeins í ljósi óvæntrar og slæmrar stöðu A ehf., sem hann hefði keypt á svipuðum tíma, heldur einnig vegna fyrrnefndrar árásar á tvíburaturnana í New York 11. september 2001, sem hefði eyðilagt rekstrargrundvöll félagsins árið eftir. Sökum þessa hvoru tveggja hefði dag­legur rekstur félagsins verið í járnum á árinu 2002 og haldbært reiðufé aðeins hrokkið til greiðslu helstu viðskiptareikninga og útborgaðs hluta launa starfs­manna. Ákærði þrætti ekki fyrir að hafa verið stjórnarformaður og starfandi fram­kvæmdastjóri til þess tíma er hann hefði sagt þeim störfum lausum 11. september 2002. Ákærða voru undir rekstri málsins kynntar forsendur fyrir þeim tölulegu niður­stöðum Ríkislögreglustjórans, sem teknar eru upp í B kafla ákærunnar. Ákærði hreyfði ekki mótmælum við þeim, en fyrir dómi benti hann á að umrætt einkahlutafélag hefði fengið umtalsverðar fjárhæðir endurgreiddar vegna ofgreidds virðisaukaskatts, sem ráð­­stafað hefði verið upp í eldri skuldir og ættu að koma til frádráttar vangoldnum skatti við refsiákvörðun í málinu. III. Ákærði hefur aldrei skorast undan ábyrgð á því að virðisaukaskattsskýrslum og inn­heimtum virðisaukaskatti í rekstri B ehf. fyrir uppgjörstímabilin janúar-febrúar, mars-apríl og maí-júní 2002 hafi ekki verið skilað til innheimtumanns á réttum eindaga hverju sinni, en samkvæmt 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðis­auka­skatt bar að standa skil á innheimtum skatti vegna síðastnefnds tímabils í síðasta lagi 5. ágúst 2002. Sem stjórnarformaður og starfandi framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins hefur ákærði heldur ekki skorast undan ábyrgð á vanskilum skilagreina vegna stað­greiðslu opin­berra gjalda og vangoldinni staðgreiðslu af launum starfsmanna félagsins á þeim greiðslutímabilum, sem tilgreind eru í 2. tölulið B kafla, en samkvæmt 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda var eindagi staðgreiðsluskila vegna ágúst­mánaðar 15. september 2002. Breytir engu um ábyrgð ákærða á réttum skilum þeirra gjalda þótt hann hafi sagt sig úr stjórn félagsins 11. september, enda bar hann áfram ábyrgð á skilum eftir þann dag sem síðasti stjórnarmaður félagsins, sbr. 44. gr. og 2. mgr. 40. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Með hliðsjón af framansögðu og vísan til fyrrnefndra hæstaréttardóma í málum nr. 136/1997, 242/1999 og 277/2000 er ákærði bersýnilega sannur að brotum gegn 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opin­berra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, sem og um brot á 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995, svo sem honum er gefið að sök í B kafla ákæru, en brotin verða rakin til stórkostlegs hirðu­leysis ákærða í rekstri einkahlutafélagsins. Vegna fjárhæða nefndra van­skila, samtals 6.171.163 krónur, teljast brot ákærða stórfelld í skilningi téðra laga, sem og 1., sbr. 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Ber að sakfella ákærða samkvæmt því. C kafli – refsing og önnur viðurlög. I. Samkvæmt sakavottorðum ákærðu hafa þau ýmist aldrei orðið uppvís að refsi­verðri háttsemi eða um svo smávægileg brot og gömul er að ræða að ekki skiptir máli við ákvörðun refsingar nú. Ber að horfa til þessa þegar refsing er ákveðin. Með 1. gr. laga nr. 134/2005 um breytingu á lögum um staðgreiðslu opin­berra gjalda nr. 45/1987, og fleiri lögum, var fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. stað­greiðslu­laganna breytt. Þar sem dómstólum bar áður að ákvarða hinum seka fésekt er næmi aldrei lægri en tvöfaldri skattfjárhæð og allt að tífaldri þeirri fjárhæð, sem hann van­rækti að halda eftir eða standa skil á til innheimtumanns á réttum eindögum, var sett heimild í við­komandi lög til að hverfa frá umræddu fésektarlágmarki í þeim tilvikum þegar brot hins ákærða hefur einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri stað­greiðslu samkvæmt skilagreinum, enda hafi verið staðin skil á veru­­legum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Samsvarandi breyting var gerð á 1. mgr. 40. gr. laganna um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 134/2005, þannig að umrætt fésektar­lágmark eigi heldur ekki við í þeim tilvikum þegar brot á lagagreininni hefur einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum virðisaukaskatti samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að ákvarða refsingu á hendur ákærðu í samræmi við 2. mgr. 30. gr. staðgreiðslulaga og 1. mgr. 40. gr. virðisaukaskattslaga, svo breyttar. Brot ákærðu Snorra Birgis og X fólust meðal annars í stórfelldri van­rækslu á því að fylgjast með hvort A ehf. stæði í skilum með afhendingu skilagreina og uppgjöri á staðgreiðslu opinberra gjalda á réttum eindögum, en sú ábyrgð þeirra að annast um að starf­semi félagsins væri almennt í réttu og góðu horfi er samkvæmt framansögðu augljós, sbr. og 44. gr. laga nr. 138/1994 um einka­hluta­félög. Fyrir liggur að skilagreinum var aldrei skilað til innheimtumanns vegna greiðslu­tímabilanna október, nóvember og desember 2001 eða vegna janúar 2002 og samkvæmt gögnum málsins hafa engar greiðslur borist inn á staðgreiðsluskuld félagsins, að frátöldum 27.774 krónum, sem komu til skulda­jafnaðar löngu eftir eindaga á móti van­goldinni staðgreiðslu fyrir október, nóvember og desember. Að þessu virtu er ljóst að ekki verður horfið frá fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. stað­greiðslu­­laganna í tilviki ákærðu, nema því aðeins að þau eigi sér, annað eða bæði, miklar málsbætur að öðru leyti. Þótt ekkert liggi fyrir um að ákærðu hafi hagnast persónulega á brotum sínum var ábyrgð þeirra rík og hefur hvorugt þeirra viljað axla hana undir rannsókn og rekstri málsins, en þvert á móti borið af sér alla sök og vísað ábyrgðinni yfir á aðra. Þykja ákærðu því ekki eiga sér sérstakar málsbætur í skilningi laga nr. 134/2005. Samkvæmt framansögðu þykir refsing ákærða Snorra Birgis hæfilega ákveðin 2.000.000 króna sekt í ríkissjóð og refsing ákærðu X 3.500.000 króna sekt í ríkissjóð. Sektirnar skulu ákærðu greiða innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en ella sæti ákærði Snorri Birgir fangelsi í 60 daga og ákærða X fangelsi í 80 daga. Brot ákærða Y voru framin í rekstri tveggja einkahlutafélaga, sem hann stýrði á þeim tímabilum, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Brotin fólust annars vegar í vanskilum á innheimtum virðisauka­skatti í rekstri A ehf. fyrir uppgjörstímabilin janúar-febrúar og mars-apríl 2002 og vanskilum á skila­greinum og staðgreiðslu opinberra gjalda af launum starfsmanna félagsins fyrir greiðslu­tímabilin febrúar til og með október 2002. Gögn málsins bera með sér að áður en ákæra var gefin út í málinu bárust inn­heimtu­manni greiðslur í formi endurgreidds virðisauka­skatts til félagsins, samtals að fjárhæð 857.241 krónur, sem ráðstafað var með skuldajöfnuði upp í 1.567.745 króna van­goldinn virðis­auka­skatt fyrir tímabilið janúar-febrúar 2002. Með hliðsjón af hæsta­réttar­­dómum 30. mars 2006 í málum nr. 428/2005 og nr. 469/2005 og hæstaréttardómi 11. apríl 2006 í máli nr. 338/2005 ber að líta svo á umrædd innborgun teljist veruleg í skilningi 3. gr. laga 134/2005 og komi til lækkunar á höfuðstól skuldar vegna þessa gjalda­tímabils. Stendur þá eftir 710.504 króna ógreiddur virðisaukaskattur á tíma­bilinu, sem og 1.259.633 krónur vegna mars-apríl 2002, eða samtals 1.970.137 krónur samkvæmt 1. tölulið A kafla ákæru. Umrædd innborgun nær ekki þriðjungi heildar­skuldar félagsins á virðisaukaskattinum og telst því ekki, framar því sem áður segir, veruleg greiðsla á skattskuldinni í skilningi 3. gr. laga nr. 134/2005. Gögn málsins bera með sér að skuld félagsins vegna ógreiddrar staðgreiðslu af launum starfsmanna á gjaldatímabilinum febrúar til október 2002 nemur 4.725.264 krónum, sbr. 2. töluliður A kafla ákæru. Hafa engar greiðslur borist inn á þá skuld. Er því ljóst að ekki verður horfið frá fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. stað­greiðslu­­laga með áorðnum breytingum, nema því aðeins að ákærði eigi sér miklar málsbætur að öðru leyti. Í annan stað fólust brot ákærða Y í vanrækslu á lögmæltum skilum virðis­aukaskattsskýrslna og skilagreina vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, sem og vanskilum á innheimtum virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu, hvoru tveggja í rekstri B ehf., sbr. B kafli ákæru. Af gögnum málsins er ljóst að engar greiðslur hafa borist inn á skuld vegna van­greiddrar staðgreiðslu, sem nemur 3.165.667 krónum. Kemur því ekki til álita að hverfa frá fésektarlágmarki 2. mgr. 30. gr. stað­greiðslu­­laga með áorðnum breytingum, nema því aðeins að ákærði eigi sér miklar málsbætur að öðru leyti. Gögn málsins bera á hinn bóginn með sér að áður en ákæra var gefin út hafi innheimtumanni borist greiðslur í formi endurgreidds virðisauka­skatts til félagsins, sem ráðstafað hafi verið með skuldajöfnuði upp í van­goldinn virðis­auka­skatt fyrir gjalda­tímbilin janúar-febrúar, mars-apríl og maí-júní 2002. Sömu gögnum ber ekki saman um hvort ráðstafað hafi verið 228.278 krónum eða 277.868 krónum upp í skuld vegna janúar-febrúar. Nýtur ákærði hagræðis af þeim vafa. Samkvæmt því koma 277.868 krónur til lækkunar á 623.432 króna höfuðstól þess gjaldatímabils. Þá koma 337.896 krónur til lækkunar á 798.816 króna höfuðstól vegna mars-apríl og 267.250 krónur vegna 1.583.248 króna vangreidds höfuðstóls virðisaukskatts á tímabilinu maí-júní. Með hliðsjón af fyrrnefndum, nýföllnum hæsta­réttar­dómum ber að líta svo á umræddar innborganir á fyrstu tvö gjaldatímabilin séu verulegar í skilningi 3. gr. laga 134/2005 og komi til lækkunar á höfuðstól skuldar vegna þeirra tímabila. Stendur þá eftir 345.564 króna ógreiddur virðisaukaskattur vegna fyrra tímabilsins og 460.920 króna skattur vegna hins síðara. Innborgunin vegna tímabilsins maí-júní lækkar höfuð­stól þess ógreidda virðisaukaskatts í 1.315.998 krónur og telst því um óverulega greiðslu að ræða. Umræddar innborganir ná ekki þriðjungi heildar­skuldar félagsins á van­goldnum virðisaukaskatti samkvæmt 1. tölulið B kafla ákærunar og teljast því ekki, framar því sem áður segir, veruleg greiðsla á skattskuldinni í skilningi 3. gr. laga nr. 134/2005. Við ákvörðun refsingar ákærða Y má auk framanritaðs líta til greiðrar játningar hans fyrir dómi, óháð því hvort hann hafi sjálfur talið sig bera ábyrgð á stjórnun beggja einkahlutafélaga eftir að hann hætti afskiptum ef rekstri og sagði sig úr stjórn þeirra. Á hinn bóginn gildir hið sama hér og við ákvörðun refsingar meðákærðu að brot ákærða fólust í stórfelldri vanrækslu á því að fylgjast með því að félögin stæðu í skilum með opinber gjöld og að starfsemi þeirra væri almennt í réttu og góðu horfi, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einka­hluta­félög, en sú ábyrgð ákærða var ríkari en ella í ljósi þess að hann fór einn með fyrirsvar félaganna á þeim tíma­bilum, sem ákæra á hendur honum lýtur að. Þótt ekki liggi fyrir að ákærði hafi hagnast persónulega á brotum sínum og ljóst sé að rekstur beggja félaga hafi verið honum afar þungur í skauti þá teljast þær málsbætur ekki slíkar að falli undir niðurlagsákvæði 1. og 3. gr. laga nr. 134/2005. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir refsing ákærða Y hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði og verður hún bundin skilorði eins og í dómsorði segir. Jafnframt greiði ákærði 22.000.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en ella komi hennar í stað fangelsi í sjö mánuði. II. Með hliðsjón af greindum málsúrslitum og með vísan til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu til að greiða hvert um sig máls­varnarlaun skipaðs verjanda síns. Því greiði ákærði Snorri Birgir laun Bjarnfreðs Ólafssonar héraðsdómslögmanns, ákærða X laun Halldórs Þ. Birgis­sonar hæstaréttarlögmanns og ákærði Y laun Björgvins Þorsteins­sonar hæsta­réttarlögmanns. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til fjölda þinghalda og tvískiptrar aðalmeðferðar þykja málsvarnarlaun til hvers verjanda um sig hæfilega ákveðin 600.000 krónur, að meðtöldum virðisauka­skatti. Björn Þorvaldsson fulltrúi Ríkislögreglustjórans sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dómari tók við málinu 1. febrúar 2006, en fyrir þann tíma hafði hann engin afskipti af meðferð þess. Málið var fyrst dómtekið 26. apríl, en vegna anna dómara varð dómur ekki kveðinn upp innan tilskilins tímafrests. Var málið því endurupptekið í dag og dóm­tekið að nýju, í kjölfar yfirlýsinga sækjanda og verjenda um að þeir hefðu engu við fyrri mála­tilbúnað sinn að bæta og legðu málið aftur í dóm. DÓMSORÐ: Ákærða X greiði 3.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í 80 daga. Ákærði Snorri Birgir Snorrason greiði 2.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Ákærði Y sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá dóms­birtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Jafnframt greiði ákærði 22.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi í sjö mánuði. Ákærða X greiði 600.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Halldórs Þ. Birgissonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Snorri Birgir greiði 600.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarnfreðs Ólafssonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Y greiði 600.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 472/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur Verðbréf Sératkvæði
J lýsti þremur skaðabótakröfum í slitabú G hf. sem slitastjórn G hf. hafnaði. Var þeim ágreiningi vísað til úrlausnar héraðsdóms í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að tvær af þremur lýstum kröfum J væru ekki dómtækar þar sem ekki þótti unnt að lögum að fá dæmda skaðabótakröfu með þeim hætti að viðurkenna rétt J til tiltekinnar peningagreiðslu gegn því að hann framseldi nánar tilgreind hlutabréf. Hvað varðaði þriðju kröfu J var talið að honum hefði tekist að sanna að starfsmenn G hf. hefðu ekki veitt honum fullnægjandi upplýsingar vegna kaupa hans á tilteknu skuldabréfi og þannig valdið honum tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi. Var því fallist á kröfu J að þessu leyti og hún viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júní 2012, þar sem hafnað var að viðurkenna við slit varnaraðila fjárkröfur sóknaraðila sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að eftirtaldar kröfur hans verði viðurkenndar sem almennar kröfur við slit varnaraðila: „1. krafa að fjárhæð 6.785.170 kr., ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. janúar 2006 til 22. apríl 2009 gegn framsali 95.000 nafnverðshluta í Ashcourt RowanPlc. (ISIN No. GB00B0GR9291) til varnaraðila. 2. krafa að fjárhæð 12.407.240 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2006 til 22. apríl 2009, allt að frádregnum vaxtagreiðslum að fjárhæð 450.282 kr. hinn 21. júlí 2006, 493.997 kr. hinn 1. febrúar 2007, 411.228 kr. hinn 23. júlí 2007, 482.807 kr. hinn 23. janúar 2008, 453.954 kr. hinn 22. júlí 2008, 59.204 kr. hinn 5. febrúar 2009 og 300.393 kr. hinn 15. apríl 2009, og að frádregnu greiddu söluverði eignarhlutar sóknaraðila í Latabæ ehf. að fjárhæð 3.866.727 hinn 2. september 2011. 3. krafa að fjárhæð 5.880.300 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. desember 2007 til 22. apríl 2009, gegn framsali 156.716 nafnverðshluta í Glitni hf. (ISIN No. IS0000000131) til varnaraðila.“ Til vara krefst sóknaraðili þess að kröfum samkvæmt 1. og 3. lið aðalkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en að krafa samkvæmt 2. lið verði viðurkennd sem almenn krafa við slitin. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Í varakröfu krefst sóknaraðili að tilgreindum kröfum hans verði vísað frá héraðsdómi þar sem annmarki á kröfugerð eigi að réttu lagi að valda því að kröfum sé vísað frá dómi í stað þess að þeim verði hafnað við slitin. Kemur þetta til úrlausnar áður en fjallað verður um efnishlið málsins. Varnaraðili er fjármálafyrirtæki sem sætir slitum en við þau gilda sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um kröfur á hendur fyrirtækinu, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem halda vill uppi kröfu á hendur þrotabúi lýsa henni. Ef krafan sætir mótmælum án þess að sá ágreiningur verði jafnaður skal beina honum til héraðsdóms til úrlausnar, sbr. 120. gr. laganna. Um málsmeðferðina fer síðan eftir XXIV. kafla þeirra. Mál þetta er réttilega borið undir dómstóla eftir þessum ákvæðum. Hvort sem kröfum sóknaraðila verður vísað frá dómi eða hann fellur frá þeim í málinu eru réttaráhrifin þau að hann á þessi ekki kost að hafa kröfurnar aftur uppi fyrir dómi í öðrum búningi. Hér gildir því ekki það sama og þegar almennt einkamál er rekið fyrir dómi en þá verður mál höfðað að nýju. Að þessu gættu verður með vísan til forsendna staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna kröfunum. II Í öðrum lið krefst sóknaraðili skaðabóta vegna tjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna kaupa í janúar 2006 á skuldabréfi útgefnu af Latabæ ehf. að fjárhæð 200.000 bandaríkjadalir. Hluti vaxta mun hafa verið greiddir af skuldabréfinu með greiðslum, einni á árinu 2006, en tveimur á hverju áranna 2007, 2008 og 2009. Latibær ehf. gat ekki efnt þessa og aðrar skuldbindingar sínar og munu kröfuhafar félagsins, þar með talið sóknaraðili, hafa samþykkt að breyta kröfunum í hlutafé, en síðan mun erlent félag TurnerBroadcasting Systems hafa í september 2011 keypt félagið og leyst til sín hluti í því, meðal annars hlut sóknaraðila. Dregur sóknaraðili vaxtagreiðslur og innlausnarverðið frá kröfu sinni. Er ekki ágreiningur um fjárhæð kröfu hans í málinu. Sóknaraðili telur tjón sitt stafa af því að hann hafi, vegna vanrækslu varnaraðila á upplýsingaskyldu sinni, keypt umrætt skuldabréf án þess að honum hefði verið kunnugt um þá áhættu, sem í því fólst. Komið hafi í ljóst að Latibær ehf. gat ekki staðið við skuldbindingar sínar og það leitt til þess tjóns, sem hann krefst bóta fyrir. Auk þess hafi varnaraðili vanrækt að upplýsa um tengsl sín við Latabæ ehf. og hagsmuni af skuldabréfaútboðinu. Miðar málatibúnaður sóknaraðila við að hann hefði ekki keypt skuldabréfið ef hann hefði fengið fullnægjandi upplýsingar um þá áhættu, sem í því fólst. Í héraðsdómi eru málsástæður og lögfræðileg rök beggja aðila ítarlega rakin. III Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðili í svonefndri einkabankaþjónustu hjá Íslandsbanka hf., forvera varnaraðila, frá árinu 2001. Kveður varnaraðili sóknaraðila hafa verið virkan fjárfesti frá þeim tíma. Í málinu er óumdeilt að varnaraðili flokkaði sóknaraðila sem almennan fjárfesti en ekki fagfjárfesti. Sá samningur aðila um einkabankaþjónustu, sem hér hefur þýðingu, er frá 6. apríl 2005. Þar kemur meðal annars fram að einkabankaþjónusta feli í sér, auk fjárvörslu og eignastýringar, alhliða fjármálaþjónustu hjá varnaraðila og dótturfélögum. Fjárvarsla og eignastýring er skilgreind svo í samningnum að í því felist að bankinn bjóði upp á þá þjónustu að taka við fjármunum viðskiptavinar til fjárfestingar í verðbréfum fyrir eigin reikning viðskiptavinarins. Í fjárvörslu felist varsla, innheimta, kaup og sala verðbréfa auk ráðgjafar um eignauppbyggingu. Í samningnum segir einnig að eignastýring feli í sér tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum á hverjum tíma. Viðskiptavinur fái bankanum heimild til eignastýringar samkvæmt fyrir fram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem nánar er vikið að í 4. gr. samningsins. Muni bankinn sjá um framkvæmd fjárfestingarstefnunnar fyrir hönd viðskiptavinar. Heimild til eignastýringar lúti einnig ákvæðum samningsins. Yfirskrift 3. gr. samningsins er ,,Alhliða fjármálaþjónusta“. Þar kemur fram að slík þjónusta feli í sér, auk fjárvörslu og eignastýringar, einhverja eða alla þá þætti, sem síðar eru taldir upp, allt eftir vali viðskiptavinar. Þeir þættir, sem taldir eru upp, lúta að ráðgjöf um tilgreind atriði, sem varða eignir og skuldir viðskiptavinar, svo sem ráðgjöf um einstakar fjárfestingar. Þá feli slík alhliða fjármálaþjónusta í sér hefðbundna viðskiptabankaþjónustu, mánaðarleg rekstrar- og efnahagsyfirlit fyrir viðskiptavin, almenna ráðgjöf um skattamál og önnur tilgreind lögfræðileg efni, stofnun félaga, gjaldeyrisviðskipti og gerð afleiðusamninga. Jafnframt segir að bankinn muni annast samskipti við endurskoðendur og lögfræðinga, en ekki verði lagt út í kostnað vegna þjónustu endurskoðenda eða lögfræðinga án samþykkis viðskiptavinar. Við gerð hvers konar yfirlita og áætlana muni bankinn reiða sig á upplýsingar, sem hann hafi aðgang að vegna samningsins sem og upplýsingar frá viðskiptavini. Sannleiksgildi þessara upplýsinga verði ekki kannað sérstaklega. Í 3. gr. felast engar sjálfstæðar heimildir varnaraðila til verðbréfakaupa fyrir sóknaraðila. Í 4. gr. samningsins er ákvæði um fjárfestingarstefnu þar sem fram kemur að eignastýring samkvæmt 2. gr. samningsins skuli vera í samræmi við þá fjárfestingarstefnu, sem viðskiptavinur samþykki skriflega á hverjum tíma. Viðskiptavinur veiti bankanum heimild til að stýra eignum sínum innan þeirra frávika sem fram komi í fjárfestingarstefnunni. Í 5. gr. segir að sé viðskiptavinur fagfjárfestir geti hann óskað þess að verðbréfaviðskipti samkvæmt samningnum felist að einhverju leyti í viðskiptum með óskráð verðbréf. ,,Viðskiptavinur skal þá óska eftir því skriflega við bankann.“ Samkvæmt 9. gr. samningsins er bankanum veitt fullt og ótakmarkað umboð til að stýra eignum viðskiptavinar í samræmi við fjárfestingarstefnuna. Í 13. gr. samningsins er kveðið á um að viðskiptavinur geti gefið fyrirmæli sín um viðskipti samkvæmt samningnum ,,munnlega eða skriflega, þ.e. með símbréfi, tölvupósti eða með símtali.“ Er sérstaklega tekið fram að bankinn geti neitað að framkvæma viðskiptin meðal annars ef þau eru sérstök eða óvenjuleg miðað við fyrri viðskipti eða það sem almennt tíðkast í sambærilegum viðskiptum eða það brjóti með einhverjum hætti í bága við lög og reglur að framfylgja þeim. Í 14. gr. er tekið fram að viðskiptavini sé kunnugt um að símtöl milli hans og starfsfólks bankans kunni að vera hljóðrituð og ,,samþykkir að þær hljóðritanir teljist full sönnun þess sem fram fór á milli aðila ef ágreiningur rís um viðskipti eða önnur samskipti.“ Samkvæmt 15. gr. samningsins ber bankinn ábyrgð á tjóni viðskiptavinar sem rekja má til saknæmrar háttsemi starfsmanna bankans. Loks segir í 19. gr. samningsins að bankinn kunni í einstaka tilvikum að eiga beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta í einstaka félögum og sjóðum. Til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra, tryggja óhlutdrægni og til tryggingar því að viðskiptavinir njóti jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör hafi bankinn sett sér verklagsreglur, sem samþykktar hafi verið af stjórn bankans og staðfestar af Fjármálaeftirlitinu. Liggja þessar verklagsreglur frammi í málinu. Sama dag og framangreindur samningur um einkabankaþjónustu var gerður undirrituðu aðilar skjal sem ber yfirskriftina: ,,Fjárfestingarstefna“. Þar kemur meðal annars fram að bankinn muni í nafni viðskiptavinar fjárfesta í ,,b. Verðbréfum, skuldabréfum eða hlutabréfum sem skráð eru á opinberum verðbréfamörkuðum.“ IV Á þeim tíma, sem máli skiptir, giltu um viðskipti málsaðila lög nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Í II. kafla laganna voru reglur um réttindi og skyldur fjármálafyrirtækja í verðbréfaviðskiptum. Samkvæmt 4. gr. skyldi fjármálafyrirtæki starfa í samræmi við ,,eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi.“ Í 5. gr. voru lagðar þær skyldur á fjármálafyrirtæki að afla upplýsinga hjá viðskiptavinum um þekkingu og reynslu þeirra í verðbréfaviðskiptum og fjárhagsstöðu þeirra sem voru í viðvarandi viðskiptasambandi við fjármálafyrirtækið. ,,Upplýsingar sem fjármálafyrirtæki veitir viðskiptavinum sínum skulu vera skýrar, nægjanlegar og ekki villandi þannig að viðskiptavinir geti tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun.“ Þá sagði að í auglýsingum og annarri kynningarstarfsemi fjármálafyrirtækis skyldi þess gætt að fram kæmu réttar og nákvæmar upplýsingar um starfsemi og þjónustu fjármálafyrirtækisins. Í 6. gr. sagði að fjármálafyrirtæki skyldi gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptavinum sínum í starfsemi sinni og bæri því ávallt að haga störfum sínum þannig að viðskiptavinir nytu jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör. Í 8. gr. voru ákvæði um sölu óskráðra verðbréfa. Þar sagði að sala fjármálafyrirtækis eða milliganga þess um sölu á óskráðum verðbréfum til annarra en fagfjárfesta, sem hvorki hefðu verið seld í almennu útboði né féllu undir undanþáguákvæði laganna, væri háð því að lagt hefði verið mat á faglega þekkingu, fjárhag og reynslu viðskiptavinar enda væri ekki um að ræða sölu eða milligöngu í almennu útboði verðbréfa. Samkvæmt 9. gr. skyldi fjármálafyrirtæki við framkvæmd viðskiptafyrirmæla tryggja besta mögulega verð fyrir viðskiptavini sína og bestu framkvæmd að öðru leyti, eins og við ætti hverju sinni. V Eins og áður greinir snýst ágreiningur aðila um hvort varnaraðili sé skaðabótaskyldur vegna tjóns sóknaraðila er leiddi af kaupum varnaraðila fyrir hönd hins síðarnefnda á skuldabréfi útgefnu af Latabæ ehf. 20. janúar 2006. Aðila greinir á um aðdraganda kaupanna og þá einkum hvor þeirra hafi átt frumkvæði að þeim og hvort varnaraðili hafi, eins og sóknaraðili heldur fram, hvatt hann til kaupanna þar sem um góða fjárfestingu væri að ræða, eða latt hann, eins og varnaraðili heldur fram, þar sem kaupunum fylgdi mikil áhætta. Þá greinir aðila á um hvort þær upplýsingar sem varnaraðili hafi veitt um eigin hagsmuni af sölu skuldabréfa Latabæjar ehf. hafi verið fullnægjandi. Óumdeilt er að skuldabréf útgefin af Latabæ ehf. sem boðin voru til sölu í ársbyrjun 2006 voru óskráð verðbréf. Þar sem sóknaraðili var samkvæmt flokkun varnaraðila ekki fagfjárfestir, heldur almennur fjárfestir, leiðir af 5. gr. samnings aðila um einkabankaþjónustu, að varnaraðila var óheimilt samkvæmt samningnum að bjóða sóknaraðila slík skuldabréf til kaups. Fagfjárfestar gátu óskað eftir kaupum á slíkum verðbréfum, en áskilið var að það yrði gert skriflega. Engu að síður verður að leggja til grundvallar að starfsmaður varnaraðila hafi boðað sóknaraðila á kynningarfund um útboð á skuldabréfunum. Liggur glærukynning frá fundinum frammi í málinu. Af hálfu varnaraðila er því ekki haldið fram að skuldabréfaútboðið hafi verið kynnt sóknaraðila frekar, að því frátöldu að starfsmaður varnaraðila hafi ráðið sóknaraðila frá því að kaupa vegna áhættu. Með hliðsjón af áskilnaði 5. gr. fyrrgreinds samnings um að beiðnir fagfjárfesta um kaup á óskráðum verðbréfum skyldu gerðar skriflega og með vísan til heimildar varnaraðila til þess að hljóðrita samtöl, sem telja beri fulla sönnun þess, sem fram fór milli aðila, verður að leggja sönnunarbyrði á varnaraðila um að sóknaraðili hafi átt frumkvæði að viðskiptunum. Hefur varnaraðili hvorki lagt fram slíka skriflega beiðni sóknaraðila né endurrit símtals þar sem slík beiðni kemur fram og því ekki fullnægt sönnunarskyldu sinni. Sóknaraðili andmælir því að starfsmaður varnaraðila hafi varað hann við því að kaupa skuldabréfið. Í skýrslu starfsmannsins kemur fram að hann hafi ekki mælt því í mót að sóknaraðili keypti skuldabréfið, en hann hafi á hinn bóginn ekki mælt með því vegna áhættu. Verður af framangreindum ástæðum einnig að telja ósannað að starfsmaður varnaraðila hafi varað sóknaraðila við kaupunum. Sóknaraðili heldur því fram að honum hafi ekki verið gerð grein fyrir, hvaða hagsmuni varnaraðili hafði af því að skuldabréfaútboðið gengi sem best og að öll skuldabréfin seldust. Bendir varnaraðili á að þetta hafi sóknaraðila mátt vera kunnugt og að í upphafi glærukynningar á skuldabréfaútgáfunni sem fram fór á fundi, sem sóknaraðili sótti, komi skýrlega fram að kynningin væri á vegum varnaraðila og Latabæjar ehf. Nöfn þeirra sjáist einnig neðst á hverri glæru kynningarinnar. Í hinum kærða úrskurði er þetta talið leiða til þess að sóknaraðila hafi mátt vera ljóst að um sameiginlega kynningu væri að ræða. Vegna ábendingar í 19. gr. samnings aðila hafi sóknaraðila mátt vera kunnugt um að varnaraðili kynni að eiga hagsmuna að gæta af útboðinu. Varnaraðili hafi og sett sér verklagsreglur um framkvæmd viðskipta í slíkum tilvikum. Af þessu dregur héraðsdómur þá ályktun að sóknaraðila hafi ekki tekist að færa sönnur á eða gera líklegt að varnaraðili hafi sýnt hlutdrægni við framkvæmd umræddra viðskipta. Í málinu liggur fyrir að varnaraðili var einn lánardrottna Latabæjar ehf. og átti, samkvæmt því sem fram kemur í héraðsgreinargerð hans, hlutafé í félaginu að verðmæti 203.900.000 krónur í árslok 2005. Þá er upplýst að varnaraðili sölutryggði skuldabréfaútboðið og átti að fá 1.000.000 bandaríkjadali í þóknun fyrir, auk mögulegrar þóknunar sem tengdist vaxtahæð skuldabréfanna. Sóknaraðili andmælir því að hann hafi fengið þessar upplýsingar. Þær koma ekki fram í glærukynningu á skuldabréfaútboðinu, sem áður greinir. Starfsmaður varnaraðila sem annaðist samskipti við sóknaraðila bar að hann hefði ekki veitt þessar upplýsingar. Verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi ekki veitt þær og þar með ekki gert sóknaraðila grein fyrir því hve ríkra hagsmuna varnaraðili hafði sjálfur að gæta við sölu skuldabréfanna. Samkvæmt framansögðu var sala skuldabréfsins til sóknaraðila ekki aðeins andstæð 5. gr. samnings þeirra, heldur verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi haft hagsmuni sóknaraðila að leiðarljósi í viðskiptunum, svo sem honum bar samkvæmt 4. gr. laga nr. 33/2003 og ekki gætt þeirrar óhlutdrægni, sem honum bar samkvæmt 6. gr. laganna. Þá verður því slegið föstu að hann hafi einnig brotið ákvæði 9. gr. laganna um skyldu til að tryggja viðskiptavinum sínum bestu framkvæmd viðskipta hverju sinni. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að fullnægjandi upplýsingar hafi verið veittar sóknaraðila á þeim kynningarfundi, sem hann sótti vegna skuldabréfaútboðsins. Eins og áður greinir verður lagt til grundvallar að varnaraðili hafi ekki gert sóknaraðila grein fyrir hagsmunatengslum sínum við Latabæ ehf. og hagsmunum, sem hann hafði af því að skuldabréfaútboðið heppnaðist sem best. Kynningarefni um Latabæ ehf. sem varpað var upp á glærum á fundinum liggur frammi í málinu. Í því eru upplýsingar um félagið, starfsemi þess og framtíðarmöguleika. Þá eru tvær glærur með efnahagsreikningi félagsins og ein með rekstrarreikningi þess. Í kynningarefninu kemur fram bjartsýni um framtíðarhorfur félagsins og landvinninga þess á erlendum mörkuðum. Þar er ekki að finna viðvaranir eða ábendingar um að áhætta fylgi fjárfestingunni, hvað þá að áhættan sé mikil. Kynningin var ætluð lífeyrissjóðum og fagfjárfestum, en ekki almennum fjárfestum eins og sóknaraðila. Með hliðsjón af þeim lagaskyldum sem hvíldu á varnaraðila um upplýsingagjöf og óhlutdrægni svo og því að hér var verið að selja sóknaraðila óvenjulegt verðbréf, sem auk þess var ekki heimilt samkvæmt 5. gr. samnings aðila, varð varnaraðili að tryggja sér sönnun fyrir því að hann hefði fylgt lagaskyldu sinni um upplýsingagjöf og bestu framkvæmd viðskipta. Var honum í lófa lagið að tryggja sér sönnun þess að hann hefði veitt sóknaraðila allar upplýsingar sem þörf var á til þess að hann gæti tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun eins og boðið var í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003. Varnaraðili getur ekki nú vísað til þess að sóknaraðili hefði mátt fá allar nauðsynlegar upplýsingar í fjölmiðlum, enda hvílir upplýsingaskylda samkvæmt lögum á varnaraðila. Með vísan til þessa verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi vanrækt skyldur sínar, sem að framan greinir um upplýsingagjöf og ráðleggingar til sóknaraðila. VI Varnaraðili er fjármálafyrirtæki með mikla þekkingu á viðskiptum með verðbréf og ber sem slíkur ríka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum, eins og aðrir sérfróðir aðilar, sem taka að sér gegn gjaldi ýmiss konar sérfræðiþjónustu í skjóli opinbers starfsleyfis. Á varnaraðila hvíla ríkar lagaskyldur um að gæta í hvívetna hagsmuna viðskiptavina sinna. Auk þess var hann skuldbundinn samkvæmt samningi til þess að selja ekki sóknaraðila óskráð verðbréf eins og skuldabréfið, sem um ræðir. Við mat á saknæmi verður því beitt ströngu sakarmati, eins og beinlínis er tekið fram í skýringum í athugsemdum sem fylgdu 3. gr. frumvarps þess er síðar varð að lögum nr. 33/2003. Verður samkvæmt framansögðu slegið föstu að háttsemi varnaraðila í aðdraganda viðskipta aðila hafi verið bæði saknæm og ólögmæt og skortur á upplýsingum og viðvörunum hafi orðið til þess að kaupin gerðust, sem síðar leiddu til tjóns fyrir sóknaraðila. VII Óumdeilt er að sóknaraðili samþykkti kaupin þegar þau voru gerð. Var hann því skuldbundinn við löggerninginn. Eins og að framan greinir var ákvörðun hans um samþykki ekki upplýst fjárfestingarákvörðun í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003. Samþykkið leiðir því eitt og sér ekki til þess að hann glati rétti til að bera hina saknæmu og ólögmætu háttsemi varnaraðila fyrir sig. Varnaraðili telur að hvað sem öðru líði eigi sóknaraðili að glata rétti til að hafa uppi kröfu um skaðabætur vegna þess að það hafi hann ekki gert fyrr en með kröfulýsingu við slit varnaraðila. Eins og áður greinir leiddi vanræksla á upplýsingagjöf af hálfu varnaraðila til þess að sóknaraðili tók ekki upplýsta fjárfestingarákvörðun. Ekki er fram komið hvenær honum varð ljóst að hann kynni að eiga rétt til skaðabóta á hendur varnaraðila. Ekki var óeðlilegt af hálfu sóknaraðila að bíða og freista þess að sjá hvert tjón hans yrði, áður en hann setti fram kröfu um skaðabætur. Þótt það sé meginregla í slíkum viðskiptum, sem meðal annars er áréttuð í athugasemdum við 3. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 33/2003, að viðskiptavinur hafi skamman frest til að gera athugasemdir, þá horfir það sóknaraðila ekki til réttarspjalla eins og málið er vaxið. Krafa hans að þessu leyti er ekki krafa um að hann sé óbundinn við samning aðila, heldur skaðabótakrafa sem reist er á atvikum er varða varnaraðila og sem voru fyrir hendi við gerð viðskiptanna. Verður því ekki fallist á að krafa sóknaraðila hafi fallið niður vegna tómlætis hans. Þá heldur varnaraðili því fram að sóknaraðili geti ekki öðlast skaðabótakröfu á hendur sér vegna viðskiptanna vegna sérþekkingar hans á verðbréfaviðskiptum. Í því sambandi bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi verið í einkabankaþjónustu frá árinu 2001 og skráður sem virkur fjárfestir á póstlista bankans. Hann hafi sjálfur haft skoðanir á flestum þeim fjárfestingum sem gerðar voru fyrir hans hönd og sé auk þess einn stofnenda og stjórnarformaður félags, sem hafi þann tilgang að fjárfesta í tilgreindum verðbréfum. Ætluð þekking og reynsla sóknaraðila leysti varnaraðila ekki undan þeim lögbundnu skyldum, sem á honum hvíldu og áður hefur verið gerð grein fyrir. Þekking viðskiptamanns og fjárhagsleg umsvif kunna að ráða flokkun hans sem fjárfestis og þannig heimila varnaraðila að eiga viðskipti með önnur verðbréf fyrir hans hönd en ella væri, auk þess sem gera má ríkari kröfur til aðgæslu hans. Svo sem áður greinir var sóknaraðili flokkaður sem almennur fjárfestir en ekki fagfjárfestir. Ekki liggur fyrir að annað mat hafi farið fram á faglegri þekkingu hans, fjárhag eða reynslu í verðbréfaviðskiptum en það sem lá til grundvallar þessari flokkun. Starfsmaður varnaraðila áréttaði í skýrslu fyrir dómi spurður um þekkingu og reynslu sóknaraðila að hann hefði ekki verið metinn sem fagfjárfestir. Sóknaraðili er læknir að mennt. Þótt hann kunni að hafa reynslu af fjárfestingum leiðir það ekki til þess að gera eigi minni kröfur til varnaraðila um upplýsingagjöf, einkum í viðskiptum með óskráð verðbréf, sem ekki samrýmast skriflegum samningi aðila um einkabankaþjónustu. Verður því að hafna þessari málsástæðu. VIII Samkvæmt framansögðu verður fallist á að sóknaraðili eigi skaðabótakröfu á hendur varnaraðila vegna tjóns sem hann varð fyrir í kjölfar kaupa á því skuldabréfi útgefnu af Latabæ ehf. sem áður greinir. Verður hún viðurkennd sem almenn krafa við slit varnaraðila, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991, að þeirri fjárhæð sem nánar greinir í dómsorði. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi samkvæmt því sem í dómsorði segir. Dómsorð: Viðurkennd er sem almenn krafa við slit varnaraðila, Glitnis hf., samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, skaðabótakrafa sóknaraðila, Jóns Bjarna Þorsteinssonar, að fjárhæð 12.407.240 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2006 til 22. apríl 2009, allt að frádregnum vaxtagreiðslum að fjárhæð 450.282 krónur 21. júlí 2006, 493.997 krónur 1. febrúar 2007, 411.228 krónur 23. júlí 2007, 482.807 krónur 23. janúar 2008, 453.954 krónur 22. júlí 2008, 59.204 krónur 5. febrúar 2009 og 300.393 krónur 15. apríl 2009, og að frádregnu greiddu söluverði eignarhlutar sóknaraðila í Latabæ ehf. 3.866.727 krónur 2. september 2011. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Sératkvæði Benedikts Bogasonar Ég er sammála meirihluta dómenda að öðru leyti en varðar 2. tölulið kröfugerðar sóknaraðila, sem lýtur að kaupum á skuldabréfum útgefnum af Latabæ ehf. Ég tel að hafna beri kröfunni af eftirtöldum ástæðum: Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði hafði sóknaraðili stundað umfangsmikil viðskipti með fjármálagerninga frá árinu 2001. Í málinu liggur fyrir að sóknaraðili tók jafnan sjálfur ákvarðanir um fjárfestingar sínar og hafði hann því töluverða reynslu af slíkum viðskiptum. Að þessu virtu tel ég að varnaraðila verði ekki gert að hnekkja þeirri staðhæfingu sóknaraðila að kaup hans í janúar 2006 á skuldabréfum útgefnum af Latabæ ehf. hafi farið fram fyrir sérstaka hvatningu varnaraðila. Er þess einnig að gæta að skuldabréfin voru til 5 ára og fyrir þeim var engin trygging. Áður en sóknaraðili festi kaup á þessum bréfum hafði hann setið kynningarfund vegna skuldabréfaútboðsins þar sem útboðið var rækilega kynnt. Þótt ráða megi af kynningargögnum frá fundinum að þar hafi gætt bjartsýni um framtíðarhorfur Latabæjar ehf. er til þess að líta að eignir fyrirtækisins voru nær allar óefnislegar og tap hafði verið á rekstrinum. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar tel ég að staðfesta eigi hann um þennan kröfulið.
Mál nr. 541/2017
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 29. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. ágúst 2017, þar sem staðfest varákvörðun sóknaraðila 24. sama mánaðar um að varnaraðili skuli sæta nánartilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninu verðimarkaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Þá krefst brotaþoli, A, þóknunar fyrir Hæstarétti til handa skipuðumréttargæslumanni sínum.Brotaþoli lagði 25. júlí 2017 fram beiðni hjásóknaraðila um nálgunarbann á hendur varnaraðila. Með bréfi degi síðar hafnaðisóknaraðili beiðninni, en þar var meðal annars rakið að til rannsóknar hjálögreglu væru tvö ætluð ofbeldisbrot varnaraðila gegn brotaþola. Hinn 24. ágúst2017 kærði brotaþoli áreiti varnaraðila vegna smáskilaboða sem hann hafi veriðað senda henni svo og símhringinga, en varnaraðili mun ekki hafa látið af þvíatferli þrátt fyrir óskir brotaþola þar um. Sama dag tók sóknaraðili að eiginfrumkvæði ákvörðun um að varnaraðili sætti nálgunarbanni samkvæmt heimild í 1.mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011 og var hún birt honum samdægurs.Við mat á því hvort nálgunarbanni skuli beitt erheimilt samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011 að líta til þess hvortháttsemi sakbornings á fyrri stigum hafi verið þannig að hætta sé talin á aðhann muni hafa í frammi háttsemi sem lýst er í 4. gr. laganna. Að virtum gögnummálsins er nægjanlega í ljós leitt að varnaraðili hafi raskað friði brotaþolaog að hætta sé á að hann muni gera það áfram. Er þannig fullnægt skilyrðum a.og b. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sætanálgunarbanni. Jafnframt verður að telja að friðhelgi brotaþola verði ekkivernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Samkvæmtþessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann veg sem greinir í dómsorði.Þóknun verjanda varnaraðila og réttargæslumannsbrotaþola fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. og 3.mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Dómsorð:Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 24. ágúst 2017 um að varnaraðili, X, sæti nálgunarbanni ísex mánuði þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda viðheimili brotaþola, A [...], [..] og foreldra hennar að [...], [...], á svæðisem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreinda staði. Jafnframt er lagtbann við því að varnaraðili veiti brotaþola eftirför, nálgist hana áalmannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti.Þóknun verjanda varnaraðila, GrímsSigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Arnars Þórs Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 62.000krónur, greiðist úr ríkissjóði.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 29. ágúst 2017. Embættilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að HéraðsdómurReykjavíkur staðfesti ákvörðun sína, dags. 24. ágúst2017, um að X, kt. [...], skuli sæta nálgunarbanni, skv. a og b lið 1. mgr. 4.gr. laga 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, í 6 mánuði þannig aðlagt sé bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. [...], að [...],sem og heimili foreldra hennar að [...] í sama sveitarfélagi, hvar brotaþolihefur dvalist, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfisframangreinda staði, mælt frá miðju húsanna. Jafnframt er lagt bann við því að Xveiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hanameð öðrum hætti.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að Lögreglustjóri hafi byggt ákvörðun sína um nálgunarbann á því að X séundir rökstuddum og eftir atvikum sterkum grun um refsiverða háttsemi, áreitiog ónæði gagnvart beiðanda, fyrrum unnustu sinni, í neðangreindum málum.Ákvörðunin um nálgunarbann hafi verið tekin að eigin frumkvæði lögreglu vegnanýrra gagna og upplýsinga um áframhaldandi ónæði og áreiti kærða þann 24. ágústsl. og birt fyrir kærða sama dag.Mál nr.007-2016-[...]Þann 30. september 2016 hafi brotaþoli óskaði eftir aðstoðlögreglu að [...], [...], vegnaheimilisofbeldis. Þrátt fyrir að beiðnin um lögregluaðstoð hafi veriðafturkölluð fór lögreglan engu að síður á vettvang sem var þáverandi heimili X.Þar hafi hann og brotaþoli kveðið enga þörf á aðstoð lögreglu þar sem þau hafiverið búin að leysa sín mál. Síðar sama dag hafi brotaþoli hins vegar komið álögreglustöð og kært X fyrir heimilisofbeldi, hótanir m.a. um að „rústahenni“ og hefna sín á henni, sem ogeignaspjöll. Þann 4. október sama ár haf brotaþoli síðan komið á lögreglustöðog dregið til baka kæruna þar sem það væri búið að bæta tjónið, X hafi keyptinýja tölvu og nýjan farsíma, í stað þeirra sem hann hafi skemmt. Kæran hefðiþví ekki lengur haft neinn tilgang og hún hafi ekki viljað hafa frekarisamskipti við X. Hætt hafi verið rannsókn í málinu.Mál nr.007-2017-[...]Í mars 2017 hafi brotaþoli komið á lögreglustöð og lagt framkæru á hendur X vegna líkamsárásar og heimilisofbeldis. Um hafi verið að ræðanokkur tilvik. Fyrsta tilvikið sem þolandi greindi frá í skýrslu sinni hjálögreglu hafi varðað líkamsárás í febrúarmánuði 2017 á heimili brotaþola að [...].Við það hafi brotaþoli hlotið m.a.áverka á mjöðm og læri. Einnig hafi brotaþoli kært árás sem átti sér stað áhóteli í borginni [...] í Bandaríkjunum í byrjun mars 2017. Þar mun X hafa hentbrotaþola út af hótelherbergi þeirra með valdi, með því að grípa um báðaúlnliði hennar og snúa hana niður og draga hana síðan eftir teppinu. Að auki hafiX meinað brotaþola að fá veskið sitt og farangur. Seinna í sömu ferð tilBandaríkjanna, nánar tiltekið í borginni [...], hafi X aftur veist að brotaþolaog hann slegið ítrekað í andlitið með þeim afleiðingum að framtönn losnaði.Brotaþoli hafi einnig lýst árás þann 1. apríl í bifreið við [...] þar sem X munhafa rifið í hana og skellt bílhurð á hana, og rifið af henni sólgleraugu enbrotaþoli hafi flúið undan. Áverkavottorð og/eða ljósmyndir af áverkum hafifylgt með málinu vegna árásanna. Viðskýrslutöku hafi kærði neitað sakargiftum að mestu, hafi kvaðst hafa rifið afhenni sólgleraugun og svo rifið í brotaþola í [...] þar sem hún hafi ætlað aðstökkva út úr bifreiðinni. Hann kvað málinu í [...] hafa verið lokið meðréttarsátt og hafi ekki tjáð sig um það.Mál nr.007-2017-[...]Þann 25. júlí 2017 hafi brotaþoli komið á lögreglustöð og hafi kært ætlaðar ærumeiðingar og eftiratvikum hótanir, sbr. 233. gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Í kærunni sé m.a. greint frá því að X hafi sent brotaþola smáskilaboð tilað vekja athygli þess síðarnefnda á færslu á Facebook. Jafnframt að X hafinálgast brotaþola í gegnum „falsaðan reikning“ undir öðru nafni á samasamfélagsmiðli þrátt fyrir að brotaþoli hafi ítrekað sagt X að láta sig ífriði. Að auki hafi brotaþoli greint frá því að X hefði birt nektarmyndir afbrotaþola án heimildar á samfélagsmiðlum og þannig raskað friðhelgi þesssíðarnefnda. Vegna þessa hafi brotaþoli lagt fram beiðni um nálgunarbann. Íbréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 26. júlí sl., hafi beiðninniverið hafnað að svo stöddu eins og atvikum hafi verið háttað þá. Ískýrslutöku af kærða hafi hann kveðið þau vera í samskiptum bæði á betri ogverri veg, hann hafi neitað fyrir að hafa dreift nektarmynd af brotaþola en hafiviðurkennt að hafa búið til nýjan gervi aðgang undir öðru nafni.Mál nr. 007-2017-[...]Þann 1. ágúst 2017 hafi brotaþoli tilkynnt að X hafi sentsér skilaboð og hringt í hana og tilkynnt að hann ætlaði að taka eigið líf.Lögregla hafi farið á vettvang og kannaði aðstæður en ekki hafi verið frekariþörf á aðstoð lögreglu.Mál nr.007-2017-[...]Þann 24. ágúst 2017 hafi brotaþoli kært áframhaldandi áreitiog ónæði X í formi smáskilaboða (SMS) og símhringinga sem hafi haldið áframeftir 26. júlí sl. Þar hafi komið fram ítrekaðar beiðnir hennar til kærða um aðhætta að hafa samband við sig en hann hafi ekki sinnt því og áfram sent henniskilaboð. Jafnframt sé talið að hann hafi komið heim til brotaþola og sett bókinn um bréfalúgu.Í skýrslutöku af brotaþola þann 24. ágúst 2017 hafi m.a. komiðfram að X hafi ítrekað sett sig í samband við hana undanfarna daga þrátt fyrirað hún hafi beðið hann um að gera það ekki og reyndar hafi ekki liðiðsólarhringur frá 26. júlí sl. að hann hafi sett sig í samband við hana í formisímtala eða smáskilaboða (SMS). Því til sönnunar hafi brotaþoli lagt fram gögner hafi sýnt samskipti þeirra frá deginum áður, þ.e. 23. ágúst sl., í formi SMSskilaboða. Jafnframt hafi komið fram hjá brotaþola að auk þess að senda henniskilaboð hafi X hringt í farsímann hennar og ef hún svaraði ekki honum þá hafihann notað aðra síma eins og t.d. síma sonar síns og hefði komið með bók heimtil hennar. Brotaþoli hafi reynt að loka á X á facebook og hann hafi stofnaðreikning undir öðru nafni og reynt að hafa samband við hana. Hann hafi ekkilátið af þessum samskiptum þrátt fyrir beiðnir hennar þar um og hafi oft haft uppiniðrandi og ógnandi ummæli við hana. Ískýrslutöku lögreglu kvað kærði þau hafa verið í samskiptum en að hann hafiítrekað sent henni skilaboð þrátt fyrir að hún hafi beðið hann um að hætta því.Hann hafi kveðið hana hafa einnig sent á sig skilaboð og átt í samskiptum. Hannhafi kvaðst hafa komið með bók til heim til hennar.Í ljósi ofangreinds hafi lögreglustjóri talið að skilyrði 4.gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt en X liggi undir rökstuddum grun um að hafaframið refsiverð brot gegn brotaþola og raskað friði hennar. Þá sé talin hættaá að hann muni gera slíkt aftur og með því raska friði hennar í skilningiákvæðisins njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sé því talið sennilegt aðfriðhelgi hennar verði vernduð með öðrum og vægari hætti eins og sakir standa. Niðurstaða:Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að staðfestverði ákvörðun hans frá dags. 24. ágúst 2017, um að X, kt. [...], skuli sætanálgunarbanni, skv. a og b lið 1. mgr. 4. gr. laga 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann komi áeða í námunda við heimili A, kt. [...], að [...] á [...], sem og heimiliforeldra hennar að [...] í sama sveitarfélagi, hvar brotaþoli hefur dvalist, ásvæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreinda staði, mælt frámiðju húsanna. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A eftirför, nálgisthana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti. Heimild er tilað beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að viðkomandi hafi framiðrefsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á því aðviðkomandi brjóti þannig gegn brotaþola, sbr. 4. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Þessu úrræði verður þó aðeins beittþegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum ogvægari hætti, sbr. 6. gr. laga nr. 85/2011, og skal þess þá gætt að ekki séfarið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Fram kemur ígreinargerð lögreglustjóra að brotaþoli eigi heimili að [...] á [...]og dveljijafnframt á heimili foreldra hennar að [...] á [...]. Í greinargerðlögreglustjóra kemur fram að varnaraðili sé undir rökstuddum grun og eftiratvikum sterkum grun um refsiverða háttsemi, áreiti og ónæði gagnvartbrotaþola, sem er fyrrverandi unnusta hans. Rakin eru fimm mál þar sembrotaþoli hefur lagt fram kærur á hendur varnaraðila og eru þau vegna mála frá30. september 2016, mars 2017, 25. júlí 2017, 1. ágúst 2017 og nú síðast 24. ágúst sl.Ákvörðunin um nálgunarbann hafi verið tekin að eigin frumkvæðilögreglu vegna nýrra gagna og upplýsinga um áframhaldandi ónæði og áreiti kærðaþann 24. ágúst sl. og birt fyrir kærða sama dag. Í mars 2017lagði brotaþoli fram kæru vegna líkamsárásar á heimili brotaþola í febrúar 2017þar sem hún hefði hlotið áverka á mjöðmog læri. Við skýrslutöku neitaði varnaraðili sakagiftum að mestu. Þann 25. júlí2017 kærði brotaþoli ætlaðar ærumeiðingar og eftir atvikum hótanir, sbr. 233.gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í kærunni sé m.a.greint frá því að X hafi sent brotaþola smáskilaboð til að vekja athygli þesssíðarnefnda á færslu á Facebook. Jafnframt að X hafi nálgast brotaþola í gegnum„falsaðan reikning“ undir öðru nafni á sama samfélagsmiðli þrátt fyrir að brotaþolihafi ítrekað sagt X að láta sig í friði. Að auki hafi brotaþoli greint frá þvíað X hefði birt nektarmyndir af brotaþola án heimildar á samfélagsmiðlum ogþannig raskað friðhelgi þess síðarnefnda. Vegna þessa hafi brotaþoli lagt frambeiðni um nálgunarbann. Beiðninni hafi verið hafnað að svo stöddu eins ogatvikum hafi verið háttað þá. Í skýrslutöku af kærða hafi hann kveðið þau veraí samskiptum bæði á betri og verri veg, en neitaði að hafa dreift nektarmynd afbrotaþola en hafi viðurkennt að hafa búið til nýjan gervi aðgang undir öðrunafni. Þann 24.ágúst 2017 hafi brotaþoli kært áframhaldandi áreiti og ónæði X í formismáskilaboða (SMS) og símhringinga sem hafi haldið áfram eftir 26. júlí sl. Þarhafi komið fram ítrekaðar beiðnir hennar til kærða um að hætta að hafa sambandvið sig en hann hafi ekki sinnt því og áfram sent henni skilaboð. Jafnframt sétalið að hann hafi komið heim til brotaþola og sett bók inn um bréfalúgu.Þessu til sönnunar hafi brotaþoli lagt fram gögn er hafisýnt samskipti þeirra frá deginum áður, þ.e. 23. ágúst sl., í formi SMSskilaboða. Jafnframt hafi komið fram hjá brotaþola að auk þess að senda henniskilaboð hafi X hringt í farsímann hennar og ef hún svaraði ekki honum þá hafihann notað aðra síma eins og t.d. síma sonar síns og hefði komið með bók heimtil hennar. Hann hafi ekki látið af þessum samskiptum þrátt fyrir beiðnirhennar þar um og hafi oft haft uppi niðrandi og ógnandi ummæli við hana. Ískýrslutöku hjá lögreglu kvað varnaraðili þau hafa vera í samskiptum og hannhefði ítrekað sent henni skilaboð þrátt fyrir að hún hafi beðið hann að hættaþví og kvaðst hafa komið með bók heim til hennar.Með vísan til framlagðra gagna og þess sem rakið hefur veriðverður að telja að rökstuddur grunur og eftir atvikum sterku grunur sé um aðvarnaraðili hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþolaog skilyrðum 4. gr. laga nr. 85/2011 sé fullnægt. Varðandi móttöku kröfulögreglustjóra í héraðsdómi hefur athugun dómara leitt í ljós að krafa umstaðfestingu héraðsdóms á ákvörðun lögreglustjóra hafi borist héraðsdómi meðboðsendingu laugardaginn 26. ágúst sl. og þannig innan tilskilins frest skv.12. gr. l. nr. 85/2011. Með hliðsjón af því sem hér hefur veriðrakið þykir við svo búið ekki sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduðmeð öðrum og vægari hætti en með því að banna varnaraðila að nálgast hana.Telja verður að þess hafi verið gætt að fara ekki strangar í sakirnar ennauðsyn ber til þar sem nálgunarbanni er markaður tími í sex mánuði. Af gögnumum háttsemi varnaraðila á fyrri stigumverður að telja að hætta sé á því að hann mundi fremja háttsemi sem lýst er í4. gr. laga nr. 85/2011, en varnaraðili lét sér ekki segjast og sendi brotaþolamargítrekað skilaboð í þessum mánuði þrátt fyrir að fyrir liggi staðfest skv.gögnum málsins og viðurkenningu varnaraðila að brotaþoli hafi ítrekað krafistþess að hann léti af þessari háttsemi. Með vísan til fyrirliggjandi gagnamálsins þykja ekki efni til að marka nálgunarbanni skemmri tíma en krafa er umog hagsmunir brotaþola af því að vera í friði ríkari en hagsmunir varnaraðilaaf því að setja sig í samband við brotaþola í óþökk hennar eða að fara inn áþað svæði sem nálgunarbann tekur til. Því ber að fallast á kröfu sóknaraðila um að staðfesta ákvörðunhans frá 24. ágúst sl. um nálgunarbann eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila ogréttargæslumanns brotaþola greiðist úr ríkissjóði eins og nánar er kveðið á umí úrskurðarorði. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R ÐStaðfest er nálgunarbann er lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu lagði á X , kt. [...], 24. ágúst 2017 um að hann skuli sætanálgunarbanni, skv. a og b lið 1. mgr. 4. gr. laga 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, í 6 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann komi áeða í námunda við heimili A, kt. [...], að [...] á [...], sem og heimiliforeldra hennar að [...] í sama sveitarfélagi, hvar brotaþoli hefur dvalist, ásvæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis framangreinda staði, mælt frámiðju húsanna. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A eftirför, nálgisthana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti.Þóknun verjanda varnaraðila, GrímsSigurðssonar hrl., og réttargæslumanns brotaþola, Arnars Þórs Stefánssonarhrl., að upphæð 220.000 krónur til hvors skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 407/2017
Kærumál Afhending gagna
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um afhendingu geisladisks með myndupptöku.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. júní 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2017, þar semhafnað var kröfu varnaraðila um afhendingu geisladisks með myndupptöku.Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að „hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir héraðsdóm að afhenda verjanda ákærða afrit“ af fyrrnefndum geisladiski,en til vara að „verjandinn fái að afrita geisladiskinn.“ Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með dómum Hæstaréttar 21. september2009 í málum nr. 495/2009, 496/2009 og 497/2009 var komist að þeirri niðurstöðuað hljóð- eða mynddiskar teljist ekki til skjala í skilningi 1. mgr. 37. gr.laga nr. 88/2008 og var af þeim sökum synjað um afhendingu þeirra árannsóknarstigi máls. Þáleiðir af dómum Hæstaréttar 1. nóvember 2010 í máli nr. 614/2010, 12. apríl2012 í máli nr. 205/2012 og 21. febrúar 2017 í máli nr. 113/2017 að sama gildirum aðgang verjenda sakaðs manns að slíkum upptökum eftir að mál hefur veriðhöfðað. Af1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 leiðir jafnframt að verjandi og sakborningureiga rétt á að hlýða eða horfa á geisladiska sem eru meðal gagna málsins. Eðlimáls samkvæmt á þetta bæði við fyrir og eftir málshöfðun. Fram er komið ímálinu að sóknaraðili hefur boðið verjanda varnaraðila aðstöðu til að kynna sérefni mynddisksins hjá lögreglu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20.júní 2017. Ímálinu er ákærða gefinn að sök þjófnaður úr verslun. Meðal gagna málsins ergeisladiskur með upptöku úr öryggismyndavél í versluninni. Á upptökunni séstmaður ganga um verslunina með innkaupakerru og setja vörur í hana. Ákærði hefurkrafist þess að verjanda hans verði afhent afrit af diskinum. Því hefurlögreglan hafnað en boðið í staðinn að verjandinn og ákærði geti horft ádiskinn hjá lögreglu. Við þetta sætti ákærði sig ekki og krafðist þess að úrskurðaðverði að hann fái afrit af disknum en til vara að honum verði heimilað aðafrita hann. Ákærðibyggir kröfu sína á 37. gr. laga nr. 88/2008 og heldur því fram að samkvæmt 1.mgr. hennar beri verjanda hans að fá afrit af öllum skjölum málsins sem varði sigsvo fljótt sem verða má. Þetta beri að túlka svo að það eigi að afhendaverjandanum öll gögn sem hægt sé að afrita en ekki eingöngu pappírsgögn. Önnurniðurstaða væri í andstöðu við meginregluna um jafnræði aðila. Máli sínu tilstuðnings vísar ákærði til ákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Sækjandinnhafnar kröfu ákærða og byggir á því að orðið „skjöl“ í nefndu ákvæði verði aðskilja eftir orðanna hljóðan, það er gögn á pappír. Mynddiskar séu „önnur gögn“og í ákvæðinu sé gert ráð fyrir að verjandinn geti fengið aðstöðu til að skoðaþau. Máli sínu til stuðnings vísar sækjandinn til dómafordæma. Ínefndu ákvæði laga um meðferð sakamála segir að verjandi skuli, jafnskjótt ogunnt er, fá afrit af öllum skjölum máls er varða skjólstæðing hans, svo ogaðstöðu til að kynna sér önnur gögn málsins. Þetta hefur verið skýrt svo aðafhendingarskylda nái ekki til annarra gagna en þeirra sem eru á pappír ogverði afrituð. Hljóð- og mynddiskar falla ekki þar undir og verður því að hafnakröfu ákærða. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð: Hafnaðer kröfu ákærða um að verjanda hans verði afhentur mynddiskur.
Mál nr. 448/2003
Kynferðisbrot Börn Miskabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni og stjúpdóttur. Framburður stúlknanna var talinn trúverðugur og var X fundinn sekur um refsiverða háttsemi. Sakfelling X var þó takmarkaðri en í héraði vegna ónákvæms orðalags tiltekinna ákæruliða og eindreginnar neitunar hans. Brotin voru alvarleg. Með þeim rauf X fjölskyldutengsl og braut gegn trúnaðartrausti stúlknanna og átti hann sér ekki málsbætur. Refsing X þótti hæfilega ákveðin 10 mánaða fangelsi. Jafnframt var X dæmdur til greiðslu miskabóta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 14. nóvember 2003 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða samkvæmt héraðsdómi en þyngingar refsingar og að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta eins og krafist er í ákæru. Ákærði krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af öllum ákæruefnum og skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að refsing verði milduð og höfð skilorðsbundin svo og að skaðabætur verði lækkaðar. I. Af hálfu ákæruvalds er unað við niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Samkvæmt því er ákærði hér fyrir dómi borinn sökum um kynferðisbrot á heimili sínu á [...] á tímabilinu 1997 til 2001 gegn stjúpdóttur sinni, Y, sem þá var á aldrinum tíu til fjórtán ára. Í I. kafla ákæru, ákærulið 1, er ákærða gefið að sök að hafa á árunum 1997 til 1999 margoft káfað á kynfærum stúlkunnar innan klæða. Samkvæmt ákærulið 2 er ákærði sakaður um að hafa 23. desember 1998 afklætt stúlkuna að neðan, káfað á kynfærum hennar og lagst ofan á hana. Í ákærulið 3 eru sakargiftir þær, að ákærði hafi á árunum 2000 og 2001 margoft káfað á brjóstum stúlkunnar og kynfærum innan klæða. Þá er ákærði í II. kafla ákæru borinn sökum um kynferðisbrot á heimili sínu á tímabilinu frá desember 2000 til maíloka 2001 gegn dóttur sinni, Z, sem þá var tólf og þrettán ára gömul, með því að hafa í að minnsta kosti sex skipti farið höndum um kynfæri hennar innanklæða. Öll ætluð brot ákærða eru talin varða við 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992. II. Af hálfu ákærða er því haldið fram, að ekki sé unnt að leggja til grundvallar framburð ofangreindra stúlkna til sönnunar um sekt ákærða vegna þess hvernig skýrslutöku af þeim var háttað. Starfsmenn Barnahúss tóku skýrslur af stúlkunum kvaddir til af héraðsdómurum samkvæmt 7. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 18. gr. laga nr. 36/1999. Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur tók skýrslu af Z, en Ragna Guðbrandsdóttir félagsráðgjafi tók skýrslu af Y. Þessir sérfræðingar fengu síðan stúlkurnar til meðferðar þannig að Vigdís hafði Y til meðferðar en Ragna hafði Z. Vigdís og Ragna komu síðan báðar fyrir héraðsdóm að beiðni ákæruvalds og er vísað til skýrslna þeirra og framburðar í forsendum héraðsdóms við mat á trúverðugleika og sönnunargildi framburðar stúlknanna. Af hálfu ákærða er því haldið fram, að þessi málsmeðferð brjóti gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skýrslutaka samkvæmt 7. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 fer fram undir yfirstjórn dómara. Dómarinn stýrir skýrslutökunni, þótt kunnáttumaður sé til kallaður, sbr. 9. gr. reglugerðar nr. 321/1999 um tilhögun skýrslutöku fyrir dómi af brotaþola yngri en 18 ára. Það er dómskýrslan sem skiptir máli um sönnunarfærslu varðandi sekt ákærða. Barnaverndaryfirvöld vísuðu stúlkunum til meðferðar framangreindra sérfræðinga og eins og að framan greinir var það ekki sami sérfræðingur, sem spurt hafði viðkomandi stúlku við skýrslutökuna, sem fékk hana til meðferðar. Skýrslur sérfræðinga vegna greiningar og meðferðar stúlknanna fjalla um líðan þeirra og eru eitt þeirra gagna, sem litið er til, sérlega að því er varðar kröfur þeirra um skaðabætur. Gögnin eru metin heildstætt með tilliti til stöðu vitnanna. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið, að skýrslutakan yfir stúlkunum hafi brotið í bága við stjórnarskrána eða mannréttindasáttmála Evrópu. III. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Héraðsdómur hefur metið framburð stúlknanna Y og Z trúverðugan. Dómarar Hæstaréttar hafa skoðað myndbönd þau af skýrslum stúlknanna, sem fyrir liggja í málinu, og eru ekki efni til að hnekkja því mati. Eins og að framan greinir er ákærði í I. kafla ákæru, ákærulið 1, sakaður um að hafa margoft káfað á kynfærum Y á tímabilinu 1997 til 1999. Í skýrslutöku yfir Y í Barnahúsi getur hún sérstaklega tveggja tilvika þar sem ákærði hafi káfað á kynfærum hennar. Það hafi gerst einu sinni, er rafmagnslaust var og kalt inni og öll fjölskyldan hafi legið saman uppi í rúmi, en móðir hennar og systir farið fram og hún orðið ein eftir með ákærða. Í annað sinn hafi það verið á Þorláksmessu 1998, er þau hafi verið að „fíflast“ inni í stofu. Gegn eindreginni neitun ákærða verður ekki talið sannað að þetta hafi gerst oftar en tvisvar. Orðalag þessa ákæruliðar „margoft“ er of víðtækt og óskilgreint og ekki í samræmi við c-lið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991. Sama er að segja um ákærulið 3 þar sem ákærði er sakaður um að hafa margoft káfað á brjóstum hennar og kynfærum á árunum 2000 og 2001. Hér er um ótilgreind tilvik að ræða, sem erfitt er að finna stoð. Verður ekki talið, að ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram nægar sannanir um þann ákærulið og verður ákærði sýknaður af honum. Að því er ákærulið 2 varðar nýtur framburður stúlkunnar stuðnings af framburði vinkonu hennar, sem hún sagði frá háttsemi ákærða tveimur árum áður en mál þetta kom upp. Er fallist á niðurstöðu héraðsdóms um þennan ákærulið. Í II. kafla ákæru er ákærði sakaður um að hafa í að minnsta kosti sex skipti farið höndum um kynfæri Z. Í skýrslutöku af henni í Barnahúsi nefnir hún tvö tilvik þar sem þetta hafi gerst. Annað skiptið hafi verið, þegar ákærði kom heim drukkinn af balli, að því er hún taldi. Hélt hún, að það hefði verið í desember 2000 en var þó ekki viss um það. Hitt skiptið hafi verið þegar hann kom í herbergið hennar þar sem hún var að semja dans. Z var ítrekað spurð hvað þetta hefði gerst oft en hún mundi það ekki. Að lokum giskaði hún á, að þetta gæti ef til vill hafa verið 7 sinnum, en hún væri alls ekki viss. Lýsing kennara á því, þegar Z sagði henni frá atferli ákærða, er framburði hennar til styrktar. Gegn eindreginni neitun ákærða er þó varhugavert að telja sannað, að þetta hafi gerst oftar en tvisvar. IV. Eins og segir í héraðsdómi eru brot þau, sem ákærði er sakfelldur fyrir alvarleg. Með þeim rauf hann fjölskyldutengsl og braut gegn trúnaðartrausti stúlknanna og á hann sér ekki málsbætur. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um takmarkaðri sakfellingu en í héraðsdómi verður ekki hjá því komist að milda refsingu hans frá því, sem þar var dæmt. Þykir refsingin hæfilega ákveðin 10 mánaða fangelsi, en engin efni eru til að skilorðsbinda hana. Fyrir Hæstarétt hafa verið lög ný vottorð sálfræðinga um líðan stúlknanna þar sem fram kemur, að þær búi enn við ýmis einkenni áfallaröskunar vegna brota ákærða. Eru bætur hæfilega ákveðnar í héraðsdómi með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði greiði Y 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2003 til greiðsludags, og Z 400.000 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 3. nóvember 2002 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið 15. september sl., höfðaði ríkissaksóknari 8. maí 2003 með ákæru á hendur X. „fyrir kynferðisbrot gegn stjúpdóttur sinni og dóttur á árunum 1995 til 2001, á heimili ákærða á [...], sem hér greinir: Brot gegn Y fæddri árið 1987: 1. Með því að hafa á árunum 1995-1999 á heimili þeirra að [...] margoft káfað á kynfærum stúlkunnar innan klæða. 2. Með því að hafa 23. desember 1998 á sama stað og í 1. tölulið greinir afklætt stúlkuna að neðan, káfað á brjóstum hennar og kynfærum, sett fingur inn í leggöng hennar og lagst ofan á hana. 3. Með því að hafa á árunum 2000 og 2001 á heimili þeirra að [...] margoft káfað á brjóstum hennar og kynfærum innan klæða. Teljast brot skv. 1. og 3. tl. varða við 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992 og 2. mgr. 202. gr. alm. hgl., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot skv. 2. tl. við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. alm. hgl., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Brot gegn Z, fæddri árið 1988. 1. Með því að hafa frá því í desembermánuði 2000 á heimili ákærða að [...], í eitt skipti stungið fingri upp í leggöng hennar. 2. Á tímabilinu desember 2000 til maíloka 2001, á sama stað og í 1. tl. greinir, í að minnsta kosti sex skipti farið höndum um kynfæri hennar innanklæða. Telst brot skv. 1. tl. varða við 1. mgr. 200. gr. alm.hgl. með áorðnum breytingum og 1. mgr. 202. gr. alm. hgl., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot skv. 2. tl. við 2. mgr. 200. gr. alm. hgl. með áorðnum breytingum og 2. mgr. 202. gr. alm. hgl., sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: 2. Af hálfu Z er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. 7. 2001 til greiðsludags og lögmannskostnað auk virðisaukaskatts.“ Ákærði krefst aðallega sýknu og frávísunar bótakrafna, en til vara að verða dæmdur til vægustu refsingar sem lög heimila og að bætur verði dæmdar verulega lægri en krafist er. I. Z greindi kennara sínum, A, frá því 6. júní 2002 að ákærði hefði misnotað sig. A lýsti atvikum að þessu svo hér fyrir dómi að vorið 2002 hafi Z, sem þá var að ljúka 8. bekk grunnskóla, virst vera í nokkru reiðileysi. Móðir hennar hafi verið óreglusöm og sjálf hafi hún verið farin að drekka. Þannig hafi frést frá útideild að hún hefði sést ölvuð daginn fyrir skólaslit. Aðstoðar­skóla­stjóri hafi ákveðið að ræða við hana og innt hana eftir drykkju hennar. Hún hafi verið bæld og legið mikið á hjarta. Aðstoðarskólastjórinn hafi beðið hana að nefna kennara sem hún treysti sér til að ræða við og hafi hún þá nefnt sig og hún verið kölluð til. Hún hafi vart verið komin inn á skrifstofu til Z, er hún hafi brostið í grát og sagt: „Mamma mín er alkólhólisti og ég var misnotuð.“ A segir að Z hafi sagt sér að faðir sinn hefði haldið sér, reynt að kyssa sig og fært hendur niður að kynfærum sínum. Framburður Z fyrir lögreglu 14. júní 2002 um að Z hafi sagt henni að faðir hennar hefði þuklað sig innan klæða, bæði brjóst og kynfæri, var borinn undir hana. Kvaðst hún telja að þarna hafi hún haft rétt eftir Z. Amma Z, B, skýrir svo frá að þennan dag hafi Z ekki komið heim úr skóla. Hún hafi hringt í hana og hún þá verið hágrátandi eftir samtal við kennarann. Fram hafi komið að henni hefði verið gert eitthvað og að lokum hafi hún sagt sér að það hefði verið ákærði. Hún hafi ekki lýst háttsemi hans í smáatriðum fyrir sér. Daginn eftir fór Z ásamt A á fund C, yfirsálfræðings hjá Fjölskyldu- og félagsþjónustu [...] og skýrði henni frá. C vísaði málinu til lögreglunnar í [...] samdægurs. Z var yfirheyrð fyrir Héraðsdómi Reykjaness 1. júlí 2002. Skýrslan var gefin í Barnahúsi. Myndbandsupptaka af skýrslutökunni var sýnd við aðalmeðferð málsins og endurrit skýrslunnar liggur frammi í málinu. Z skýrði svo frá að hún hefði haustið 2000 fengið að flytja til [...] til ákærða og dvalið þar og gengið í skólann þar þann vetur. Síðan sagði hún orðrétt: „Og hérna, svo var einu sinni... pabbi var að koma af balli eða eitthvað svoleiðis og hann var fullur, einu sinni þegar hann var heima. Við vorum heima og Þ, litla systir mín, hún er held ég 10 ára minnir mig, hún sat frammi, þú veist, það er herbergi hérna og hérna er svona frammi skrifborð og hún sat þar. Svo var ég að labba fram hjá og hann lá uppi í rúminu sínu og hann sagði, hérna: „Z, komdu aðeins hérna og knúsaðu mig.“ Og ég fór og knúsaði hann. Og hérna, svo hélt hann mér eitthvað.. og hann ætlaði að... og hann hélt mér bara og ætlaði að fara niður inn um buxurnar mínar ... og gerði það svo. /---/ Og svo þarna sagði ég: „Ekki,“ eða eitthvað svoleiðis og þá hélt hann mér alltaf fast ... hann er svo sterk ... og ég reyndi að losa mig en hann hélt mér bara ennþá. Og svo sleppti hann og þá fór ég fram og fór bara inn í herbergi. Og svo kom hann alltaf aftur ef að við vorum ein heima eða eitthvað svoleiðis. Þá var ég kannski inn í herbergi að ..., þú veist, ég var alltaf að dansa, ... ég var að búa til dans eða eitthvað. Og þá kannski kom hann og hérna, hvað á ég að segja, fór inn á mig eða eitthvað svoleiðis.“ Z var spurð um fjölda tilvika. Hún kvaðst ekki muna það, en fram kom að hún taldi þau hafa verið fleiri en fimm. Hún var beðin að lýsa síðasta tilvikinu og sagði þá: „Ég .. ég man það ekki .. ég man.. .. ég var alltaf að reyna að gleyma þessu því að ég vissi ekki að ég myndi segja einhvern tímann frá þessu. Ég man bara þegar hann bara alltaf inn í herbergi eða eitthvað... þegar ég var að gera eitthvað. Svo kom hann og sagði: „Komdu og knúsaðu mig aftur,“ eða eitthvað svoleiðis og svo gerði hann það alltaf aftur. Og ég gat ekkert sagt [sambýliskonu ákærða] því hún myndi ekki trúa mér ... hún myndi ekki trúa því.“ Z var spurð nánar um fyrsta tilvikið, þ.á m. hvort ákærði hefði sett fingur upp í leggöng hennar. Hún sagði að hann hefði ekki gert það þá, en hann hefði gert það í eitthvert skiptið, sem hún myndi ekki hvert hefði verið. Spurð hvort hún hefði fundið til sársauka sagði hún: „Hann gerði það bara smá. Ég sagði: „Ekki.“ Hann sagði: „Bara pínu lengur.“ Svo sagði hann alltaf, eitthvað gerði svona:“ (bar fingur að vörum sér). Z var beðin að lýsa einhverju öðru tilviki, en því fyrsta. Hún svaraði þannig: „Já, ég man einu sinni. Ég held hann hafi verið að koma úr vinnunni og hann kom inn í herbergi og ég var að búa til dans út af því að ég var alltaf að dansa. Og svo kom hann og sagði eitthvað og bara eitthvað og við vorum að tala saman. Og svo tók hann svona utan um mig .. hann ... hann þykist alltaf vera að knúsa mig. Og hérna svo gerði hann það aftur það sama. Það var í annað skipti. Og hann sagði eitthvað: „Þú ert bara orðin kona,“ eða eitthvað og þá var hann að meina þarna skapahárin. Og ég sagði eitthvað: „Nei, ekki gera þetta.“ En hann sagði: „Jú, pínu meira,“ eins og hann sagði alltaf. Og svo sleppti hann mér aftur. Spurð hvað ákærði hefði gert í þetta skipti sagði hún: „Það var held ég... ég man ekki hvort það var þá sem hann kom með fingurinn, ég ... eða þá einhver önnur skipti. Hann bara gerði það sama.“ Spurð hvort það sama þýddi að hann hefði snert kynfærin kinkaði hún kolli til samþykkis. Z var spurð um ástæðu þess að hún hefði ekki skýrt frá þessu fyrr. Hún sagði að sér fyndist þetta ömurlegt og hún hefði haldið að hún myndi aldrei tala um það, en sér hefði verið farið að líða svo illa og ekki nennt þessu lengur og sagt A frá. Vitnið F, hálfsystir Z, kveðst hafa hitt hana í Kringl­unni í Reykjavík. Sér hefði virst systir sín eitthvað einkennileg, en ekki áttað sig á ástæðunni. Z hafi hringt í hana að kvöldi sama dags og þá sagt henni að hún hefði gefið skýrslu um morguninn um kynferðislega misnotkun föður þeirra. F segir sér hafa brugðið mjög, en þetta hafi ekki komið sér á óvart, því að hún hefði lent í honum sjálf. Samkvæmt vottorði Gests Pálssonar barnalæknis og Þóru F. Fischer kven­sjúk­dóma­læknis var Z skoðuð í Barnahúsi 24. júlí 2002. Engin áverkamerki sáust á kynfærum og meyjarhaft var eðlilegt. Leiddi skoðunin ekkert óeðlilegt í ljós. Vitnið Ragna Guðbrandsdóttir, félagsráðgjafi og sálfræðingur, hefur ritað skýrslu, dagsetta 8. september sl., um greiningu og meðferð Z, sem liggur frammi í málinu. Ragna staðfesti skýrsluna hér fyrir dómi. Í henni kemur fram að Z hafi verið í greiningu og meðferð hjá Rögnu á tímabilinu 12. ágúst 2003 til 4. september sl. og hafi þær hist 15 sinnum. Sé Z dugleg telpa, sem komi vel fyrir og hafi verið samviskusöm að sækja viðtölin. Hún hafi átt gott með að tjá sig og tala um líðan sína, sem hafi tengst meintri misnotkun ákærða. Hún hafi verið mjög slegin yfir henni og haft sterka tilhneigingu til að kenna sér um hana. Hafi hún talið sig bera ábyrgð á henni, þar sem hún hafi ákveðið að búa á heimili hans. Hafi falist mikið niðurbrot í því fyrir hana þegar ákærði hafi brotið gegn henni og brugðist þannig trausti hennar. Þessi reynsla hafi orðið henni enn þá þungbærari vegna þess að móðir hennar hafi ekki getað skapað henni það öryggi sem hún hafi kosið og leitað því til ákærða með þessum afleiðingum. Hún upplifi sig nú föðurlausa og sé það sorgleg líðan fyrir unglingsstúlku. Líðan Z hafi ekki verið góð í kjölfar þess sem hún sagði frá meintu broti. Hún hafi greint kennara sínum frá eftir mikla innri togstreitu og óöryggi þar sem henni hafi fundist ofbeldið vera sér að kenna. Hún hafi verið reið og sár og fundist allt ganga illa hjá sér í lífinu. Hún hafi átt erfitt með að einbeita sér í náminu og þar af leiðandi gengið verr en hún hafi átt að venjast. Hún sé ósátt við þetta og tali um að hún sé heimsk og ekki eins og aðrir krakkar. Sjálfstraust hennar sé mjög lágt og líðan hennar í samræmi við það ekki góð. Mælikvarði Becks á geðlægð hafi verið lagður fyrir Z og hún hafi sýnt sterk einkenni þunglyndis. Hún hafi talað um daprar tilfinningar og öryggisleysi gagnvart framtíðinni. Hún álíti sig gera fleiri mistök en aðrir og allt verði misheppnað sem hún kemur nálægt. Sér finnist hún vera heimsk og ekki geta skilið námsefnið eins vel og jafnaldrar sínir. Hún hafi hugsað um að svipta sig lífi en segist ekki mundu gera það ef á reyndi. Hún hafi skaðað sjálfa sig með því að rispa handleggi vegna innri van­líðunar. Hún segist gráta meira en hún hafi verið vön og finni fyrir miklum pirr­ingi og vanlíðan í tengslum við daglegar athafnir. Þá tali hún um svefnerfiðleika og þreytu sem trufli hana við einbeitingu í skólanum. Einnig hafi komið fram einkenni áfallaröskunar hjá Z. Hún þjáist af endur­upplifunum þar sem minningar tengdar meintu ofbeldi ákærða komi fram. Hún segist muna eftir lykt af honum, sem sér hafi þótt mjög vond og að hann hafi alltaf viljað vera að faðma hana og kyssa. Þessar hugsanir komi án þess að hún geti stöðvað þær. Þá hafi sér fundist sárt hvernig ákærði hafi talað niður til sín eins og hún skildi ekki hvað væri um að vera og sagt við sig: „uss, ekki segja neitt.“ Þá hafi hún síendurtekið fengið martraðir og vonda drauma tengda ákærða, auk þess sem hún hafi átt erfitt með að sofna á kvöldin, þar sem minningar tengdar meintu ofbeldi sæki á hana. Hún lýsi miklum ótta við að hitta ákærða, þar sem hún sé hrædd við reiði hans og viðbrögð við því að hún hafi skýrt frá meintum brotum hans. Hún verði fyrir miklu tilfinningalegu uppnámi þegar hún sé minnt á það sem gerðist. Þá gráti hún og fái hræðsluhnút í magann. Hún hafi ekki farið til [...] eða hitt föðurfólk sitt fyrir utan hálfsystur sínar, eftir að hún greindi frá. Taki hún það nærri sér og sé leið yfir því að hafa ekki hitt föðurömmu sína og afa. Þá tali hún um að hún hafi átt erfiðara með að hemja skap sitt síðan hún sagði frá meintu ofbeldi. Allt fari í taugarnar á henni og hún sé oft í uppnámi yfir hegðun móður sinnar. Hún hafi átt erfitt með að einbeita sér í skóla og það fari mjög í skapið á henni. Hún hafi stöðugar áhyggjur af framtíð sinni og finnist möguleikar sínir þar hafa verið teknir frá sér með meintri misnotkun. Ragna segir að Z sé hæfileikarík ung stúka, sem komi vel fyrir. Útlit hennar og klæðaburður sé í samræmi við aldur hennar og hugtakaskilningur og almenn kunnátta einnig. Hún hafi verið dugleg að vinna með hugsanir og tilfinningar tengdar meintu broti. Hún hafi fengið góðan stuðning frá móður, sem hafi hvatt hana til að halda viðtölum áfram, en móðirin hafi ekki stutt hana jafn vel á öðrum sviðum og hún upplifi sig því sem nokkuð eina. Z hafi sagt frá endurteknum kynferðisbrotum sem hún hafi sætt af hálfu ákærða þegar hún dvaldi hjá honum um tíma. Þetta hafi haft þær afleiðingar að hún eigi erfitt með að treysta öðrum og sífellt verið hrædd um að ákærði reyndi að nálgast hana aftur. Enn fremur hafi þetta skaðað sjálfstraust hennar. Henni líði illa í skóla og hún eigi erfitt með að einbeita sér. Þá segir að Z hafi fengið góð viðbrögð þegar hún sagði frá meintum brotum og stuðning frá móður. Vegna tengsla hennar við meintan geranda hafi þessi reynsla orðið henni mjög erfið og hún haft mikil áhrif á hana. Hún saki sig um það sem gerðist af því hún valdi að dvelja hjá ákærða. Meint brot hafi verið töluvert alvarleg, þar sem um endurtekin brot hafi verið að ræða, svo og innþrengingu með fingrum í leggöng. Enn fremur hafi ákærði beitt nokkurs konar hótunum, þegar hann hafi sussað á hana og sagt henni að tala ekki um það sem gerst hefði. Daglegt líf Z og líðan hennar hafi orðið fyrir miklum truflunum af völdum meintra brota, hún sé ennþá mjög kvíðin fyrir framtíðinni og tengi kvíðann við meint brot. Þessi reynsla eigi eftir að fylgja henni áfram um nokkurt skeið, þar sem hún hafi ekki ennþá náð að vinna að fullu úr þeim tilfinningum sem tengist meintum brotum. Ákærði neitar algerlega sakargiftum Z. Hann kveðst hafa farið á jólahlaðborð 9. desember 2000 og hafi það verið eina skemmtunin á [...] í þeim mánuði. Sambýliskona sín hafi ekið sér í teiti til vinnuveitanda snemma um kvöldið og síðan farið í vinnu. Þaðan hafi hann farið að snæða af jólahlaðborðinu og hafi sambýliskona hans komið þangað og skemmt sér með honum. Um nóttina hafi hann orðið fyrir því óhappi að rífa liðþófa í hné og verið sárþjáður, en þó haldið skemmtuninni áfram. Sambýliskona hans hafi farið heim eftir skemmtunina, en hann hafi farið í gleðskap í heimahúsi, og loks verið studdur heim, þar sem hann hafi ekki getað gengið óstuddur vegna fótarmeinsins. Sambýliskona ákærða, E, staðfesti þessa frásögn í framburði sínum hér fyrir dómi. Hún kveðst hafa búið með ákærða síðan árið 1987. Hann hafi oft drukkið mikið, bæði innan og utan heimilis, en aldrei verið reiðubúinn að viðurkenna það sem vandamál. Eftir að hún varð að kalla lögreglu inn á heimilið vegna drykkjuláta hans um áramótin ’98 hafi hann orðið meðfærilegri. Hún kveðst ekki muna eftir að ákærði hafi drukkið í ofangreindum desembermánuði í annað sinn en í tengslum við greint jólahlaðborð og örugglega ekki eftir það, vegna slyssins. E segir að Z hafi komið til dvalar á [...] vegna þess að amma hennar hafi hringt og beðið þau að taka hana, með skírskotun til þess að móðir hennar ætti við áfengisvandamál að stríða og stúlkunni hefði verið farið að líða illa. E kveðst hafa haft vitneskju um að elsta dóttir ákærða, F, hefði skýrt frá því að ákærði hefði brotið gegn henni með einhverjum hætti. Hefði móðir F sagt henni frá þessu og tekið til sín aðra dóttur ákærða, D, sem þá hefði verið hjá þeim. Þrátt fyrir þetta hefði D síðar dvalið hjá þeim í eitt ár. Hún hafi orðið vör við að einhvers konar eftirlit hefði verið með heimilinu af hálfu barnaverndarnefndar og einu sinni hefði hún verið kölluð á fund nefndarinnar og látin lesa skýrslu, en verið í slíku uppnámi að hún hefði ekki munað orð af því sem hún las. E kveðst aldrei hafa orðið vör við að ákærði leitaði á Z. Hrafnhildur Guðbjörnsdóttir, nefndarmaður í barnaverndarnefnd, kannast við að einhver frumathugun hafi farið í gang hjá nefndinni, líklega í janúar 1999 í tilefni af dvöl D á heimili ákærða og aftur er Z kom þangað til dvalar. Tilefnið hafi verið tilkynning frá Akureyri um frásögn F. Formaður nefndarinnar hafi m.a. haft samband við E, en ekki hafi verið tilefni frekari aðgerða. II. Barnaverndarnefnd [...] fékk í júlí 2002 tilkynningu um kæru Z og vaknaði grunur um hugsanleg brot ákærða gegn stjúpdóttur sinni, Y og dóttur sinni, Þ. Ritaði starfsmaður nefndarinnar lögreglunni á [...] bréf hinn 23. október 2002, þar sem þessar grunsemdir voru reifaðar og óskað eftir skýrslutöku af stúlkunum. Var vísað til þess að hin fyrrnefnda hefði sagt móður sinni frá því að ákærði hefði verið að káfa á sér og að slíkt hefði gerst oftar. Að ósk sýslumannsins á [...] var tekin skýrsla af Y fyrir Héraðsdómi Vestfjarða, á dómþingi sem var háð í Barnahúsi 30. október 2002. Myndbandsupptaka af skýrslugjöfinni var sýnd við aðalmeðferð málsins og endurrit skýrslunnar liggur frammi í málinu. Y var spurð hvort hún vissi hvers vegna hún væri komin til skýrslugjafar og játaði hún því. Hún var beðin að segja frá tilefninu og skýrði þá þannig frá: „... var náttúruleg misnotuð og það stóð yfir í svona fimm ár, svona fimm, sex, ég er ekki viss alveg en það byrjaði um níu, tíu ára aldur hjá mér og þetta var bara svolítið mikið, þetta var ekkert bara svona einu sinni á ári eða eitthvað, þetta var svona, já, oft á ári, það væri hægt að segja að meðaltali einu sinni í mánuði.“ Síðan tók hún fram óspurð að móðir sín hefði aldrei tekið eftir neinu, og að ákærði hefði aldrei sagt sér að þegja um háttsemi hans, en það hefði hún þó gert. Þá tók hún fram að ákærði hefði eitt sinn reynt að nauðga sér, á Þorláksmessu 1998, meðan móðir sín hefði verið fjarverandi við vinnu, milli klukkan ellefu til eitt á Þorláksmessukvöld. Þá sagði hún að ákærði hefði notað öll tækifæri þegar hún var ekki heima, mjög oft og gert „bara allt mögulegt sem hægt er að gera.“ Hún var spurð á ný hve gömul hún hefði verið er þetta byrjaði og sagðist hafa verið svona tíu ára, en ekki vera alveg viss, þetta hefði staðið yfir í u.þ.b. fimm ár. Hún var spurð hvort hún myndi eftir fyrsta skiptinu og hvernig það hefði borið að. Hún sagði að í fyrsta skiptið, eftir því sem sig minnti, hefði verið rafmagnslaust, kalt hefði verið inni og fjölskyldan, þ.e. hún sjálf, móðir sín, ákærði og hálfsystir sín, hefðu legið öll í hjónarúminu. Móðir sín og hálfsystir hefðu farið fram og þá hefði ákærði sagt sér að bíða. Hún var spurð hvað hann hefði þá gert og svaraði að hún vissi ekki hvernig hún ætti að lýsa því, hann hefði bara farið að snerta hana að neðan, eða káfa á henni. Hún játaði spurningu um hvort hún ætti við snertingu á kynfærum, er hún talaði um snertingu að neðan. Hún var spurð hvort ákærði hefði þá þuklað hana innan fata eða utan og sagði að það hefði örugglega verið, en hún væri ekki viss á því, það væri svo langt síðan að hún myndi það ekki. Síðar í yfirheyrslunni var komið að þessu aftur og þá kvaðst hún líklega hafa misskilið og fullyrti að ákærði hefði þreifað á henni innan klæða, „það var alltaf fyrir innan föt sko.“ Hún var spurð hvort hún ætti við, er hún talaði um káf ákærða, að hann hefði snert ytri kynfæri, eða hvort hann hefði sett fingur upp í leggöngin og svaraði „já, oft inn í leggöng sko og líka bara fyrir utan.“ Næst var hún beðin að lýsa því er ákærði hefði næstum nauðgað henni. Hún sagði að systir sín hefði ætlað að fara að sofa og hefði ákærði sagt að hún gæti komið inn í rúm og horft á myndina, sem þau voru að horfa á, en „ég sagði nei, ég ætlaði að fara að sofa, ég ætlaði að horfa á barnaefnið á morgun, og hann bara ok, svo fór ég inn í rúm bara háttuð og svona, þá kom hann og girti niðrum mig og fór eitthvað að gramsa þarna niðri, og bara var eitthvað í einhvern, hvað á ég að segja, svona tvær til þrjár mínútur og svo ætlaði hann bara að hoppa upp á mig, þú veist bara leggjast ofan á mig, eins fljótur og hann gæti svoleiðis að ég færi ekki að sparka, en ég náði að sparka og ég sparkaði honum niður á gólf, eða hann datt niður á gólf sko, og sagði hann bara „fyrirgefðu, fyrirgefðu, ég ætlaði ekki að gera þetta“ og eitthvað svona og bara fór fram.“ Hún bar að ákærði hefði ekki verið ölvaður í þetta sinn, en stundum verið ölvaður er hann gerði þetta, en miklu oftar ekki. Hann hefði alveg vitað hvað hann var að gera og viðurkennt það fyrir henni að hafa gert þetta, þegar hefði legið fyrir að hún ætti að fara í Barnahús til skýrslugjafar. Hann hefði þá verið að biðja sig að skýra ekki frá þessu, en sagt að hún yrði þó að ráða hvað hún segði, en sagt eitthvað á þá leið að hann og móðir hennar væru að gera það besta fyrir þau. Á þeim tíma hefði móðir sín ekki vitað af þessu enn þá. Hún var spurð hvenær ákærði hefði síðast leitað á hana og sagði að það hefði verið fyrir næstliðin áramót, eða snemma eftir þau, en fram að því hefði það verið mjög oft, bara þegar hann hafði tækifæri til. Hún var spurð hvort hann hefði talað eitthvað við hana á meðan og sagði að ef hún hefði beðið hann að hætta hefði hann sagt henni að slappa bara af. Stundum hefði hann þó hætt, en stundum ekki. Hún var einnig spurð hvort hún gæti lýst tilviki þegar ákærði hefði sett fingur upp í leggöng hennar og sagði að það hefði gerst fyrrnefnt Þorláksmessukvöld, fyrr um kvöldið, þegar þau hefðu verið að fíflast eins og hún orðaði það, hún hefði þá legið ofan á ákærða og hann smeygt hönd niður í buxur hennar að framanverðu og sett fingur inn. Hún var spurð hvort hún hefði fundið fyrir sársauka og sagði að sér hefði ekki fundist þetta gott, hún hefði verið öskrandi, en systir sín hefði ekki áttað sig á neinu, enda hefði hún verið búin að vera öskrandi áður, þar sem þau hefðu verið að slást og fíflast. Hinn 14. janúar 2003 ritaði Y bréf, sem barst barnaverndarnefnd [...] samdægurs, svohljóðandi: „Okey, ég þarf aðeins að opna mig. Þegar ég fór í barnahúsið fyrir jól fannst mér eins og ég gæti ekki treyst fólkinu sem var þarna inni. Ég hafði aldrei séð það áður ... það var camera að taka mig upp á myndband og mér leið alveg ömurlega inni í þessu litla herbergi, plús það að ég var að segja einhverju fólki hvað hefði komið fyrir mig og ég var ekki einu sinni búin að segja mömmu minni almennilega frá þessu! Það er skrýtið að þegja yfir leyndarmáli í mörg ár og langað að segja frá því en maður þorði það ekki en svo allt í einu fór allt af stað. Ég var mörgum sinnum búin að ákveða það að flýja að heiman og fara langt í burtu og að allir myndu bara halda að ég væri dáin og þau myndu hætta að hugsa um mig, en ég þorði það ekki því að X var svo strangur að ég bjóst við því í alvörunni að hann myndi berja mig og síðan nauðga mér, og ég er ekki að ljúga! En það er eitt sem mig langar að losna við! Það var einu sinni að ég var hjá mömmu og X uppi í rúmi af því að það var svo kalt. Svo ákvað mamma að fá sér eitthvað að borða og ég ætlaði með en hann tosaði í mig þannig að ég komst ekki, þannig að ég lá þarna meðan að hann var að putta mig... Svo sagði ég honum að hætta og hann spurði hneykslislega hvort að mér fyndist þetta ekki gott! og ég sagði nei ... og hann hætti. Svo oft þegar ég var yngri 9-10 ára þá fór maður oft upp í rúm til þeirra þegar það var vont veður en ég hætti því snarlega. Ég var vön að leggjast á milli og svo bara sofna en alltaf vaknaði ég við það að hendin á honum var uppí píkunni á mér þannig að ég fór alltaf. Svo fyrsta sumarið sem við bjuggum í [...] voru tvö atvik. Eitt að ég var í sturtu og hann hékk á hurðinni þangað til að ég opnaði og var auðvitað ekki búin að klæða mig og helvítis ógeðið stóð og starði á mig sagðist vera að fara á wcið en spurði svo af hverju ég væri svona spéhrædd og ég sagðist ekki vera spéhrædd til að sýnast vera ánægð með mig. Svo var einu sinni einhver lús eða eitthvað á [...]. Ég var að fara á fótboltaæfingu og hann ætlaði að fara að nota einhverja lúsagreiðu til að tékka hvort það væri eitthvað í skapahárunum á mér. Svo var það alltaf þannig að ef ég átti að fá að gera eitthvað þá varð hann að fá að snerta mig að neðan eða káfa á brjóstunum á mér. Oft var það þannig að hann kom heim um sex á virkum dögum eitthvert sumarið og mamma var alltaf að skúra þá. Hann lét mig alltaf liggja á bakinu með hausinn á löppunum og var að kreista bólur á mér sem voru ekki einu sinni þarna. Svo var ALLTAF að reyna að komast þangað niður að buxunum og lengra og ég gat svo sjaldan staðið á mínu að það tókst alltaf hjá honum og ég gat ekkert gert. /---/“ Sýslumaðurinn á [...] bað um skýrslutöku á ný í tilefni af þessu bréfi. Fór hún fram 30. janúar 2003, með sama hætti og áður. Y lýsti fyrsta tilvikinu þá mjög á svipaðan hátt og fyrr, en sagðist nú hafa verið 7-8 ára er það gerðist. Hún sagðist hafa hætt að fara upp í rúm til móður sinnar og ákærða þegar hún var 8 ára, því þegar hún hefði vaknað hefði hönd hans alltaf legið milli fóta henni. Nánar aðspurð um þetta sagði hún að ákærði hefði þá verið sofandi og hönd hans hreyfingarlaus. Hún var aftur spurð um atvikið á Þorláksmessu og sagði að hún myndi ekki hvort hún hefði fundið fyrir sársauka, en sagði aðspurð að ákærði hefði farið með fingur upp í leggöng. Y kvaðst hafa sagt vinkonu sinni, G, frá háttsemi ákærða, svo og vinum sínum, H og I. Þessi ungmenni voru öll yfirheyrð við aðalmeðferð málsins. Þá segir hún að hálfsystir sín, D, hafi hringt í sig til að spyrja um hvort ákærði hefði gert henni eitthvað. Hún kveðst í fyrstu hafa sagt henni ósatt og neitað, en síðan greint henni frá hinu rétta. G ber að Y hafi sagt sér frá reynslu sinni fyrir um tveimur árum. Tilefnið hefði verið að sjálf hefði hún verið misnotuð og sagt Y frá því. Hún hefði þá sagt sér að hún hefði einnig orðið fyrir slíku, en ekki viljað greina frá því hver hefði gert það eða hvernig. Síðar hefði hún sagt sér að þetta hefði verið ákærði og nefnt að hann hefði verið að káfa á sér á Þorláksmessukvöldi, en hún hefði sparkað honum burtu. Vitnið I skýrði frá því að Y hafi sagt sér að ákærði hefði misnotað hana. Hefði hún grátið og átt erfitt með að segja frá þessu. Hún hefði ekki lýst háttsemi hans náið, né ákveðnum tilvikum, utan einu, að hún hefði sagst hafa verið að fara að sofa, er ákærði hefði komið og byrjað að þukla á henni. Hún hefði þá gert hávaða og systir hennar hefði farið að gráta. Þá hefði hún sagt við ákærða að sjá hvað hann væri búinn að gera, dóttir hans væri farin að gráta. Hefði hann þá hætt og farið. Vitnið J segir að það hafi líklega verið í byrjun september 2002 sem Y sagði honum að ákærði hefði misnotað hana frá því hún hefði verið lítil. Hefði hún ekki lýst þessu nánar, heldur aðeins sagt að hann hefði misnotað hana ítrekað. Y og J sögðu H frá í sameiningu. Segir H að misnotkun hafi ekki verið lýst í smáatriðum, heldur einungis sagt að ákærði hefði misnotað hana. Ákærði neitar alfarið sakargiftum Y. Hann kveðst venjulega vera heima á Þorláksmessukvöld og ekki neyta áfengis. Aðspurður kveðst hann ekki eiga við áfengisvandamál að stríða. Hann kveðst hafa rætt við hana um sakargiftir Z, en kannast ekki við að hafa viðurkennt fyrir henni að hafa brotið gegn henni. Móðir Y, E, ber að hún hafi aldrei orðið vör við þá háttsemi sem ákærði er borinn sökum um, hvorki á þeim tíma sem hún á að hafa átt sér stað, né þegar hún lítur til baka. Hún kveðst hafa gengið á dóttur sína þegar fyrir lá að hún átti að fara í Barnahús til skýrslugjafar og hún þá sagt að ákærði hefði káfað á kynfærum hennar, en ekki hefði komið fram hvort það hefði verið innan klæða eða utan. Dóttir sín hafi ekki talað um þetta við sig síðan. E staðfesti að venjulega hafi hún farið til vinnu klukkan 10 á Þorláksmessukvöld og ekki komið fyrr en seint heim. Hún var spurð um áfengisneyslu ákærða um þetta leyti, þ.e. í desember 1998 og sagði að almennt hefði hann drukkið mikið á þessum tíma, en hún myndi ekki hvort hann hefði drukkið þetta kvöld. Hún sagði aðspurð að sér væri kunnugt um niðurstöðu læknisrannsóknar, þ.e. að meyjarhaft hefði reynst rofið, en sagði að læknir hefði sagt sér að það gæti orsakast af því að Y notaði tíðatappa. Hún sagði aðspurð að hegðun hennar hefði breyst eftir að málið kom upp og hún væri hætt að ræða við sig og væri á móti öllu sem hún segði. Aðspurð sagðist hún trúa því að Y segði satt og rétt frá. D ber að hún hafi hringt í Y fyrir um ári og spurt hana út í samskipti hennar og ákærða. Hún tók fram að ákærði hefði ætíð komið illa fram við Y og hún hefði verið bæld af hans völdum. Hún kveðst ekki hafa skýrt Y frá sakargiftum Z, en spurt hana beint um hvort einhver vandamál væru, sem hún hefði neitað í fyrstu. Er hún hefði gengið á hana hefði hún sagt sér að ákærði hefði káfað á sér, en ekki lýst neinu í smáatriðum. D kveðst hafa hvatt hana til að skýra frá þessu og flytja af heimilinu. Hún kveðst aldrei hafa orðið þessa áskynja sjálf, meðan hún dvaldi á heimilinu, en trúa Y, ekki síst með skírskotun til þess að eldri systir hennar hefði orðið fyrir áreitni ákærða. Hún tók fram að hann hefði aldrei gert sér neitt. Y var skoðuð 13. nóvember 2002 af Jóni R. Kristinssyni barnalækni og Þóru F. Fischer kvensjúkdómalækni. Staðfesti Þóra vottorð þeirra um skoðunina hér fyrir dómi. Í því kemur fram að Y sé með áberandi ör á vinstri úlnlið og að hún hafi sagst hafa rispað sig þarna, en haft er eftir móður hennar að hún hafi veitt sér þennan áverka viljandi til að skaða sig. Þá kemur fram að hún segist ekki vera farin að sofa hjá. Ekki sáust áverkamerki á ytri kynfærum, en meyjarhaft var farið á þann hátt sem sést hjá konum sem hafa haft samfarir. Í málinu liggur frammi greinargerð Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings um greiningar- og meðferðarviðtöl við Y, sem hún staðfesti fyrir dómi. Vigdís segir að hún hafi frá 31. október 2002 og þar til nú sótt tíu greiningar- og meðferðarviðtöl. Hafi upplýsinga um líðan hennar verið aflað í þeim og í viðtölum við móður hennar og kennara. Hún og móðir hennar hafi svarað spurningalista um atferli barna og unglinga 12. nóvember 2002 og jafnframt hafi telpan svarað mælikvarða Becks á geðlægð 29. nóvember 2002, 30. janúar, 4. apríl og 3. júní 2003. Niðurstöður af svörum Y við fyrri spurningalistanum hafi leitt í ljós ýmis vanlíðunareinkenni, einkum einkenni þunglyndis og kvíða. Í greinargerðinni segir að útlit Y sé í samræmi við aldur, en viðmót sé fremur alvarlegt og svipbrigði lítil. Í viðtölum tjái hún sig alla jafna greiðlega og hún geti lýst líðan sinni og aðstæðum. Í fyrstu hafi hún oft grátið í viðtölunum og áherslur hennar og væntingar lýsi vonleysi og kvíða. Viðtöl við hana hafi leitt í ljós ýmis einkenni, sem séu þekkt meðal unglinga sem hafi sætt kynferðislegu ofbeldi. Í dagnótu eftir fyrsta viðtalið hafi hún ritað að Y óttist að ákærði sé henni reiður fyrir að hafa sagt frá og hún óttist að hitta hann á [...]. Þá vorkenni hún móður sinni vegna málsins og finnist fjölskyldan hrunin. Hún hafi barist við grátinn allt viðtalið. Telji hún sig að nokkru leyti bera ábyrgð á röskun fjölskyldunnar vegna málsins og hafi verið með sektarkennd vegna þess. Í næstu viðtölum hafi hún verið ráðvillt og döpur. Komi fram í dagnótu eftir viðtal 13. nóvember 2002 að hún hafi grátið í viðtalinu og lýst því að hún laumist um eftir krókaleiðum þegar hún sé á [...] og sé mjög hrædd um að hitta ákærða á förnum vegi. Hún lýsi því að hún hafi nokkrum sinnum verið komin á fremsta hlunn með að segja móður sinni frá því að ákærði beitti hana kynferðislegu ofbeldi. Hún hafi þó ekki treyst sér til þess fyrr en móðir hennar hafi spurt hana. Ákærði hafi sagt sér áður en hún sagði móður sinni frá að hann þyrfti e.t.v. að fara í „grjótið“ vegna ásakana Z og sagt að hún réði hvort hún segði frá, en betra væri að hún léti það ógert vegna þess að hann og móðir hennar væru að gera allt sem þau gætu fyrir hana og Þ systur hennar. Móðir hennar hafi sýnt lítil viðbrögð er hún sagði henni frá og nokkur tími hafi liðið frá því uns þær fluttu af heimilinu. Í dagnótu eftir viðtal 29. nóvember 2002 komi fram að hún kvarti um skapsveiflur, gráti nánast daglega og ef eitthvað gangi henni í mót komi hugsanir um kynferðisofbeldið yfir hana. Þá grípi hún stundum til þess ráðs að valda sér sársauka með rispum og klóri til að dreifa huganum. Segist hún ekki hugleiða að stytta sér aldur, en þegar henni líði sem verst vilji hún ekki lifa. Hún hafi uppfyllt greiningarviðmið þunglyndis og verið sett á þunglyndislyf í apríl sl., en hætt töku þeirra án samráðs við lækni vegna aukaverkana. Hún taki því ekki þunglyndislyf eins og sakir standa. Líðan hennar nú sé ekki sem skyldi, hún sé áhugalaus og vondauf, segist hafa lítið sjálfstraust og vera kvíðin með tilliti til framtíðarinnar. Eins og algengt sé meðal barna sem hafi sætt kynferðisofbeldi áfellist hún móður sína nokkuð fyrir að hafa ekki áttað sig á því hvað var að gerast og þetta komi niður á sambandi þeirra. Niðurstöður Vigdísar eru þær að greining og viðtalsmeðferð hafi leitt í ljós að Y hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna hins kynferðislega ofbeldis sem hún segist hafa sætt af hendi ákærða. Einkenni þau sem hún glími við séu eins og vænta megi miðað við hið kynferðislega ofbeldi sem hún segist hafa sætt um margra ára skeið. Afleiðingar atvikanna hafi valdið henni umtalsverðum tilfinningalegum erfið­leikum og hún uppfylli greiningarviðmið þunglyndis. Hún muni því hafa þörf fyrir langtíma viðtals- og e.t.v. lyfjameðferð. Ætla megi að ofbeldið hafi haft talsverð áhrif á persónuleika hennar og félagsmótun. Ekki sé unnt að meta að svo stöddu að hve miklu leyti Y muni takast að vinna bug á þeim afleiðingum sem hið kynferðislega ofbeldi hafi haft á líf hennar og líðan. III. Sakargiftir í I. kafla ákæru eru reistar á framburði Y. Dómarar málsins hafa skoðað vandlega myndbandsupptöku af framburði hennar. Skýrsla hennar er skýr og eindregin um það að ákærði hafi margoft þreifað á brjóstum hennar og kynfærum innan klæða. Þá er það til þess fallið að styrkja trúverðugleika framburðar hennar að hún greindi vitninu G frá háttsemi ákærða fyrir um tveimur árum. Einnig er frásögn vitnisins D af því þegar Y sagði henni frá því að ákærði hefði brotið gegn sér, til þess fallin að gera framburð hennar trúverðugri. Greinargerð Vigdísar Erlendsdóttur um efnislega frásögn Y í samtölum þeirra af háttsemi ákærða og líðan hennar og tilfinningar tengdar henni styrkja trúverðugleika hennar einnig. Þegar þetta er allt virt er það mat dómaranna að ákærði sé þrátt fyrir eindregna neitun sína sannur að sök um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 1. og 3. tl. I. kafla ákærunnar. Y, sem er fædd árið 1987, sagði í byrjun fyrri skýrslu sinnar fyrir dómi að háttsemi ákærða gagnvart sér hefði byrjað er hún var níu eða tíu ára og hafi staðið yfir í um fimm ár. Í síðari skýrslu sinni fyrir dómi segir hún að hún hafi verið svona 7-8 ára þegar fyrsta atvikið varð. Með þetta í huga verður ákærði látinn njóta vafa um upphaf tímabils og miðað við að brot hans gegn Y hafi byrjað árið 1997. Y lýsir því með skýrum og trúverðugum hætti hvernig ákærði afklæddi hana að neðan þar sem hún lá í rúmi sínu á Þorláksmessukvöld 1998, káfaði á kynfærum hennar og lagðist ofan á hana. Sá þáttur í verknaðarlýsingu í 2. tl. I. kafla ákæru að hann hafi þá sett fingur upp í leggöng hennar og káfað á brjóstum, fær hins vegar ekki nægilega stoð í framburði hennar, en hún lýsir háttsemi hans þannig að hann hafi þá verið að „gramsa“ í kynfærum hennar. Hún ber að fyrr þetta kvöld hafi hann sett fingur upp í leggöng hennar, eftir að hafa verið að tuskast við hana, en það er ekki nægilega skýrt tekið upp í verknaðarlýsingu í ákærunni. Ákærði verður því sýknaður af því að hafa í það sinn sem ákæran greinir í þessum lið sett fingur upp í leggöng Y og káfað á brjóstum hennar, en sakfelldur fyrir að hafa afklætt hana að neðan, káfað á kynfærum hennar og lagst ofan á hana. Verður þessi háttsemi ekki heimfærð til 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegn­ingar­laga, en varðar við sömu refsiákvæði og háttsemi í 1. og 3. tl. þessa kafla ákærunnar. Háttsemi ákærða, sem hann hefur hér verið sakfelldur fyrir, varðar við 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992 og varðar allt að fjögurra ára fangelsi, að teknu tilliti til aldurs barnsins. Sömu refsimörk eru í 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 40/2003, sbr. áður 2. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Verður háttsemi ákærða heimfærð til nefnds ákvæðis 2. mgr. 201. gr. og það látið tæma sök gagnvart tilvitnuðu ákvæði 202. gr. IV. Í 1. tl. II. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í eitt skipti frá því í desembermánuði 2000 stungið fingri upp í leggöng Z. D ber sérstaklega aðspurð að ákærði hafi sett fingur upp í leggöng hennar, en framburður hennar er ekki alveg skýr um þetta og hún orðar það svo að hann hafi bara gert það „smá.“ Niðurstaða læknisskoðunar styður ekki að innþrenging í leggöng hafi átt sér stað. Með því að vafi leikur á um þetta verður ákærði sýknaður af sakargiftum í þessum tölulið. Dómararnir hafa skoðað myndbandsupptöku af skýrslugjöf D og meta framburð hennar í heild mjög trúverðugan. Framburður hennar um að ákærði hafi oftar en einu sinni farið höndum um kynfæri hennar innan klæða veturinn 2000-2001 er alveg skýr og eindreginn. Fjöldi tilvika, sem greindur er í 2. tl. ákæru er samkvæmt ágiskun hennar, sem er ekki ástæða til að rengja sérstaklega. Hún lýsir ákveðnum orðum ákærða og staðsetningum. D lýsir því að ákærði hafi í fyrsta sinnið verið að koma af balli og verið ölvaður, en giskar þó á að klukkan hafi ekki verið nema 8 eða 9 um kvöldið. Þá tengir hún þetta því að jólaundirbúningur hafi verið byrjaður á heimilinu. Sýnt þykir að þetta hafi ekki gerst að kvöldi 9. desember 2000, þegar jólahlaðborð var á [...], þegar litið er til framburðar ákærða og sambýliskonu hans um ferðir hans það kvöld, en ekki liggur fyrir að öðrum skemmtunum hafi verið til að dreifa á [...] í desember 2000. Sambýliskona hans man ekki eftir að hann væri ölvaður í annan tíma þann mánuð. Á hinn bóginn verður að hafa í huga að hún ber um að almennt hafi verið algengt að hann neytti áfengis og framburður Y er á sama veg. Er framburður Z um að hann hafi verið undir áhrifum áfengis því í sjálfu sér ekki ósennilegur, þótt hún hafi ályktað ranglega að hann hafi verið að koma af balli. Þetta atriði verður því ekki talið til þess fallið að draga sérstaklega úr trúverðugleika framburðar hennar um þá háttsemi sem ákæran varðar. Er sama að segja um það atriði að hún dró í rúmt ár að segja frá brotum ákærða eftir að þeim lauk, sem hún skýrir með því að hún hafi í fyrstu ekki ætlað sér að greina frá þeim. Samkvæmt greinargerð Rögnu Guðbrandsdóttur lýsir hún ótta við reiði ákærða í sinn garð fyrir það og upplifir sig föðurlausa í kjölfarið. Greinargerð Rögnu um lýsingu Z á endur­upp­lif­unum tengdum brotum ákærða og líðan sinni er til þess fallin að styrkja framburð hennar. Þegar þetta er allt virt er það mat dómaranna að framburður hennar um háttsemi ákærða sé sannur og verður ákærði sakfelldur á grundvelli hans fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 2. tl. II. kafla ákæru. Háttsemin varðar við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992 og verður ekki jafnframt heimfærð til ákvæða 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. niðurstöðu í næsta kafla hér á undan. V. Ákærði hefur ekki sætt refsingum. Brot þau sem hann hefur hér verið sakfelldur fyrir eru alvarleg. Ákærði rauf með þeim fjölskyldutengsl og braut gegn trúnaðartrausti brotaþola, sem hann hafði uppeldis- og umsjárskyldur við. Hefur ákærði engar málsbætur. Refsing hans ákveðst fangelsi í 15 mánuði, sem ekki kemur til álita að skilorðsbinda vegna eðlis brotanna. Réttargæslumaður stúlknanna, Steinunn Guðbjartsdóttir, hefur uppi bótakröfur þeim til handa fyrir hönd móður hvorrar þeirrar um sig. Er kröfugerðin reifuð í ákæruskjali hér að ofan. Kröfurnar eru byggðar á 26. gr. skaðabótalaga. Liggur frammi ítarlegur rökstuðningur fyrir þeim í málinu og réttargæslumaðurinn flutti þær einnig við aðalmeðferð málsins. Stúlkurnar eiga rétt til miskabóta úr hendi ákærða. Við ákvörðun á fjárhæð þeirra verður litið til ofangreindra greinargerða um líðan þeirra og dómvenju. Verða Y dæmdar 600.000 krónur í miskabætur, sem skulu bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. júní 2003 er mánuður var liðinn frá því að mál þetta var höfðað og Z 400.000 krónur, sem skulu bera dráttarvexti frá 3. nóvember 2002, en þá var mánuður liðinn frá því að ákærða var birt bótakrafan. Kostnaður við gerð bótakrafna verður ekki dæmdur sérstaklega, en litið til hans við ákvörðun réttargæslulauna. Dæma ber ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristins Bjarnasonar, hrl., sem að því leyti sem þau hafa ekki áður verið ákveðin fyrir hluta af verjandastörfum hans á rannsóknarstigi málsins, ákveðast 500.000 krónur og réttargæslulaun Steinunnar Guðbjartsdóttur, hdl., sem ákveðast í heild á rannsóknar- og dómstigi 450.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson dómstjóri ásamt Halldóri Halldórssyni dómstjóra og Sigríði Ingvarsdóttur héraðsdómara sem meðdómendum. Dómsuppsaga hefur dregist nokkuð vegna anna dómsformanns. Sækjandi og verjandi hafa lýst því yfir að þau séu sammála dómendum um að ekki sé þörf á að flytja málið á ný af þeim sökum. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði Y 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. júní 2003 til greiðsludags og Z 400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2002 til greiðsludags. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristins Bjarnasonar hrl., 500.000 krónur og réttargæslulaun Steinunnar Guðbjartsdóttur hdl., 450.000 krónur.
Mál nr. 609/2006
Kærumál Réttarfarssekt
Héraðsdómari úrskurðaði að X skyldi greiða sekt í ríkissjóð fyrir brot á 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991 vegna nánar tilgreindra ummæla, sem hún viðhafði í fjölmiðlum um einkamál, sem rekið var fyrir luktum dyrum. Talið var að dómaranum hefði ekki verið það heimilt, sbr. 135. gr. sömu laga, og var úrskurðurinn því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2006, þar sem sóknaraðila var gert að greiða 80.000 krónur í sekt í ríkissjóð. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Ekki er heimild til þess að dómari í einkamáli ákveði sekt vegna brots á 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 135. gr. sömu laga. Ætluð brot sóknaraðila sæta rannsókn og ákæru samkvæmt almennum reglum laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Mál þetta var höfðað 8. desember 2004. Stefnandi er A, [heimilisfang]. Stefndu eru B, [heimilisfang] og C, [heimilisfang]. Dómkröfur stefnanda í málinu eru þær að stefndu verði dæmd til að þola að D f. [...], d. [...], verði dæmdur faðir hans. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður. Í þinghaldi 31. ágúst 2006 setti lögmaður stefndu fram þá kröfu að dómarinn beiti refsiviðurlögum 2. mgr. 9. gr. einkamálalaga vegna ummæla lögmanns gagnaðila í fjölmiðlum um efnisþætti málsins, þ.e. í DV 2. febrúar 2006 og í Kastljósi Ríkisútvarpsins 31. maí sl. í ljósi þess að þinghöld í máli þessu eru lokuð. Lögmaður stefnanda óskaði eftir því að fá nákvæmlega tilgreint hvaða ummæli það eru sem eru tilefni til þessarar kröfu stefndu, en lögmaðurinn telur sig ekki hafa sagt meira um málið í fjölmiðlum en lesa megi í dómum Hæstaréttar um málið. Í þinghaldi 20. september sl. lagði lögmaður stefndu fram dómskjal nr. 26 þar sem tilgreind eru þau ummæli sem krafist er refsingar fyrir. Lögmaður stefnanda mótmælti þessari kröfu lögmanns stefndu. Hinn 5. október sl. fór fram munnlegur málflutningur um framangreinda kröfu stefndu. Lögmaður stefndu gerði þá kröfu að lögmaður stefnanda verði sektaður vegna brots á ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991 með því að skýra opinberlega frá því sem fram fór í þinghöldum í máli þessu en samkvæmt 2. mgr. 12. gr. barnalaga skuli þinghald í faðernismáli háð fyrir luktum dyrum. Þá var gerð krafa um málskostnað í þessum þætti málsins. Lögmaður stefnanda krafðist þess að kröfu stefndu verði hafnað. Rökstuddu lögmenn aðila kröfur sínar og báru fram málsástæður og lagarök. Var málið síðan tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991 segir m.a. að óheimilt sé að skýra opinberlega frá því sem gerist í lokuðu þinghaldi án leyfis dómara. Slík heimild dómara liggur ekki fyrir í máli þessu. Öll þinghöld málsins hafa verið lokuð. Umrædd ummæli lögmanns stefnanda birtust annars vegar í DV 2. febrúar 2006 og voru hins vegar viðhöfð í þættinum Kastljós í Ríkisútvarpinu 31. maí sl. Gerir lögmaður stefnda grein fyrir ummælunum með eftirfarandi hætti: Í DV þann 2. febrúar 2006 birtist viðtal við lögmann stefnanda undir fyrirsögninni „[X] vill DNA-rannsókn á [B]“ Í viðtalinu er skýrt frá málavöxtum í dómsmálinu og koma nöfn aðila þar fram. Stefndi krefst refsingar fyrir eftirfarandi ummæli: „Vitnin gátu að sjálfsögðu ekki sannað neitt heldur sögðu bara frá því sem þau höfðu heyrt.“ og „Það eru til blóðsýni úr [E] (sic) en nú verðum við að kanna hvort blóðsýni sé til úr [D]. Ef það er ekki til verður að fá það úr afkomendum hans.“ Í Kastljósi Ríkisútvarpsins 31. maí sl. var viðtal við lögmann stefnanda og F, lækni, dóttur stefnanda, í kjölfar dóms Hæstaréttar í málinu nr. 224/2006. Með dóminum hafnaði Hæstiréttur í annað sinn kröfu stefnanda um mannerfðafræðilega rannsókn. Í vitalinu segir lögmaður stefnanda m.a.: „Dómurinn telur öðru sinni, því þetta er nú ekki í fyrsta sinn sem að þessi krafa um mannerfðafræðilega rannsókn kemur til Hæstaréttar. Hann hafnar því öðru sinni að [A] hafi tekist að sýna nægilega fram á að það hafi verið náið samband milli móður hans og þess manns sem að hann telur föður sinn og dómurinn tekur það sérstaklega fram að orð móður [A] við hann sjáfan séu ekki nægileg. Meirihlutinn telur líka að það var leitt fram vitni sem að lýsti samtali [D] við móður þess vitnis þannig að þar var nú ekki nema einn milliliður og það mátti skilja það samtal svo að [D] væri að segja við þessa konu að hann væri faðir [A] en dómurinn telur það heldur ekki nóg. Hann telur greinilega að það þurfi beinni ummæli við annan en [A] frá [E] um að [D] hafi verið faðir hans.“ Aðspurð um hvort til sé lífssýni úr D svarar lögmaður stefnanda: „Ja við höfum upplýsingar um að það sé sennilega til en það hefur auðvitað ekki verið hægt að kanna það af því að það hefur ekki ennþá verið samþykkt mannerfðafræðileg rannsókn. Það sem að [A] er að fara fram á það er það að fá staðfest hvort að [D] hafi verið faðir hans. Hann hefur orð móður sinnar fyrir því og það vill nú svo til að börn í stöðu [A] að þau hafa venjulega ekki önnur orð heldur en orð mæðra sinna. Það eru nú sjaldnast vitni af svona nánu sambandi karls og konu og barnið er náttúrulega ekki tilkomið fyrr en eftir á, eftir atburðinn. Þannig að þegar barn fer í, fyrst vefengingarmál eins og [A] er búinn að gera og fá þar hnekkt faðerni sem sé eiginmanns [E], þar með er staða, hin lagalega staða [A] er sú að hann er ófeðraður.“ Spyrjandi þáttarins setur fram fullyrðingu að úrskurðað hafi verið fyrir dómstólum að G hafi ekki verið kynfaðir A. Lögmaður stefnanda bregst við á eftirfarandi hátt: „Nákvæmlega, hann var ekki blóðfaðir hans þannig að [A] er ófeðraður. Hann er auðvitað bara að reyna að fá úr því skorið hvort að orð móður hans við hann hafi verið rétt. Hvort að það verði staðfest eða ekki vitum við ekki en hann telur sig eiga, það séu bara hreinlega hans mannréttindi að fá úr þessu skorið og það hefur aldrei neinn annar karlmaður verið nefndur til sögunnar í þessu sambandi.“ Spyrjandi þáttarins spyr í kjölfarið: „Í lífi [E].“ Lögmaður stefnanda svarar: „Nei, aldrei.“ Í lok viðtalsins segir lögmaður stefnanda: „Það sem er aðalatriðið í þessu máli er auðvitað þessi réttur hvers einstaklings og hvers barns að þekkja foreldra sína og það liggur fyrir að [A] er ekki sonur þess manns sem að hann var upphaflega feðraður til. Þannig að hann er föðurlaus...Og eins og [F] benti svo réttilega á, þetta er ein af frumþörfum hvers manns það er að þekkja uppruna sinn. Í öðru sératkvæðinu þá segir Ingibjörg Benediktsdóttir, hæstaréttardómari, það svo ágætlega að það verði að (sic) mjög ríkir hagsmunir sem að koma í veg fyrir það að barn getur fengið, sem sé fái ekki að sanna það sem að hann heldur, það sem það heldur um sinn uppruna. Og hún bendir á að það sé ekkert í þessu máli sem að hafi bent á það að hagsmunir ættingja hins meinta föður séu ríkari en hagsmunir [A] og ég er algjörlega, hjartanlega, sammála báðum sératkvæðunum og finnst þau bæði mjög góð. Við hins vegar erum með þennan Hæstaréttardóm sem að meirihlutinn auðvitað ræður og hann er út af fyrir sig mjög athyglisverður og lögfræðilega er hann mjög athyglisverður. Hann gerir þar kröfur sem að ég held að ýmsir lögfræðingar þurfi að setjast yfir, því eins og ég segi, ef að orð móður við barn um faðerni duga ekki, hvað þá? Ég hræðist dálítið að hugsa þá hugsun til enda, því að eins og ég segi og sagði hér í upphafi, börn sem fara af stað í svona mál þau hafa aldrei neitt annað í upphafi heldur en orð móður sinnar og hver veit betur en móðir í hvaða sambandi hún var eða við hvaða menn á getnaðartíma barns síns. Það vill nú bara svo til að það er enginn nema móðirin sem að veit það.“ Af hálfu lögmanns stefnanda hefur því ekki verið mótmælt að rétt sé eftir lögmanninum haft í þessum viðtölum. Mál þetta er faðernismál. Í slíkum málum koma oft á tíðum fram mjög persónulegar upplýsingar og viðkvæmar fyrir þá sem aðild eiga að slíkum málum og aðstandendur þeirra. Verður að telja að hagsmunir aðila krefjist þess að ekki sé skýrt opinberlega frá aðild að slíkum málum, málavöxtum eða öðru er fram fer í þinghöldum. Þessir hagsmunir eru verndaðir í 12. gr. barnalaga nr. 76/2003 þar sem segir að þinhöld í faðernismáli skuli há fyrir luktum dyrum svo og í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991 þar sem segir að óheimilt sé að skýra opinberlega frá því sem gerist í lokuðu þinghaldi án heimildar dómara. Brot gegn þessu ákvæði varðar sektum. Í því máli sem hér um ræðir hefur dómari ekki veitt heimild til þess að skýra frá neinu því sem fram hefur farið í þinghöldum í málinu. Fyrir liggur að viðtal var tekið við lögmann stefnanda í DV þar sem sagt er frá málinu og stöðu þess á þeim tíma. Eru aðilar sem málinu tengjast nafngreindir. Eru ummælin rakin hér að framan. Þá tók lögmaðurinn þátt í viðtali í Kastljósþætti ríkisútvarpsins þar sem fjallað var um mál þetta. Eru ummæli lögmannsins sem viðhöfð voru í þættinum einnig rakin hér að framan. Var engum vafa undirorpið í þessari umfjöllun hverjir áttu þar hlut að máli Telja verður, samkvæmt því sem rakið er hér að framan, að lögmaður stefnanda hafi með ummælum sínum og umfjöllun um mál þetta í þessum tilgreindu fjölmiðlum brotið gegn þagnarskyldu 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991. Þó að Hæstiréttur Íslands hafi birt á heimasíðu sinni dóma í máli þessu þar sem fjarlægð eru öll persónuauðkenni, víkur það ekki til hliðar þagnarskyldu samkvæmt nefndu ákvæði. Með hliðsjón af framansögðu verður lögmanni stefnanda, X hrl., gert að greiða 80.000 króna sekt í ríkissjóð. Ákvörðun málskostnaðar í þessum þætti málsins bíður efnisdóms. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Lögmaður stefnanda, X hrl., greiði 80.000 króna sekt í ríkissjóð. Ákvörðun málskostnaðar í þessum þætti málsins bíður efnisdóms.
Mál nr. 639/2016
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Fallist var á kröfu lögreglustjóra um að X skyldi gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. september 2016, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afplána 690 dagaeftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjaness [...].desember 2012, dómum Héraðsdóms Reykjavíkur [...]. október 2013, [...].desember sama ár og [...]. september 2014 svo og dómi Hæstaréttar Íslands [...].nóvember 2013. Kæruheimild er í 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnusturefsinga. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans.Varnaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðila veitt reynslulausn til tveggja áraá fyrrgreindum eftirstöðvum fangelsisrefsingar 2. maí 2016, en hún var bundin þvískilyrði að hann gerðist ekki sekur um nýtt brot á reynslutímanum. Varnaraðilihefur játað hjá lögreglu að hafa átt þau fíkniefni sem fundust á honum er hannvar handtekinn 8. september 2016. Liggur því fyrir sterkur grunur um að hannhafi framið brot sem varðað getur allt að 6 ára fangelsi, sbr. 1. mgr. 5. gr.laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og með því rofið gróflega almenntskilyrði reynslulausnar, sbr. 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016. Verður samkvæmtþessu fallist á kröfu sóknaraðila.Dómsorð:Varnaraðili, X, skal afplána 690 dagaeftirstöðvar fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjaness [...].desember 2012, dómum Héraðsdóms Reykjavíkur [...]. október 2013, [...].desember sama ár og [...]. september 2014 svo og dómi Hæstaréttar [...].nóvember 2013. ÚrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 9. september 2016.Lögreglustjórinná Suðurlandi hefur farið fram á það við dóminn að X, kt. [...], með óskráðlögheimili í [...], verði með vísan til 2. mgr. 82. gr. laga um fullnustu refsinganr. 15/2016, gert að afplána 690 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar semFangelsismálastofnun ríkisins veitti kærða reynslulausn af þann 2. maí 2016. Íkröfunni sjálfri vísað lögreglustjóri til forvera laga nr. 15/2016, enleiðrétti það í þinghaldi. Skipaðurverjandi kærða krefst þess að kröfunni verði hafnað. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að kærða hafi verið veitt reynslulausn þann 2.maí sl., af eftirtöldum fangelsisdómum: .18mánaða fangelsisdómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum [...]. desember 2012.2.9mánaða fangelsisdómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum [...]. október 2013.3.6mánaða fangelsisdómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum [...]. nóvember 2013. 4.3mánaða fangelsisdómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum [...]. desember 2013. 5.10mánaða fangelsisdómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðinn [...]. september 2014. Umhafi verið að ræða reynslulausn á eftirstöðvum 690 daga refsingar, sem bundinhafi verið almennu skilorði til tveggja ára.Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að kærði hafi verið farþegi í bifreið semlögregla hafði afskipti af síðdegis í gær, mál lögreglu nr. 318-2016-[...]. Viðlíkamsleit á vettvangi hafi fundist glerkrukka undir buxnastreng kærða sem hafiinnihaldið 14 sölueiningar af ætluðu amfetamíni og hafi hver eining verið u.þ.b.eitt gramm að þyngd. Kærði var handtekinn, fluttur á lögreglustöð og færður ífangaklefa. Við leit í fangaklefa hafi fundist innan klæða á kærða 14sölueiningar af ætluðu kannabisefni. Þá hafi fundist, í tölvutösku sem kærðihafði meðferðis, umtalsvert magn af litlum plastpokum, svokölluðum „ziplock“pokum, grammavog, sellofanrúlla og fleira sem lögregla ætlar að tengist vigtun,pökkun og sölu fíkniefna. Kærði hafi við yfirheyrslu játað að eiga framangreindfíkniefni en sagt þau ætluð til eigin neyslu. Hins vegar telji lögreglustjóri,að teknu tilliti til þess magns efna sem kærði hafði í fórum sínum, pökkunþeirra í sölueiningar svo og þess búnaðar sem kærði hafði í fórum sínum, aðkærði hafi ætlað fíkniefnin að stærstum hluta til dreifingar og/eða sölu. Íþinghaldi var bókað eftir fulltrúa lögreglustjóra að kærði sé grunaður um brotgegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Aðmati lögreglustjóra séu öll lagaskilyrði 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016uppfyllt, enda hafi kærði með framangreindri háttsemi rofið gróflega almennskilyrði reynslulausnar. Þá sé líka ljóst, m.a. í ljósi játningar kærða um aðhann eigi hin ætluð fíkniefni, að hann sé undir sterkum rökstuddum grun um aðhafa framið afbrot sem varðað geti allt að 6 ára fangelsi. Með vísan til þessaalls fer lögreglustjóri fram á að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga, getur dómstóll að kröfuákæranda úrskurðað að maður, sem hlotið hefur reynslulausn, skuli afplánaeftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutímanum rýfur gróflega almennt skilyrðireynslulausnar, enda liggi fyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýttbrot sem varðað getur sex ára fangelsi eða að brotið varði við 1. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga. Lögreglustjórivísar til þess að sterkur grunur liggi fyrir umað kærði hafi ætlað þau fíkniefni sem hann hafði í vörslu sinni tildreifingar og/eða sölu. Það megi ráða af magni þeirra fíkniefna sem um ræðir,frágangi þeirra og búnaði sem ákærði hafði meðferðis og áður er lýst. Meðframangreindri háttsemi hafi kærði rofið gróflega almennt skilyrðireynslulausnar. Kærðihefur viðurkennt að hafa haft í vörslum sínum 14 grömm af amfetamíni og 14grömm af kannabisefni, en umrædd efni fundust við leit á kærða. Annars vegar 14stykki af kúlum/hvítu dufti, ætluðu amfetamíni, innpökkuðu í sellófón íglerkrukku, hver eining 1 gramm að þyngd. Hins vegar 14 svokallaðir zip plastpokar með ætluðu kannasbisefni, hvereining 1 gramm að þyngd. Kærði kvaðst hafa keypt umrædd fíkniefni ummánaðarmótin, nánar tiltekið 40 grömm/kúlur af amfetamíni á 160.000 krónur oghins vegar 20 grömm af kannabis á 40.000 krónur. Fyrir þetta hafi hann greittmeð örorkubótum sínum, en hann fái u.þ.b. 220.000 krónur á mánuði. Umrædd efnisem lögregla fann hafi hann ætlað eingöngu til eigin neyslu, hann selji ekkifíkniefni. Kærði kvaðst daglega neyta 5 gramma af amfetamíni og 2 gramma afkannabis. Hann kvaðst hafa neytt fíkniefna daglega í sumar. Þá kvaðst kærðinota vigt og svokallað zip plastpoka, sem fundust í tösku hans, til að vigtaefni ofan í sjálfan sig. Kærðiá að baki nokkuð langan brotaferil, fyrst og fremst vegna umferðarlagabrota,aðallega fyrir akstur undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna auk aksturán ökuréttar. Samkvæmt sakavottorði hefur kærði sætt refsingum fyrir ýmisumferðlagabrot átján sinnum, þ.e. í öllum þeim tilvikum sem hann hefur hlotiðdóm eða gengist undir greiðslu sekta. Frá byrjun árs 2011 hefur hann einnigverðið dæmdur fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Ekkiverður ráðið af sakavottorði kærða að um hafi verið að ræða stórfelld brot gegnáðurnefndum lögum. Aðmati dómsins hefur lögreglustjóri ekki sýnt fram á að fyrir liggi sterkurgrunur um að kærði hafi ætlað umrædd fíkniefni til sölu eða dreifingar. Þá erþað mat dómsins, að virtum og þeim gögnum sem liggja fyrir í máli þessu og meðhliðsjón af sakarferli kærða, að lögreglustjóri hafi ekki sýnt fram á kærðihafi með þeirri háttsemi sem hann er sakaður um í máli lögreglu nr.318-2016-10406, gróflega rofið almennt skilyrði reynslulausnar sem honum varveitt þann 2. maí sl., sbr. 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016, um fullnusturefsingu. Kröfulögreglustjóra er því hafnað. RagnheiðurThorlacius settur dómstjóri kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu lögreglustjórans á Suðurlandií máli þessu er hafnað.
Mál nr. 318/2003
Kaupsamningur Hlutabréf Ógilding samnings Svik Tómlæti
S, sem keypt hafði hlutabréf af J í fyrirtækinu H, krafðist riftunar þess gernings, en til vara afsláttar. S færði engar sönnur fyrir fullyrðingum sínum um svik eða óheiðarleika af hálfu J. Þá þótti ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að J bæri samninginn fyrir sig. Stóð það eitt eftir gagnvart J að væntingar S til kaupa á hlutabréfunum gengu ekki eftir. Sú aðstaða gat ekki leitt til þess að S gæti með réttu náð fram ógildingu samningsins á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum yrði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. J var samkvæmt þessu sýknaður af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 5.500.000 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sturlaugur Ólafsson, greiði stefnda, Jóhanni Þ. Ólafssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 7. f.m., er höfðað 14. október 2002 af Sturlaugi Ólafssyni, Drangavöllum 4, Reykjanesbæ, á hendur Jóhanni Þ. Ólafssyni, Furulundi 2, Garðabæ. Stefnandi gerir þá dómkröfu aðallega að ógiltur verði samningur málsaðila, dags. 26. maí 2000, um kaup stefnanda á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. af stefnda. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.500.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. júní 2000 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að samningnum verði breytt á þann hátt að kaupverðið verði lækkað að mati dómsins og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda jafnvirði lækkunarinnar auk dráttarvaxta frá 9. júní 2000 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Málið á rót sína að rekja til kaupa stefnanda á hlutabréfum í óskráðu bresku hlutafélagi, Hunter-Fleming Ltd., af stefnda. Gerðu aðilar með sér skriflegan samning um þessi viðskipti þeirra og er hann dagsettur 26. maí 2000. Samkvæmt honum keypti stefnandi hlutabréf í félaginu að nafnverði 5.507 sterlingspund á genginu 8,0. Miðað við skráð gengi sterlingspunds á kaupsamningsdegi nam kaupverðið 5.000.000 króna. Samkvæmt samningnum var kaupverðið að fullu greitt við undirritun hans. Svo sem nánar verður rakið síðar er því haldið fram af hálfu stefnanda að í ljós hafi komið að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar um atriði sem vörðuðu forsendur hans fyrir kaupum á hlutabréfunum og að mikilvægum upplýsingum þar að lútandi hafi einnig verið haldið leyndum fyrir honum. Þessi aðstaða leiði til þess að fullnægt sé skilyrðum til að ógilda megi kaupsamninginn og gera stefnda að endurgreiða stefnanda kaupverð hlutabréfanna. Dómkröfur stefnanda snúa ekki einvörðungu að framangreindum kaup-samningi. Samkvæmt öðrum kaupsamningi keypti dóttir stefnanda, Margrét, hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. af stefnda fyrir 500.000 krónur og er hann undirritaður 26. maí 2000. Í stefnu og málflutningi er á því byggt að stefnandi hafi í raun fest kaup á þeim hlutabréfum sem hér um ræðir og innt greiðslu fyrir þau af hendi. Hann hafi hins vegar óskað eftir því að bréfin yrðu skráð á nafn dóttur hans og því hafi hún undirritað kaupsamning um þau. Felur aðalkrafa stefnanda það í sér að báðir þessir samningar verði ógiltir og að stefnda verði gert að endurgreiða stefnanda samanlagt kaupverð samkvæmt þeim, 5.500.000 krónur. Til vara er þess krafist að samningum þessum verði breytt á þann hátt að kaupverð verði lækkað að mati dómsins. II. Í stefnu er lýst aðdraganda þess að stefnandi keypti þau hlutabréf sem mál þetta snýst um. Er því haldið fram að Karl Löve Jóhannsson, sem er sonur stefnda, hafi hringt í stefnanda og sagt að hann gæti útvegað honum hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. á hagstæðu verði. Hafi Karl tekið fram að hann hefði öruggar upplýsingar um að fyrir dyrum stæði sameining félagsins við annað félag og að ljóst væri að af þeirri ástæðu myndi verð bréfanna hækka verulega frá kaupverðinu. Hafi hann fullyrt að þetta myndi gerast innan mjög fárra vikna og þess vegna væri um áhættulitla og örugga fjárfestingu að ræða fyrir stefnanda. Sá hængur væri þó á að viðskiptin þyrftu að eiga sér stað strax, að öðrum kosti myndi stefnandi missa af þessu tækifæri. Jafnframt hafi Karl upplýst að hann hafi sjálfur keypt hlutabréf í félaginu á þessum sömu forsendum fyrir að minnsta kosti 20.000.000 króna. Stefnandi hafi vegna fyrri reynslu sinnar af Karli ekki haft nokkra ástæðu til að vantreysta honum og ekki hafi það dregið úr trúverðugleikanum að Karl hafi sjálfur ætlað að leggja fé í kaup á hlutabréfum í umræddu félagi. Hafi stefnandi því tekið vel í þetta, en þó gert Karli grein fyrir því að um væri að ræða fjárfestingu sem af hans hálfu væri hugsuð til skamms tíma. Karl hafi hvatt stefnanda til að láta vini og kunningja vita af þessu ágæta viðskiptatækifæri og brýnt fyrir honum að ef af kaupum ætti að verða þá yrði það að gerast strax. Stefnandi hafi haft samband við tvo aðila, Sæmund Hinriksson og Jón Björn Sigtryggsson, og sagt þeim frá því sem Karl hafi tjáð honum. Hefðu þeir haft samband við Karl og fengið sömu upplýsingar frá honum. Í kjölfarið hefðu þeir og stefnandi gengið frá kaupum á hlutabréfum í Hunter-Fleming fyrir samtals 8.500.000 krónur. Hafi Sæmundur keypt hlutabréf fyrir 2.000.000 króna og Jón Björn fyrir 1.000.000 króna. Skömmu síðar hafi hverjum þeirra um sig borist kaupsamningur í tvíriti undirritaður af stefnda sem seljanda. Þá fyrst hafi komið fram hver hafi verið seljandi hlutabréfanna. Hafi þremenningunum verið ætlað að undirrita annað eintak síns kaupsamnings og endursenda það. Það hafi þeir gert. Um atvik í kjölfar þess að stefnandi festi kaup á umræddum hlutabréfum segir í stefnu að stefnandi hafi allt frá upphafi og þrátt fyrir að hann sé skráður hluthafi í Hunter-Fleming Ltd. átt í erfiðleikum með að fá upplýsingar um félagið. Hann hafi þannig ekki fengið fréttabréf hlutahafa eða aðrar upplýsingar um rekstur félagsins. Að liðnum nokkrum tíma frá því að kaup hans á hlutabréfunum áttu sér stað hafi honum og þeim Sæmundi og Jóni Birni tekist að ná sambandi við Ægi Birgisson verðbréfamiðlara, sem þekkt hafi til félagsins, en hann var á þeim tíma sem hér um ræðir starfsmaður hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. (FBA). Með aðstoð hans hafi þremenningarnir reynt að fylgjast með því hvort sameining Hunter-Fleming við annað félag hefði átt sér stað eða væri í burðarliðnum. Að lokum hafi þeim orðið ljóst að ekkert yrði af fyrirhugðari sameiningu og að þeim hafi reyndar virst sem sameining hafi í raun ekki verið yfirvofandi þegar Karl hafi gefið annað til kynna í samtölum við þá fyrir hlutabréfakaup þeirra. Þessu til viðbótar hafi komið upplýsingar um að Karl hafi í febrúar 2000 verið þátttakandi í einhvers konar frumútboði hér á landi á hlutum í Hunter-Fleming, en það hafi verið í höndum FBA. Á fundi sem þá hafi verið haldinn hafi viðskiptaáætlun félagsins verið kynnt og viðstöddum boðið að kaupa hlutabréf í því á genginu 4,2 sterlingspund á hlut. Þessu hafi Karl haldið leyndu fyrir stefnanda. Telur stefnandi að Karl hafi keypt hlutabréf í þessu útboði fyrir drjúga fjárhæð. Þá er því haldið fram að hann hafi um miðjan maí 2000 skráð þau hlutabréf sem hann hafi keypt í tengslum við framangreint útboð á nafn stefnda. Ekkert liggi fyrir um gengi hlutabréfanna í þeim viðskiptum og reyndar dragi stefnandi það í efa að um raunveruleg viðskipti hafi verið að ræða. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi byggðar á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming þá er Karl sonur hans hafi fest kaup á þeim í febrúar eða mars 2000 og að stefnda hafi þar með verið ljóst að Karl hafi, sem umboðsmaður hans, gefið stefnanda rangar upplýsingar um eðlilegt markaðsverð þeirra. Ennfremur byggir stefnandi á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að engar þreifingar um sameiningu Hunter-Fleming við annað eða önnur félög hafi verið í gangi þá er Karl bauð stefnanda hlutabréf í félaginu til kaups. Telur stefnandi mögulegt að stefndi sem seljandi og Karl sem umboðsmaður hans hafi staðið sameiginlega að því að leyna stefnanda upplýsingum og líka gefið rangar upplýsingar til að fá hann til að kaupa hlutabréf yfirleitt og á því háa verði sem raun varð á. Ljóst sé að Karli hafi verið kunnugt um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar eða mars 2000 og að honum hafi þá verið ljóst að engin rök stæðu til þess að það hefði frá þeim tíma til söludags til stefnanda hækkað úr 4,2 sterlingspundum á hlut í 8,0. Um lagarök fyrir aðalkröfu sinni vísar stefnandi til 1. mgr. 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Er í tengslum við tilgreiningu stefnanda á lagarökum á því byggt að hann hefði aldrei átt umrædd viðskipti ef ekki hefði komið til sú staðhæfing Karls sonar stefnda að sameining Hunter-Fleming við annað eða önnur félög væri að bresta á. Það hafi verið forsenda hjá honum að um nokkuð örugga skammtímafjárfestingu hafi verið að ræða. Ennfremur að kaupverð hafi verið ósanngjart, umboðsmaður stefnda hafi haft yfirburði gagnvart honum hvað varðar þekkingu á verðbréfaviðskiptum og hraðinn í viðskiptunum hafi gert honum erfitt fyrir að kanna hvort um eðlilegt verð væri að ræða. Þá hafi sú staðreynd að um óskráð félag er að ræða leitt til þess að hann hafi orðið að treysta á upplýsingar umboðsmanns stefnda. Um varakröfu sína vísar stefnandi til 36. gr. tilvitnaðra laga. Tiltekur hann að ef samningi aðila yrði ekki vikið til hliðar í heild samkvæmt því lagaákvæði mætti breyta samningnum og þá til dæmis á þann veg að miðað yrði við að stefnandi greiddi fyrir hina keyptu hluti á genginu 4,2. Þeir Jón Björn Sigtryggsson og Sæmundur Hinriksson hafa með sama hætti og stefnandi höfðað mál á hendur stefnda til ógildingar á þeim samningum sem þeir gerðu við hann um kaup á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. og til endurgreiðslu á umsömdu kaupverði. III. Í greinargerð eru reifaðir helstu málavextir út frá sjónarhóli stefnda. Þar kemur fram að stefndi hafi í maí 2000 sett í sölu hlutabréf sem hann þá hafi átt í Hunter-Fleming Ltd. Sonur hans Karl hafi þá tjáð honum að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa bréfin. Hafi orðið úr að stefndi seldi hópi manna þessi hlutabréf. Hafi hann notið liðsinnis Karls sonar síns við söluna, en ekki falið honum að annast hana. Stefndi hafi þannig ekki veitt Karli umboð til að vinna að málinu fyrir sína hönd og hann hafi sjálfur undirritað sölusamninga. Hafi stefndi ekki haft vitneskju um annað en að þessi sala á hlutabréfum hans í Hunter-Fleming hafi gengið eðlilega fyrir sig. Það hafi því komið honum mjög á óvart þegar hann hafi fengið bréf frá lögmanni stefnanda rúmum tveimur árum síðar sem gefið hafi annað til kynna. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að ekkert sé fram komið varðandi hin umdeildu viðskipti aðila sem réttlæti það að taka megi ógildingarkröfu stefnanda til greina. Hið sama eigi við um varakröfu hans um breytingu á þeim samningi aðila málsins sem ágreiningur þeirra lýtur að. Hér eigi við sú meginregla íslensks réttar að samningar skuli standa. Þess utan sé til þess að líta að þegar horft sé annars vegar til þess langa tíma sem leið frá kaupum stefnanda á hlutabréfunum og þar til fram komu athugasemdir hans varðandi þau og hins vegar sinnuleysis um kynningu á ætluðum rétti stefnanda til ógildingar á kaupsamningi um hlutabréfin eða breytingu á honum geti ekki komið til þess að unnt sé að viðurkenna slíkan rétt hafi hann á annað borð stofnast. Loks heldur stefndi því fram til stuðnings sýknukröfu sinni að samkvæmt gögnum sem hann hafi lagt fram í málinu hafi verð það sem stefnandi innti af hendi fyrir hlutabréfin verið síst of hátt, en í þeim komi fram að á sama tíma hafi Sparisjóðurinn í Keflavík selt hlutabréf í Hunter-Fleming eða haft milligöngu um sölu gegn sama eða hærra verði. IV. Við aðalmeðferð málsins komu aðilar þess fyrir dóm til skýrslugjafar. Þá gáfu vitnaskýrslu þeir Karl Löve Jóhannsson, Sæmundur Hinriksson, Jón Björn Sigtryggsson og Ægir Birgisson. Í aðilaskýrslu stefnanda og vitnaskýrslum þeirra Sæmundar Hinrikssonar og Jóns Björns Sigtryggssonar kom fram að þeir hefðu allir rætt við Karl áður en þeir ákváðu að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming vorið 2000. Í aðilaskýrslu sinni lýsti stefnandi þessu svo að Karl hafi í símtali við hann sagt að hann ætti „kost á að fara inn í álitlegan pakka sem hefði verið í útboði og það lægi fyrir sameining við skráð fyrirtæki og að þessi bréf myndu hækka mjög fljótlega“ í verði. Hafi Karl eindregið hvatt stefnanda til að láta slag standa. Karl hafi áður en þetta kom til bent stefnanda á ágæt viðskiptatækifæri. Samskipti þeirra hafi verið góð og hafi stefnandi ekki haft ástæðu til annars en að treysta honum í þetta sinn. Í þessu símatali hafi Karl nefnt það hvort félagar stefnanda kynnu að hafa áhuga á þessu og hafi stefnandi sagt Karli að hann yrði að kanna það sjálfur. Auk þess sem að framan greinir hafi komið fram hjá Karli í samtali hans við stefnanda að verðið sem hann væri að bjóða stefnanda og félögum hans upp á væri pundi lægra en unnt yrði á fá fyrir hlutabréfin daginn eftir þannig að áhættan væri nánast engin. Þá hafi hann tekið fram að það yrði að ganga frá þessu fyrir helgina því annars gæti það orðið of seint. Nánar aðspurður um þetta kvað stefnandi að verið gæti að hann hafi fengið einhvern greiðslufrest, en þrýst hafi verið á hann með það að staðfesta kaup sín án mikillar tafar. Ekki hafi á þessu stigi komið fram hver væri eigandi hlutabréfanna. Þá hafi Karl haft orð á því að hann yrði sjálfur með í þessum pakka, það þyrfti nokkra til að safna saman í hann og verðið sem í boði væri kæmi til af því að um „stóran pakka“ væri að ræða. Löngu síðar hafi komið í ljós að Karl hafi ekki fjárfest í bréfum og að hann hafi verið að selja bréf sem faðir hans, stefndi í málinu, hafi átt. Þá hafi stefnanda orðið það fyrst ljóst í maí 2002 hvert hafi verið gengi á hlutabréfum í Hunter-Fleming í febrúar 2000, það er 4,2. Áður en að þessu dró og fyrst eftir kaupin hafi stefnandi verið í sambandi við Karl og spurt hann hvort af sameiningu hefði orðið og hvort sú hækkun á gengi hlutabréfanna sem hann hafi talað um væri komin fram. Fátt hafi verið um svör. Í byrjun árs 2001 hafi stefnandi engar upplýsingar fengið er vörðuðu þessa hlutabréfaeign hans og hafi hann þá í kjölfarið og samkvæmt ábendingu frá Karli haft samband við Ægi Birgisson hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Ægir hafi tjáð honum að hann væri skráður hluthafi í Hunter-Fleming, en frekari upplýsingar sem máli skiptu hafi ekki fengist í þessu samtali né í samtölum sem þeir hafi síðar átt. Í vitnisburði þeirra Sæmundar Hinrikssonar og Jóns Björns Sigtryggssonar kom fram að stefnandi hafi látið þá vita af því vorið 2000 að þeim stæði til boða að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming, að Karl Löve Jóhannsson hefði með málið að gera og að hann hefði sagt stefnanda að um álitlegan kost væri að ræða. Karl hafi stuttu síðar hringt í þá og tjáð þeim báðum að gott kauptækifæri væri þarna á ferðinni þar sem sameining við annað félag væri á döfinni og að hlutabréf í félaginu myndu hækka verulega af þeim sökum. Í skýrslu sinni lýsti Sæmundur þessu svo að Karl hefði sagt við hann „að það stæði til og væri á döfinni bara á næstunni sameining við annað félag sem síðan mundi leiða til þess að félagið færi á markað og varlega áætlað gæti það þýtt jafnvel tvöföldun og mér fannst þetta góð rök og svona þetta varð til þess að ég lét slag standa“. Þeir Sæmundur og Jón Björn hefðu báðir talið að Karl væri sjálfur að fjárfesta í hlutabréfum í félaginu og þeim hafi ekki orðið það ljóst fyrr en í maí í fyrra að gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar 2000 hafi verið 4,2, en þá hafi lögmaður þeirra fært þeim þær fréttir. Þá hafi Karl gert þeim grein fyrir því að þeir þyrftu að hafa snör handtök því ella gæti þetta kauptækifæri gengið þeim úr greipum. Hafi þar í mesta lagi verið um 2-3 daga að ræða. Loks verður af vitnisburði þeirra beggja ráðið að þeir hafi fljótlega gefist upp á því að spyrjast fyrir um málið hjá Karli og snúið sér að Ægi Birgissyni, en upplýsingar frá honum hafi þó verið af skornum skammti. Stefnandi, Sæmundur og Jón Björn báru allir á þann veg að þeir hefðu ekki haft samband við stefnda í tengslum við kaup þeirra á hlutabréfum í Hunter-Fleming. Þá kváðust þeir hafa reynt að selja þessi hlutabréf sín, en án árangurs. Loks kváðust þeir allir hafa keypt hlutabréf í óskráðum félögum áður en umrædd hlutabréfakaup þeirra áttu sér stað. Í aðilaskýrslu stefnda kom fram að hann hafi keypt þau hlutabréf sem hann seldi stefnanda og þeim Sæmundi Hinrikssyni og Jóni Birni Sigtryggssyni af syni sínum Karli. Kvaðst hann aðspurður ekki muna hvert hafi verið gengi hlutabréfanna er hann festi kaup á þeim. Karl hafi greinilega haft mikla trú á þessu félagi og aðstoðað stefnda við kaup á hlutbréfum í því. Þá hafi Karl einnig komið með vissum hætti að sölu hlutabréfanna. Stefndi hafi sjálfur haft samband við einhvern starfsmann hjá Sparisjóði Keflavíkur og hafi sjóðurinn tekið að sér að selja bréfin. Líklega hafi Karl bent stefnda á að hann gæti haft þennan hátt á við sölu bréfanna. Karl hafi síðan hringt í stefnda og sagt honum frá því að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa umrædd hlutabréf. Hafi stefndi ekkert séð því til fyrirstöðu að selja þessum aðilum bréfin. Stefndi hafi hins vegar ekki falið Karli að selja þau. Í vitnisburði Karls kom fram að hann hafi hringt í stefnanda á sínum tíma og sagt honum frá því að hlutabréf í Hunter-Fleming væru til sölu, en þeir hefðu oft verið í sambandi vegna hlutabréfakaupa. Jafnframt hafi vitnið sagt stefnanda að Sparisjóðurinn í Keflavík væri að kaupa þessi bréf á genginu 8 og að vitnið hefði fengið þá frétt frá sameiginlegum kunningja þess og stefnanda, Trausta Sigurðssyni, að félagið ætti í viðræðum við tvö félög frekar en eitt um sameiningu. Jafnframt hafi vitnið haft orð á því að niðurstaða viðræðna um sameiningu gæti legið fyrir hvenær sem væri, en þó væri við það miðað ljóst yrði eigi síðar en um næstkomandi áramót hvort af henni yrði. Loks hafi vitnið innt stefnanda eftir hvort hann hefði áhuga á að kaupa þessi hlutabréf og að auki nefnt það hvort vera kynni að þeir Sæmundur Hinriksson og Jón Björn Sigtryggsson hefðu líka áhuga á að eignast bréf. Stefnandi hafi hringt í vitnið nokkrum dögum seinna og þá tilkynnt að auk hans, Sæmundar og Jóns Björns vildu tveir aðrir menn, þeir Gunnar Þórarinsson og Ragnar Gerald Ragnarsson, kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming. Í kjölfarið hafi greiðsla fyrir hlutabréfin frá fimmmenningunum verið lögð inn á bankareikning vitnsins sem síðan hafi ráðstafað henni til stefnda. Aðspurt kvaðst vitnið hafna því að einhver tímapressa hafi verið sett á stefnanda varðandi hlutabréfakaupin. Gögn málsins staðfesti að ekkert slíkt hafi verið í gangi. Þá kvaðst vitnið örugglega hafa haft um það vitneskju þá er það hafði samband við stefnanda að hlutabréf í Hunter-Fleming hefðu verið boðin til sölu á genginu 4,2 í febrúar 2000. Kaupgengi í viðskiptum stefnanda hafi ekkert verið óeðlilegt í ljósi þessa enda sé það eðli hlutabréfa að lækka og hækka í verði. Loks kom fram hjá vitninu að það hafi átt hlutabréf í Hunter-Fleming sem það hafi selt í apríl 2000, svo og að það hafi að nýju keypt hlutabréf fyrir „einhverjar milljónir“ í félaginu í janúar 2001 á genginu 7. V. Af gögnum sem fram hafa verið lögð í málinu verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 26.668 sterlingspund. Gengi hlutabréfanna í þessum viðskiptum var eftir því sem best verður séð á bilinu 8 til 8,8. Hafa stefnandi og tveir aðrir einstaklingar, sem keyptu hlutabréf af stefnda fyrir að nafnverði samtals 9.363 sterlingspund, höfðað mál á hendur stefnda til ógildingar á kaupsamningnum sem gerðir voru um viðskiptin. Ekki liggur fyrir að aðrir kaupendur hafi gert slíka kröfu eða hafi það í hyggju. Kröfur stefnanda í þessu máli eru alfarið reistar á nánar tilgreindum ógildingarreglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Reynir þannig ekki á það í málinu hvort skilyrði kunni að vera til að rifta samningi aðila á grundvelli þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup eða hvort réttur til afsláttar af kaupverði hafi stofnast. Við úrlausn málsins þykir rétt að taka fyrst afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnanda að Karl Löve Jóhannsson hafi verið umboðsmaður stefnda í þeim viðskiptum málsaðila sem hér um ræðir. Ljóst er að Karl, sem er sonur stefnda, hafði í öllu falli milligöngu um að koma á samningi um kaup stefnanda á hlutabréfum stefnda í Hunter-Fleming. Stefndi undirritaði kaupsamninginn sjálfur og ekkert hefur komið fram um það í málinu að hann hafi veitt Karli umboð til að koma fram fyrir sína hönd í þessum viðskiptum aðila. Þá hefur því ekki verið haldið fram að Karl hafi sjálfur lýst því yfir að hann kæmi fram í umboði seljanda hlutabréfanna. Það að Karl er sonur stefnda getur ekki eitt og sér leitt til þess að á hann verði litið sem umboðsmann stefnda. Þá verður sú ályktun ekki heldur dregin af framgöngu hans í aðdraganda kaupsamnings að stefnandi hafi með réttu mátt líta svo á að um umboðsmennsku væri að ræða. Þegar málsatvik eru virt heildstætt, en einkum litið til framangreindra atriða, eru ekki næg efni til að líta svo á við úrlausn málsins að Karl hafi komið fram í umboði stefnda í skilningi laga í þeim viðskiptum aðila sem hér eru til umfjöllunar. Af því leiðir að sú málsástæða stefnanda að svikum hafi verið beitt kemur því aðeins til álita að stefndi hafi sjálfur beitt þeim eða hann hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningi aðila hafi verið komið á fyrir svik annars manns. Fráleitt er að líta svo á að færðar hafi verið sönnur fyrir því að stefndi hafi sjálfur með svikum fengið stefnanda til að gera þau kaup sem kröfugerð stefnanda í málinu tekur til. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að hann hafi ekki vitað betur en að viðskipti aðila hafi átt sér eðlilegan aðdraganda og að það hafi komið honum á óvart þegar annað hafi verið gefið í skyn í bréfi lögmanns stefnanda tveimur árum eftir að kaup komust á. Í málinu er ekkert það fram komið sem er í sjálfu sér til þess fallið að hnekkja þessari staðhæfingu stefnda um viðskipti aðila. Er þá meðal annars til þess að líta að með því sem áður er rakið verður við það að miða að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 17.305 sterlingspund á genginu 8 til 8,8 til aðila sem ekki hafa, svo vitað sé, gert kröfur á hendur honum vegna þeirra viðskipta. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að svikum hafi verið beitt í því skyni að koma hinum umdeildu kaupum á. Eru ríkar kröfur gerðar til sönnunar um svik. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að hin meintu svik hafi falist í því að því hafi verið haldið leyndu fyrir honum að gengi umræddra hlutabréfa hafi verið 4,2 sterlingspund á hlut í febrúar 2000 og viðsemjandanum hafi verið ljóst að engin rök stæðu til þess að gengið væri komið upp í 8 í maí sama árs. Þá hafi stefndi vitað eða mátt vita að engar þreifingar hafi verið í gangi um sameiningu Hunter-Fleming við annað félag á þeim tíma sem hér skipti máli. Einnig hefur af hálfu stefnanda verið bent á að sonur stefnda hafi vakið þá trú hjá stefnanda að hann ætlaði sjálfur að kaupa bréf í félaginu og að hann hafi leynt stefnanda því að faðir hans væri seljandi hlutabréfanna. Kemur og fram sú fullyrðing stefnanda að stefndi hafi stuttu fyrir kaupin keypt umrædd hlutabréf af Karli syni sínum og látið er að því liggja að umrædd viðskipti hafi verið gerð til málamynda og að Karl hafi verið raunverulegur eigandi bréfanna. Án þess að tekin verði í þessu máli afstaða til þess hvort sonur stefnda hafi í aðdraganda kaupsamnings veitt stefnanda upplýsingar eða leynt hann upplýsingum sem falið gætu í sér svik af hans hálfu liggur að mati dómsins ekki fyrir sönnun þess að stefndi sjálfur hafi vitað eða mátt vita að rangar upplýsingar hafi verið látnar í té fyrir gerð kaupsamnings eða að stefnandi hafi verið leyndur upplýsingum sem máli gátu skipt. Þá getur það eitt að stefndi hefur ekki upplýst um þau viðskipti sem lágu að baki eignarhaldi hans á hlutabréfum í Hunter-Fleming ekki leitt til þess að ályktað verði á þann veg að svik af hans hálfu teljist sönnuð. Er samkvæmt þessu ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningur aðila hafi af hálfu þess fyrrnefnda verið gerður fyrir svik annars manns. Þau lagaákvæði sem vísað hefur verið til af hálfu stefnanda til stuðnings kröfum hans í málinu eru, svo sem fram er komið, í III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 1. mgr. 30. gr. laganna er kveðið á um það að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem gerði hann ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum eða vissi eða mátti vita að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Af framangreindu leiðir að ekki eru skilyrði til að ógilda þau kaup stefnanda á hlutabréfum af stefnda sem hér um ræðir á grundvelli þessa lagaákvæðis. Í 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986, er kveðið á um að löggerning, sem ella mundi talinn gildur, geti sá maður, er við honum tók eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að að hann hafi haft vitneskju um. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, má síðan víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Ljóst má vera að hlutafjárkaupum fylgir almennt nokkur áhætta. Getur kaupandi hlutabréfa þannig almennt ekki gengið út frá því að ekki verði tap á slíkri fjárfestingu og því síður að hún skili hagnaði. Er þessi áhætta ennþá meiri en ella þegar um er að ræða kaup á hlutafé í félagi sem ekki er skráð á verðbréfamarkaði. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar er um að ræða erlent félag sem að auki er óskráð í framangreindum skilningi. Á stefnanda hvíldi skylda til að afla sér upplýsinga sem að gagni mættu koma við töku ákvörðunar um hvort af kaupum á hlutabréfum yrði. Gagnvart stefnda stoðar stefnanda ekki að vísa til samskipta við son stefnda þar að lútandi. Þannig gat stefnandi hvað sem öðru líður búið þannig um hnútana að honum væri fært að afla sér upplýsinga frá seljanda hlutabréfanna og eftir atvikum frá sérfróðum mönnum um viðskipti með hlutabréf. Þá er ekkert fram komið í málinu sem mælir gegn því að stefnandi hafi í maí 2000 getað aflað sér upplýsinga um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í því hlutafjárútboði sem fram fór á vegum Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. í febrúar 2000 og vísað er meðal annars til í bréfi lögmanns hans til Karls Löve Jóhannssonar 5. júní 2002 eða í seinni viðskiptum með þau. Þá er stefnanda ekki heldur hald í því að bera það fyrir sig gagnvart stefnda, þegar afstaða er tekin til ógildingarkröfu hans, að slík tímapressa hafi verið sett á hann að honum hafi af þeim sökum ekki reynst unnt að afla sér annarra upplýsinga en þeirra sem sonur stefnda veitti honum. Að öllu framangreindu sögðu stendur að mati dómsins það eitt eftir gagnvart stefnda að væntingar stefnanda til kaupa á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. gengu ekki eftir. Sú aðstaða getur ekki leitt til þess að stefnandi geti með réttu náð fram ógildingu á þeim samningi aðila sem hér um ræðir á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum verði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. Með vísan til alls þess sem nú hefur verið rakið og án þess að annað þurfi til að koma ná dómkröfur stefnanda í málinu ekki fram að ganga og ber því að sýkna stefnda af þeim. Það er hins vegar álit dómsins að stefnandi hafi hvað sem öðru líður sýnt af sér slíkt aðgerðarleysi við gæslu þess réttar sem hann sækir sér til handa með málssókn þessari að hann hafi með því fyrirgert honum. Er þá sérstaklega horft til þess að enda þótt stefnandi haldi því fram að upplýsingaöflun af hans hálfu hafi verið takmörk sett sökum þess að sonur stefnda hafi þrýst á hann að ganga án tafar frá kaupum sínum er ljóst, að í huga stefnda kom fljótlega eftir að hann innti kaupverið af hendi upp afgerandi óvissa varðandi þessi viðskipti hans. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Við ákvörðun hans er horft til þess að mál þetta er samkynja tveimur öðrum málum, sem dómur er lagður á í dag. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Jóhann Þ. Ólafsson, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Sturlaugs Ólafssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 222/1998
Skaðabætur Fasteign Gjafsókn
M féll í tröppum íbúðarhúss og slasaðist. Mikil ísing var í tröppunum og var M undir áhrifum áfengis. Stefndi hún eigendum hússins til greiðslu bóta á þeim grunni að vanbúnaður eignarinnar hefði valdið slysinu. Sýknað þar sem ekki var talið að slysið yrði rakið til vanbúnaðar
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. maí 1998 og krefjast þess að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að kröfur verði lækkaðar. Þeir krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 11. ágúst 1998 og krefst þess að aðaláfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 2.035.711 krónur með tilgreindum vöxtum frá 13. mars 1994 til greiðsludags, svo og málskostnað fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Íbúðarhús aðaláfrýjenda að Digranesvegi 18 í Kópavogi er tvær hæðir auk neðstu hæðar, sem nefnd er kjallari í héraðsdómi. Húsið stendur í allbrattri brekku. Gengið er inn í íbúðir á efri hæðunum frá Digranesvegi. Til þess að komast frá götunni að neðstu hæð verður að fara niður tröppur með tíu þrepum. Samkvæmt uppdrætti af húsinu eru tröppurnar 130 cm á breidd. Liggja þær niður að dyrum á neðstu hæð frá steyptum palli nærri inngangi í íbúðir á efri hæðum. Gagnáfrýjandi styður kröfu sínar ekki við að vanrækt hafi verið að bera sand eða gera aðrar sambærilegar ráðstafanir til að draga úr hálku á tröppum hússins. Eru kröfur gagnáfrýjanda eingöngu reistar á því að vanbúnaður húseignar aðaláfrýjenda hafi verið orsök slyssins. Í fyrsta lagi telur gagnáfrýjandi að skort hafi á lýsingu við tröppurnar. Leggja verður til grundvallar, að slysið hafi orðið laust eftir klukkan sex síðdegis. Eftir málsgögnum var þá bjart af degi. Verður því ekki séð, að skortur á lýsingu hafi átt þátt í að gagnáfrýjandi hrasaði. Þegar af þeim sökum verður bótaskylda ekki lögð á aðaláfrýjendur með vísun til þessarar málsástæðu gagnáfrýjanda. Í öðru lagi bendir gagnáfrýjandi á, að ílögn í tröppunum hafi verið skemmd. Um það segir í bréfi byggingarfulltrúans í Kópavogi 31. október 1994 að ílögn hafi höggvist lítillega upp. Ljósmyndir, sem gagnáfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt og teknar voru í janúar 1999, staðfesta þetta og sýna að kvarnast hefur upp úr ílögn í sumum þrepanna. Ekki verða þó greindar neinar skemmdir í þrepinu, sem gagnáfrýjandi kveðst hafa misst fótanna í. Auk þess er ekkert komið fram um, að skemmdir á ílögn hafi aukið á ísingu eða hálku í tröppunum, en að færð umræddan dag verður vikið hér á eftir. Því er ekki haldið fram að ílögnin hafi verið lagfærð eftir slysið. Í þriðja lagi heldur gagnáfrýjandi fram, að aðaláfrýjendur beri bótaábyrgð vegna þess að handrið var ekki á tröppunum, sbr. næsta kafla hér á eftir. II. Gagnáfrýjandi bar í lögregluskýrslu 2. júní 1994 að hálka hafi verið í tröppunum. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Kópavogi fóru Sævar Finnbogason lögreglumaður og Jóhannes Viggósson aðstoðarvarðstjóri á vettvang slysdaginn 13. mars 1994 klukkan 18.28. Í skýrslunni segir, að mikil ísing hafi verið á tröppunum. Fyrir dómi bar Sævar að mikil ísing hafi verið í tröppunum sjálfum og fyrir ofan þær og neðan. Mjög víða um bæinn hafi verið mikil ísing og aðstæður svipaðar og á slysstaðnum. Í framburði Jóhannesar segir að þarna hafi verið glerhálka og reyndar alls staðar í bænum. Gagnáfrýjandi hafði oft komið í heimsókn til vinkonu sinnar, sem var leigjandi í íbúð á neðstu hæð hússins, og þekkti gagnáfrýjandi því vel aðstæður. Henni mátti því vera kunnugt að ekki var handrið á sjálfum tröppunum, sem liggja milli húss og bílskúrs frá inngangi að efri hæðum hússins niður að neðstu hæð, en að notast mætti við handrið á efri tröppum þegar farið er um fjögur til fimm efstu þrepin. Við þessar aðstæður bar gagnáfrýjanda að gæta ýtrustu varúðar. Vinkonan, sem gagnáfrýjandi var á leið að heimsækja, bar fyrir héraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi verið búin að hringja í sig sama dag og hún hafi bannað henni að koma, þar sem hún hafi heyrt að gagnáfrýjandi var ölvuð. Í frumskýrslu lögreglu segir að hún hafi verið mjög ölvuð. Áðurnefndir lögreglumenn báru og fyrir dómi um ölvun gagnáfrýjanda. Í bráðasjúkraskrá og öðrum gögnum slysadeildar Borgarspítalans frá slysdegi segir ennfremur að gagnáfrýjandi hafi verið ölvuð. Fyrir liggur að gagnáfrýjandi tók á þessum tíma ferns konar lyf við sjúkdómi, sem hún var haldin. Í vottorði læknis þess, sem stundaði gagnáfrýjanda eftir slysið, kemur fram að þessi lyf og áfengi þó í litlum mæli sé, geti farið illa saman. Gagnáfrýjandi er ein til frásagnar um hvernig slysið bar að höndum. Fyrir héraðsdómi sagði hún sjálf svo frá, að þegar hún hafi verið í þriðja þrepi hafi sér skrikað fótur og hún fallið niður. Nánar aðspurð sagði hún, að hún hafi haldið í handriðið á efri tröppum, en sleppt handtakinu og þá fallið niður frá þriðja þrepi. Ljóst er þó af gögnum málsins að hún hefði getað notið stuðnings áfram af þessu handriði í næstu einni eða tveimur tröppum. Þegar allt þetta er virt verður ekki talið að slysið verði rakið til vanbúnaðar húseignar aðaláfrýjenda.Verða þeir því sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda. Eftir atvikum þykir mega fella málskostnað niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar handa lögmanni gagnáfrýjanda er tekið tillit til þess að gjafsókn fyrir Hæstarétti var samkvæmt gjafsóknarbréfi takmörkuð við aðalsök í málinu. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Þorgeir Jóhannsson, Ívar Páll Arason, Guðrún Jónsdóttir, Guðmundur Andrésson, Þórir Gíslason og Árný Þorsteinsdóttir, skulu vera sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Marínar Guðveigsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 1998 Mál þetta, sem tekið var til dóms þann 5. febrúar sl., var endurupptekið þann 18. febrúar s.á. og endurflutt þann 20. s.m. og dómtekið á ný, en það hefur Marín Guðveigsdóttir, kt. 240940-4429, Asparfelli 10, Reykjavík, höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn Þorgeiri Jóhannessyni, kt. 250563-4779, Lokastíg 19, Reykjavík, Ívari Páli Arasyni, kt. 211259-4939, Helluhrauni 8a, Reykjahlíð, Guðrúnu Jónsdóttur, kt. 100946-2979, Digranesvegi 18, Kópavogi, Guðmundi Andréssyni, kt. 310548-2009, Galtarlæk, Skilmannahreppi, Borgarfirði, Þóri Gíslasyni, kt. 081237-2399, Hrauntungu 97, Kópavogi og Árnýju Þorsteinsdóttur, kt. 210528-4909, Digranesvegi 18, Kópavogi, þinglýstum afsalshöfum húseignarinnar Digranesvegi 18, Kópavogi, með stefnu birtri 7. og 11. mars 1997. Málið er ennfremur höfðað á hendur Katrínu Hilmarsdóttur, kt. 010554-4119, Digranesvegi 18, Kópavogi, til réttargæslu, en hún er þinglýstur kaupsamningshafi íbúðarinnar á efstu hæð við Digranesveg 18. Málið var dómtekið að loknum aðalflutningi þess, 5. febrúar sl. Í skýrslutöku við aðalmeðferð málsins kom fram misræmi í málinu þegar Gísli Norðdahl, byggingarfulltrúi í Kópavogi, bar að byggingarsamþykkt hefði verið í gildi í Kópavogi þegar húsið nr. 18 við Digranesveg var byggt, en í málinu lá frammi bréf Gísla, þar sem hann hafði haldið hinu gagnstæða fram. Dómari lagði fyrir lögmann stefnanda að varpa ljósi á það, hvort samþykktin hefði verið í gildi eða ekki og var málið endurupptekið í því skyni 18. febrúar s.á. Gögnin voru lögð fram í því þinghaldi, en málið var síðan endurflutt um þennan þátt 20. febrúar s.á. og dómtekið á ný. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 21. mars 1996, var stefnanda, Marín Guðveigsdóttur, veitt leyfi til gjafsóknar. Gjafsóknin er takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi og bundin því skilyrði að við rekstur málsins beri að gera þá réttarkröfu að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnanda eru þessar: Að stefndu, Þorgeir Jóhannesson, Ívar Páll Arason, Guðrún Jónsdóttir, Guðmundur Andrésson, Þórir Gíslason og Árný Þorsteinsdóttir, þinglýstir afsalshafar húseignarinnar Digranesvegi 18, Kópavogi, verði dæmd óskipt til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.035.711 kr. með 2% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 13. mars 1994 til 31. júlí 1995, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 31. júlí 1996. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, auk álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu. Dómkröfur stefndu eru þessar: Að stefndu verði sýknuð af kröfu stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk álags á málskostnað sem nemi virðisaukaskatti. Til vara krefjast stefndu verulegrar lækkunar á fjárhæðum stefnukrafna og að málskostnaður verði felldur niður. Sáttaumleitanir fyrir dómi báru ekki árangur. Málavextir og málsástæður stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að þann 13. mars 1994 hafi hún slasast illa þegar hún hafi fallið niður sjö þrep við kjallarainngang húseignarinnar Digranesvegur 18 í Kópavogi. Atvik að slysinu hafi verið þau að stefnandi hafi verið á leið í heimsókn til íbúa í kjallaraíbúð hússins að kvöldi 13. mars 1994. Stefnandi hafi þurft að ganga niður tröppur við húsið, en í tröppunum séu tíu þrep. Engin lýsing hafi verið til staðar við tröppurnar, ekkert handrið og auk þess hafði hoggist lítillega upp úr þrepunum, þannig að vatn hafi safnaðist þar víða fyrir. Er stefnandi hafi verið komin niður þrjú þrep hafi henni skrikað fótur og hún fallið niður allar tröppurnar með þeim afleiðingum að hægri lærleggur hennar hafi brotnað illa við mjaðmargrind, en því er nánar lýst í læknisvottorði sem liggur frammi í málinu. Stefnandi hafi getað gert vart við sig með því að sparka í útidyrahurðina. Kallað hafi verið á lögreglu og sjúkrabíl, sem hafi flutt stefnanda á slysadeild. Stefnandi hafi gengið í gegn um erfiða læknismeðferð vegna slyssins, sem hafi staðið nær sleitulaust í átta mánuði. Ekki sé búist við að stefnandi nái fullum bata. Grétar Guðmundsson, læknir, hafi metið varanlega örorku og miska stefnanda á grundvelli skaðabótalaga og sé niðurstaða hans sú að stefnandi hafi hlotið 20% varanlega örorku og 13% varanlegan miska. Stefnandi hafi um árabil verið metin 75% öryrki af Tryggingastofnun ríkisins vegna geðsjúkdómsins manio-depressivu og tekið lyf í samræmi við það. Stefnandi tekur fram að sá sjúkdómur hafi engin áhrif haft á slysið og að hvorki sjúkdómurinn né lyfjagjöf sú sem honum fylgi hafi átt þátt í tjóni stefnanda. Hins vegar hafi umrætt slys haft mjög slæm áhrif á geðsjúkdóm stefnanda og hún hafi lengi eftir slysið verið til meðferðar á geðdeild Landspítalans að Hátúni 10 í Reykjavík. Byggingarfulltrúinn í Kópavogi hafi kannað aðstæður á slysstað og hvort tröppurnar standist þær byggingarsamþykktir sem í gildi hafi verið á þeim tíma er húsið var byggt, þ.e. 1965 og 1966. Niðurstaða hans hafi m.a. verið sú að umbúnaður við tröppurnar væri ófullnægjandi, þar sem ekki væri handrið við þær eins og kveðið sé á um í 69. gr. byggingarsamþykktar fyrir Reykjavík, sem stuðst hafi verið í Kópavogi á þessum tíma. Þá hafi byggingarfulltrúinn bent á það að ílögn í tröppunum hefði hoggist upp. Af hálfu stefnanda hafi öllum eigendum húseignarinnar verið ritað bréf þann 27. júní 1995, þar sem farið hafi verið fram á greiðslu skaðabóta. Með bréfi, dags. 31. júlí 1995, hafi bótaskyldu verið hafnað af hálfu húseigenda. Málssókn þessi sé því óhjákvæmileg. Málavaxtalýsing stefndu Af hálfu stefndu er málavöxtum lýst þannig: Mál þetta sé risið af óhappi sem stefnandi máls beri að hún hafi orðið fyrir í kjallaratröppum fasteignar stefndu. Stefndu hafi fyrst fengið vitneskju um atvikið um mitt ár 1994, þegar stefnandi hafi ítrekað hringt í tvo af eigendum hússins og krafið þá um skaðabætur vegna óhappsins. Stefndu hafi síðan borist bréf frá lögmanni stefnanda, dags. 27. júní 1995, þar sem bótakrafa hafi verið ítrekuð. Í bréfinu hafi ekki komið fram hvenær slysið hafi átt sér stað og fátt hafi komið fram um óhappið og aðstæður á slysstað. Af hálfu stefndu er því haldið fram, að málatilbúnaður stefnanda sé þannig, að eingöngu sé byggt á frásögn stefnanda sjálfrar og engin tilraun sé gerð til að færa sönnur á fullyrðingar hennar um aðstæður á slysstað. Tímasetning stefnanda virðist ónákvæm. Af hálfu stefndu er því haldið fram að málsatvikalýsing sé í grundvallaratriðum ónákvæm og beinlínis röng. Sú fullyrðing stefnanda að óhappið hafi átt sér stað kl. 19.00 og að þá hafi verið rökkur fái ekki staðist. Samkvæmt dagbók lögreglu og upplýsingaskýrslu hafi hún verið kvödd á vettvang kl. 18.28 og því megi telja líklegt að óhappið hafi átt sér stað nokkru fyrir kl. 18.28 eð rétt eftir 18.00, en þá hafi enn verið bjart af degi, því ekki hafi farið að rökkva fyrr en kl. 19.22. Af hálfu stefnanda komi ekki fram að hún hafi verið undir áhrifum áfengis. Hún beri hjá lögreglu að hafa verið undir geðrænum áhrifum, hún hafi drukkið pilsner en ekki verið ölvuð. Í skýrslu lögreglu komi hins vegar fram að stefnandi hafi verið mjög ölvuð umrætt sinn. Þá sé því haldið fram í stefnu að bleyta hafi safnast fyrir í kjallaratröppunum. Í vottorði frá Veðurstofu Íslands komi fram að engin úrkoma hafi verið 13. mars 1994 og því fái þessi fullyrðing ekki staðist. Það sé hins vegar rétt að lítillega hafi hoggist upp úr einstaka tröppu, en það eigi aðallega við um neðstu tröppurnar. Byggingarfulltrúinn í Kópavogi hafi hins vegar enga afstöðu tekið til ílagnar í bréfi sínu. Í greinargerð stefndu kemur fram að tröppurnar séu milli íbúðarhússins annars vegar og bílskúrs og geymslu hins vegar. Fjarlægðin milli veggja íbúðarhússins annars vegar og bílskúrs og geymslu hins vegar sé ekki meiri en svo að sá sem gangi um tröppurnar nái í vegg báðum megin. Tröppurnar séu yfirbyggðar að hluta. Þær geti ekki á neinn hátt talist hættulegar gangandi fólki, enda hafi ekki orðið annað óhapp í þeim en hér um ræðir á þeim þrjátíu árum síðan húsið var byggt. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að enginn stuðningur hafi verið til staðar í tröppunum. Þessu sé mótmælt af hálfu stefndu, þar sem handrið að tröppum að aðalinngangi hússins, sem liggi samhliða kjallaratröppunum, nýtist fyllilega þeim sem fari um kjallaratröppurnar. Framburður aðila og vitna Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Stefnandi kvaðst hafa farið með leigubifreið frá Umferðarmiðstöð Íslands í Kópavog sunnudaginn 13. mars 1994, eftir að hafa misst af rútu sem hún hafi ætlað að taka kl. 18.00 á Selfoss. Á Umferðarmiðstöðinni hafi hún drukkið einn pilsner. Stefnandi neitaði að hafa verið undir áhrifum áfengis. Stefnandi taldi að klukkan hefði verið um 18.30 er hún kom í Kópavog, þar sem hún ætlaði að heimsækja Ásu Gunnarsdóttur, íbúa í kjallara hússins nr. 18 við Digranesveg. Stefnandi kvaðst hafa haldið í handrið stiga á efri hæð er hún gekk niður þrjár efstu tröppurnar, en þegar hún hafi orðið að sleppa því hafi henni skrikað fótur og hún rúllað niður allar tröppurnar, með þeim afleiðingum sem hér að framan hafi verið raktar. Hún kvaðst hafa sparkað í hurðina, til að vekja á sér athygli og Ása komið til dyra. Hún hafi boðið sér teppi og hringt á lögreglu. Enn hafi verið bjart í tröppunum er þetta var. Stefnandi kvaðst hafa misst meðvitund þegar hún kom út í sjúkrabifreiðina og muni atvik óljóst. Stefnandi kvaðst taka þrjár tegundir af geðlyfjum að staðaldri, vegna geðsjúkdómsins manio-depressiva, en inntaka þeirra lyfja hefði ekki á nokkurn hátt áhrif á færni hennar til þess að ganga. Stefnandi, sem er kennari, kvaðst síðast hafa verið í vinnu í maí 1993, en eftir það hafi hún verið öryrki vegna geðsjúkdóms síns. Stefnandi kvaðst hafa kynnst Ásu á Vogi 1990, hún hafi komið til hennar áður, en þær hafi ekki verið drykkjufélagar. Stefnanda var kynnt álit lækna og annarra vitna, þess efnis að hún hefði verið mjög ölvuð greint sinn. Stefnandi neitaði því alfarið. Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglu vegna slyssins, þann 2. júní 1994. Þar lýsti hún atvikum á sama hátt og hér að framan greinir, en þar kom fram að auki að við fallið hafi hægri lærleggur brotnað fyrir neðan kúlu og tvær aðgerðir verið gerðar vegna þess. Hér á eftir verður rakið að aðgerðirnar áttu eftir að verða fleiri. Vitnið Ása Gunnarsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvað stefnanda hafa hringt í sig fyrr þennan dag, þann 13. mars 1994. Vitnið hafi heyrt að hún var ölvuð og bannað henni að koma. Vitnið kvað þær hafa þekkst vel frá 1990, stefnandi hafi oft komið í heimsókn til vitnisins, bæði undir áhrifum áfengis og án þess að vera það. Í umrætt sinn telji vitnið stefnanda hafa verið mjög ölvaða, það hafi séð það á henni og heyrt. Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar óhappið gerðist, þar sem ekki væri gluggi út úr íbúðinni að tröppunum. Hún hafi hins vegar verið tilbúin að hringja á lögreglu, þar sem hún hafi ekki ætlað að hleypa henni inn. Vitnið kvaðst hafa hvatt stefnanda til að fara vel með sig, en hún hafi farið í aðgerð og endurteknar aðgerðir vegna slyssins. Vitnið var spurt að því hvort tröppurnar væru hættulegar. Vitnið kvað þær ekki vera góðar. Vitnið kvaðst stundum hafa hrasað í neðstu tröppunum án þess að slasa sig, en hún hafi verið svo heppin að koma alltaf niður á fæturna. Hvorki hafi verið ljós né handrið við tröppurnar, en vitnið hafi ekki gengið eftir að úr því væri bætt. Aðspurð neitaði vitnið að hafa verið undir áhrifum áfengis. Hún kvaðst hafa verið í aðgerð 6. mars s.á. og þann 7. s.m. hafi hún farið á Vog og verið fram á föstudag. Vitnið kvaðst hafa verið á annarri löppinni þessa daga, hún hafi haft mikla verki, ekki getað hjálpað sér sjálf og alls ekki verið fær um að hjálpa öðrum. Hún hafi ekki getað lyft stefnanda upp. Vitnið kvaðst hafa hringt í eiginmann stefnanda og í samráði við hann hafi hún hringt í lögreglu, sem hafi komið um leið og sjúkrabílinn. Vitnið kvaðst hafa rætt við stefnanda og látið hana fá teppi, hún hafi reynt að hlúa að henni. Hún muni lítið hvort þær hafi rætt saman, en hún muni að hún hafi séð vel til. Vitnið Jóhannes Viggósson, aðstoðarvarðstjóri í lögreglunni í Kópavogi, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa farið í útkall 13. mars 1994, vegna konu sem hafi dottið í tröppum. Er lögregla kom á staðinn hafi konan legið fyrir neðan tröppurnar, fyrir utan þær dyr sem hún hafi ætlað um. Vitnið kvað alveg glerhálku hafa verið á stéttinni og um allan bæ. Honum hafi gengið illa að komast í samband við stefnanda, áfengisþef hafi lagt frá vitum hennar, hún hafi verið sárþjáð og getað gefið þá skýringu að hún hafi dottið. Sjúkrabifreið hafi komið á staðinn og hún hafi fengið viðeigandi meðferð. Vitnið var spurt að því, hvort það væri ekki hugsanlegt að slysið hefði valdið framangreindum einkennum stefnanda. Vitnið svaraði því til að stefnandi hefði virst mjög ölvuð, fyrir utan megnan áfengisþef hafi málfar og ýmislegt bent til þess, en það sé ekki víst að ölvunin hafi verið eini orsakavaldurinn. Vitnið kvað mikla ísingu hafa verið í tröppunum og allur bærinn hafi verið ísilagður, glæra yfir öllu. Þarna hafi verið sérstakar aðstæður, skænisskel yfir bænum og allsstaðar mjög hált. Ekki hafi verið dimmt á vettvangi þarna milli 18.00 og 19.00. Vitnið var spurt að því, hvort áfengisþefur gæti myndast af pilsner. Vitnið svaraði því játandi, en meira vínmagn skilaði meiri áfengisþef. Hann hafi talið stefnanda mjög ölvaða og stutt það við málfar hennar og fleira, t.d. hafi verið erfitt að fá heila brú í sögu hennar. Vitnið var spurt að því, hvort sjokk gæti skapað þetta ástand og kvað hann mögulegt að það spilaði inn í. Lögreglan þyrfti oft að hafa afskipti af ölvuðu fólki og þá þyrfti að greina á milli þess, hvort fólk væri undir áhrifum áfengis eða einhvers annars. Því þyrfti áfengi ekki að vera eini orsakavaldurinn, það þyrfti læknisfræðilega þekkingu til að skera úr því. Vitnið kvað ekki vafa á því að stefnandi hefði verið þjáð. Hún hafi verið spurð um lyfjaneyslu, en þeir hafi ekki fengið svar við því. Þeirra mat á ástandinu hafi verið að stefnandi væri ölvuð, hún hefði dottið og væri slösuð. Vitnið kvaðst ekki hafa verið með áfengismæli, en miðað við áfengisþef geti hann fullyrt að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis. Vitnið Sævar Þór Finnbogason, aðstoðarlögregluvarðstjóri í Kópavogi, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvað lögreglu hafa verið kallaða á staðinn þann 13. mars 1994. Er þeir hafi komið á vettvang hafi kona legið fyrir neðan tröppurnar. Hún hafi borið öll merki ölvunar og kvartað undan eymslum í mjöðm. Sjúkraflutningamenn hafi komið og flutt stefnanda á sjúkrabörum af staðnum á sjúkrahús. Stefnandi hafi verið mjög ölvuð að mati vitnisins. Hún hafi borið greinileg merki ölvunar, bæði varðandi tal og áfengislykt. Vitnið var spurt, hvort það hefði verið ljóst af vettvangi hvar konan hefði dottið. Vitnið svaraði því neitandi, en kvað ísingu hafa verið allsstaðar, fyrir ofan tröppurnar, í þeim sjálfum og fyrir neðan þær. Vitnið kvaðst hafa reynt að tala við stefnanda, sem hafi borið öll merki ölvunar, en hann hafi ekki fengið skýr svör hvar fallið hafi átt sér stað. Áverkar geti hins vegar verið þess eðlis að fólk eigi erfitt með að tjá sig, en það hafi ekki farið milli mála að konan hafi líka verið búin að drekka áfengi. Vitnið kvaðst ekki geta fullyrt hvað mikið stefnandi hefði drukkið. Vitnið kvað mikla ísingu hafa verið mjög víða, og það mikil ísing hafi verið í tröppunum að lögreglumennirnir hafi átt erfitt með að fóta sig í tröppunum til að komast að til að aðstoða stefnanda. Í skýrslu sé tekið fram að engin lýsing sé á vettvangi og kvað vitnið það vera einn lið í vettvangsathugun. Vitnið Gísli Norðdahl, byggingarfulltrúi í Kópavogi, gaf skýrslu fyrir dómi. Í skýrslu vitnisins kom fram að byggingarsamþykkt hafi verið gerð í Kópavogi og frá henni gengið með lögformlegum hætti. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um það hvenær það hefði verið, skjalavörður Kópavogsbæjar gæti kannað það mál, en það væri vinna sem tæki einhvern tíma. Í málinu lá frammi bréf dags. 31. október 1994 frá framangreindu vitni, þar sem það hafði fullyrt að engin byggingarsamþykkt hefði verið til í Kópavogi á þessum tíma, heldur hefði verið stuðst við ákvæði byggingarsamþykktar fyrir Reykjavík. Í ljósi þessara upplýsinga var málið endurupptekið og lagt fyrir lögmann stefnanda að afla upplýsinga um það hvort byggingarsamþykkt hefði verið í gildi í Kópavogi þegar húsið nr. 18 við Digranesveg var byggt. Lögmaður stefnanda aflaði þeirra gagna, fundargerða hreppsnefndar Kópavogskaupstaðar og bréfa frá oddvita hreppsins og félagsmálaráðuneytinu, þar sem fram kom að byggingarsamþykkt hafði verið samþykkt og auglýst lögum samkvæmt í júlí 1954 og því verið í gildi þegar húsið nr. 18 við Digranesveg var byggt á sjöunda áratugnum. Örorkumat Í málinu liggur frammi örorkumat, dags. 3. maí 1996, sem unnið er af Grétari Guðmundssyni, lækni, byggt á skýrslu lögreglu dags. 2. júní 1994 og læknisvottorði Brynjólfs Jónssonar, bæklunarskurðlæknis, dags. 5. maí 1995, en stefnandi kom til skoðunar og viðtals vegna matsins þann 30. apríl 1996. Í örorkumatinu er í byrjun tekið upp úr vottorði Brynjólfs Jónssonar, en þar segir um komu stefnanda á slysadeild: „Marín kveðst hafa dottið í tröppum og kvartaði um mikil óþægindi í hægri mjöðm. Gat hún ekki risið upp eða gengið. Það kom fram að Marín er 75% öryrki vegna manio-depressivs sjúkdóms, en hafði áður unnið sem kennari. Þá kom fram, að hún notaði við því ýmis lyf að staðaldri, svo sem Anafranil, Dalmadorm, Phenergan og Lithium. Marín var lögð inn á Slysa-og bæklunardeild Borgarspítala og fór hún í aðgerð þann 13. mars 1994. Var í aðgerðinni brotið rétt og neglt með tveimur nöglum (a.m.Hanson). Aðgerðin gekk ágætlega og góð lega fékkst í brotið. Fór hún til síns heima, var ráðlagt að stíga ekki í fótinn næstu vikurnar og einnig ráðlagt að ganga við hækjur. Marín kom að nýju mánuði síðar, hafði þá brotið hreyfst til og hún fengið meiri óþægindi. Gert var að nýju við brotið, naglar teknir og settur nýr nagli og plata (renninagli og spöng) í hægri mjöðm. Fékkst ágæt lega og heilsaðist Marín vel. Fram kom að hún hafði verið til meðferðar á Geðdeild Landspítala og legið þar inni dagana fyrir komu, vegna síns geðsjúkdóms og útskrifaðist hún heim þann 28. apríl 1994, en ráðgert var að hún færi áfram til meðferðar á Geðdeild Landspítalans að Hátúni 10. Ágætlega gekk eftir þessa neglingu og í október virtist brotið vera gróið. Hún hafði þó viss óþægindi frá mjöðminni og fannst naglar og plata, sem lá utan á lærleggnum, særa sig. Því var afráðið að fjarlægja það. Í aðgerðinni þann 18. október 1994 var nagli og plata tekin. Hún fór heim samdægurs og leið ágætlega, en var ráðlagt að ganga við hækjur um tíma. Við eftirlit þann 2. nóvember 1994 sýndust sár gróa vel, hún hafði góðar hreyfingar í mjöðminni, en var svolítið hölt. Henni var ráðlagt að ganga, hreyfa sig og æfa fótinn. Þann 5. desember 1994 höfðu óþægindin komið til í mjöðminni og farið vaxandi. Í ljós kom að hún var til endurhæfingar í Hveragerði og þar voru myndir teknar af mjöðminni og sást þá að liðkúlan hafði byrjað að brotna niður. Það er að segja um þetta, að blóðrásartruflun hafði orðið í lærleggshálsinum og leitt til blóðþurrðar í liðhausnum (caput necrosis). Marín var þá tekin inn til aðgerðar á Borgarspítala þann 16. desember og var gerð heil gerviliða aðgerð (sic) (total arthoplastic) á mjöðminni. Það tókst í alla staði vel og útskrifaðist hún þann 20. desember 1994 til síns heima. Sár greru vel og saumar voru teknir að tveimur vikum liðnum. Hún gekk við hækjur fyrst eftir aðgerðina. Við skoðun í kjölfarið, þann 11. janúar 1995 leið henni ágætlega, fóturinn virtist einum centimeter styttri, en hreyfing var góð og henni ráðlagðar æfingar og styrkingar á fætinum. Við síðustu eftirgrennslan þann 3. maí 1995 var Marín í Hveragerði til endurhæfingar. Hún hafði viss óþægindi frá fætinum, aðallega minnkað gönguúthald, svolítinn stirðleika, hálfs til eins centimeters stytting á fætinum og kvaðst hafa skánað mjög síðast liðna (sic) mánuði. Hún gengur staflaus og ekkert bendir til neinna aukaverkana eða erfiðleika á annan hátt tengda aðgerðinni. Álit: Lærleggshálsbrot þann 13. mars 1994. Negling og endurnegling leiddi þó ekki til árangurs og gera þurfti gerviliðaraðgerð í desember 1994. Marín hefur manio-depressivan sjúkdóm og getur það hafa haft einhver áhrif á gróandann, sérstaklega hvað varðar móttækileika fyrir ráðleggingum eftir aðgerðir, til dæmis erfiðleikum við að ganga ekki í fótinn eða hlífa honum, þótt ráðleggingar hafi eindregið verið á þann veginn. Gerviliðaraðgerð virðist hafa tekist vel, en Marín á enn svolítið í land með að ná fullu gönguþoli og styrk í fætinum, eftir erfiðleika síðastliðins árs. Síðar á ævinni geta komið upp ýmis vandamál í kringum gerviliðinn, svo sem los eða sýkingar, þó líkur séu ekki sérlega miklar. Búast má við að Marín þurfi einhverjar æfingar á tímabilum, eða aðra meðferð í kjölfar þessa mjamarbrots(sic), síðar á ævinni. Örorka Marínar er því nokkur. “ --------- --------- ------------ Í niðurlagi dr. Grétar Guðmundssonar segir m.a. í kaflanum samantekt og umræða. „Við byltu í tröppum 13. mars 1994 brotnar Marín á hægri mjöðm og þarf eftir það að fara í samtals fjórar aðgerðir á mjöðminni. Hún er á þessum tíma með þráláta verki þótt henni líði skár á tímabilum og gat lítið komist um nema í hjólastól þar til tveim mánuðum eftir síðustu aðgerðina í febrúar 1995 þegar hún byrjaði að ganga um á tveimur hækjum, en þeim sleppti hún fyrir þremur vikum. Hún hrasar stuttu eftir það og ökklabrotnar vinstra megin“ ...............................„Frá slysinu 13/3 '94 mátti Marín þola verulegar þjáningar vegna afleiðinga þess og endurtekinna aðgerða. Undirritaður telur að ekki hafi verið frekari bata að vænta eftir 16.5(sic) 1995 það er 1/2 ári eftir síðustu aðgerð. Mestan hluta þess tíma (frá 13/3'94-15/5'95) gat hún komist um án hjálpar eða með takmarkaðri aðstoð en var rúmföst nokkra daga í tengslum við slysið og aðgerðir. Undirritaður telur varanlegan miska slasaða vegna afleiðinga umrædds slyss hæfilega metinn 13%-þrettán af hundraði-. Það er ljóst að afleiðingar slyssins, burtséð frá öðrum vandamálum, munu há Marínu nokkuð í starfi. Það er hugsanlegt að hún geti með áframhaldandi námi bætt vinnugetu sína eitthvað, en það er ekki líklegt. Að mati undirritaðs er ekki líklegt, eða sanngjarnt að ætlast til, að Marín geti fundið sér annað starf sem henti henni betur og hún ráði betur við. Að mati undirritaðs þykir varanleg örorka vegna slyssins 13/3'94 hæfilega metin 20% tuttugu af hundraði-. Niðurstaða: Undirritaður telur að greiða skuli tjónþola, Marínu Ingibjörgu Guðveigsdóttur kt. 240940-4429, þjáningarbætur í 14 mánuði, frá slysinu og í 6 mánuði eftir síðustu aðgerð. Varanlegur miski tjónþola vegna afleiðinga slyssins 13.3. 1994, er metinn 13%-þrettán af hundraði-. Varanleg örorka tjónþola vegna afleiðinga slyssins, er metin 20%-tuttugu af hundraði-. Grétar Guðmundsson læknir.“ Fjárkrafa stefnanda Stefnandi byggir fjárhæð bótakröfu sinnar á reglum skaðabótalaga nr. 50/1993, fyrir breytingu þeirra með lögum 42/1996. Við bótaútreikning sé miðað við tekjur stefnanda á árinu 1993, skv. skattframtali, að viðbættum töpuðum lífeyrisréttindum, 6% á höfuðstól árstekna. Við vísitölutryggingu bóta, skv. 15. gr. skaðabótalaga, sé miðað við lánskjaravísitölu, við setningu skaðabótalaga 3282 stig, á tjónsdegi 3343 stig og á útgáfudegi stefnu 3523 stig. Bótakrafa stefnanda sundurliðast svo: 1. Bætur vegna varanlegrar örorku 20%, skv. 6. gr. 1.714.692 kr. 2. Lækkun vegna aldurs 36%, skv. 9. gr. 617.289 kr. 3. Verðbætur örorkubóta skv. 15. gr. 59.088 kr. 4. Þjáningarbætur skv. 3. og 15. gr. frá 13. mars. 1994 til 15. maí 1995 428 dagar án rúmlegu, sbr. örorkumat 321.000 kr. 5. Bætur vegna varanlegs miska 13% skv. 4. og 15. gr. 558.220 kr. Samtals 2.035.711 kr. Krafa um vexti af bótum byggi á 16. gr. skaðabótalaga, en krafa um dráttarvexti frá 31. júlí 1995 byggi á því að stefndu hafi hafnað bótaskyldu með bréfi til lögmanns stefnanda, sem dagsett sé þennan dag. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að tröppur við húsið nr. 18 við Digranesveg í Kópavogi hafi verið hættulega vanbúnar. Engin lýsing hafi verið til staðar á þeim tíma er slysið varð, þannig að þeir sem um tröppurnar færu yrðu varir við polla eða hálkubletti. Slysið hafi átt sér stað um kl. 19.00 þann 13. mars 1994, en þá hafi verið rökkur og því ógerningur fyrir stefnanda að greina hvar öruggt var að ganga í tröppunum og hvar ekki. Hér hafi því verið um vítavert gáleysi af hálfu stefndu að ræða sem eigendum húseignarinnar. Jafnframt sé byggt á því af hálfu stefnanda að ílögn í tröppunum hafi verið skemmd, þannig að vatn hafi safnast fyrir í þeim. Því hafi myndast hálkublettir sem hafi skapað mikla hættu fyrir þá sem fóru um tröppurnar. Er slysið hafi átt sér stað hafi stefnandi ekki vegna rökkurs getað gert sér grein fyrir umræddum hálkublettum, enda hafi hún hvorki vitað né mátt vita að tröppurnar væru jafn hættulegar og raun bar vitni. Af hálfu stefnanda kom fram, þegar málið var endurupptekið, að byggingarsamþykkt fyrir Kópavog var sett með lögformlegum hætti með auglýsingu nr. 102/1954 í B-deild stjórnartíðinda 20. júlí 1954. Stefnandi byggi ennfremur á því að meta verði það stefndu til gáleysis að ekki hafi verið handrið við tröppurnar. Skýrt sé kveðið á um það í 29. gr. byggingarsamþykktar fyrir Kópavog, að tröppur sem þessar ættu að vera búnar slíkum öryggisbúnaði. Telur stefnandi að stefndu hafi átt að gera sér grein fyrir þessum vanbúnaði og nauðsyn þess að hafa handrið við tröppurnar. Tjón stefnanda sé afleiðing af vanbúnaði fasteignarinnar, sem sé þinglýst eign stefndu, og beri stefndu óskipta ábyrgð á tjóninu gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi ekki verið kunnug staðháttum og hafi ekki á neinn hátt gert sér grein fyrir þeirri sérstöku hættu sem henni hafi stafað af umræddum tröppum við húsið. Telur stefnandi að gera verði þá almennu kröfu til eigenda fasteigna að aðbúnaður þeirra sé slíkur að þeim sem um hana þurfi að fara stafi ekki hætta af, þó þeir sýni af sér eðlilega varkárni. Af hálfu stefnanda var því haldið fram að ekkert benti til annars en að lögformlega hefði verið staðið að setningu framangreindrar byggingarsamþykktar, þó að ekki hafi verið leitað umsagnar sýslunefndar. Umsögn hennar hefði verið óþörf, þar sem félagsmálaráðuneytið hefði birt fyrirmyndina að samþykktinni með leiðbeiningarramma í auglýsingu nr. 97/1948. Félagsmálaráðuneytið hafi verið æðsti yfirmaður skipulagsmála og staðfestingar verið leitað þar, en auglýsingin nr. 102/1954 hafi síðan birst í B-deild stjórnartíðinda, 20. júlí 1954. Að mati stefnanda séu fram komnar réttarreglur sem fjalli um gerð húsbygginga og taki á atriði sem umdeilt sé í máli þessu, þ.e. hvort útitröppur skuli vera með handriði eður ei. Af hálfu stefnanda var bent á að útitröppur þær er hér um ræðir séu mjög brattar, undanþáguákvæði 1. liðs 14. gr. geri ráð fyrir mati. Reikna megi með að ekki sé endilega gert ráð fyrir handriði í útitröppum sem séu ein, tvær til þrjár tröppur. Í tröppum sem þeim á Digranesvegi 18, sem séu mjög margar og mjög brattar, verði að telja að handrið falli undir lágmarksöryggisatriði. Húseigendur geti ekki firrt sig bótaábyrgð, með vísan til þess að byggingarfulltrúi hafi ekki, er húsið var tekið út, gert athugasemdir við það að tröppurnar væru án handriðs. Stefndu hafi ekki sýnt fram á að þeir hafi fengið undanþágu frá ákvæðum 14. gr. samþykktarinnar. Lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á meginreglum skaðabótaréttar um sakarábyrgð og ábyrgð húseigenda á vanbúnaði fasteignar svo og skaðabótalögum nr. 50/1993. Þá byggir stefnandi á ákvæðum byggingarsamþykktar fyrir Kópavog nr. 102/1954 sem í gildi hafi verið þegar eign stefndu var byggð og til síðari byggingarsamþykkta fyrir Kópavog. Vaxtakröfu sína byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað styðjist við 129. og 130. gr. eml. nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja kröfu sína um sýknu á því að um óhappatilvik hafi verið að ræða, sem fyrst og fremst verði rakið til ölvunarástands stefnanda. Stefnandi hafi ekki á neinn hátt fært á það sönnur að stefndu beri ábyrgð á óhappi hennar samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins. Telja stefndu að tröppurnar við húsið nr. 18 við Digranesveg í Kópavogi hafi ekki verið hættulega vanbúnar. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á þýðingu lýsingar varðandi óhapp hennar, enda hafi enn verið bjart af degi þegar það átti sér stað. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á nein lagaákvæði er skyldi húseiganda til að lýsa upp fasteignir sínar. Af hálfu stefndu sé byggt á því að óhappið hafi átt sér stað laust eftir kl. 18.00. Samkvæmt upplýsingum úr almanaki fyrir 1994 hafi sólsetur í Reykjavík þann 13. mars 1994 verið kl. 19.22 og myrkur kl. 20.09. Samkvæmt skilgreiningu á orðinu rökkur í Orðabók Menningarsjóðs sé rökkur tíminn frá sólsetri til myrkurs, í þessu tilviki tímabilið frá kl. 19.22 til 20.09. Samkvæmt upplýsingum Veðurstofu Íslands hafi hiti þann 13. mars 1994 kl. 18.00 verið mínus 2,7 stig. Skýjað (ekki alskýjað), skyggni 70 km, austanátt, 3 vindstig. Með tilliti til sólseturs, birtu, svo og veðurfars þann 13. mars 1994 hafi skyggni verið það gott, og veðrið það bjart kl. 18.00, að stefnandi hefði átt að sjá vel og greinilega þær tröppur sem hún ætlaði að ganga. Það hafi því enga þýðingu haft varðandi óhapp hennar hvort lýsing hafi verið til staðar eða ekki. Sú frásögn stefnanda að ógerningur hafi verið fyrir hana að greina hvar öruggt væri að ganga í tröppunum og hvar ekki sé því alröng. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til að sanna þá fullyrðingu sína að vatn hafi safnast fyrir í tröppunum og að hálkublettir hafi verið þar. Enda þó svo hafi verið hafi stefnandi ekki sýnt fram á orsakasamhengi milli þess og óhappsins. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu virðist hafa verið ísing á tröppunum, en samkvæmt áðurgreindu vottorði Veðurstofu Íslands hafi engin úrkoma verið þennan dag. Stefndu benda á að á hálku og rigningu sé reginmunur, ávallt sé hætta á ísingu í frosti. Það séu því líkur til þess að ísing hafi verið til staðar á öllu höfuðborgarsvæðinu þegar óhapp stefnanda átti sér stað. Ísing hafi því verið víða á götum, bílastæðum, gangstéttum og tröppum húsa. Það sé ljóst að stefndu geti ekki borið bótaábyrgð á óhappi sem rekja megi til slíkra aðstæðna. Ef ísing hafi verið til staðar hafi það gefið stefnanda fullt tilefni til að sýna sérstaka aðgæslu. Það sé rétt hjá stefnanda að ílögn í einstaka tröppum hafi lítillega hoggist upp, en það eigi aðallega við um neðri tröppurnar og hafi enga þýðingu varðandi óhapp stefnanda. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að henni hafi skrikað fótur í þriðju efstu tröppu. Enda þótt lítillega hafi hoggist upp úr einstaka tröppu séu þær á engan hátt hættulegar af þeim sökum, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að svo hafi verið. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á orsakasamhengið milli þess að ílögn hafi lítillega hoggist upp og þess að hún hrasaði í tröppunum. Byggingarfulltrúinn í Kópavogi hafi í umsögn sinni ekki tekið afstöðu til ástands trappanna, þrátt fyrir skoðun sína á þeim. Stefndu byggja á því að óhapp stefnanda verði ekki rakið til þess að sérstakt handrið hafi ekki verið til staðar þegar óhappið átti sér stað, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að svo hafi verið. Þó að sérstakt handrið sé ekki til staðar við kjallaratröppur hússins nýtist handrið að tröppum fyrir aðalinngang hússins fullkomlega fyrir þá sem um efstu kjallaratröppurnar fari. Stefnandi geti því ekki borið fyrir sig að enginn stuðningur hafi verið til staðar er hún fór um tröppurnar. Af hálfu stefndu var talið að byggingarsamþykktin nr. 102/1954 hefði ekki gildi, þar sem ekki hefði verið gætt lögmælts undirbúnings við setningu hennar. Af hálfu stefndu var vísað til 2. gr. laga nr. 19/1905 um byggingarsamþykktir, þar sem gert væri ráð fyrir að hreppsnefnd sendi byggingarsamþykktina til sýslunefndar til umsagnar, áður en hún væri send stjórnarráði til staðfestingar. Af gögnum þeim er lögð voru fram, við endurupptöku málsins, megi sjá að þetta hafi hreppsnefnd Kópavogs ekki gert. Þar sem ekki hafi verið lögformlega staðið að setningu byggingarsamþykktarinnar verði ekki litið á hana sem gilda réttarheimild. Ákvæði 2. gr. laga nr. 19/1905 sé skýrt og frá því lagaákvæði sé ekki hægt að víkja. Væri hins vegar litið svo á, að samþykktin væri gild, þá sé ekki fortakslaust ákvæði sem skyldi húseiganda til að hafa handrið. Þó gert sé ráð fyrir í 3. lið. 29. gr. að á öllum stigum sé handrið, a.m.k. öðrum megin liggi stigi ekki að vegg, þá geri 14. gr. ráð fyrir að þetta sé háð mati hverju sinni. Úttekt byggingarfulltrúa hafi verið án nokkurra athugasemda. Þar sem ekki sé um fortakslaust ákvæði að ræða, verði ekki lögð sakarábyrgð á stefndu. Aðbúnaður við fasteign stefndu sé ekki hættulegur og ekki í ósamræmi við það sem tíðkast hafi. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á orsakasamband, þ.e. ef handrið hefði verið fyrir hendi þá hefði ekkert tjón orðið. Byggingaryfirvöld í Kópavogi hafi aldrei gert neinar athugasemdir við frágang á umræddum kjallaratröppum. Ákvæði 14. gr. sé ekki fortakslaust og því verði sakarábyrgð ekki lögð á stefndu. Aðbúnaður við fasteign stefndu sé ekki hættulegur og ekki í ósamræmi við það sem tíðkast hefur. Aðalatriði málsins sé hins vegar að ekki sé sannað orsakasamband, þ.e. ef handrið hefði verið til staðar þá hefði ekkert tjón orðið. Því beri að sýkna stefndu. Varakrafa stefndu Stefndu byggja varakröfu sína á því að um eigin sök stefnanda hafi verið að ræða þegar óhapp hennar varð 13. mars 1994. Stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þar sem hún var á ferð mjög ölvuð um vetur í frosti, þegar ástæða sé fyrir gangandi fólk að sýna sérstaka aðgát vegna ísingarhættu, jafnvel þó að allsgáð sé. Þá séu líkur fyrir því að stefnandi hafi ekki gert allt sem hún hafi getað til þess að draga úr líkamstjóni sínu. Þá er bent á það að stefnandi hafi ítrekað eftir þetta óhapp lent í slysi. Í læknisvottorði dr. med. Brynjólfs Jónssonar, dags. 5. maí 1995, komi fram að negling og endurnegling hafi ekki leitt til árangurs, þannig að þörf hafi verið á gerviliðaraðgerð í desember 1994. Stefnandi hafi manio-depressivan sjúkdóm og það geti hafa haft einhver áhrif á gróandann, sérstaklega hvað varðar móttækileika fyrir ráðleggingum eftir aðgerðir, t.d. þeim erfiðleikum að stíga ekki í fótinn eða hlífa honum, þótt ráðleggingar hafi eindregið verið á þann veg. Þá byggja stefndu kröfu sína á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjártjóni, þar sem hún hafi verið 75% öryrki fyrir óhappið og á fullum örorkubótum. Lagarök stefndu Stefndu byggja kröfur sínar á því að hér hafi fyrst og fremst verið um óhappatilvik að ræða, sem þeir beri enga ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Byggt sé á því að fasteign stefndu hafi ekki verið vanbúin eða hættuleg gangandi fólki og þar af leiðandi falli óhapp stefnanda utan reglna skaðabótaréttar um ábyrgð húseigenda. Þá er byggt á því að óhapp stefnanda verði fyrst og fremst rakið til eigin sakar hennar, vegna ölvunarástands og aðgæsluleysis umrætt sinn. Byggt er á 2. gr. laga nr. 19/1905 um byggingarsamþykktir. Krafa um málskostnað styðjist við 129. og 130. gr. eml. nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað við lög nr. 50/1988. Niðurstaða Dómurinn gekk á vettvang ásamt lögmönnum aðila, stefnanda og réttargæslustefnda og kynnti sér aðstæður. Um er að ræða kjallaratröppur, svo sem lýst hefur verið, er liggja milli bílskúrs og húss. Samhliða liggja tvær til þrjár tröppur að íbúð á efri hæð, en þar er handrið. Hægt er að styðja sig við það handrið þegar gengið er niður þrjár efstu kjallaratröppurnar. Í málinu er m.a. deilt um gildi byggingarsamþykktar. Með auglýsingu nr. 97/1948, sem birt var í B-deild stjórnartíðinda þann 18. ágúst 1948, birti félagsmálaráðuneytið fyrirmynd að byggingarsamþykkt fyrir kaupstaði og kauptún, með vísan til laga nr. 19/1905 og laga nr. 55/1921. Í 2. gr. laga nr. 19/1905 er gert ráð fyrir að hreppsnefnd sendi byggingarsamþykkt til sýslunefndar til umræðu. Sýslunefnd geti síðan samþykkt hana óbreytta, eða breytt henni, en þá verði að leggja breytingarnar fyrir hreppsnefnd á ný, eftir það sé samþykktin send stjórnarráðinu, þ.e. óháð því hvort breytingarnar séu samþykktar af hreppsnefnd. Þar sem félagsmálaráðuneytið hafði með auglýsingu nr. 97/1948 birt fyrirmynd að byggingarsamþykktum og hreppsnefndin í Kópavogi hafði stuðst við hana í öllum greinum, sbr. auglýsingu nr. 102/1954, verður ekki talið að það valdi ógildi hennar þó að ekki hafi verið leitað umsagnar sýslunefndar, svo sem gert hafði verið ráð fyrir er hreppsnefndirnar sjálfar stóðu að samningu byggingarsamþykkta. Verður því litið svo á að hún sé gild réttarheimild í máli því sem hér er til umfjöllunar. Samkvæmt núgildandi byggingarreglugerð nr. 177/1992, sem gildir fyrir landið allt, eru samskonar ákvæði og í eldri samþykktum, en þar segir í VIII. kafla 8.2.1.37. „Handrið skal að jafnaði setja báðum megin meðfram útidyratröppum, kjallaratröppum og öðrum tröppum á aðkomuleiðum að húsum........“ Í málinu liggur fyrir að í 3. lið 29. gr. byggingarsamþykktar, þeirrar er í gildi var þá er húsið nr. 18 við Digranesveg í Kópavogi var byggt, er gert ráð fyrir að handrið sé á öllum stigum. Í 29. gr. samþykktarinnar er gerð nákvæm grein fyrir því hvernig stigi skuli gerður, þ.e. breidd hans, ganghæð, breidd þrepa og fleira. Í 9. lið 29. gr. segir: „Útitröppur skulu ávallt vera gerðar úr steini eð steinsteypu og ekki vera hærri en 1,50m. Að öðru leyti gilda sögu (sic.) reglur um gerð þeirra og stiga, en byggingarnefnd má leyfa að víkja frá þeim, ef ástæða þykir til (sbr. 14. gr. 1. og 2. lið).“ Í 1. lið 14. gr. segir: „Útitröppur skulu að öllum jafnaði gerðar úr steinsteypu eða steini eða álíka haldgóðu efni. Á þeim sé handrið sem þörf krefur, til þess að umferð sé hættulaus (sbr. 30. gr.):“ Á haustmánuðum 1994, skoðaði byggingarfulltrúinn í Kópavogi, Gísli Norðdahl, tröppurnar, en hann sagði m.a. í umsögn sinni: „Niðurstaða skoðunar er sú að þrepin eru byggð í samræmi við reglur en handrið vantar. Ekki er lagt mat á ásand trappanna“ Tröppurnar eru 10 án stigapalls og því brattar. Verður að telja að þær falli undir þá skilgreiningu 14. gr. byggingarsamþykktarinnar, þ.e. að þörf sé á handriði til þess að umferð um þær sé hættulaus. Ekki verður fallist á það með stefndu að athugasemdalaus úttekt byggingarfulltrúa firri þá bótaábyrgð. Verður því lagt til grundvallar bótaábyrgðar stefndu að fasteign þeirra hafi verið vanbúin að þessu leyti, enda hafa stefndu ekki sýnt fram á að þau hafi fengið undanþágu frá framangreindu ákvæði. Samkvæmt vottorði Veðurstofu frá 13. mars 1994 var hitastig -2,7°C kl. 18.00 þennan dag. Í lögregluskýrslu og framburðarskýrslu lögreglumanna, sem komu á vettvang, kom fram að svo mikil ísing hafi verið á vettvangi að þeir hafi átt erfitt með að fóta sig í tröppunum. Allur bærinn hafi verið ísilagður. Fram hefur komið hjá stefnanda, að ástæða slyssins sé sú að tröppurnar við húsið hafi verið vanbúnar, þar hafi ekki verið lýsing, hoggið hafi verið upp úr þeim og ekkert handrið til þess að styðja sig við. Lögregla og sjúkralið var kvatt á vettvang kl. 18.28 og hefur slysið því orðið skömmu fyrir þann tíma. Kl. 18.00 var skýjað en skyggni 70 km samkvæmt upplýsingum frá Veðurstofu. Í málinu liggja ennfremur fyrir upplýsingar úr almanaki fyrir árið 1994, þar sem fram kemur að sólsetur í Reykjavík þennan dag var kl. 19.22 og myrkur kl. 20.09. Þegar litið er til þessa verður ekki fallist á það að birtuskilyrði hafi verið slæm á slysstað, enda bar stefnandi sjálf fyrir dómi að birta hefði verið í tröppunum. Af hálfu stefnanda hefur verið bent á það að hoggist hafi upp úr tröppunum og þær því verið hálli en ella. Við vettvangsgöngu mátti sjá að hoggist hafði upp úr tröppunum, en þar sem ekkert hefur komið fram í málinu um að úrkoma hafi verið þennan dag verður ekki fallist á það með stefnanda að tröppurnar hafi verið hættulegri fyrir þær sakir. Það liggur hins vegar fyrir, og er rakið hér að framan, að ekkert handrið er til að styðjast við þegar gengið er niður kjallaratröppurnar, að því frátöldu að hægt er að teygja sig í handrið sem liggur að tröppum á efri hæð og styðjast við það í þremur efstu tröppunum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hún hafi misst fótanna í þriðja þrepi og rúllað niður tröppurnar, þegar hún hafi orðið að sleppa handriðinu á efri tröppunum, með þeim afleiðingum sem hér að framan greinir. Stefnandi hefur neitað að hafa verið undir áhrifum áfengis greint sinn. Þegar litið er til framburðar lögreglumanna er komu á vettvang, skýrslna lækna er tóku á móti stefnanda við komu á slysadeild og framburðar Ásu Gunnarsdóttur, sem hún var að heimsækja, sem öll hafa fullyrt að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn, verður að telja sannað að hún hafi verið undir einhverjum áhrifum áfengis, þó ekki verði með neinni vissu sagt hve miklum. Ekki er hægt að útiloka að skýringu á einhverjum viðbrögðum hennar eftir slysið megi rekja til slyssins sjálfs, þ.e. hún hafi fengið einhverskonar áfall svo og til geðsjúkdóms hennar, en vitnin hafa stutt framburð sinn tilvísun til einkenna tengdum áfengisneyslu, svo sem megnri áfengislykt, þvöglumæli, óskýrleika og fleira. Samkvæmt framansögðu verður talið að slys stefnanda verði að hluta til rakið til vanbúnaðar fasteignar stefndu og að hluta til eigin sakar, þar sem telja verður sannað með vísan til þess sem hér að framan er rakið, að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis. Rétt þykir að takmarka bótarétt stefnanda á hendur stefndu vegna ölvunarástands hennar, þannig að stefndu bæti stefnanda tjón hennar að hálfu, en sjálf beri hún það að hálfu. Af hálfu stefndu var þess kafist að bótafjárhæð væri verulega lækkuð kæmi til þess að stefndu yrðu dæmd bótaskyld. Stefndu gerðu athugasemd við það að lagðar væru til grundvallar útreikningi bóta, tekjur stefnanda almanaksárið fyrir slys. Stefndu töldu eðlilegt að við bótaútreikning yrði tekið mið af 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 og miðað við tekjur síðustu 12 mánuði fyrir slys, en ekki almanaksárið fyrir slys eins og gert væri af hálfu stefnanda. Ennfremur var vísað til þess að stefnanda hefði ekki tekist að færa sönnur á skaðabótaábyrgð stefndu. Stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og beri því eigin sök vegna ölvunar. Þá séu líkur fyrir því að stefnandi hafi ekki gert allt til að draga úr líkamstjóni sínu, sbr. umsögn dr. Brynjólfs Jónssonar, í læknisvottorði 5. maí 1995. Þá byggja stefndu á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjártjóni, þar sem hún hafi verið 75% öryrki fyrir óhappið og á fullum örorkubótum. Af hálfu stefnanda er bent á að stefnandi, sem úrskurðuð hafi verið 75% öryrki fyrir slys, sæti mati á því á tveggja ára fresti. Stefnanda vísar til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 þar sem gert væri ráð fyrir að tekið sé tillit til óvenjulegra aðstæðna, svo sem væri hjá stefnanda, og því unnt að ganga út frá öðru viðmiði en tekjum síðustu 12 mánaða fyrir slys, þegar grundvöllur fyrir útreikningi bóta fyrir varanlega örorku væri lagður. Bótakrafa hefði verið hærri ef mið hefði verið tekið af kennaralaunum stefnanda. Þá hefðu stefndu ekkert gert til að hnekkja matinu. Í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga er gert ráð fyrir að unnt sé að meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Aðstæður stefnanda voru einmitt þannig, vegna þess að á árinu 1993 um vorið varð hún að hætta kennslu af heilsufarsástæðum og við það breyttust því bæði tekjur hennar og atvinnuhagir. Þykir því ekki óeðlilegt eða ósanngjarnt að taka mið af tekjum hennar almanaksárið fyrir slys, svo sem heimilt er samkvæmt framangreindu ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Slysið varð 13. mars 1994. Ef miðað hefði verið við 12 mánaða regluna hefði útreikningur miðast við tímabilið 13. mars 1993 til 13. mars 1994, en þar sem ákveðið er að miðað við almanaksárið fyrir slys, er miðað við tekjur stefnanda frá 1. janúar 1993 til 31. desember s.á. Það hefur verið rakið ítarlega hér að framan að stefnandi þurfti að ganga í gegnum langa og erfiða læknismeðferð vegna óhappsins þann 13. mars 1994, sem hafði bæði áhrif á líkamlegt og andlegt heilsufar hennar. Að mati Grétars Guðmundssonar, læknis muni fötlun hennar eftir slysið há henni nokkuð í starfi og ekki líklegt eða sanngjarnt að ætlast til að stefnandi geti fundið sér annað starf sem henti henni betur og hún ráði betur við. Þrátt fyrir andmæli stefndu gegn framlögðu örorkumati og tjónsútreikningi hefur af þeirra hálfu ekki verið leitast við að hnekkja þeim gögnum og verður matið og útreikningur sem á matinu byggist því lagður til grundvallar niðurstöðu í málinu, enda verður ekki annað séð en að hann sé í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Í samræmi við sakarskiptingu ber stefndu að greiða stefnanda óskipt helming þeirrar fjárhæðar, 1.017.855,50 kr. Stefnandi krefst þess að dráttarvextir séu reiknaðir frá 31. júlí 1995, þegar stefndu höfnuðu bótakröfu stefnanda. Þegar stefndu höfnuðu bótaskyldu í júlí 1995 lá ekki fyrir endanlegt tjón stefndu, því örorkumat var ekki gert fyrr en í apríl 1996. Þykir rétt að bótafjárhæð stefnanda beri vexti skv. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 13. mars 1994 til dómsuppsögudags, en eftir það beri hún dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda óskipt 1.017.855,50 kr. með vöxtum, eins og í dómsorði greinir. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 445.793 kr. greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns stefnanda, Jóhanns Halldórssonar hdl., 426.413 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóminn kvað upp Halla Bachmann Ólafsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Þorgeir Jóhannesson, Ívar Páll Arason, Guðrún Jónsdóttir, Guðmundur Andrésson, Þórir Gíslason, og Árný Þorsteinsdóttir, greiði stefnanda Marín Guðveigsdóttur óskipt 1.017.855,50 kr. með 2% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 13. mars 1994 til 27. febrúar 1998, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður 445.793 kr. greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns stefnanda, Jóhanns Halldórssonar hdl., 426.413 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
Mál nr. 435/2003
Sjómaður Ráðningarsamningur Vis major
K var matsveinn á fjölveiðiskipinu G í eigu F þegar skipið fórst við strendur Noregs. Fékk K greidda kauptryggingu í einn mánuð en krafðist í málinu launa sem næmu meðallaunum hans á tilteknu tímabili áður en skipið sökk. Talið var að óviðráðanleg atvik hafi leitt til skipsskaðans og við það hafi gagnkvæm skylda aðila samkvæmt vinnusamningi fallið niður. Þar sem skipsskaðinn hafði átt sér stað erlendis bar í samræmi við þágildandi reglu 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985 að greiða K laun í einn mánuð og var fallist á með F að miða ætti fjárhæð launa við kauptryggingu samkvæmt kjarasamningi. Var F því sýknað af kröfu K í málinu. Sjá einnig dóm í máli nr. 434/2003.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. nóvember 2003 og krefst þess að stefndi greiði sér 1.008.630 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júní 2003 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kristinn Arnar Pálsson, greiði stefnda, Festi ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 19. mars 2003 og tekið til dóms 2. október sl. Stefnandi er Kristinn Arnar Pálsson, kt. 051156-3749, Þórustíg 30, Njarðvík en stefndi er Festi ehf., kt. 590371-0769, Flatahrauni 5a, Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.008.630 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 20. júní 2003 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. I. Málavextir eru óumdeildir. Stefnandi vann sem matsveinn á fjölveiðiskipinu Guðrúnu Gísladóttur KE 15 og réði sig til starfa í júlí 2001. Skipið var þá í smíðum erlendis og sótti stefnandi skipið þangað og sigldi með því til Íslands. Tímabilið 26. september til 16. nóvember 2001 unnu skipverjar í tímavinnu við að undirbúa skipið til veiða. Þann 17. nóvember 2001 hóf skipið síldveiðar og var aflinn frystur um borð. Aflanum var aðallega landað í Noregi. Á skipinu var svokallað skiptimannakerfi, þannig að hluti skipverja skipsins var um borð, en hluti í fríi, svokölluðum frítúr. Skipið kom til löndunar í Leksnes í Noregi þann 6. júní 2002 og fór stefnandi þá um borð en hann hafði verið í frítúr í veiðiferðinni á undan. Þann 18. júní 2002 steytti skipið á skeri við Noregsstrendur er það var á leið til löndunar í Leksnes. Sat skipið fast á skerinu þann dag en daginn eftir þann 19. júní 2002 rann það af skerinu og sökk. Þann sama dag flugu flestir úr áhöfn heim til Íslands. Í kjölfar slyssins greiddi stefndi áhöfn skipsins aflahlut vegna þessarar síðustu veiðiferðar skipsins. Þá greiddi stefndi einnig þeim sem höfðu verði í áhöfn skipsins lágmarkslaun, þ.e. kauptryggingu, í einn eða tvo mánuði eftir stöðu viðkomandi, sbr. 26. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefnandi sem var undirmaður fékk greidda kauptryggingu í einn mánuð. Fyrir liggur í málinu að stefndi hefur ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á hærri launum en kauptryggingu og hefur ennfremur hafnað þeirri kröfu stefnanda að greiða meðallaun miðað við afla skipsins mánuðina á undan. II. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafi verið ráðinn á skip stefnda sem matsveinn til óákveðins tíma. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við hann, sbr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sjómannalaga sé skiprúmssamningi slitið þegar skip ferst. Af þeim ástæðum hafi ráðningu stefnanda lokið 19. júní 2002 og sé ekki um það deilt. Í 3. mgr. 26. gr. sjómannalaga segi að verði skiprúmssamningi slitið erlendis af þeim ástæðum að skip ferst, sbr. 1. mgr., eigi skipverji rétt til launa á meðan hann sé atvinnulaus af þeim sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði frá ráðningarslitum, ef hann sé stýrimaður, vélstjóri, bryti eða loftskeytamaður, en í einn mánuð frá sama tíma, ef hann gegni annarri stöðu á skipi. Stefnandi hafi verið ráðinn sem matsveinn á skipið og eigi því rétt á launum í einn mánuð. Hann hafi orðið atvinnulaus í kjölfar skipsskaðans í meira en einn mánuð og ekki fengið annað starf á þessu mánaðartímabili. Ágreiningur aðila snúist um það eitt hvort stefnandi eigi að fá lágmarkslaun, þ.e. kauptryggingu, fyrir þennan eina mánuð eða meðallaun miðað við aflareynslu undanfarinna mánuða. Stefnandi byggir kröfu sína um meðallaun á því að sú krafa sé í samræmi við dóma Hæstaréttar. Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar beri að finna út heildarlaun stefnanda síðustu mánuði og deila í með lögskráningardögum hans og þannig finna meðallaun fyrir hvern plássráðningardag. Krafa stefnanda sé miðuð við tekjur stefnanda tímabilið frá 17. nóvember 2001 er skipið hafi byrjað á síldveiðum til þess tíma er það fórst 19. júní 2002 eða um það bil sjö mánaða tímabil. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til eftirfarandi Hæstaréttardóma: Hrd. 1988/518, mál nr. 326/2000, mál nr. 186/2001, mál nr. 197/2001, mál nr. 457/2001, mál nr. 135/2002, mál nr. 292/2002, mál nr. 319/2002 og mál nr. 342/2002. Í öllum þessum dómum Hæstaréttar komi fram að miða skuli við meðallaun í uppsagnarfresti en ekki eingöngu lágmarkslaun eins og stefndi haldi fram. Þá bendir stefnandi á að fram hafi komið í Hæstarréttarmáli nr. 292/2002 og máli nr. 319/2002 að miða skuli við lögskráningardaga en ekki ráðningardaga þegar meðallaun séu fundin út. Í Hæstarréttardómi 1990/1246 komi fram að skipverji eigi rétt á launum óskertan tíma þrátt fyrir frítúrakerfi áhafnar skips. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: Launatekjur stefnanda tímabilið 17. nóvember 2001 til 20. júní 2002 samtals 4.237.436 krónur. Lögskráningardagar á þessu tímabili voru 125. Meðaltekjur hvern lögskráningardag voru 33.899 krónur (4.237.436/125=33899) x 30 dagar = 1.016.970 krónur. Við þessa tölu bætist fæðispeningar 888 krónur x 30 eða 26.640 krónur. Samtals sé því krafan 1.043.610 krónur. Við það bætist 10,17% orlof eða 106.135 krónur. Þá bætist einnig við 6% hluti atvinnurekenda í lífeyrissjóði af 1.123.105 krónum eða 67.386 krónur. Samtals 1.190.491 króna. Af þessari tölu dragist kauptrygging sem útgerðin hafi greitt stefnanda í einn mánuð eða 181.861 króna. Samtals nemi því stefnukrafan 1.008.630 krónur. III. Stefndi telur það grundvallarreglu í kröfurétti að aðilar samningssambands verði hvor um sig að bera ábyrgð á því ef ekki reynist unnt að efna samning vegna óviðráðanlegra ytri atvika. Í slíkum tilfellum falli niður gagnkvæm efndaskylda aðila án réttar til bóta. Þessi grundvallarregla gildi einnig í vinnurétti og leiði hún til þess að vinnuskylda launþega falli niður og einnig réttur hans til launa ef aðilar vinnusambands geti ekki uppfyllt vinnuskyldu sína vegna óviðráðanlegra atvika eða ,,force majeur“. Í þessu sambandi vísar stefndi til 3. gr. laga nr. 19/1979. Stefnda hafi ekki lengur verið mögulegt að efna skuldbindingar sínar gagnvart stefnanda þegar skipið hafi sokkið þann 19. júní 2002. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 35/1985 falli skiprúmssamningur sjálfkrafa niður ef skip ferst. Sé skiprúmssamningi slitið erlendis af þessum ástæðum hafi löggjöfin kveðið svo á um í 3. mgr. 26. gr. að skipverji skuli eiga rétt til launa í einn til tvo mánuði eftir því hvaða stöðu hann gegni um borð. Óumdeilt sé að stefnandi hafi verið undirmaður og eigi því rétt til launa í einn mánuð. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt til launa miðað við aflareynslu skipsins síðustu mánuði fyrir slysið. Samkvæmt kjarasamningi á milli Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna eigi stefnandi aðeins rétt til launa er nemi kauptryggingu þennan eina mánuð. Í því sambandi vísar stefndi til gr. 1.04 í kjarasamningi aðila. Þá sé einnig að finna í gr. 1.05 í kjarasamningi ákvæði um tímakaup. Það ákvæði fjalli um í hvaða tilfellum greiða skuli tímakaup í þeim tilfellum sem ákvæði um aflahlut eða kauptryggingu eigi ekki við. Samkvæmt 6. mgr. gr. 1.10 í kjarasamningi aðila hafi stefndi getað greitt stefananda tímakaup en kosið að greiða honum kauptryggingu þar sem hann væri betur settur með henni. Réttur til aflahlutar sé hins vegar algjörlega bundinn því skilyrði að afla sé landað, sbr. gr. 1.26 og gr. 1.27 í kjarasamningi aðila. Ýmis ákvæði séu einnig í kjarasamningi um greiðslu til skipverja vegna tafa eða stöðvunar á útgerð, sbr. gr. 1.13, 1.17, 1.18 og 1.10. Í þessum ákvæðum sé ávallt gert ráð fyrir að greitt sé annað hvort tímakaup eða kauptrygging vegna tafa eða stöðvunar á úthaldi. Ekki sé hægt að fallast á með stefnanda að réttur hans sé meiri í því tilviki er skip ferst. Sérstaklega þegar haft er í huga að vinnuframlag og vinnuskylda sjómannsins falli niður í slíkum tilvikum. Stefndi mótmælir túlkun stefnanda á dómum Hæstaréttar varðandi þetta atriði. Þessir dómar eigi ekki við í því tilviki er skip ferst. Ákvæði 26. gr. sjómannalaga um rétt skipverja til launa eftir að skip sekkur feli í sér frávik frá meginreglu kröfu og vinnuréttar um réttaráhrif ,,force majeur“ atvika og leggja á herðar útgerðar íþyngjandi skyldur. Samkvæmt meginreglum um lögskýringar beri að skýra slíkt ákvæði þröngt og velja þann kost er skemmst gengur og feli í sér minnst útgjöld fyrir stefnda. Stefndi mótmælir einnig útreikningum stefnanda á svokölluðum meðallaunum. Svokallað skiptimannakerfi hafi verið við lýði á skipi stefnda. Samkvæmt þessu skiptikerfi hafi stefnandi farið í tvær veiðiferðir en verið í fríi þá þriðju. Stefnandi verði því að deila tekjum sínum á alla daga ársins að teknu tilliti til skiptikerfisins og almennra fría en það hafi hann ekki gert. Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda um fæðispeninga og orlof þar sem þessir liðir séu tvítaldir hjá stefnanda. Kröfu stefnanda um 6% aukatillag vegna lífeyrisréttinda sé einnig mótmælt enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi glatað lífeyrisréttindum eða sýnt fram á það hvernig hann hafi eignast kröfu lífeyrissjóðs sjómanna. Þá kveði 26. gr. sjómannalaga aðeins á um rétt til launa en ekki rétt til bóta vegna hugsanlegra tapaðra lífeyrisréttinda. IV. Sú regla gildir í vinnurétti að óviðráðanleg atvik geta leitt til þess að gagnkvæm skylda aðila, vinnuskylda launþegans og skylda vinnuveitanda til að greiða laun, fellur niður. Eftir að skipið Guðrún Gísladóttir KE-15 sökk var hvorugum aðila unnt að efna skuldbindingar sínar. Undantekning frá þessari meginreglu er 3. mgr. 26. gr. laga nr. 35/1985 sem mælir svo fyrir að skipverja skuli greidd laun í einn eða tvo mánuði eftir að skip ferst, allt eftir stöðu viðkomandi á skipinu. Stefndi greiddi stefnanda laun í einn mánuð, kauptryggingu samkvæmt kjarasamningi aðila. Stefndi telur hins vegar að honum beri laun sem taki mið af meðallaunum hans mánuðina á undan þar sem aflahlutur kom til greiðslu. Máli sínu til stuðnings vísar stefndi til dóma Hæstaréttar og telur þá hafa fordæmisgildi í þessu máli. Í tilvitnuðum dómum Hæstaréttar var á því byggt að útgerð hefði getað hagað ráðstöfunum sínum þannig að starfslok sjómanns féllu saman við stöðvun á úthaldi skips til veiða. Var það talið andstætt almennum reglum vinnuréttar að breyta samningsbundnum kjörum launþegans í uppsagnarfresti og greiða honum aðeins kauptryggingu. Í þessu máli eru atvik með öðrum hætti. Ófyrirsjáanleg ytri atvik leiddu til þess að útgerð skipsins var hætt, atvik er stefndi verður ekki talinn bera ábyrgð á. Tilvitnaðir dómar Hæstaréttar verða því ekki taldir hafa fordæmisgildi í þessu máli. Verður því ekki unnt að fallast á með stefnda að hann eigi rétt til meðallauna er taki mið af aflahlut síðustu mánaða. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndi verður sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Festi ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristins Arnars Pálssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 470/2017
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H um ógildingu á úthlutun til L hf., Í hf. og A hf. af nauðungarsöluandvirði fasteignar H. Í dómi héraðsdóms var tekið fram að H hefði einn verið þinglýstur eigandi fasteignarinnar og að eiginkona hans hefði áritað veðskuldabréfin um samþykki sitt eins og áskilið væri í 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá hefðu kröfur L hf. og A hf. verið byggðar á lánum sem hefðu verið bundin gengi erlendra mynta með þeim hætti að það fór í bága við 14., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og hefðu allar kröfurnar verið endurreiknaðar samkvæmt fyrirmælum laga nr. 38/2001. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lán L hf.,sem krafa bankans byggði á, hefði verið lán í erlendri mynt sem ekki fór gegn ákvæðum síðastefndu laga. Að því virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 20. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 2. ágústsama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2017, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um ógildingu á úthlutun til varnaraðila afnauðungarsöluandvirði fasteignarinnar Kvistalands 9 í Reykjavík. Sóknaraðilikrefst þess aðallega hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og„kröfulýsingar og úthlutun skv. frumvarpi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinutil varnaraðila ... vegna nauðungarsölu, sem fram fór hinn 20. júní 2016 áKvistalandi 9, Reykjavík, verði ógiltar og ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu um úthlutun skv. frumvarpi dags. 11. nóv. 2016, verðiómerkt.“ Til vara krefst sóknaraðili þess að krafa varnaraðila, Íslandsbankahf., „kröfulýsingu og úthlutun til hans“ samkvæmt fyrrnefndri nauðungarsöluverði lækkuð úr 6.795.539 krónum í 3.815.257 krónur. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar en að auki krefst varnaraðilinn Arionbanki hf. málskostnaðar í héraði. Sá varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinnfyrir sitt leyti og kemur síðastnefnd krafa því ekki til álita hér fyrir dómi.Varakrafa sóknaraðila byggir á þvíað veðskuldabréf útgefið af varnaraðila Íslandsbanka hf. 30. ágúst 2004, semkrafa bankans byggir á, hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengi erlendramynta með þeim hætti að í bága færi við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu og að haga bæri endurútreikningi höfuðstóls lánsinssamkvæmt því. Eins og rakið er í héraðsdómi var um að ræða skuld reista áskuldabréfi, sem samkvæmt yfirskrift þess var í erlendum gjaldmiðlum og þar semfjárhæð skuldarinnar var skýrlega tilgreind í fimm erlendum myntum, sem sagtvar að væru jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Form og efniskuldaskjalsins bar því ótvírætt með sér að um væri að ræða lán í hinumtilgreindu erlendu myntum.Var því um lán að ræða í erlendri mynt sem ekkifór gegn ákvæðum laga nr. 38/2001.Í niðurstöðu úrskurðarins erranglega tilgreint inn á hvaða kröfur varnaraðilans Arion banka hf. varúthlutað af söluverði fasteignar sóknaraðila. Af gögnum málsins verður ráðið aðkrafa varnaraðilans vegna skuldabréfs útgefnu 16. júní 2005 sem hvíldi á 7.veðrétt eignarinnar hafi verið greidd að fullu og að greitt hafi verið2.864.490 krónur upp í kröfu vegna skuldabréfs útgefnu 31. janúar 2007 semhvíldi á 8. veðrétt eignarinnar. Samkvæmt framansögðu og með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Haukur Bjarnason,greiði varnaraðilum, Landsbankanum hf., Íslandsbanka hf. og Arion banka hf.,hverjum um sig, 120.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7.júlí 2017 Máli þessu var skotið tilhéraðsdóms með yfirlýsingu við fyrirtöku hjá sýslu­manni 19. desember 2016 ogbréfi sem barst dóminum 28. desember 2016.Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 12. júnísl. 2 Málið varðar úthlutun söluandvirðisfasteignarinnar Kvistalands 9, sem seld var nauðungarsölu 20. júní 2016. Sóknaraðili er Haukur Bjarnason, til heimilisað Kvistalandi 9, en hann var þinglýstur eigandi og því gerðarþoli. Varnaraðilar eru þrír af veðhöfum sem eiga aðfá greiðslu samkvæmt frumvarpi sýslumanns að úthlutun nauðungarsöluandvirðis,þ.e. Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík, Íslands­banki hf.,Suðurlandsbraut 14, Reykjavík, og Arion banki hf.. Borgartúni 19, Reykjavík. Í áðurnefndu bréfi var málinueinnig skotið til dómsins í nafni eiginkonu sóknaraðila Hauks, JóhönnuBorgþórsdóttur, til heimilis á sama stað, en fallið var frá aðild hennar aðmálinu við þingfestingu þess. 3 Varnaraðili Arion banki krafðist nauðungarsölufasteignarinnar með bréfi dags. 26. maí 2015.Málið var tekið fyrir á skrifstofu sýslumanns 10. desember 2015. Uppboðið byrjaði 30. maí 2016. Höfðu þá bæst við kröfur um nauðungarsölu fráLífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, Reykjavíkurborg og VátryggingafélagiÍslands hf. Var ákveðið að uppboðinuyrði fram haldið á eigninni sjálfri 20. júní 2016. Á uppboðinu kom fram eitt boð,frá varnaraðila Arion banka. Var það aðfjár­hæð 55.000.000 króna. Boðið varsíðar samþykkt. Lagðar voru fram kröfulýsingarveðhafa, m.a. frá öllum varnaraðilum þessa máls. Varnaraðilarnir Landsbankinn og Íslandsbankigerðust hins vegar ekki gerðarbeiðendur.4 Frumvarp að úthlutunargerð var lagtfram 11. nóvember 2016. Þeir liðir frum­varpsinssem deilt er um í þessu máli voru: 8. Landsbankinn, tryggingarbréf á 4. veðrétti kr. 8.953.766 9. Íslandsbanki, veðskuldabréf á 5. veðrétti - 8.030.715 10. Landsbankinn, tryggingarbréf á 6. veðrétti - 3.874.432 11. Arion banki, skuldabréf á 7. veðrétti - 8.519.495 12. Arion banki, upp í 8. veðrétt - 2.864.490 Við fyrirtöku hjá sýslumanniþann 19. desember 2016 komu fram mótmæli frá Landsbankanum og krafa um aðúthlutun til hans hækkaði um 1.892.000 krónur.Gerðarþoli mótmælti þeirri kröfu.Þá mótmælti gerðarþoli úthlutun til Landsbankans samkvæmt 8. lið ogkrafðist þess að hún yrði lækkuð. Ennfremur mótmælti hann út­hlutun til Íslandsbanka og Arion banka að því ervarðaði vexti og kostnað. Sýslu­maðurákvað að frumvarpinu skyldi ekki breytt.5 Sóknaraðili gerir þessar kröfur ímálinu: Aðallega að kröfur varnaraðila,Landsbankans hf., Íslandsbanka hf og Arion banka hf., verði ógiltar og aðákvörðun sýslumanns um úthlutun samkvæmt frumvarpi dags. 11. nóv. 2016, verðiómerkt. Til vara krefst hann þess aðúthlutun til varnaraðila, Landsbanka hf., Íslands­banka hf. og Arionbanka hf.,samkvæmt frumvarpinu verði verulega lækkaðar. Sóknaraðili krefst málskostnaðarað skaðlausu auk virðisaukaskatts. 6 Varnaraðili Arion banki gerir þærkröfur að öllum kröfum sóknaraðila verði hrundið og að ákvörðun sýslumanns samkvæmtfrumvarpinu verði staðfest og varnar­aðila verði úthlutað 11.383.985 krónum afsöluandvirði eignarinnar. Þákrefst hann málskostnaðar. 7 Varnaraðili Landsbankinn gerir þærkröfur að öllum kröfum sóknaraðila verði hrundið og að ákvörðun sýslumanns samkvæmtfrumvarpinu verði staðfest, þó þannig að honum verði úthlutað 14.237.385 krónumaf söluandvirði eignarinnar. Þákrefst hann málskostnaðar. 8 Varnaraðili Íslandsbanki gerir þærkröfur að öllum kröfum sóknaraðila verði hrundið og að ákvörðun sýslumanns samkvæmtfrumvarpinu verði staðfest. Þákrefst hann málskostnaðar. 9 Við lokasölu á eigninni þann 20.júní 2016, lýsti varnaraðili Arion banki þremur kröfum í söluandvirðieignarinnar. Nánar tiltekið; a. Krafa vegna veðskuldabréfs nr. 16939. Lýstkrafa nam samtals 13.616.600 krónum, þar af eru eftirstæðir dráttarvextir5.097.105 krónur. Samkvæmt frumvarpi aðúthlutun greiðast 8.519.495krónur upp í kröfuna, en varnaraðili andmælir ekki lækkuninni. b. Krafa vegna veðskuldabréfs nr. 715525. Lýst krafa nam samtals 18.173.710krónum. Eins og fram kemur í áðurgreindufrumvarpi greiðast 2.864.490krónur upp íkröfuna. c. Krafa vegna skuldabréfs nr. 14264 tryggð skv.tryggingarbréfi nr. 0301-63-10553. Hérlýsti varnaraðili kröfu að fjárhæð 1.557.429 krónur, en ekkert kemur upp íkröfuna samkvæmt frumvarpi sýslumanns. 0 Varnaraðili Landsbankinn byggir átveimur tryggingarbréfum sem tryggja hafi átt hvers konar skuldir viðbankann. Tryggingarbréf dags. 12. mars2004, bundið vísi­tölu. Varnaraðilisegir að framreiknaður höfuðstóll bréfsins hafi á söludegi numið 7.562.336krónum. Við þá fjárhæð bætist vextir ogmálskostnaður. Tryggingarbréf dags. 1.febrúar 2005 hafi einnig verið bundið vísitölu.Framreiknaður höfuðstóll þess hafi á söludegi numið 8.703.010 krónum, aðviðbættum vöxtum og kostnaði. Skuldir sóknaraðila viðLandsbankann eru tveir lánasamningar, nr. 1280 og 2612. Fyrri samningurinn er dags. 19. apríl2004. Höfuðstóll var jafnvirði 3.400.000króna, í erlendum myntum. Varnaraðilikveðst hafa endurreiknað lánið í samræmi við lög nr. 151/2010 og dóma Hæstaréttarí málum nr. 600/2011 og 464/2012, miðað við 1. apríl 2014. Hann hafi tilkynnt varnaraðila umendurútreikninginn. Engar athuga­semdirhafi verið gerðar. Á söludegi hafiskuldin numið 6.684.301 krónu. Síðarilánasamningurinn er dags. 3. febrúar 2005.Höfuðstóll var jafnvirði 4.000.000 króna, í erlendum myntum. Varnaraðili kveðst hafa endurreiknað lániðeins og hið fyrra og sóknaraðili hafi ekki gert neina athugasemd. Á söludegi hafi skuldin numið 5.643.491krónu. Í greinargerð sinni fjallaðivarnaraðili jafnframt um bílasamning sem hann hefði gert við sóknaraðila. Hann féll frá því að hafa uppi kröfur vegnahans í sölu­andvirðið. 1 Krafa varnaraðila Íslandsbanka erbyggð á veðskuldabréfi útg. 30. ágúst 2004.Skuldabréfið var upphaflega að fjárhæð 16.575 USD, 3.086 GBP, 7.082 CHF,608.735 JPY og 18.384 EUR, eða jafnvirði 4.000.000 íslenskra króna áútgáfudegi. Skuldin hefur verið ívanskilum frá október 2009. Skuldin varendurreiknuð í samræmi við ákvæði laga nr. 151/2010. Eftir endurreikning þann 12. janúar 12012voru eftirstöðvar lánsins 6.795.539 krónur.Ekki var greitt af láninu eftir endur­útreikninginn. Varnaraðili gerði kröfu umgreiðslu á 10.234.512 krónum í söluandvirði eignarinnar. Sýslumaður lækkaði úthlutun til varnaraðilaum 2.203.797 krónur og sætti varnaraðili sig við þá lækkun. Málsástæðurog lagarök sóknaraðila2 Sóknaraðili kveðst byggja málskotsitt á VIII. kafla sbr. XIII. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hann vísar til þess að eiginkonasín eigi ríkra hagsmuna að gæta, en nauðungarsalan beinist að búshluta hennar ísameiginlegu heimili og fasteign fjölskyldunnar, bústað fjölskyldunnar. Hún hafi í nokkrum tilvikum heimilað veð­setninguán þess að hafa áður sætt greiðslumati samkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga frá 2001.Landsbankinn hafi ekki framkvæmt greiðslumat í lánasamningum dags. 19.apríl 2004 og 3. febrúar 2005. Samagildi um lánasamning Dróma, dskj. nr. 72.Jóhanna hafi einnig verið sniðgengin við undirritun lánasamninganna. Hún eigi því ótvíræðra hagsmuna að gæta ímálinu. Umaðalkröfu3 Sóknaraðili byggir á því að lánaskjölvarnaraðila séu ólögleg. Þau gangi öll íberhögg við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt lögum nr. 38/2001 sé ekki heimilt aðverðtryggja lán í íslenskum krónum með því að binda þau við gengi erlendragjaldmiðla. Þetta hafi varnaraðili Arionbanki viður­kennt í nokkrum kröfulýsingum sínum. 4 Með vísan til áðurnefnds Samkomulagstelur sóknaraðili að varnaraðilar hafi allir brotið umrætt samkomulag með þvíað vinna ekki greiðslumat á sóknaraðila, Hauki Bjarnasyni, sem greiðanda, ogJóhönnu Borgþórsdóttur, eiginkonu hans.Líta megi á hana sem ábyrgðarmann, en heimili þeirra hafi verið veðsettvarnaraðilum í öllum tilvikum. Aðalkrafagagnvart Landsbankanum5 Sóknaraðili segir að krafa bankans sésamkvæmt tveimur lánssamningum frá 2004 og 2005. Báðir séu kallaðir fjölmyntalán. Þeir hafi verið í íslenskum krónum, bundnirvið gengi fjögurra mynta. Innheimt hafiverið í íslenskum krónum. Beri að lítatil forms og meginefnis samninganna.Lánin hafi verið í íslenskum krónum og því ólögmætt að gengistryggjaþau. Þetta valdi ógildisamninganna. 7 Gagnvart Landsbankanum vísarsóknaraðili til 2. og 3. gr. Samkomulagsins, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá byggir sóknaraðili á 60 gr. hjúskaparlaganr. 31/1993, en eiginkona hans hafi ekki ritað undir lánasamningana. Um sé að ræða hjúskapareign þeirra hjóna ogbústað fjölskyldunnar. Því hafi súskylda hvílt á bankanum að vinna greiðslumat á þeim báðum. Vísar sóknaraðili hér til 60. og 69. gr.hjúskaparlaga og 36. gr. samningalaga.Þrátt fyrir að Jóhanna Borgþórsdóttir hafi ritað undir tryggingarbréf,sem maki, felist ekki í því samþykki fyrir því að taka ábyrgð á um­ræddumlánasamningum, en hún hafi ekki veitt samþykki sem ábyrgðarmaður álánasamningunum. Beri því að hafnaúthlutun til bankans. Aðalkrafagagnvart Íslandsbanka8 Sóknaraðili byggir á því aðveðskuldabréf varnaraðila Íslandsbanka sé ólög­mætt og því beri að ógilda ogómerkja úthlutun sýslumanns. Fram komi íbréfinu að lánið sé í íslenskum krónum og tengt gengi fimm gjaldmiðla. Það sé ólögmætt. Þá segir sóknaraðili að beintengsl séu á milli ákvæðis um gengistryggingu lánsins og fyrirmæla um vexti.Á millibankamarkaði í London eða í Brussel hefðu aldrei verið skráðirvextir af lánum í íslenskum krónum.Sóknaraðili hafi ekki staðið við lokamálsgrein í tl. 3 íveðskuldabréfinu um að taka mið af millibankamarkaði eðagjaldmiðlaskiptamarkaði, sem bankanum hafi borið að tilgreina hverjusinni. Vísar sóknaraðili hér tilhæstaréttardóms í máli nr. 471/2010. Sóknaraðili byggir á því aðgreiða hafi átt afborganir í íslenskum krónum.Ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónumséu verð­tryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séuófrávíkjanlegar og því beri að ómerkja úthlutunargerðina. 9 Enn fremur vísar sóknaraðili til 2.og 3. gr. Samkomulagsins, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá byggir sóknaraðili á 60. gr. hjúskaparlaganr. 31/1993, en eiginkona hans hafi ekki ritað undir lánasamningana. Um sé að ræða hjúskapareign þeirra hjóna ogbústað fjölskyldunnar. Því hafi súskylda hvílt á bankanum að vinna greiðslumat á þeim báðum. Vísar sóknaraðili hér til 60. og 69. gr. hjúskaparlagaog 36. gr. samningalaga. Beri því aðómerkja úthlutun til bankans. Aðalkrafagagnvart Arion banka a Skuldabréf gefið út til SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis20 Hér er um að ræða verðtryggtveðskuldabréf gefið út 16. júní 2005 til Spari­sjóðs Reykjavíkur ognágrennis. Skilmálum þess var breytttvisvar, þann 13. desember 2007 og 26. janúar 2009. Með fyrri skilmálabreytingunni var skuldinskráð í erlendri mynt. Byggirsóknaraðili á því að ómerkja beri úthlutun til þessa varnar­aðila. Sóknaraðili telur þessalánafyrirgreiðslu ólögmætt gengislán.Varnaraðili hafi fallist á ólögmæti lánsins með lækkun skuldarinnar íkröfulýsingu. Ekki verði séð aðendurútreikningur hafi farið fram í samræmi við fordæmi í dómumHæstaréttar. 21 Þá byggir sóknaraðili hér ámargnefndu Samkomulagi um notkun ábyrgða, sbr. og 36. gr. samningalaga og 60.gr. sbr. 69. gr. hjúskaparlaga. Bankinnhafi ekki verið undanþeginn skyldu til að vinna greiðslumat. 22 Loks andmælir sóknaraðili framsaliskuldabréfsins, en það sé óundirritað. b Skuldabréf gefið út til Frjálsafjárfestingarbankans I23 Sóknaraðili byggir á því að sér hafiekki verið kynntur endurútreikningur lánsins.Varnaraðili hafi ákveðið reikningsskilmála einhliða. Mótmælir sóknaraðili þeim. Þá mótmælir hann kröfulýsingu að fjárhæð18.173.710 krónur sem ólögmætri og óskuldbindandi fyrir sig. Engir útreikningar liggi fyrir. 24 Sóknaraðili byggir á því að ekkertgreiðslumat hafi verði unnið. Hann telurað skjöl sem varnaraðili lagði fram séu ógild.Þau séu öll vanbúin, t.d. sé sóknaraðili til­greindur greiðandi eneiginkona hans kölluð meðskuldari.Greiðslugeta hennar hafi þó ekki verið metin. 25 Sóknaraðili vísar til þess að uppgjörhafi ekki farið fram innan 90 daga samkvæmt fyrirmælum í málslið X í lögum nr.38/2001, sbr. lög nr. 151/2010. 26 Loks mótmælir sóknaraðili framsaliskuldabréfsins, sem sé óundirritað.Endurútreikningur varnaraðila sé því markleysa og beri að ómerkjaúthlutun sýslu­manns. b Skuldabréf gefið út til Frjálsafjárfestingarbankans II27 Hér er um að ræða skuldabréf aðhöfuðstól 5.000.000 króna, útgefið 31. janúar 2007. Það var þá kallað fasteignalán í erlendrimynt. Skuldinni hefur verið breyttþrisvar, fyrst 27. janúar 2009, aftur 9. desember 2009 og loks í þriðja sinn 5.febrúar 2010. Fyrst var skuldingengistryggð. Bæði sóknaraðili ogeiginkona hans rituðu undir bréfið.Skuldin hækkaði stöðugt og í þriðju skilmálabreytingunni var hún sögðnema jafnvirði 11.681.494 íslenskra króna.28 Sóknaraðili byggir á því að þettahafi verið ólögmætt gengislán, sbr. 13. og 14. gr. vaxtalaga. Bankinn hafi sennilega viðurkennt þetta meðkröfulýsingu sinni, þar sem skuldin hafði lækkað verulega, en útreikningar hafiekki fylgt. 29 Til stuðnings kröfu um ógildinguvísar sóknaraðili einnig til áðurnefnds Sam­komulags, sbr. 36. gr. samningalagaog 60. og 69. gr. hjúskaparlaga. Þá hafiframsal veðskuldabréfsins verið óundirritað. c Tryggingarbréf gefið út til Arion banka30 Sóknaraðili byggir á því að engalagatilvísun sé að finna í tryggingarbréfinu.Kveðst hann því mótmæla gildi bréfsins gagnvart sér og eiginkonusinni. Þá sé kröfu­lýsing varnaraðilaóskýr. Ekki sé gerð næg grein fyrirtilurð kröfunnar. Ef krafa sé að fjárhæð1.557.429 krónur samkvæmt skuldabréfi verði ekki séð hvernig varnaraðili getikrafist 4.033.276 króna og sagt að tryggingarbréf sé upprunaskjalskuldarinnar. Kveðst sóknaraðili mótmælaþessari kröfulýsingu sem marklausri. 31 Sóknaraðili byggir á því aðlánssamningur nr. 14624 sé ólögmætt skjal.Kveðið hafi verið á um REIBOR-vexti, en eftir því hafi ekki verið fariðog enginn möguleiki hafi verið fyrir sóknaraðila að fylgjast með ogskilja. Kveðst hann mót­mæla samningnumöllum sem ólögmætu plaggi sem sé að engu hafandi. Þá mótmælir hann framsali samningsins, semekki hafi verið undirritað. Líkur séutil þess að framsalsröð sé slitin. Lokshafi ekkert greiðslumat verið unnið.Allar þessar máls­ástæður leiði til ómerkingar úthlutunarinnar. Varakrafasóknaraðila a. Gagnvart Landsbankanum32 Sóknaraðili kveðst mótmæla kröfuLandsbankans í 8. tl. frumvarps sýslu­manns.Ekki verði séð hvernig höfuðstóll tryggingarbréfs að fjárhæð 4.000.000króna geti numið samtals 7.562.336 krónum.Þá kveðst hann mótmæla öllum kostnaðar­liðum sem of háum, þ.e.innheimtuþóknun og útlögðum kostnaði, svo og dráttar­vöxtum. Þessir liðir séu ekki rökstuddir íkröfulýsingu varnaraðila, sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991. Verði að hafna kröfulýsingunni þar sem hún séóskiljanleg. 33 Sóknaraðili kveðst byggja á 5. gr.laga nr. 75/1997, sem heimili aðeins að skuld beri vexti í eitt ár fram að þvíað beiðni um nauðungarsölu er lögð fram.Ekki verði séð að varnaraðili hafi krafist nauðungarsölu eða boriðnokkurn kostnað af tryggingarbréfum eða lánasamningum. Beri einvörðungu að reikna vexti eitt áraftur í tímann frá 20.6.2016 (kröfulýsingardegi) fari svo að dómurinn metitryggingarbréfin og lánasamningana gild.34 Sóknaraðili mótmælir því aðvarnaraðili geti byggt kröfulýsingu sína á tryggingarbréfunum. Lánssamningarnir sem krafan sé byggð á hafihins vegar ekkert gildi í málinu, þar sem eiginkona sóknaraðila hafi ekkiskrifað undir þá. Í þeim báðum sé vísaðbeint til tryggingarbréfanna um veðsetningu á húseigninni. Varnar­aðili geti ekki haldið sig við ogbyggt bæði á tryggingarbréfum og lánasamningum í kröfulýsingu sinni og lagtþannig saman skuldirnar eins og tryggingarbréfin séu sjálfstæðviðskiptabréf. Þau hafi eingöngu átt aðtryggja þær skuldir sem kynnu að verða til samkvæmt víxlum, yfirdrætti ogskuldabréfum hvers konar, þ.e. eftir útgáfu þeirra. Í besta falli hafi mátt hækka þau með vísantil verðtryggingarákvæða í þeim, en þau beri ekki dráttarvexti eða annankostnað. Sá kostnaður sé eingöngutengdur þeim skuldum, sem tryggingarbréfin hafi átt að tryggja. Varnaraðili hafi brotið marg­nefnt Samkomulagum notkun ábyrgða og geti því ekki byggt á þessum lána­samningum við úthlutun,sbr. 36. gr. samningalaga. Greiðslumathafi ekki verið unnið. Þá hafi 60. gr.sbr. 69. gr. hjúskaparlaga verið sniðgengin, en það valdi ógildi, til varaverulegri lækkun þessara lánasamninga. 35 Sóknaraðili segir að varnaraðilimargreikni dráttarvexti í sömu kröfu­lýsingunni. Það sé gert á tryggingarbréfi nr.0101-63-32820. Í annan stað sé það gertá lánasamningi nr. 0101-36-1280. Íþriðja lagi séu þeir reiknaðir í lánasamningi nr. 0101-36-2612. Þá sé innheimtuþóknun reiknuð margsinnis ogmálskostnaður í tryggingarbréfi og lánasamningunum. Kveðst sóknaraðili mótmæla þessum út­reikningumsem ólögmætum og beri að lækka kröfu bankans enn frekar. b. Gagnvart Íslandsbanka36 Sóknaraðili byggir á því aðvarnaraðili Íslandsbanki hafi í kröfulýsingu ekki reiknað eða sýnt fram áhvernig höfuðstóll sé fenginn. Verði þvíað hafna kröfu­lýsingunni eða lækka verulega.Þá sé upphafsdagur vaxta og dráttarvaxta ekki til­greindur. Þá sé ekki gerð grein fyrir innheimtuþóknun,kostnaði vegna uppboðs og vöxtum af kostnaði.Mótmælir sóknaraðili úthlutun samkvæmt þeim liðum í kröfu­lýsinguvarnaraðila. 37 Þá byggir sóknaraðili á því aðkröfulýsingin sé haldin stórfelldum göllum, sem valdi því að henni beri aðhafna eða lækka stórlega Loks vísar sóknaraðili hér tilsömu málsástæðna og áður er getið varðandi kröfulýsingu og ógildiveðskuldabréfs varnaraðila. c. Gagnvart Arion banka38 Sóknaraðili byggir á því aðvarnaraðili Arion banki hafi ekki sýnt fram á hvernig höfuðstóll skuldarinnarsé reiknaður. Þá mótmælir hanninnheimtuþóknun, kostnaði vegna uppboðs og vöxtum af kostnaði, en þessir liðirséu ekki skýrðir í kröfulýsingu. Beri aðhafna þeim. Varðandi skuldabréf samkvæmt 12.tl. frumvarps sýslumanns gildi það sama, útreikningur höfuðstóls sé ekkiskýrður. Þá ítrekar sóknaraðilimálsástæður varðandi aðalkröfu. 39 Sóknaraðili bendir á að skuldabréfiðhafi samkvæmt áritun á það verið veðsett Arion banka samkvæmt ákvörðunFjármálaeftirlitsins frá 21.3.2009, sbr. veðsamning dags. 22. júní 2009 milliDróma og Arion banka og samning um endurgreiðslu skuldar milli sömu aðila.Öllum greiðslum vegna kröfunnar skyldi ráðstafað inn á reikninga veðsettabankanum. Ofangreindur samningur milli Dróma og Arion banka hafi ekki veriðlagður fram með kröfulýsingu bankans og engin skýring verið gefin á þessumóundirritaða gerningi. Kröfulýsingin sé því marklaus og ógild. Ekki hefði átt að úthluta upp í kröfuna. Þá bendir sóknaraðili á aðáritun um að krafan sé afhent Dróma sé óundirrituð. Þar með sé framsalsröðin slitin ogveðskuldabréfið ógilt. Sóknaraðili byggir á því aðframsalsröð veðskuldabréfa varnaraðila, bréfs til SPRON, dags. 16. júní 2007,og bréfs til Frjálsa fjárfestingarbankans, dags. 31. janúar 2007, sérofin. Þau séu framseld af Dróma hf., enhandhöfn hans hafi ekki verið lögleg. Þá telur sóknaraðili aðframsölin séu ekki undirrituð. Tvö nöfnhafi verið stimpluð á framsölin og bætt við merkingarlausu kroti. Stimpill getiekki komið í stað undirritunar, sbr. einnig 28. gr. laga nr. 42/1903. Því sé varnaraðili Arion banki ekki löglegurhandhafi og eigandi skuldabréfanna. Vegna allra þessara ágalla telursóknaraðili að hafna beri eða lækka stórlega úthlutun til varnaraðila Arionbanka. Málsástæðurog lagarök varnaraðila Landsbankans40 Varnaraðili Landsbankinn mótmælir þvíað lánaskjöl sín séu ólögleg. Lána­samningarnirhafi tvívegis verið endurreiknaðir í samræmi við lög nr. 151/2010 og dómaHæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Varnaraðili kveðst hafa höfðaðmál til heimtu skuldar sóknaraðila með stefnu útgefinni 9. nóvember 2015. Fallið hafi verið frá þingfestingu vegnasamninga­viðræðna aðila. Varnaraðili byggir á því aðkrafa hans rúmist innan fjárhæðar tryggingar­bréfanna og því ætti að taka hanatil greina að fullu. Hann mótmælir öllummáls­ástæðum sóknaraðila. 41 Varnaraðili segir að enginngrundvöllur sé fyrir því að ógilda úthlutunar­gerðina. Sóknaraðili hafi einn verið lántaki í báðumlánasamningunum og hann hafi veðsett fasteign sína með samþykki eiginkonusinnar. Varnaraðili mótmælir því aðSamkomulag um notkun ábyrgða eigi hér við.Hér hafi ekki verið gengist í ábyrgð eða veðsett til tryggingar skuldannars aðila. Því verði 36. gr.samningalaganna eða ákvæðum hjúskaparlaga ekki beitt. 42 Varnaraðili mótmælir lækkun til hanssem sýslumaður ákvað í frumvarpi að úthlutun.43 Varnaraðili mótmælir fullyrðingum umað vextir séu ofreiknaðir. Hann reiknieðlilega enga vexti af tryggingarbréfunum, höfuðstóll þeirra dugi til lúkningaröllum skuldum sóknaraðila. Þá séu dráttarvextirekki margreiknaðir eins og sóknaraðili haldi fram. Varnaraðili kveðst hafa reiknaðinnheimtukostnað samkvæmt innheimtulögum nr. 95/2008 og reglugerð nr. 37/2009með síðari breytingum. Málsástæður og lagarökvarnaraðila Arion banka44 Varnaraðilivísar til krafna sinna samkvæmt skuldabréfum tryggðum með veði í umræddrifasteign. Hann skiptir umfjöllun ígreinargerð sinni á milli hvers skulda­bréfs og verða málsástæður hans raktarmeð sama hætti. Veðskuldabréf nr. 1693945 Varnaraðilimótmælir því að veðskuldabréfið sé ólögmætt vegna ákvæða 13. og 14. gr. vaxtalaga. Bréfið hafi upphaflega verið í íslenskumkrónum, en því hafi verið breytt í erlenda mynt með skilmálabreytingu dags. 13.desember 2009. Lánið hafi veriðendurreiknað samkvæmt 18. gr. vaxtalaga og hafi sá útreikningur verið kynntursóknaraðila. Endurútreikningurinn hafisíðan verið endurskoðaður í ljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og464/2012. Kröfulýsing hafi miðað viðþennan endurskoðaða endurútreikning. Varnaraðilibyggir á því að ekki sé skilyrði að skuldari undirriti breytingu á láni eftirendurútreikning. Breytingarnar takigildi hvort sem hann samþykki þær eða ekki.46 Varnaraðilimótmælir því að lánið hafi verið ólögmætt.Þótt gengistrygging hafi reynst ólögmæt hafi skuldabréfið veriðendurreiknað sem óverðtryggt lán í íslenskum krónum. 47 Varnaraðilimótmælir tilvísun sóknaraðila til Samkomulags um notkun ábyrgða. Sóknaraðili hafi ekki verið ábyrgðarmaður aðskuldinni, hann hafi verið útgefandi skuldabréfsins. Eiginkona hans sé ekki aðili málsins. Þá verði skuldabréfið ekki ógilt samkvæmt 36.gr. samningalaga. 48 Varnaraðilimótmælir því að 60., sbr. 69. gr. hjúskaparlaga verði beitt. Eigin­kona sóknaraðila hafi undirritaðskuldabréfið. Þá sé frestur 2. mgr. 65.gr. laganna til að höfða mál til ógildingar á samningi runninn út. Loks sé eiginkona sóknaraðila ekki aðilimálsins. Allar þessar ástæður leiði hverum sig til þess að hafna beri þessari málsástæðu sóknaraðila. 49 Loksmótmælir varnaraðili staðhæfingum sóknaraðila um að framsal bréfsins séófullnægjandi. Hann segir að samkvæmtheimild í lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir valdstofnfjáreigendafundar SPRON, móðurfélags Frjálsa fjárfestingarbankans hf. ognb.is sparisjóðs hf. og skipað skilanefnd.Með sömu ákvörðun hafi verið stofnað sérstakt hlutafélag, Drómi, semhafi tekið við eignum þessara aðila.Varnaraðili kveðst hafa fengið þessa kröfu framselda frá Dróma þann 31.desember 2013. Framsalið sé gallalaust,undirritað af tveimur aðilum sem hafi haft til þess sérstakt umboð. Veðskuldabréf nr. 71469650 Varnaraðilimótmælir því að veðskuldabréf þetta sé ólögmætt vegna ákvæða 13. og 14. gr.vaxtalaga. Lánið hafi verið í erlendummyntum, svissneskum frönkum og japönsku jeni.Lánið hafi verið endurreiknað samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr.155/2011. Lánið hafi síðan sjálfkrafabreyst í óverðtryggt lán í íslenskum krónum.Kröfulýsing vegna þessa skuldabréfs hafi tekið mið að endurskoðuðumútreikningi lánsins, eftir dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og464/2012. 51 Varnaraðilibyggir á því að ekki hafi verið skilyrði að nýtt skuldabréf væri útbúið eftirendurútreikning. Þá hafi ekki veriðnauðsynlegt að skuldari undirritaði breyttar forsendur. 52 Varnaraðiliítrekar að lánið hafi verið lögmætt, hvað sem líði vöxtum og verð­tryggingu. 53 Varnaraðilimótmælir tilvísun til Samkomulags um notkun ábyrgða og athugasemda um form áframsali skuldabréfsins á sama hátt og vegna bréfs nr. 16939. Veðskuldabréf nr. 715525,skuldabréf nr. 14264 og tryggingarbréf 0301-63-1055354 Ekkier úthlutað upp í kröfur samkvæmt þessum bréfum í frumvarpi að úthlutun. Þeirri ákvörðun er ekki breytt í þessumúrskurði og þarf því ekki að rekja málsástæður varnaraðila um þessa kröfu. Þær eru enda mjög á sama veg og máls­ástæðurum veðskuldabréfin sem fjallað var um hér að framan. Varakrafa sóknaraðila um lækkunúthlutunar55 Varnaraðilimótmælir því að hann hafi ekki skýrt útreikning á kröfulýsingu vegnaveðskuldabréfs nr. 16939. Hann hafi lagtfram fullnægjandi kröfulýsinu í samræmi við 2.mgr. 49. gr. laga nr.90/1991. Þar sé gerð grein fyrirendurútreikningi lánsins og skilmálabreytingum.Krafan sé gjaldfelld miðað við 20. júní 2015 og dráttarvaxta einungiskrafist frá þeim degi. Því reyni ekki á5. gr. laga nr. 75/1997. Gerð sé grein fyriröllum kostnaðarliðum. Þar sé annarsvegar um að ræða gjöld í ríkissjóð og innheimtukostnað samkvæmt gjaldskrá sembyggi á innheimtulögum nr. 95/2008 og lögum um lögmenn nr. 95/2008. 56 Varnaraðilimótmælir því að veðsamningur milli Dróma og Arion banka, dags. 22. júní 2009,skipti máli varðandi þessa kröfu. 57 Varnaraðilimótmælir því sömuleiðis að hann hafi ekki skýrt útreikning á kröfulýsingu vegnaveðskuldabréfs nr. 714696. Vísar hanntil sömu atriða og varðandi síðastgreint skuldabréf. Sérstaklega mótmælir hann athugasemdum sóknar­aðilaum framsal kröfunnar og framsalsröð.Vísar hann til áðurgreindra athugasemda um aðkomu Dróma að kröfum SPRONog dótturfélaga hans. Framsalsröð sé þvíóslitin. Málsástæðurog lagarök varnaraðila Íslandsbanka 58 Varnaraðili mótmælir því að lánið semhann veitti sóknaraðila sé ólögmætt.Hann byggir á því að lánið sé í erlendum gjaldmiðlum. 59 Varnaraðili mótmælir tilvísunsóknaraðila til Samkomulags um notkun ábyrgða.Þá mótmælir hann því að skylt hafi verið að meta greiðslugetusóknaraðila. Hann byggir á því aðeiginkona sóknaraðila sé ekki aðili að málinu.Sóknaraðili hafi verið einn eigandi eignarinnar og hafi ekki veriðábyrgðarmaður í skilningi Samkomu­lagsins.Hann hafi verið útgefandi skuldabréfsins og eiginkona hans hafi samþykktveðsetninguna. Því geti sóknaraðili ekkibyggt neinn rétt á ákvæðum hjúskaparalaga.Þau eigi ekki við og málshöfðunarfrestur 2. mgr. 65. gr. laganna séútrunninn. 60 Varnaraðili mótmælir varakröfusóknaraðila um lækkun kröfunnar. Hannvísar til kröfulýsingar sem hann hafi útbúið og lagt fram í samræmi við kröfur49. gr. laga nr. 90/1991. Nauðsynleggögn hafi hann afhent með kröfulýsingunni.Þá vísar varnaraðili til þess að kostnaður sem talinn sé hafi einkumkomið til vegna greiðslna í ríkissjóð vegna tveggja nauðungarsölubeiðna semhafi verið afturkallaðar vegna samningaumleitana aðila. Niðurstaða61 Við áðurnefnda fyrirtöku sýslumannsþann 19. desember 2016 var fjallað um frumvarp að úthlutun. Sóknaraðili mótmælti þar kröfum varnaraðilaLandsbankans og krafðist þess að kröfur hans yrðu lækkaðar. Þá gerði hann fyrirvara um úthlutun tilvarnaraðila Arion banka og Íslandsbanka „varðandi vexti og kostnað“. Eftir að sýslu­maður kynnti ávörðun sína umað frumvarpið skyldi standa óbreytt, lýsti sóknaraðili því yfir að hann leitaðiúrlausnar héraðsdóms og að þess yrði krafist að úthlutun til Arion banka ogÍslandsbanka yrði lækkuð. Hvorki kemurfram krafa um að úthlutun verði hafnað alveg né krafa gagnvart Landsbankanum. 62 Í þessu máli verður leyst úr mótmælumsóknaraðila við úthlutun til þriggja kröfuhafa af nauðungarsöluandvirðifasteignarinnar Kvistalands 9. Af bókunsýslu­manns má sjá að ágreiningur stóð um úthlutun til Landsbankans og í bréfisóknaraðila, dags. 27. desember 2016, er þess krafist að úthlutun til allravarnaraðilanna verði ógiltar, til vara að þær verði lækkaðar. Þrátt fyrir ákvæði 73. gr. laga nr. 90/1991mót­mælti varnaraðilinn Landsbankinn því ekki að fjallað yrði um kröfu sóknaraðilagagnvart honum. Eru því ekki efni til aðvísa málinu frá dómi að þessu leyti og er rétt að fjallað verði um kröfugerðsóknaraðila í heild. Ekki verður fjallað hér ummótmæli Landsbankans við lækkun krafna hans.Um þau er fjallað í máli nr. Z-12/2016, en úrskurður í því máli varkveðinn upp fyrr í dag. 63 Mótmæli við því að úthlutað verði uppí kröfur varnaraðila vegna þess að lánin séu ólögmæt gengislán eruhaldlaus. Það hefur margoft verið dæmtað ólögmæt gengistrygging láns leiðir eingöngu til þess að fjárhæð kröfunnar erreiknuð með öðrum hætti en skuldaskjalið mælir fyrir um. Gildi kröfunnar er óhaggað. 64 Sóknaraðili, Haukur Bjarnason, vareinn þinglýstur eigandi fasteignarinnar.Hann gaf út öll þau veðbréf sem reynir á í þessu máli og eiginkona hansáritaði þau um samþykki sitt, svo sem áskilið er í 1. mgr. 60. gr. laga nr.31/1993. Lögin áskilja að maki samþykkiveðsetningu og því dugar að tryggingarbréf sé samþykkt, en sam­þykkis þarf ekkiað afla vegna hverrar einstakrar skuldar sem stofnað er til. Sóknaraðili var ekkiábyrgðarmaður í skilningi Samkomulags um notkun ábyrgða. Eiginkona hans átti ekki slík réttindi yfireigninni að telja megi að hún hafi veitt veðleyfi í eign sinni. Verður hafnað þessum málsástæðumsóknaraðila sem hann hefur uppi gagn­vart öllum varnaraðilum. 65 Allar kröfur varnaraðila málsins voruendurútreiknaðar samkvæmt fyrirmælum vaxtalaga.Athugasemdir sóknaraðila um endurútreikning þennan eru ekki skýrðar nemameð almennum orðum, en ekki studdar rökum eða endurútreikningi varnaraðilahnekkt með leiðréttum útreikningi.Sóknaraðili hefur ekki lagt fram neinar efnislegar athugasemdir viðendurútreikning krafnanna. Verður mótmælumhans hafnað. Varnaraðilar sendusóknaraðila endurútreikninga sína í almennum pósti og hafa því strangt tekiðekki sannað að þeir hafi borist sóknaraðila.Eftir að málið fór af stað komu samt ekki fram neinar haldbærarathugasemdir og verður því ekki byggt neitt á því að endurútreikningur hafiekki verið kynntur sóknaraðila. 66 Athugasemdir sóknaraðila gagnvartkröfu Íslandsbanka eru á sömu lund og gagnvart öðrum varnaraðilum. Um kröfuna má segja að hún var endurreiknuðsamkvæmt fyrirmælum laga. Athugasemdirsóknaraðila um vexti eru ekki skýrar og geta ekki leitt til ógildisskuldarinnar. Þá eru einstakir liðirkröfulýsingar þessa varnaraðila réttmætir.67 Um kröfu Landsbankans er fjallað íöðru ágreiningsmáli sem rekið er nú, en úrskurður var kveðinn upp í því fyrr ídag. Var þar fallist á hækkun á kröfuLands­bankans með því að ákvæði 5. gr. laga nr. 75/1997 leiddu ekki til þess aðhafna yrði úthlutun upp í hluta af kröfu hans.Þá var fallist á einstaka liði kröfunnar, utan einn, sem sætti nokkurrilækkun. Í þessu máli er einungis tilúrlausnar krafa sóknaraðila um lækkun eða niðurfellingu úthlutunar og er hennihafnað með vísan til þeirra röksemda sem að framan greinir. Þá hefur Landsbankinn skýrt útreikningtryggingarbréfanna nægilega og dráttarvextir eru einungis reiknaðir einu sinniaf þeirri fjárhæð sem kemur til úthlutunar.68 Um kröfu Arion banka. Arion banki gerði þrjár kröfur í söluandvirðieignarinnar. Fyrsta krafan, vegnaskuldabréfs nr. 16939, greiðist að fullu samkvæmt frumvarpinu. Önnur krafan, skuldabréf nr. 715525, greiðistekki að fullu. Upp í hana greiðast2.864.490 krónur. Ekkert fæst greitt uppí þriðju kröfuna, bréf nr. 14264. 69 Krafa samkvæmt 11. lið frumvarps aðúthlutun byggir á skuldabréfi nr. 16939, sem gefið var út til SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis. Um það máendurtaka það sem áður segir um gengistryggð lán og ábyrgðir. Krafan var endurútreiknuð og hefursóknaraðili ekki hnekkt útreikningi varnaraðila Arion banka á skuldinni. Verður and­mælum öllum við þessari kröfuhafnað. 70 Sóknaraðili mótmælir fjárhæðkröfulýsingar að fjárhæð 18.173.710 krónur vegna skuldabréfs nr. 16939. Upp í þessa kröfu greiðast eins og áður segirtæplega 3 milljónir króna. Höfuðstóllskuldabréfsins nemur samkvæmt kröfulýsingu 13.980.383 krónum og þarf því ekkiað leysa frekar úr ágreiningi um útreikning í kröfulýsingu varnaraðila. Hefur sóknaraðili ekki hnekktendurútreikningi varnaraðila á skuldinni. Hafna verður mótmælumsóknaraðila við gildi framsals krafnanna, sem varnar­aðili hefur skýrtnægilega. Er hefðbundið að gengið sé fráframsölum veð- og verð­bréfa með stimplum nafnritana, sem staðfestar eru meðupphafsstöfum viðkomandi. Þá verður aðfallast á niðurstöðu sýslumanns um höfuðstól, vexti og útreikning einstakrakostnaðarliða í kröfu varnaraðila. Sóknaraðili segir í greinargerðsinni að uppgjör samkvæmt málslið X í lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögumnr. 38/2001, hafi ekki farið fram innan 90 daga eins og áskilið sé. Ekki er ljóst hvaða uppgjör sóknaraðili á hérvið, en hann hefur ekki sýnt fram á að hann hafi átt kröfu á einhverriendurgreiðslu eftir endurútreikning eða hvaða afleiðingar meint vanrækslavarnaraðila hefur hér haft. 71 Ekki þarf að fjalla um andmælisóknaraðila við þeirri kröfu varnaraðila Arion banka sem ekki fæst greidd aðneinu leyti af söluandvirðinu. 72 Um varakröfu sóknaraðila gagnvartöllum varnaraðilum verður sagt að hann hefur ekki hnekkt endurútreikningikrafna þeirra. Þá er endurútreikningurþessi ekki gallaður. Er fallist áútreikning krafnanna eins og að framan greinir, með einni undan­tekningu. 73 Samkvæmt framansögðu er andmælumsóknaraðila hafnað um öll atriði nema eitt, sem leyst var úr í máli nr.Z-12/2016. Ekki er nauðsynlegt aðstaðfesta ákvörðun sýslumanns sérstaklega, hún stendur sé henni ekki hnekkt. Varnaraðilum verður ákveðinn málskostnaður úrhendi sóknaraðila. Er hann hæfilegaákveðinn 450.000 krónur til hvers þeirra, en þá er tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Hafnað er kröfu sóknaraðila,Hauks Bjarnasonar, um ógildingu á úthlutun til varnaraðila, Landsbankans hf.,Íslandsbanka hf. og Arion banka hf., af nauðungarsöluandvirði fasteignarinnarKvistalands 9 í Reykjavík. Sóknaraðili greiði hverjumvarnaraðila 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 9/2008
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 29. f.m., er höfðað með stefnu birtri 31. maí 2007 af Eyjólfi Ævari Eyjólfssyni, Vatnsholti 16 í Reykjanesbæ, á hendur Félagi slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli, Hátúni 34 í Reykjanesbæ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. desember 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hann krefst og kærumálskostnaðar. Kröfu sína um frávísun málsins frá Hæstarétti styður varnaraðili í fyrsta lagi þeim rökum að kæran hafi komið of seint. Lögmaður sóknaraðila hafi verið viðstaddur uppkvaðningu úrskurðarins 20. desember 2007 en kæra ekki verið móttekin í héraðsdómi fyrr en 3. janúar 2008, en þá hafi verið liðnar þær tvær vikur sem um geti í 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp fimmtudaginn 20. desember. Fimmtudagurinn 3. janúar var því síðasti dagur þess frests sem greindur er í 144. gr. laganna. Kæran kom því tímanlega fram. Þá styður varnaraðili frávísunarkröfuna með því að kröfur sóknaraðila séu viðurkenningarkröfur án fjárhæðar. Ekki liggi fyrir kæruleyfi og því beri að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Auk þessa heldur varnaraðili því fram að kröfur sóknaraðila í kæru séu um efnishlið málsins og því ekki í samræmi við lög nr. 91/1991. Það er ekki skilyrði fyrir kæru á frávísun máls frá héraðsdómi að krafa í máli nái áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur sóknaraðila í kærumáli þessu eru þær sem að framan greinir og snerta ekki efnishlið málsins. Hvorug þessara málsástæðna varnaraðila á við rök að styðjast og er því samkvæmt öllu framansögðu hafnað kröfu hans um frávísun málsins frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Eyjólfur Ævar Eyjólfsson, greiði varnaraðila, Félagi slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 306/2005
Fíkniefnalagabrot Skilorðsrof Hegningarauki
G var gefið að sök fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 1,93 g af amfetamíni og 16 E-töflur á nafngreindum veitingastað. G átti talsverðan sakarferil að baki. Var refsing hans ákveðin eftir reglum 78. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. laganna. Talið var að G hafi verið með hættuleg fíkniefni í fórum sínum umrætt sinn. Engin gögn hafi verið lögð fram um það að G hafi tekið sig á, líkt og hann hélt fram. Þegar litið var til þessa og sakaferils G þótti ekki koma til álita að dæma honum frekari skilorðsbundna fangelsisrefsingu. Var hann dæmdur til 12 mánaða fangelsisvistar, auk upptöku á fíkniefnunum, en níu mánaða skilorðsdómur var dæmdur með.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. júní 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd og staðfest verði ákvæði héraðsdóms um upptöku. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin að öllu leyti eða hluta. Í máli þessu er ákærða gefið að sök fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 31. júlí 2004 1,93 grömm af amfetamíni og 16 E-töflur (ecstacy) á þar tilgreindum veitingastað. Samkvæmt sakavottorði ákærða, sem lagt var fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, var hann dæmdur 29. mars 2001 í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir tilraun til þjófnaðar. Hann stóðst skilorð þess dóms. Ákærði var dæmdur á ný 23. júní 2004 fyrir sams konar brot í fangelsi í tvo mánuði, skilorðsbundið í tvö ár. Þá gekkst hann undir sátt 28. desember sama ár með greiðslu sektar vegna fíkniefnabrots. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. apríl 2005, sem var hegningarauki við dóminn frá 23. júní 2004, var hann dæmdur í níu mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir tvö ránsbrot 12. febrúar 2004 í félagi við annan mann og var skilorðsdómurinn 23. júní 2004 dæmdur upp. Með hinum áfrýjaða dómi, sem var kveðinn upp 28. apríl 2005, var sama skilorð dæmt með og virðist því sem héraðsdómara hafi ekki verið kunnugt um dóminn frá 8. apríl sama ár, enda var hans ekki getið á framlögðu sakavottorði. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp hefur ákærði gengist undir greiðslu sektar með tveimur sáttum 28. maí 2005 vegna fíkniefnabrota 1. ágúst og 12. nóvember 2004 og hlotið með dómi 2. júní 2005 eins mánaðar fangelsi fyrir skjalafals og brot gegn 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fíkniefnabrot ákærða sem hér er til umfjöllunar var framið fyrir uppsögu dómanna frá 8. apríl og 2. júní 2005 og ber því að ákveða honum refsingu eftir reglum 78. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. laganna. Ákærði var með hættuleg fíkniefni í fórum sínum umrætt sinn. Í vörn sinni hefur hann haldið því fram að hann hafi tekið sig á, en engin gögn lagt fram því til stuðnings. Þegar litið er til þessa og sakaferils ákærða þykir ekki koma til álita að dæma honum frekari skilorðsbundna fangelsisrefsingu. Þá eru ekki efni til að ákveða honum óskilorðsbundna refsingu sér í lagi og láta skilorðsdóminn haldast. Verður dómurinn frá 8. apríl 2005 því tekinn upp og ákærði dæmdur í einu lagi fyrir brotin sem hann var þar sakfelldur fyrir og það brot sem hann var sakfelldur fyrir með hinum áfrýjaða dómi, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku eru staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 252.169 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar Georgssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. apríl 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl s.l. hefur lögreglustjórinn á Akureyri höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru útgefinni 2. mars 2005 á hendur Guðmundi Helga Rögnvaldssyni, kt. 160982-5439, Melateigi 20, Reykjanesbæ. „fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 31. júlí 2004 verið með í vörslum sínum 1,93 gr. af amfetamíni og 16 E-pillur (ecstasy) inni á veitinga- og skemmtistaðnum Sjallanum að Geislagötu 14 Akureyri þegar lögreglan hafði þar afskipti af honum. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985 og sbr. lög nr. 82, 1998 og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á 1,93 gr. af amfetamíni og 16 stykki af E-pillum sem lögreglan lagði hald á og tilgreint er í efnaskrám nr. 024-2004-49, og 024-2004-104, skv. 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ Ákærði hefur hér fyrir dóminum skýlaust játað brot sitt eins og því er í ákæru lýst og er sú játning í samræmi við gögn málsins og telst því nægjanlega sannað og varðar það við tilgreind lagaákvæði. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði alls sex sinnum á árunum 2000-2004 hlotið refsingar fyrir brot á hegningarlögum, umferðarlögum og fíkniefnalöggjöfinni. Hinn 23. júní 2004 var ákærði dæmdur í 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 2 ár fyrir brot á 244., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Með broti sínu nú rauf ákærði skilorð þess dóms. Þykir með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga rétt að dæma í einu lagi það brot og brot ákærða nú. Við ákvörðun refsingar er haft í huga að ákærði hafði í vörslum sínum mjög hættulegt fíkniefni. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga fangelsi í 4 mánuði. Dæma ber ákærða til að sæta upptöku á 1,93 gr. af amfetamíni og 16 stykki af E-pillum svo sem nánar greinir í dómsorði. Að lokum ber að dæma ákærðu til greiðslu alls sakarkostnaðar. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Guðmundur Helgi Rögnvaldsson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði sæti upptöku á 1,93 gr. af amfetamíni og 16 stykki af E-pillum samkvæmt efnaskrám lögreglu nr. 024-2004-49 og 024-2004-104. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 643/2016
Skuldabréf Gjaldþrotaskipti Fyrning Gjafsókn
L krafðist þess að viðurkennd yrðu slit á fyrningu kröfu sinnar á hendur V samkvæmt skuldabréfi sem hún gaf út til L vegna námslána. Bú V var tekið til gjaldþrotaskipta í september 2013 og við lok þeirra 19. desember sama ár hófst nýr tveggja ára fyrningartími á kröfu L. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri réttur L til að fá slitið fyrningu kröfu sinnar á hendur V háður þeim skilyrðum að hann sýndi fram á annars vegar að hann hefði sérstaka hagsmuni af því og hins vegar að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Að því er varðaði fyrra skilyrði þess ákvæðis vísaði Hæstiréttur til þess að líta yrði svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefði ekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldara, fæli skilyrðið einkum í sér að kröfuhafi þyrfti vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi væri hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa yrði ekki látin falla niður fyrir fyrningu. Taldi Hæstiréttur aðstæður L ekki sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá yrði ekki framhjá því litið að L væri ríkisstofnun, sem fengi fé til að standa undir starfsemi sinni m.a. með framlögum ríkisins, þess sama og hefði í skjóli löggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þar sem því hefði ekki verið borið við að V hefði með ólögmætri háttsemi stofnað til skuldar við L taldi Hæstiréttur að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 væru ekki uppfyllt og þurfti þá ekki að líta frekar til þess að L hefði á engan hátt leitt í ljós að líkur væru á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verðislit á fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfi númerR-043742, útgefnu 2. apríl 2003 og upphaflega að fjárhæð 4.658.560 krónur. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefnda 2. apríl 2003 skuldabréf, sembar númerið R-043742, og viðurkenndi þar að skulda áfrýjanda fjárhæð, sem nemamyndi heildarskuld hennar vegna námslána, en honum var í skuldabréfinu veittheimild til að færa inn þá fjárhæð við námslok stefndu. Óumdeilt er að stefndahafi lokið námi 22. nóvember 2004 og hafi áfrýjandi þá réttilega ritað fjárhæðskuldar hennar, 4.658.560 krónur, á viðeigandi stað í skuldabréfinu, en skuldinvar bundin vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu. Fyrir liggur aðstefnda hafi innt af hendi greiðslur samkvæmt skuldabréfinu á fyrsta gjalddagaþeirra á árinu 2007 og einnig á gjalddögum 2008 og 2009, en á árinu 2010 varðáfrýjandi við umsókn stefndu um frystingu lánsins, sem svo var nefnd og átti aðstanda til ársloka 2012. Á því tímabili komst á 5. júní 2012 samningur fyrirstefndu um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga, en sá samningur átti ekki að raska kröfu áfrýjanda á hendurstefndu að öðru leyti en því að þar var mælt fyrir um að afborganir og vextiraf kröfunni skyldu falla niður í þrjú ár frá gildistöku samningsins, sbr. g.lið 1. mgr. 3. gr. laganna. Með kröfu, sem barst héraðsdómi 4. september 2013,leitaði stefnda gjaldþrotaskipta á búi sínu og var krafan tekin til greina 19.sama mánaðar. Við skiptin var lýst kröfum að fjárhæð samtals 30.505.387 krónur,en þar af nam krafa áfrýjanda á grundvelli fyrrnefnds skuldabréfs 8.525.176krónum. Skiptunum lauk 19. desember 2013 án þess að greiðsla fengist upp í hana.Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., svo semþeirri lagagrein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, rufugjaldþrotaskiptin á búi stefndu fyrningu á kröfu áfrýjanda samkvæmtskuldabréfinu, en við lok skiptanna hófst nýr tveggja ára fyrningarfrestur kröfunnar.Í málinu er deilt um hvort fullnægt sé skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 142/2010, til að áfrýjandi fái með dómiviðurkennd slit á þessari fyrningu kröfunnar með þeim áhrifum að upp frá þvígildi um hana fyrningarfrestur eftir almennum reglum laga.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er réttur áfrýjanda til að fáslitið fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu háður þeim skilyrðum að hann sýnifram á annars vegar að hann hafi sérstaka hagsmuni af því og hins vegar aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Varðandiskýringu á fyrirmælum um þessi skilyrði hefur áfrýjandi meðal annars vísað tilþess að með 1. gr. laga nr. 142/2010 hafi ekki aðeins verið sett ný regla um aðkrafa á hendur þrotamanni fyrnist á tveimur árum eftir lok gjaldþrotaskipta ístað eldri reglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um að gjaldþrotaskipti ryfufyrningu lýstrar kröfu og hæfist við lok þeirra á nýjan leik samifyrningarfrestur og áður gilti um hana, heldur hafi einnig verið takmörkuð mjögheimild kröfuhafa til að fá fyrningu slitið. Standi 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar því í vegi að leidd séu í lög á afturvirkan hátt skilyrði,sem tálmi í svo ríkum mæli að fyrningu verði slitið að þau jafngildi banni viðþví, en að þessu verði sérstaklega að gæta við skýringu og beitingu 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa röksemd áfrýjanda er til þess að líta að fyrirmæliní síðastnefndu lagaákvæði eru ekki afturvirk í öðrum skilningi en þeim að þautaka til allra krafna á hendur þrotamanni, sem ekki er fullnægt viðgjaldþrotaskipti, án tillits til þess hvort þær hafi orðið til áður en eðaeftir að lög nr. 142/2010 tóku gildi. Með lögum er unnt að breyta fyrningartímakröfu frá því, sem gilti við stofnun hennar, enda sé kröfuhafa þá gefið ráðrúmtil að rjúfa fyrningu kröfu sinnar ef nýjum fyrningartíma hennar væri að öðrumkosti að ljúka eða þegar lokið. Eðli máls samkvæmt hefur löggjafinn þá einnigsvigrúm til að setja nýjar reglur um hvernig og með hvaða skilyrðum fyrningukröfu verði slitið. Ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 fela í sér almennatakmörkun á rétti kröfuhafa til að slíta fyrningu við tilteknar aðstæður ogtekur hún jafnt til allra. Eru því ekki efni til að láta 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar setja sérstakt mark á skýringu 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991.Í lögskýringargögnum, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, verður lítið séðsem máli skiptir um hvernig löggjafinn hafi ætlast til að skýrð yrðu þaufyrirmæli í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi þurfi að sýna fram ásérstaka hagsmuni sína af því að slíta fyrningu kröfu til þess að við því megiverða. Eftir orðalagi þessa lagaákvæðis og með hliðsjón af því, sem þó kom framí lögskýringargögnum, verður að líta svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefurekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldarans, feli þetta skilyrði einkum ísér að kröfuhafi þurfi vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi sé hagsmuniumfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa verði ekki látin falla niðurfyrir fyrningu. Þótt áfrýjandi beri eftir lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna ríkar skyldur til að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoðmeð lánum geta þær einar ekki valdið því að aðstæður hans séu í framangreindumskilningi sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Í því sambandi verður heldurekki litið fram hjá því að áfrýjandi er ríkisstofnun, sem fær samkvæmt 2.tölulið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 fé til að standa undir starfsemi sinnimeðal annars með framlögum ríkisins, þess sama og hefur í skjóli löggjafarvaldssíns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eðaaðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þvíhefur ekki verið borið við að stefnda hafi með ólögmætri háttsemi stofnað tilskuldar við áfrýjanda. Þegar af þessum ástæðum eru ekki uppfyllt skilyrði 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfu áfrýjanda um aðviðurkennd verði slit á fyrningu kröfu hans á hendur stefndu og þarf þá ekki aðlíta frekar til þess að hann hefur á engan hátt leitt í ljós að líkur séu á aðfullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandiverður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann og gjafsóknarkostnaðstefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði í ríkissjóð 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu,Vilborgar Drífu Gísladóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júlí 2016.Mál þetta var höfðað 13. október2015 af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, 105 Reykjavík, gegnVilborgu Drífu Gísladóttur, Hvammabraut 10, 220 Hafnarfirði. Málið var dómtekiðað lokinni aðalmeðferð sem fram fór 10. júní sl. Stefnandi krefst þess að fyrningarslit kröfu hansá hendur stefndu samkvæmt skuldabréfi nr. R-043742, útgefnu 2. apríl 2003,upphaflega að fjárhæð 4.658.560 krónur, verðiviðurkennd með dómi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst aðallega sýknu, en til vara aðstefnukröfur verði lækkaðar. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnandaeins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Upphaflega gerði stefnandijafnframt fjárkröfu á hendur stefndu að fjárhæð 8.442.302 krónur auk dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá 4. júní 2013 til greiðsludags. Við upphaf aðalmeðferðar málsinsféll stefnandi frá þessari kröfu með þeim skýringum að við upphafgjaldþrotaskipta hafi krafan verið í skilum og því yrði greitt áfram af skuldabréfinusamkvæmt ákvæðum þess, ef fallist yrði á dómkröfu stefnanda.I. Vegna náms í snyrtifræði við Snyrtiakademíuna íKópavogi, 2002-2003, sótti stefnda um námslán hjá stefnanda, en stefnda lauknámi 22. nóvember 2004. Undirritaði hún 2. apríl 2003, skuldabréf að fjárhæð4.658.560 krónur, til viðurkenningar á teknum námslánum. Skuldabréfið erverðtryggt, og ber breytilega vexti sem aldrei skyldu þó vera hærri en 3%ársvextir af höfuðstól skuldarinnar og skyldu reiknast frá námslokum. Búábyrgðarmanns á láninu hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í samræmi við lög nr. 21/1992 hófustendurgreiðslur námslánsins tveimur árum eftir námslok, sbr. einnig skilmálaskuldabréfsins. Fyrsta afborgun af skuldabréfinu var þann 1. mars 2007. Fyrstigjalddagi var greiddur og tveir næstu, þ.e. 1. mars 2008 og 1. mars 2009.Greiðslur samkvæmt skuldabréfinu voru í tvennu lagi, annars vegar þessi fastagreiðsla og síðan tekjutengd greiðsla að hausti. Aldrei kom til slíkrargreiðslu hjá stefndu sökum lágra tekna. Með auglýsingu sem birt var í Lögbirtingablaði,útgefnu 25. janúar 2011, var tilkynnt að umboðsmaður skuldara hefði móttekiðumsókn stefndu um greiðsluaðlögun einstaklinga skv. lögum nr. 101/2010 og hófstþá tímabundin frestun greiðslna hjá stefndu. Með auglýsingu í Lögbirtingablaði,útgefnu 23. maí 2011, var tilkynnt um afturköllun umsóknar stefndu umgreiðsluaðlögun. Enn var í auglýsingu í blaðinu 24. júní 2011, tilkynnt aðumboðsmaður skuldara hefði móttekið umsókn stefndu um greiðsluaðlöguneinstaklinga og hófst þá aftur tímabundin frestun greiðslna hjá stefndu. Meðauglýsingu í blaðinu 7. júní 2012, var svo tilkynnt að samningur umgreiðsluaðlögun einstaklinga hefði komist á hjá stefndu 5. júní 2012, ogtímabundinni frestun greiðslna samkvæmt lögum nr. 101/2010 væri þá lokið.Þrátt fyrir að ná þessum áfanga komst stefnda ekkiút úr fjárhagsörðugleikum sínum og með bréfi til Héraðsdóms Reykjaness, 4.september 2013, krafðist hún þess að bú hennar yrði tekið til gjaldþrotaskipta.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 19. september 2013, var fallistá þá kröfu og var innköllun til kröfuhafa birt í Lögbirtingablaði 11. október2013. Skiptum á eignalausu þrotabúistefndu lauk 19. desember 2013. Fasteign hennar var seld nauðungarsölu ínóvember 2013. Stefnda kveður meginástæðuna fyrirfjárhagsörðugleikum sínum tekjulækkun, en þó einkum þá að hún hafi glímt viðveikindi frá 2009 sem orðið hafi þess valdandi að hún hafi ekki getað unnið útií fullu starfi. Þá hafi hún þurft að minnka við sig vinnu árið 2006 þegar börnhennar greindust með [...]. Stefnda var svo loks greind 2014 með [...]. Stefnda útskrifaðist úr snyrtiskólanum árið 2003en hefur hins vegar aldrei lokið sveinsprófi og hefur þar af leiðandi ekkilöggildingu til að starfa sem snyrtifræðingur. Við aðalmeðferð málsins gafstefnda skýrslu símleiðis frá Noregi, þar sem hún hefur búið síðan 22. júní2015. Hún hefur leitað þar eftir atvinnu en án árangurs. Hún kveðst ekki fær umað vinna nema hlutastarf vegna heilsuleysis. Þá sagðist hún ekki eiga rétt tilatvinnuleysisbóta í Noregi. Áður en stefnandi féll frá fjárkröfu sinni í málinu,sundurliðaði hann kröfuna þannig að eftirstöðvar námslánsins án verðbóta eftirgreiðslu gjalddaga 1. mars 2009, hefðu numið 4.644.675 krónum aukverðtryggingar til september 2014, eða 8.068.509 krónur, auk 1% vaxta, þ.m.t.vaxtavaxta frá 1. mars 2009 til 19. september 2015, 373.793 krónur, eða allssamtals 8.443.302 krónur.II.Stefnandi kveðst byggja á því að stefnda séskuldbundin til að endurgreiða námslánið sem hafi gjaldfallið 19. september2013, þegar bú hennar var tekið til gjaldþrotaskipta. Við skiptalok 19.desember 2013 hafi því nýr fyrningarfrestur byrjað að líða í samræmi við 2.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Ekki skipti máli hvað það varðar, hvort kröfusé lýst í þrotabú eða ekki. Kröfu sína um viðurkenningu á fyrningarslitumbyggi stefnandi á því að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunnislitið. Sú sérstaða hvíli á stefnanda að hlutverk hans sé að veita námsmönnumnámslán og allir námsmenn sem uppfylli skilyrði laga nr. 21/1992, sbr.reglugerð nr. 478/2011, fyrir því að fá námslán, eigi rétt á því, í samræmi viðmarkmið og tilgang stefnanda.Samkvæmt 8. gr. laga nr. 21/1992 ákvarðist árlegendurgreiðsla lánanna í tvennu lagi.Annars vegar sé um að ræða fasta greiðslu óháða tekjum og hins vegarviðbótargreiðslu sem miðist við ákveðinn hundraðshluta tekna tekjuársins áundan endurgreiðsluári, sbr. 10. gr. laganna.Stefnandi kveður íslenska löggjöf bera þess víðamerki að kröfur stefnanda séu taldar sérstaks eðlis og að baki liggi sérstakirog ríkir almannahagsmunir. Stefnandivísar til þess að lán stefnanda eru undanþegin lögum um neytendalán, sbr. j-lið1. mgr. 3. gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán, sbr. áður c-lið 1. mgr. 2. gr.laga nr. 121/1994. Stefnandi vísar einnig til þess að lán stefnandaeru undanþegin lögum um greiðsluaðlögun, sbr. g- og h-lið 3. gr. laga nr.101/2010. Að baki þessum sérstöku ívilnunum í garð stefnanda standi þau rök aðkröfusafn stefnanda byggi á ríkum almannahagsmunum, þar sem endurgreiðslastandi að verulegu leyti undir fjármögnun nýrra lánveitinga. Lánin séu veittmeð því markmiði að jafna aðstöðu til náms, þau séu veitt á niðurgreiddumkjörum og því ekki veitt á viðskiptalegum forsendum. Þá séu endurgreiðslukjörlánanna óvenjuhagstæð þar sem þau taki að mestu mið af tekjum lánþegans. Enn fremursé stefnanda heimilt að veita undanþágur frá árlegum endurgreiðslum vegnasérstakra aðstæðna hjá lánþega, samanber 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992, og12. og 13. gr. reglugerðar nr. 478/2011.Stefnandi telur að horfa beri til þess að lánsjóðsins séu samfélagslegt úrræði og endurgreiðsla lánanna sé mikilvæg fyrirfjármögnun nýrra útlána stefnanda, auk þess að taka beri tillit til annarralánþega námslána og eftir atvikum sjálfskuldarábyrgðaraðila m.t.t.jafnræðissjónarmiða. Því hafi stefnandi verulega hagsmuni af því að fáfyrningunni slitið. Á stefnanda hvíli sú skylda að gæta jafnræðis gagnvartöðrum lánþegum sínum á grundvelli 11. gr. laga nr. 37/1993. Verði látið viðgangast að kröfur lítils hópslánþega námslána fyrnist á 2 árum, meðan kröfur á hendur öðrum skuldurum séuinnheimtar á miklu lengri tíma, sé þeim síðarnefndu mismunað með ólögmætumhætti.Stefnandi minni á heimild í 6. mgr. 8. gr. laganr. 21/1992 til að veita lánþega námsláns undanþágu frá árlegri endurgreiðsluað hluta eða að öllu leyti, ef skyndilegar og verulegar breytingar verða áhögum skuldara svo sem vegna veikinda eða slysa, sem skerði ráðstöfunarfé hanseða möguleika á því að afla tekna. Stefnandi kveðst byggja á því að samkvæmtverklagsreglum hans sé öllum lánþegum heimilt að koma námslánum sínum í skil,hvort sem krafan hefur verið gjaldfelld eður ei. Greiðist þá eftirleiðisafborganir af námsláninu skv. fyrirmælum 8. gr. laga nr. 21/1992, og samkvæmtskilmálum skuldabréfs stefnda vegna námslána. Greiðslubyrði námslána stefndafari aldrei yfir 3,75% af tekjustofni hans, en nemi annars rétt rúmum tíuþúsund krónum á mánuði á ársvísu, sé tekið mið af fastri árlegri afborgun afnámsláninu.Stefnandi bendir á að í skaðabótarétti séviðurkennt að við útreikning á töpuðum framtíðartekjum verði aflahæfi metið útfrá því hvort tjónþoli hafi lokið námi sem hann hefur lagt stund á. Tjón áaflahæfi sé þá metið á grundvelli starfsréttinda ef námi hefur verið lokið áslysdegi. Á því sé byggt, að sömu sjónarmið skuli leggja til grundvallar í þessumáli, og aflahæfi og greiðslugeta stefndu verði metin á grundvelli mögulegratekna á því fagsviði sem hún hafi menntað sig til.Af öllu framangreindu leiði, að líkur megi telja áþví að fullnusta geti fengist á kröfu stefnanda á nýjum fyrningartíma. Framlögðkröfuskrá styðji málatilbúnað stefnanda um framtíðargreiðsluhæfi stefnda. Af lögskýringargögnum verði ráðið að dómstólum séeftirlátið að meta hvenær sérstakir hagsmunir kröfuhafa séu fyrir hendi svoviðurkenna megi slit fyrningar. Í lögskýringargögnum sé nefnt í dæmaskyni, efniðurfelling getur talist óhæfileg gagnvart öðrum skuldurum eða samfélaginusjálfu, teljist hagsmunir kröfuhafa sérstakir. Stefnandi telji hvort tveggjaeiga við í tilviki stefnda.Stefnda komi til með að búa að sérmenntun sinni ásviði snyrtifræði alla ævi. Engin sanngirnisrök mæli með því að skuld hennarverði markaður skemmri fyrningartími en annarra sem tekið hafa félagsleg lán ániðurgreiddum kjörum hjá stefnanda. Við aðalmeðferð byggði stefnandi og á því aðumrætt lagaákvæði beri að skýra með hliðsjón af einkum eignarréttarákvæðistjórnarskrárinnar. Við túlkun ákvæðisins beri því að gæta þess að ekki séfarið gegn fyrirmælum 2. gr., 27. gr., 61. gr., 65. gr. og 72. gr.stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Stefndi taldi þetta nýja málsástæðu ogmótmælti henni sem of seint fram kominni.Stefnandi kveðst vísa til meginreglu kröfuréttarum efndir fjárskuldbindinga. Þá vísi hann til laga nr. 21/1992, um Lánasjóðíslenskra námsmanna, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laganr. 33/2013, um neytendalán, laga nr. 121/1994, um neytendalán (brottfallin),og 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þá sé vísað til reglugerðar nr.478/2011, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, ogreglugerðar nr. 602/1997 (brottfallin). Um varnarþing vísist til ákvæða ískuldabréfinu sjálfu og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um málskostnaðstyðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. III.Stefnda kveðst byggja einkum og aðallega á því aðskilyrði 3. mgr. 165.gr. laga um gjaldþrot o.fl., nr. 21/1991, sbr. lög nr.142/2010, séu ekki uppfyllt og þar af leiðandi sé ekki tæk sú krafa stefnandaað fyrningarslit verði viðurkennd. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrot o.fl.,nr. 21/1991, sbr. lög nr. 142/2010, sé fyrningarfrestur krafna tvö ár frá þvískiptum er lokið. Í 3. mgr. komi fram að fyrningu krafna verði aðeins slitið áný með því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninumog fái þar dóm um slíka viðurkenningu. Hana skuli því aðeins veita með dómi, aðkröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu,svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjumfyrningartíma. Hvorugt þessara skilyrða sé uppfyllt að mati stefndu. Í athugasemdum við lagafrumvarp það er síðar varðað lögum nr. 142/2010 komi fram það markmið að verið væri að auðveldaeinstaklingum að koma fjármálum sínum á réttan kjöl. Þá sé sérstaklega tekiðfram í þeim athugasemdum, að ekki eigi að vera unnt að slíta fyrningunni nema íundantekningartilvikum og sönnunarbyrði þar að lútandi alfarið lögð ákröfuhafa. Stefnda kveðst ekki fallast á þá málsástæðustefnanda að hagsmunir hans séu svo sérstakir að telja verði fyrra skilyrði 3.mgr. uppfyllt. Vísi hún til þess að samkvæmt lögskýringargögnum beri að horfa,við skýringu á sérstökum hagsmunum, til þess af hvaða rót kröfurnar séu runnarog höfð í huga tilvik eins og að krafa á hendur þrotamanni hafi orðið til meðsaknæmri eða ámælisverðri háttsemi hans. Einnig beri að líta til sjónarmiða umhvort stofnað hafi verið til skuldar á óheiðarlegan hátt eða hvort niðurfellinggæti talist óhæfileg í samanburði við aðra skuldara og hagsmuni almenningso.s.frv. Ljóst sé því að ekki sé um tæmandi talningu að ræða en stefnda bendirhins vegar á að um undantekningarákvæði sé að ræða og því verði að túlkaheimild til fyrningarslita þröngt. Ef fallist er á þau sjónarmið stefnanda, aðsérstakir og ríkir almannahagsmunir séu á bak við kröfur hans, þá bendi stefndaá að hið sama kunni að gilda um aðrar kröfur, t.d. skattkröfur. Í meðförumlöggjafans hafi því hins vegar verið hafnað að skattkröfur ættu að verasérstaklega undanskildar, í ljósi rétthæðar þeirra við gjaldþrot. Sömusjónarmið hljóti að gilda um kröfu stefnanda. Stefndi telji, með vísan til athugasemda við lögnr. 142/2010 og annarra lögskýringagagna, að undantekningarákvæðinu sé frekarætlað að taka mið af aðstæðum þrotamanns og kröfuhafa hverju sinni, heldur enalmennum samfélagslegum röksemdum. Stefnda kveðst telja að kveða hefði þurftsérstaklega á um það ef stefnandi ætti að njóta undanþágu frá 3. mgr. 165. gr.laganna. Stefnda mótmæli því að fortakslausu skilyrði 2.ml. 2. mgr. 165. gr. laganna sé fullnægt, og fullyrðir að hún sé ófær um aðgreiða af kröfunni komi til þess að fyrningunni verði slitið, og alls ekki færum að greiða alla skuldina. Lánið hafi verið gjaldfellt í heild og krafan nemimeð dráttarvöxtum um 10.500.000 krónum við ritun greinargerðar. Skiptum á eignalausu búi stefndu hafi lokið ídesember sama 2013, íbúðina hafi hún misst á nauðungarsölu árið 2013. Hún hafiþví þurft að vera á leigumarkaði síðan og haldið heimili fyrir sig og son sinnsem hafi verið á hennar framfæri. Samkvæmt skattframtölum hafi tekjur hennarárið 2013 numið 2.561.724 krónum og árið 2014 2.113.292 krónum. Hún séatvinnulaus sem stendur og atvinnuhorfur hennar ekki góðar. Þar sem hún hafiekki löggildingu til að starfa sem snyrtifræðingur þá hamli það möguleikumhennar til að fá vinnu á þeim vettvangi. Aukinheldur sé hún illa haldin af[...] og sá sjúkdómur geri það að verkum að hún geti ekki unnið fullt starf,hvort heldur á snyrtistofu eða annars staðar.Tekjur stefndu hafi verið 160.479 krónur á mánuðivið ritun greinargerðar, og meðaltal mánaðarlegra tekna hennar, miðað við tvösíðastliðin árin þar á undan, hafi verið um 195.000 krónur á mánuði. Samkvæmtframfærsluviðmiði umboðsmanns skuldara sé kostnaður einstaklings með eitt barná heimili 184.843 krónur á mánuði fyrir utan húsaleigu, rafmagn og hita. Sélitið til tekna stefndu sé því ljóst að hún á ekki fyrir útgjöldum heimilisinssem stendur og hefur raunar ekki átt það undanfarin misseri. Ekkert gefivísbendingu um að stefnda verði betur í stakk búin til að standa undirfjárhagslegum skuldbindingum við stefnanda í framtíðinni og skiptir því engumáli útskýringar í stefnu á greiðslufyrirkomulagi námslána þar sem stefnda eiginú þegar ekki fyrir mánaðarlegum útgjöldum. Fyrir liggi svo að í dag er staðansú að stefnda er með öllu tekjulaus og viti ekki hvað framtíðin beri í skautisér. Miðað við stöðu stefndu, þ.e. tekjur, heilsufar,atvinnu og atvinnuhorfur, verði því að telja útilokað að stefnandi fái kröfusína greidda að fullu á nýjum fyrningartíma. Stefnandi hafi ekki getað leitt aðþví neinar líkur en fyrir þeim líkum beri hann fulla sönnunarbyrði. Í varakröfu kveðst stefnda mótmælakröfufjárhæðinni. Hún telji ljóst að við gjaldfellingu skuldarinnar hafi vextirþá þegar verið fyrndir og því óheimilt að leggja þá við höfuðstól skuldarinnar.Forsendur dráttarvaxta séu því rangar, auk þess sem upphafstíma þeirra ermótmælt. Þá virðist sem láðst hafi að gæta að ákvæðum innheimtulaga nr.95/2008, sérstaklega 7. gr. þeirra. Um lagarök vísi stefndi til meginreglnagjaldþrotaréttar um jafnræði kröfuhafa, svo og laga um gjaldþrotaskipti o.fl.,nr. 21/1991, sérstaklega 165. gr. þeirra laga, sbr. lög nr. 142/2010. Þá séeinnig vísað til laga um fyrningu, nr. 14/1905 og nr. 150/2007, oginnheimtulaga, nr. 95/2008. Málskostnaðarkröfu sína styðji stefnda við XXI.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sérstaklega 130. gr.IV.Meginágreiningur málsins snýr að túlkun á 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 2. mgr. 165. gr. er mæltfyrir um hver verði afdrif krafna sem ekki greiðast við gjald­þrotaskipti. Framtil 29. desember 2010 hljóðaði 2. mgr. 165. gr. laganna þannig: „Þrotamaðurinnber ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjald­þrota­skiptin. Efkröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau erfyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar nýr fyrningarfrestur aðlíða á þeim degi sem skiptunum er lokið, ef krafan var viðurkennd, en ella áþeim degi sem kröfunni var lýst.“Samkvæmt þessu rufu gjaldþrotaskipti fyrningukröfu, og hófst þá nýr fyrn­ing­ar­frestur sem var jafn langur og gilt hafði umkröfuna fyrir skiptin, sbr. lög nr. 14/1905, um fyrn­ing skulda og annarrakröfuréttinda og síðar lög nr. 150/2007, um fyrningu kröfu­rétt­inda.Með lögum nr. 142/2010 var 165. gr. breytt og viðhana bætt þriðju máls­grein­inni. Ákvæði 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991 hljóða nú svo: „Þrotamaðurinn ber ábyrgð á skuldum sínum sem fástekki greiddar við gjald­þrota­skiptin. Hafi kröfu verið lýst viðgjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrn­ingu slitið gagnvartþrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrn­ingar­frestur að líða á þeimdegi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildirþessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki á skemmri tíma.Fyrningu krafna sem um ræðir í 2. mgr. verðuraðeins slitið á ný með því að kröfu­hafi höfði innan fyrningarfrests mál áhendur þrotamanninum og fái þar dóm um viður­kenningu á fyrningarslitumgagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal því aðeins veita með dómi að kröfuhafisýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svoog að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjumfyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gilda almennar reglur um fyrninguhennar. Hafi kröfuhafi fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni í eignþrotamannsins áður en frestur skv. 2. mgr. var á enda fyrnist krafa hans þóekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðari stigum vegna þeirra trygg­ing­ar­rétt­inda.“Í þessari lagabreytingu fólst að þegar búeinstaklings hefur verið tekið til gjald­þrota­skipta styttist fyrn­ing­ar­fresturallra krafna sem ekki fást greiddar við skiptin og verður tvö ár, burtséð fráþví hversu langur hann var fyrir skiptin. Því til við­bótar kemur að kröfu­hafigetur ekki rofið fyrningu kröfu sinnar nema dómstóll sam­þykki það með dómi, enslíkt gerist ekki nema að uppfylltum nokkuð ströngum skilyrðum 3. mgr., sbr. ognánari útlistun á ákvæðinu í lögskýringargögnum.Ekki verður gerður ágreiningur um það aðhéraðsdómur úrskurðaði stefndu gjaldþrota 19. september 2013, og því ekki veriðmótmælt eða því hnekkt, að stefnda hafi þá uppfyllt skilyrði 1. mgr. 64. gr.laga nr. 21/1991. Þá hefur ekkert komið fram í máli þessu, sem er þess eðlis aðstefnandi verði tal­inn, vegna háttsemi stefndu eða tilurðar skuldarinnar, hafasér­staka hagsmuni af því að rjúfa fyrn­ingu kröfu sinnar, sbr. nánariumfjöllun síðar. Ágreiningslaust er að mál þetta var höfðað fyrirlok þess tveggja ára frests sem tilgreindur er í 165. gr. laga nr. 21/1991. Þótt stefnandi sjái ýmsa annmarka á 2. og 3. mgr.165. gr. hefur hann ekki byggt á því í málinu að víkja beri því til hliðarfyrir þá sök að það sé and­stætt stjórnarskrá, heldur lagði hann einkum áhersluá að nýta bæri efnisinntak 72. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, sem lög­skýr­ing­ar­gagnþegar hug­takið „sér­stakir hagsmunir“ í 3. mgr. 165. gr. væri túlkað eðaskýrt. Í tilefni af mótmælum stefndu staðfesti stefnandi, við munnleganmálflutning, að ekki væri hér um málsástæðu að ræða.Ef hægt er að líta svo á að almenn stytting áfyrningarfresti, sem ætlað er að ganga yfir alla kröfuhafa, hvort sem eru íforgangi eða almennir, feli í sér skerðingu lögvarinna eignarréttinda, er tilþess að líta í máli þessu að eignaskerðingin væri þá almenn og tekur til allrakröfuhafa. Jafnframt verður litið til þess að við upphaf fyrningarfrests standakröfuhafar frammi fyrir eignalausu búi, eða þá eftir atvikum búnir að fáúthlutun upp í kröfur sínar, og hafa þó tvö ár frá þeim tíma til að fylgjastmeð framvindu mála í, væntanlega, nokkuð veikri von um að fá fullnustu krafnasinna. Því verður ekki talið að 72. gr. stjórnarskrárinnar leiði til þess aðfallist verði á kröfur stefnanda, enda verður ekki betur séð en að slíkniðurstaða fæli í sér að ákvæðinu yrði vikið til hliðar og aðrir kröfuhafarættu sömu réttindi og stefnandi, enda njóta kröfuréttindi þeirra væntanlegasömu verndar og kröfuréttindi stefnanda á grundvelli 72. gr. Ekki verður fallist á það að þær reglur sem settarhafa verið um endurgreiðslufyrirkomulag á þeim lánum sem stefnandi veitir,skapi honum einhvern sérstakan rétt andspænis öðrum kröfuhöfum þegar kemur aðmati á því hvort skilyrðum 3. mgr., um sérstaka hagsmuni og líkur áendurgreiðslu, sé fullnægt. Mikilvægt, og jafnvel meginmarkmiðfyrningarákvæðis gjaldþrotalaga, verður að telja, að einstaklingum, hverra búhafa verið tekin til gjaldþrotaskipta, og bera eftir skiptalok áfram ábyrgð áskuldum sínum, þeim er ekki fengust greiddar við undir skiptum, sé auðveldað aðkoma fjármálum sínum á réttan kjöl eins og segir í almennum athugasemdum ífrumvarpi til laga nr. 142/2010. Ákvæðið á eðli máls samkvæmt ekki við umlögaðila, enda hætta þeir að vera til við lok gjaldþrotaskipta. Þrátt fyrir að stefnanda séu vissulega fenginúrræði til að veita umlíðun á greiðslu skulda um stundarsakir, skuldbreytalánum o.s.frv., breytir það ekki þeirri staðreynd að við vanskil er honum alltað einu heimilt, að meginstefnu til, að gjaldfella skuld við sjóðinn, verðiveruleg vanskil á greiðslum, sbr. 11. gr. laga nr. 21/1992 og almennar reglurkröfuréttar. Í stefnu málsins er því reyndar haldið fram að krafa stefnandahafi gjaldfallið sjálfkrafa 19. september 2013, en með breyttri kröfugerð viðaðalmeðferð virðist dregið í land með það af hálfu stefnanda. Burtséð frá þvímá ljóst vera að undir slíkum kröfum gæti stefnda ekki staðið, miðað viðframlögð gögn, en stefnandi hefði þá, ef fallist væri á kröfur hans, hins vegareinn þeirra kröfuhafa, sem lýstu um 30 milljón króna kröfum samtals í bústefndu, möguleika á fullnustu, hvort sem væri að hluta eða öllu. Það semskiptir ekki minna máli er að krafa stefnanda myndi voma yfir stefndu um ókominár og gera henni mjög erfitt fyrir, jafnvel útilokað, að ná framangreindummarkmiðum sem stefnt var að, að veita einstaklingum tækifæri á að ná. Í ofanálag verður ekki betur séð en að það hafiverið stutt gögnum af stefndu í máli þessu, að hún sé ekki aflögufær í dag umað greiða lágmarksendurgreiðslu til stefnanda samkvæmt reglum sjóðsins.Dómurinn sér reyndar ekki að það skipti máli við úrlausn þessa máls. Dómurinn telur ótvírætt að stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því, að hann uppfylli það skilyrði 3. mgr. 165. gr. laganr. 21/1992, um gjald­þrota­skipti o.fl., sbr. lög nr. 142/2010, að hann hafisér­staka hagsmuni af því að fyrningarslit þeirrar kröfu sem hann lýsti viðgjaldþrotaskipti á búi stefndu, en fékk ekki greidda, verði viðurkennd.Til stuðnings því að hann hafi sérstaka hagsmuniaf því að rjúfa fyrningu kröf­unnar vísar stefnandi til hlutverks síns semfólgið sé m.a. í skyldu sjóðsins til að veita námsmönnum námslán að uppfylltumskilyrðum laga og reglugerða um sjóðinn og tryggja þannig jafnrétti til náms.Einnig verði horft til eðlis þeirra lána sem sjóðurinn veitir. Þá telurstefnandi íslenska löggjöf undirstrika sérstöðu sjóðsins og að hann sinni ríkumalmannahagsmunum, sem og hafi almenningur ríka hagsmuni af því að sjóðurinn sével fjármagnaður og innheimti útistandandi kröfur með jafnræði skuldara aðleiðarljósi. Dómurinn telur að almennt séð sé ekki hægt að beita 3. mgr. 165.gr. og viðurkenna fyrningarslit út frá almennum hagsmunum kröfuhafa eða eðliþeirrar starfsemi sem hann rekur, heldur verði að meginstefnu fremur horft tilskuldarans, aðstæðna hans og tilurðar skuldarinnar. Það skortir á að útskýrt sé í lögunum, hvað séusérstakir hagsmunir samkvæmt ákvæðinu. Út frá lagatextanum er eina skýravísbendingin sú, að meginreglan samkvæmt 165. gr. er að allar kröfur fyrnast átveimur árum, sem og að af 3. mgr. 165. gr. má ráða að einungis íundantekningartilvikum sé hægt með dómi að viðurkenna fyrningarslit. Ekkiverður betur séð af lögskýringargögnum með ofangreindum ákvæðum, að það hafiverið af ráðnum hug, sem löggjafinn kaus að hafa ákvæðið með þessum hætti, sbr.athugasemdir með frumvarpinu, þar sem segir: „Tilþess að fá slíkan viðurkenningardóm samkvæmt frumvarpinu þarf lánardrottinn aðsýna fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunni slitið, aukþess sem hann verður að leiða líkur að því að hann geti fengið fullnustu kröfusinnar með lengri fyrningartíma. Þegar rætt er hér um sérstaka hagsmunilánardrottins er horft til þess af hvaða rót kröfurnar eru runnar og höfð íhuga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem til hefur orðið með saknæmrieða ámælisverðri háttsemi hans. Hér er að sjálfsögðu ekki um tæmandi talninguað ræða en til þess ber að líta að hér er gert ráð fyrir að umundantekningartilfelli verði að ræða og þrönga túlkun á heimildinni. Er ráðgertað það komi í hlut dómstóla að afmarka í framkvæmd hvers konar tilvik gætuheyrt hér undir.“Víðar í lögskýringargögnum kemurfram að ætlan löggjafans hafi verið sú, að gera yrði strangar kröfur í þessumefnum. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar eru framangreind sjónarmiðáréttuð og tekin sem dæmi um kröfur sem átt gætu hér undir, svo sem tildæmdarskaðabætur vegna saknæmrar eða ólögætrar háttsemi, óhæfilegar arðgreiðslur,óhóflegir kaupaukar og aðrar slíkar ósiðlegar athafnir eins og það er orðað.Undir meðförum málsins á Alþingi var umfjöllun um hvort undanþiggja ættitilteknar kröfur undan ákvæðinu. Voru þar m.a. nefndar kröfur um viðbótarmeðlagtil barns, skattkröfur, vangoldinn virðisaukaskatt og forgangskröfur viðgjaldþrotaskipti. Þessum hugmyndum var hafnað og því enga undanþágu að finna ígreininni. Stefnandi vísar tiljafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár, til stuðnings því að ekki verði, ágrundvelli 165. gr. laga nr. 21/1991, felld niður námslán hjá sumum námsmönnumá meðan aðrir sem kjósi að standa í skilum, eða a.m.k. reyna það, verði aðgreiða af lánum sínum. Dómurinn telur þetta sjónarmið ekki geta ráðið úrslitum.Fremur verði horft til jafnræðisreglunnar, með tilliti til annarra kröfuhafa,þegar metið er hvort skilyrðum ákvæðisins um sérstaka hagsmuni sé fullnægt. Þvíverði að gera, líkt og skýr ádráttur er um í ofangreindum athugasemdum meðfrumvarpinu, strangar kröfur þegar lagt er mat á þetta atriði, enda felurviðurkenningardómur í sér að einn kröfuhafa er settur skör hærra en aðrir, ogeftir atvikum fleiri kröfuhafar. Í þessu sambandi verður og ekki litið fram hjámeginreglunni um jafnræði kröfuhafa, sem gildir við þá sameiginlegu fullnustugerðsem gjaldþrotaskipti eru. Jafnframt verður litið til þess að kröfur stefnandanjóta ekki forgangs við gjaldþrotaskipti heldur eru almennar kröfur samkvæmt113. gr. laga nr. 21/1991. Kröfum stefnanda væri hins vegar, bakdyramegin efþannig má orða það, veittur tiltekinn forgangur fram yfir aðra kröfuhafa effallist yrði á kröfu hans. Þrátt fyrir að stefnanda sé veittsérstaða, t.a.m. í lögum nr. 33/2013 um neytendalán og lögum nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga, og önnur sjónarmið styðji að einhverju marki aðstefnandi hafi að sumu leyti aðrar og ríkari skyldur en aðrir almennirkröfuhafar, m.a. gagnvart viðsemjendum sínum, verður ekki fallist á aðstefnandi hafi slíka sérstöðu og sérstaka hagsmuni að falli undir umrættákvæði. Telur dómurinn, miðað við meginregluna, orðalag ákvæðisins, oglögskýringargögn, að sérstaklega hafi þá átt að tiltaka í ákvæðinu slíkaundanþágu til handa stefnanda, enda löggjafanum verið það í lófa lagið. Þá ereinnig horft til þess að skattkröfur voru ekki taldar eiga erindi undir slíkaundanþágu og með því verður að álykta sem svo að almennt séð verði slíkarkröfur þá ekki felldar undir ákvæðið, en þær styðjast þó við mörg af þeimsjónarmiðum sem stefnandi hefur teflt fram til stuðnings sérstöðu sinni. Þrátt fyrir að slík umfjöllun sé ekki nauðsynleg,þar sem skilyrðinu um sérstaka hagsmuni er ekki fullnægt, skal þó áréttuðvarðandi síðara skilyrði 3. mgr. 165. gr. um líkur á fullnustu, umfjöllun hérað framan, um að stefnda virðist með öllu ófær í dag um að efna skuldbindingarsínar við stefnanda, en stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Íþví sambandi er bent á að í nefndaráliti allsherjarnefndar kemur fram að meðskilyrðinu sé átt við greiðslu heildarkröfunnar eða meirihluta hennar, en ekkilítils hluta kröfunnar. Með vísan til framangreinds verður stefnda þvísýknuð af dómkröfu stefnanda. Eftir þeim úrslitum, með hliðsjón af umfangimálsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað að fjárhæð900.000 krónur. Stefndu var, með bréfi innanríkisráðuneytisins 8.desember 2015, veitt gjaf­sókn til þess að grípa til varna í þessu máli. Afþeim sökum verður stefnandi dæmdur til þess að greiða ofangreinda fjárhæð íríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin mál­flutningsþóknunlögmanns hennar, Berglindar Svavarsdóttur hrl., greiðist úr ríkis­sjóði.Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Dómari og aðilar töldu ekki þörf á endurflutningi málsins.Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurbjörn ÁrsællÞorbergsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefndu flutti málið BerglindSvavarsdóttir hæstaréttarlögmaður. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kveður uppdóm þennan. D Ó M S O R ÐStefnda, Vilborg Drífa Gísladóttir, er sýknuð afkröfum stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Stefnandi greiði900.000 kr. í málskostnað, sem renni í ríkissjóð. Málskostnaðurstefndu og málflutningsþóknun lögmanns hennar, Berglindar Svavarsdóttur hrl.,900.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 353/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni K um að yfirmat færi fram á tveimur spurningum í máli sem K hafði höfðað á hendur M, en fallist á yfirmatsbeiðni K að öðru leyti. Talið var að með spurningunum væri ekki leitað endurmats á sömu atriðum og undirmatsgerð hefði tekið til í skilningi 64. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur um að hafna yfirmatsbeiðni K að þessu leyti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. apríl 2016, þar sem tekin var til greina beiðni sóknaraðila umað dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara matsspurningum 1 til 4 samkvæmtmatsbeiðni sóknaraðila en beiðninni hafnað að öðru leyti. Kæruheimild er í c.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn í samræmi viðyfirmatsbeiðni.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Í yfirmatsbeiðni 23. mars 2016krafðist sóknaraðili þess að dómkvaddir yrðu tveir yfirmatsmenn til aðendurmeta nánar tilgreind atriði sem metin höfðu verið í matsgerð 3. október2015 og fram koma í matsbeiðni sóknaraðila undir töluliðum 1 til 4. Þá krafðistsóknaraðili þess jafnframt að yfirmatsmenn legðu mat á atriði sem fram komu íviðbótarspurningum undir töluliðum 5 og 6. Með hinum kærða úrskurði féllsthéraðsdómur á beiðni sóknaraðila um yfirmat á þeim spurningum sem lagt hafðiverið mat á í áðurgreindri matsgerð en hafnaði beiðni sóknaraðila að öðruleyti. Samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991getur aðili krafist yfirmats þar sem tekin verði til endurmats þau atriði semáður hafa verið metin. Með þeim viðbótarspurningum sem settarvoru fram í matsbeiðni sóknaraðila undir töluliðum 5 og 6 er ekki leitaðendurmats á sömu atriðum og spurningar samkvæmt matsgerð 3. október 2015 tókutil. Í matsgerðinni er hins vegar vikið að þeim atriðum sem viðbótarspurningarsóknaraðila lúta að en þó ekki þannig að fyrir liggi sjálfstætt mat á þeim ískilningi 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Við þær aðstæður er ekki girt fyrirað til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar sem taki til annarraatriða en sú fyrri að teknu tilliti til þeirra takmarkana sem heimild málsaðilatil að afla matsgerðar eru settar í lögum nr. 91/1991. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Kaupþing ehf., greiði varnaraðila, Merrill LynchInternational, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.apríl 2016.IMálþetta, sem þingfest var 6. september 2012, var tekið til úrskurðar 11. aprílsl. um yfirmatsbeiðni stefnanda, Kaupþings hf., sem lögð var fram í þinghaldi23. mars sl. Við þá fyrirtöku málsins mótmælti stefndi, Merrill LynchInternational, yfirmatsbeiðni stefnanda. Dómkröfurstefnanda í málinu er þær að rift verði eftirtöldum greiðslum stefnanda tilstefnda, Merrill Lynch International: Hinn 15. september 2008, að fjárhæð1.197.059,71 evra, vegna viðskipta, dagsettra 10. september 2008. Hinn 24.september 2008, að fjárhæð 8.137.916,67 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta,dagsettra 19. september 2008. Þákrefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 1.197.059,71 evru og8.137.916,67 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum af báðum fjárhæðunum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júní 2012 tilgreiðsludags.Lokskrefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningieða mati réttarins.Íupphafi krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirrikröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2013. Að þvífrágengnu krefst stefndi aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandaverði gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess aðkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldurniður. II Í máli þessu krefst stefnandi riftunará nánar tilgreindum greiðslum sem hann innti af hendi 15. og 24. september 2008sem endurgjald fyrir ákveðna hagsmunaeign eða hlutdeild í skuldabréfum semstefnandi gaf út 2007, eins og nánar er lýst í stefnu stefnanda og greinargerðstefnda. Fyrir liggur að gjalddagi skuldabréfanna var ekki kominn þegarstefnandi innti greiðslurnar af hendi en hann kveðst hafa bókfært greiðslurnartil lækkunar á útistandandi skuldum sínum. Stefnandi byggir riftunarkröfu sínaá 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., en honum varskipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögumnr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 22. nóvember 2010 var stefnandi tekinn tilformlegrar slitameðferðar. Stefnandi krefst enn fremur endurgreiðslu áframangreindum greiðslum á grundvelli 142., sbr. 143. gr., laga nr. 21/1991. Stefndi reisir sýknukröfu sína áaðildarskorti. Auk þess byggir hann á því að umræddar greiðslur hafi ekki faliðí sér greiðslu skuldar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 í ljósiskilmála og erlendra réttarreglna sem gilt hafi um viðskiptin. Jafnframt byggirstefndi á því að málsókn þessi sé af hálfu stefnanda ólögmæt tilraun til þessað sniðganga ákvæði tilskipunar nr. 98/26/EB um endanlegt uppgjör ígreiðslukerfum vegna verðbréfaviðskipta. Þá telur stefndi m.a. að það leiði afn-lið 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, eins og skýra beri þannlið með hliðsjón af 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB, að einungis megi riftaþeirri greiðslu, sem tengist viðskiptum stefnda ef lög á Englandi heimila það.Stefndi byggir á því að lög þar í landi heimili ekki slíka riftun og því beriað sýkna hann af kröfum stefnanda. Í þinghaldi í máli þessu 16. nóvember2015 lagði stefndi fram matsgerð dómkvadds matsmanns, Louise Gullifer,prófessors við Oxford háskóla, í tilefni af matsbeiðni stefnda. Í matsbeiðninnihafði verið leitað svara við eftirfarandi spurningum um enskan rétt:. Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um stofnunskuldasambands og niðurfellingu kröfu vegna samruna réttinda og skyldna?2. Hvaða reglur gilda í enskum rétti um þaðhvenær löggerningur er talinn vera skaðlegur kröfuhöfum?3. Ef löggerningur er talinn vera skaðlegurkröfuhöfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti sem heimila að slíkir gerningarséu vefengdir?4.Þess er óskað að matsmaður geri sérstaka grein í svörum sínum, við spurningumnr. 1, 2 og 3, fyrir tilvist og efni framangreindra enskra réttarreglna við þærkringumstæður þegar fjármálafyrirtæki, sem er útgefandi allsherjarskuldabréfs,með sömu skilmálum og greinir í dómskjölum nr. 6 og nr. 8, hefur keypthlutdeildarkröfur í eigin allsherjarskuldabréfi fyrir lokauppgjörsdag þess.Íframangreindu þinghaldi óskaði stefnandi eftir fresti til að kynna sér efnimatsgerðarinnar og í þinghaldi 14. desember sama ár óskaði hann eftir frekarifresti til að taka afstöðu til efnis hennar þar til íslensk þýðing lægi fyrir.Í þinghaldi í málinu 19. janúar 2016 lagði stefndi fram íslenska þýðingumatsgerðarinnar og í næsta þinghaldi hinn 1. mars sl. óskaði stefnandi eftirfrekari fresti til að leggja fram yfirmatsbeiðni svo sem hann gerði í þinghaldi23. mars sl., eins og áður er getið. Í síðastgreindu þinghaldi óskaði stefndieftir frestun málsins svo honum gæfist ráðrúm til að fara yfiryfirmatsbeiðnina, auk þess sem hann mótmælti yfirmatsbeiðninni Málinu varfrestað til 11. apríl sl. og í þinghaldi þann dag reifuðu lögmenn aðilaröksemdir sínar um ágreiningsefnið. Stefnandi krafðist þess að dómkvaðning færifram í samræmi við framlagða yfirmatsbeiðni en stefndi krafðist þess að beiðnium dómkvaðningu yfirmatsmanna yrði hafnað. Málið var síðan tekið til úrskurðarum framangreindan ágreining aðila.Íyfirmatsbeiðni stefnanda er óskað eftir því að tveir hæfir og óvilhalliryfirmatsmenn, kunnáttumenn í enskum lögum, verði dómkvaddir til að leggja á nýmat á áðurnefndar matsspurningar sem settar voru fram í matsbeiðni stefnda.Stefnandi lýsir í yfirmatsbeiðni efasemdum sínum og athugasemdum vegnaniðurstöðu dómkvadds matsmanns í einstökum atriðum og gerð er grein fyrirmálavöxtum eins og þeir horfa við stefnanda. Kemur þar fram sú afstaðastefnanda að í matsgerðinni sé ekki gerð grein fyrir öllum hliðum þessskuldarsambands, sem sé á milli útgefanda og eiganda hlutdeildar íallsherjarskuldabréfi, og því gefi hún ekki nákvæma mynd af réttarsambandinu milliaðila. Af því leiði að réttarreglum um samruna réttinda og skyldna sé ekki lýstmeð réttum hætti og í réttu samhengi í matsgerðinni. Kemur fram íyfirmatsbeiðninni að stefnandi telji af þessum sökum nauðsynlegt að óska eftirþví að yfirmatsmennirnir svari viðbótarspurningum er lúti að réttarsambandinumilli útgefanda og eiganda hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi. Tilgangurinnmeð þeim sé að fá fram fullnægjandi lýsingu á þessu réttarsambandi, enstefnandi hyggist færa sönnur á að á milli útgefanda og eiganda hlutdeildar íallsherjarskuldabréfi sé skuldarsamband, sem aftur hafi áhrif á beitingureglunnar um samruna réttinda og skyldna að enskum rétti. Því telur stefnandirétt að setja fram spurningar um tvo meginþætti skuldarsambands að enskumrétti; annars vegar um möguleikann á að höfða dómsmál gegn skuldaranum og hinsvegar möguleikann á að lýsa kröfu við slitameðferð skuldarans. Auk svara viðáðurgreindum spurningum nr. 1 til 4 óskar stefnandi því eftir því aðyfirmatsmennirnir svari eftirfarandi spurningum:5. Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður höfðað dómsmál gegn útgefandaallsherjarskuldabréfs, og þá við hvaða aðstæður?6. Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður lýst kröfum við skuldaskilútgefanda allsherjarskuldabréfs, þ.m.t. sem skilyrtir kröfuhafar, og þá viðhvaða aðstæður? Við munnlegan málflutning um ágreiningaðila um hvort dómkvaðning yfirmatsmanna færi fram á framangreindum grundvelli,kvaðst stefnandi telja að viðbótarspurningarnar fælu í sér nánari útlistun áspurningu nr. 1. Ef litið væri á þær sem sjálfstæðar spurningar, væri rétt aðlíta á svör við þeim sem undirmatsgerð og að stefndu gætu þá t.d. leitaðyfirmats á þeim á grundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi hafnaði þessumsjónarmiðum stefnanda og byggir einkum á því að 64. gr. laga nr. 91/1991 hindriað unnt sé að koma að viðbótarmatsspurningum í yfirmati.III Í 64. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, er fjallað um yfirmat. Þar kemur fram að aðili geti krafist yfirmats„þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem hafa áður verið metin“. Íathugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 91/1991 kemurfram að í 142. gr. laga nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, hafi ekkiverið tekið fram berum orðum að yfirmat eigi sér stað til endurmats á sömuatriðum og undirmatsgerð tók til. Þótti heppilegra að taka þetta beinlínis framí lögum um meðferð einkamála, þótt hugtakið yfirmat fæli í sér að það færi ekkifram nema í þessu skyni. Í yfirmatsbeiðni stefnanda eru settarfram tvær viðbótarmatsspurningar, eins og rakið hefur verið. Þótt efni þeirratengist fyrstu matsspurningu, verður að líta á þær sem sjálfstæðar spurningarsem óskað er eftir að yfirmatsmenn fjalli sérstaklega um. Í málsgreinum 23 til25 í fyrirliggjandi matsgerð er vikið að atriðum sem viðbótarmatsspurningarnarlúta að. Tilvísun til þeirra er þáttur í röksemdafærslu matsmanns þar semkomist er að þeirri niðurstöðu að samkvæmt enskum rétti sé einungis vörsluaðiliallsherjarskuldabréfs, og lögformlegur eigandi þess, raunverulegur kröfuhafi ereigi rétt á greiðslu úr hendi útgefanda. Þó að matsmaður hafi á þennan háttlitið til atriða, sem viðbótarspurningarnar lúta að, var þar ekki fjallað umþær sem afmarkað matsatriði. Með viðbótarspurningunum nr. 5 og 6 er því ekkileitað endurmats á sömu atriðum og áður hafa verið metin. Verður því ekkileitað svara yfirmatsmanna við þeim á grundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991.Stefnanda er hins vegar unnt að leita dómkvaðningar matsmanns til að svara þeimsamkvæmt 61. gr. laganna en það hefur hann ekki gert. Því verður að hafnamatsspurningum nr. 5 og 6 í yfirmatsbeiðni. Aðili að máli, sem rekið er fyrirdómstólum á grundvelli laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, á að meginstefnutil rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf átil stuðnings málatilbúnaði sínum. Það er því almennt hvorki á valdi gagnaðilané dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara jafnanað verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eða matsmenn samkvæmtIX. kafla laga nr. 91/1991 nema matsbeiðni fullnægi ekki skilyrðum 2. málsliðar1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, leitað sé mats um atriði sem dómari telurbersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða aðmatsbeiðni lúti einvörðungu að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat áen ekki sérfróður matsmaður, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr.laganna. Sömu sjónarmið leiða til þess aðalmennt verður að heimila aðila að leita dómkvaðningar yfirmatsmanna til aðendurmeta þau atriði sem áður hafa verið metin. Engin haldbær rök hafa komiðfram er styðja að bersýnilega sé óþarft að leita yfirmats samkvæmt spurningum 1til 4 í því skyni að endurmeta þau atriði, sem fjallað er um í fyrirliggjandimatsgerð, eða að skilyrðum þess að verða við beiðni stefnanda um dómkvaðningusé ekki fullnægt. Því verður fallist á beiðnina eins og í úrskurðarorðigreinir. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Fallist er á að dómkveðja tvo hæfa ogóvilhalla yfirmatsmenn til þess að leggja á ný mat á matsspurningar 1 til 4samkvæmt beiðni á dómskjali nr. 265 sem lagt var fram í þinghaldi 23. mars2016. Að öðru leyti er kröfu stefnanda, Kaupþings hf., hafnað.
Mál nr. 238/2004
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Fasteign Eignardómsmál
Mál þetta sem dómtekið var 16. mars sl. er höfðað af Guðjóni Styrkárssyni, [...], til viðurkenningar á eignarrétti sínum að tveimur lóðarspildum úr landi Hrafnhóla, Kjalarnesi með stefnu birtri í Lögbirtingarblaðinu 24. desember 2003.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. júní 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2004, þar sem máli sóknaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili mun ekki hafa fengið vitneskju um úrskurð héraðsdóms fyrr en 24. maí 2004. Hann krefst þess aðallega að staðfestur verði með dómi eignarréttur sinn að tveimur lóðarspildum nr. 24 og 26 á sumarbústaðasvæðinu Haukabyggð á Kjalarnesi. Til vara krefst hann þess að málinu verði vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju en að því frágengnu að lagt verði fyrir héraðsdóm að gefa út eignardómsstefnu í málinu. Enginn hefur tekið til varna í málinu fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins verður ekki ráðið með ótvíræðum hætti hvort sóknaraðila megi vera kunnugt um hverjir kunni að telja til réttinda yfir lóðarspildum þeim er málið varðar. Sé svo bar sóknaraðila að beina málsókninni að þeim en ella reka málið sem eignardómsmál í samræmi við ákvæði XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 35/2000
Ráðningarsamningur Uppsögn
Ó, starfsmaður hjá félaginu B, undirritaði starfslokayfirlýsingu í febrúar 1999 og lét af störfum samdægurs. Var yfirlýsingin rituð í kjölfar fundar Ó með framkvæmdastjóra og öryggisstjóra verslunar þeirrar sem Ó starfaði í, og sagði Ó að þar hefði sér verið gefinn kostur á að segja upp starfi sínu í stað þess að vera sagt upp vegna meintra brota í starfi. Voru honum ekki greidd laun í uppsagnarfresti. Höfðaði hann mál til heimtu launa, lífeyrisframlags, bifreiðastyrks og orlofs. Talið var að starfslokayfirlýsingu Ó yrði ekki jafnað til þess að hann hefði afsalað sér launum í uppsagnarfresti. Þá var hluti meintra brota Ó í starfi talinn ósannaður, en önnur atvik ekki talin hafa réttlætt fyrirvaralausan brottrekstur. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að Ó hefði átt rétt til launa í uppsagnarfresti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2000 og krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á dómkröfum og niðurfellingar málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Frá málavöxtum er greint í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram fékk stefndi í hendur gögn frá starfsmannastjóra áfrýjanda eftir starfslok sín, sem áfrýjandi segir að hafi verið afhent fyrir mistök og séu málinu óviðkomandi. Á það verður hins vegar fallist með héraðsdómi að við mat á starfslokum stefnda og aðdraganda þeirra verði ekki litið fram hjá þeim. Með skírskotun til raka dómsins er staðfest niðurstaða hans um starfslokayfirlýsingu stefnda 26. febrúar 1999 og að henni verði ekki jafnað til þess að stefndi hafi afsalað sér launum í uppsagnarfresti. Til stuðnings aðalkröfu sinni byggir áfrýjandi á því til vara að honum hafi allt að einu verið heimilt að segja stefnda upp starfi án fyrirvara og án þess að greiða honum laun í uppsagnarfresti vegna verulegra vanefnda hans á vinnusamningi aðilanna. Var honum gefið þrennt að sök eins og nánar er greint frá í héraðsdómi. Að því er varðar þá fullyrðingu áfrýjanda að stefndi hafi áskilið sér 5% þóknun frá birgjum af sölu þeirra á hreinsiefni til áfrýjanda verður ekki séð af gögnum málsins, að áfrýjandi hafi fyrir sér annað en frásögn eiganda fyrirtækisins Fagrabergs ehf., sem stefndi hefur mótmælt. Hafa ber í huga, að þessar ásakanir komu fram þegar eigandi Fagrabergs ehf. átti í deilum við stefnda í tengslum við uppgjör þeirra vegna samvinnu í viðskiptum. Verður fallist á það með héraðsdómi að ósannað sé að umræddur háttur hafi verið hafður á. Þá heldur áfrýjandi því fram að persónuleg viðskipti stefnda með meindýravarnarbúnað, sem hann hafi selt fyrirtækjum áfrýjanda, hafi ekki samrýmst starfsskyldum hans. Er þar einkum vísað til sölu á búnaði í nafni fyrirtækis hans, Varnir og eftirlit. Áður hafði stefndi átt hlut að sölu slíks búnaðar í samvinnu við áðurgreint Fagraberg ehf. Fram hefur komið að stefndi fór að tilhlutan áfrýjanda á námskeið í meindýravörnum vorið 1998 til að þessum þætti yrði betur sinnt hjá áfrýjanda. Þáverandi yfirmaður hans, sem virðist hafa tekið ákvörðun um þetta, hefur ekki komið fyrir dóm til að greina frá því, hver var vitneskja hans um þátt stefnda í sölu búnaðar til fyrirtækisins og um hvað hafi verið rætt varðandi framtíðarskipan þessara mála. Fram hefur komið að stefndi fékk greitt sérstaklega frá einstökum fyrirtækjum áfrýjanda fyrir vinnu við meindýravarnir og var það með samþykki yfirmanna hans. Þá keyptu fyrirtækin búnað þessu tengdan af framangreindu fyrirtæki hans, en það flutti búnaðinn inn. Fram kom í aðilaskýrslu stefnda og framburði fyrir dómi að umrætt fyrirtæki hans hafi komið til umræðu við bókara á skrifstofu áfrýjanda, sem hafi spurst fyrir um það hvers vegna það væri með pósthólf í Hraunbæ. Umræddur starfsmaður áfrýjanda kom ekki fyrir dóm. Þá ber einnig að líta til þess að á reikningum fyrirtækisins var kennitala stefnda og virðist hann a.m.k. í sumum tilvika hafa tekið við greiðslum sjálfur fyrir búnað, þannig að starfsmönnum áfrýjanda mátti vera ljóst að hann væri aðili að þessum viðskiptum. Viðskipti stefnda gátu verið umdeilanleg. Telja verður þó í ljósi framanritaðs að áfrýjandi hafi mátt um þau vita í nokkurn tíma, en þau voru látin átölulaus. Verður fallist á það með héraðsdómi að þessi viðskipti hafi ekki réttlætt fyrirvaralausan brottrekstur stefnda eins og hér stóð á. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að stefndi hafi átt rétt á uppsagnarfresti með launum. Stefndi lækkaði dómkröfu sína við rekstur málsins í héraði vegna tekna, er hann fékk í uppsagnarfresti. Héraðsdómur lækkaði hana enn er nam umkröfðum bifreiðastyrk. Áfrýjandi hefur ekki rennt stoðum undir kröfur um frekari lækkun. Verður töluleg niðurstaða héraðsdóms því staðfest. Dæma ber áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Baugur hf., greiði stefnda, Ólafi Sigurðssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 26. okt. sl., var höfðað með stefnu, birtri 12. maí sl. Stefnandi er Ólafur Sigurðsson, kt. 300853-7819, Herjólfsgötu 34, Hafnarfirði. Stefndi er Baugur hf., kt. 480798-2289, Skútuvogi 7, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda: Að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 619.105 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. maí 1999 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað eftir mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. Stefnandi, sem var starfsmaður stefnda, undirritaði hinn 26. febrúar 1999 starfslokayfirlýsingu þar sem segir svo: “Vil ekki staðna í starfinu. Hef beðið um breytingar, - ekki fengið.” Í plaggi þessu er síðasti vinnudagur skráður 26. febrúar 1999. Ljósrit yfirlýsingar þessarar liggur fyrir í málinu sem dskj. 3. Þar er skráð í athugasemdadálki: “Var sagt upp án fyrirvara v. brota í starfi sjá bréf JB dags. 26. 2. 1999.” Við ljósrit þetta er fest ljósrit bréfs, dags. 26. febrúar 1999, til stefnanda, þar sem stefnanda er sagt upp fyrirvaralaust. Í bréfi þessu eru ástæður uppsagnarinnar tilgreindar svo: 1.Að Hagkaup hafi aflað upplýsinga um að stefnandi hafi áskilið sér 5% þóknun frá birgjum af sölu þeirra á hreinsiefni til Hagkaups. 2.Persónuleg viðskipti stefnanda með meindýravarnabúnað samrýmist ekki starfsskyldum stefnanda sem gæðastjóri hjá Hagkaupi. 3.Stefnandi hafi notað stöðu sína sem gæðastjóri hjá Hagkaupi og starfsaðstöðu til þess að reyna að afla persónulegra viðskipta erlendis. Í lok bréfsins segir að Hagkaup telji framangreind brot vera stórkostlega vanefnd á starfsskyldum stefnanda og heimili riftun vinnusamningsins. Jafnframt að Hagkaup líti svo á að óskylt sé af sömu ástæðum að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti. Stefnandi segir tildrög undirritunar starfslokayfirlýsingarinnar vera þá að hann hafi verið kallaður á fund Jóns Björnssonar, framkvæmdastjóra Hagkaups, og Guðmundar Gunnarssonar öryggisstjóra. Á fundinum hafi þess verið krafist að stefnandi segði þegar upp starfi sínu, að öðrum kosti yrðu settar upp tilkynningar um að hann hefði verið rekinn. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi verið kallaður á fund þeirra Jóns Björnssonar og Guðmundar Gunnarssonar vegna meintra ávirðinga sem þeir hafi talið vera brot stefnanda í starfi. Stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að mega segja starfi sínu lausu þegar í stað. Starfsmenn stefnda hafi þá ekki verið búnir að taka endanlega ákvörðun um það hvert framhald málsins yrði ef meintar ávirðingar reyndust á rökum reistar, þ.e. hvort þeir hefðu þá gripið til þess að áminna stefnanda fyrir brot í starfi, munnlega eða skriflega, segja honum upp störfum með samningsbundnum fyrirvara eða víkja honum fyrirvaralaust úr starfi. Það sé rangt að stefnanda hafi verið vikið fyrirvaralaust úr starfi. Svo vilji til að framkvæmdastjóri Hagkaups, Jón Björnsson, hafi fengið lögmann félagsins til þess að skrifa fyrir sig uppkast að uppsagnarbréfi til stefnanda sem hann hafi ætlað að nota ef til þess kæmi að hann teldi rétt að víkja stefnanda úr starfi. Framkvæmdastjórinn hafi hvorki þurft að grípa til uppsagnar né áminningar þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi kosið að segja starfi sínu lausu án þess að færa fram skýringar af sinni hálfu. Eftir uppsögn stefnanda sendi framkvæmdastjóri Hagkaups starfsloka-tilkynningu hans til launadeildar. Með tilkynningunni fylgdi uppkast að uppsagnarbréfinu. Þáverandi starfsmannastjóri stefnda áritaði starfslokayfirlýsinguna svo: “Var sagt upp án fyrirvara v. brota í starfi sjá bréf JB dags. 26.2.1999.” Stefnandi sem hafði unnið í sjö ár sem gæðastjóri hjá stefnda byggir kröfur sínar á hendur stefnanda á því að honum hafi verið sagt upp fyrirvaralaust og krefur stefnda um greiðslu launa, lífeyrisframlags, bifreiðastyrks og orlofs að frádreginni fjárhæð þeirra tekna sem stefnandi aflaði á uppsagnarfresti. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Samkvæmt íslenskum vinnurétti sé meginreglan sú að starfsmenn ávinni sér uppsagnarfrest samkvæmt kjarasamningum og lögum. Starfsmönnum verði ekki vikið úr starfi fyrirvaralaust nema þeir hafi brotið verulega af sér í starfi. Jafnframt þurfi að gæta vissra formreglna við fyrirvaralausa brottvísun úr starfi. Í þessu máli hafi réttur verið brotinn á stefnanda, bæði hvað varðar efni og form. Þær ávirðingar sem bornar séu á stefnanda í bréfi Hagkaups frá 26. febrúar 1999 séu ekki brottrekstrarástæður. Í fyrsta lagi sé fullyrðing Hagkaups, um að stefnandi hafi áskilið sér 5% þóknun frá birgjum af sölu þeirra á hreinsiefni til Hagkaups, röng. Þetta séu upplognar sakir, væntanlega komnar frá fyrrum samstarfsmanni stefnanda, sem telji sér nú hag í að veita honum högg, þar sem upp úr samstarfi þeirra hafi slitnað. Stefnandi hafi um langan tíma, frá því áður en hann hóf störf hjá Hagkaupi og með fullri vitneskju Hagkaups, rekið sjálfstæða starfsemi á sínu sérsviði, þ.e. í matvælafræði. Vinna þessi hafi alltaf verið unnin utan vinnutíma stefnanda hjá Hagkaupi og hafi stefnandi jafnan gætt þess að þessi aukastarfsemi skaraðist með engum hætti við starf hans hjá stefnda. Stefnandi hafi m.a. tekið að sér að mæla sótthreinsivirkni sápuefna fyrir Smára Sveinsson, Fagraberg, sem síðan hafi selt sápuefnin Hagkaupi. Fyrir þessa vinnu hafi stefnandi gert þessum aðila reikninga sem með engum hætti hafi tengst hagnaði af sölu. Þegar upp úr samstarfi hans og Smára Sveinssonar slitnaði virðist svo sem upplognar sakir hafi verið bornar á stefnanda og þeim trúað án þess að hann hafi á nokkru stigi átt þess kost að bera af sér sakir eða skýra sín sjónarmið. Í öðru lagi hafi meindýravarnir verið vandamál í verslunum Hagkaups um árabil. Til þess ráðs hafi verið gripið fyrir nokkrum misserum að stefnandi hafi farið á námskeið í meindýraeyðingu og aflað sér réttinda sem meindýraeyðir. Eftir það hafi hann sjálfur sinnt eyðingu meindýra í verslunum Hagkaups. Starfi þessu hafi hann sinnt sem hluta af starfi sínu fyrir Hagkaup og hafi með því sparað fyrirtækinu árlega stórfé. Meindýravarnir krefjist sérstakra tækja og búnaðar sem stefnandi hafi komið sér upp og keypt búnað erlendis frá. Hafi hann gert það til þess að vera betur fær um að bregðast við þegar meindýra yrði vart. Auk þess hafi álagning innlendra aðila á þessum búnaði oft verið mjög há. Þennan búnað hafi stefnandi selt Hagkaupi þegar á þurfti að halda. Hér hafi engu verið leynt. Reikningar sem stefnandi gerði Hagkaupi vegna þessa hafi verið á hans nafni og þar hafi komið fram hvað verið var að selja. Engin athugasemd hafi nokkru sinni verið gerð af hálfu fyrirtækisins vegna þess fyrr en við brottreksturinn. Í raun hafi stefnandi sparað fyrirtækinu verulegar fjárhæðir með þessari fyrirhyggju sinni. Í þriðja lagi sé ein brottrekstrarástæðan sú að stefnandi hafi notað stöðu sína sem gæðastjóri og starfsaðstöðu sína til að afla persónulegra viðskipta erlendis. Þessi ásökun tengist tölvupósti sem stefnandi hafi sent utan í ágúst 1998 þar sem hann hafi falast eftir umboði fyrir búnað við meindýravarnir. Í sjálfu sér megi telja það óheppilegt að hafa notað tölvupóst Hagkaups við þessi bréfaskipti. Ástæða þessa sé í raun sú að samskipti á tölvupósti séu fljótvirk og handhæg. Stefnandi hafi ekki haft aðgang að tölvupósti annars staðar en hjá Hagkaupi. Bréfaskiptin hafi átt sér stað 27. ágúst 1998. Hafi Hagkaup raunverulega ætlað að gera þau að brottrekstrarástæðu hefði fyrirtækið orðið að bregðast við strax. Ekki sé hægt hálfu ári síðar að tína þetta atriði til sem brottrekstrarástæðu. Uppsagnarfrestur stefnanda sé þrír mánuðir. Fyrirtækið hafi því haft öll tækifæri til að vera búið að losa sig við starfsmanninn löngu fyrr en með brottrekstrinum í febrúar sl. Stefnandi hafi ekki brotið af sér í starfi og atvinnurekandi hafi ekki haft heimild til að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi. Stefnandi hafi ekkert það aðhafst sem atvinnurekanda hafi verið ókunnugt um, hann hafi aldrei gert tilraun til þess að leyna atvinnurekanda því að hann ræki sjálfur lítið fyrirtæki í hjáverkum. Þvert á móti hafi þetta verið nokkuð sem hafi legið fyrir þegar við ráðningu stefnanda til Hagkaups og fyrrum yfirmenn hans þar hafi a.m.k. verið meðvitaðir um þetta. Hann eigi því rétt á bótum sem nemi launum í þrjá mánuði. Til þess að geta rift ráðningarsamningi vegna verulegs brots nægi þó ekki að um brot sé að ræða heldur komi hér til sérstakar reglur um aðvörun. Verði að telja að atvinnurekanda sé skylt að áminna eða aðvara starfsmann um brottrekstur áður en hann geti gert mann brottrækan úr starfi nema sakir séu því meiri, til dæmis þjófnaður eða líkamsárás. Sé það ekki gert og samningsaðila ekki gefinn kostur á að bæta ráð sitt áður en til riftunar kemur eigi samningsaðili það á hættu að vera dæmdur bótaskyldur vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi. Stefnanda hafi ekki verið veitt nein aðvörun, honum hafi aldrei verið gerð grein fyrir því að Hagkaup væri ósátt við störf hans eða atvinnustarfsemi við meindýraeyðingar né hafi athugasemd verið gerð við reikninga frá honum vegna sölu á tækjabúnaði. Stefnanda hafi aldrei verið gefið færi á að bæta úr því sem fyrirtækið hafi haft út á störf hans að setja. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo: Af hálfu stefnanda er vísað í meginreglur kröfuréttar og samningaréttar um skuldbindingagildi samninga. Kröfur um dráttarvexti eru studdar með vísan til reglna III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Krafa um málskostnað er studd með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur stefnda Af hálfu stefnda er aðallega á því byggt að stefnandi hafi sagt upp starfi sínu hjá stefnda af fúsum og frjálsum vilja og án allrar þvingunar af hálfu framkvæmdastjóra Hagkaups eða öryggisstjórans. Þá er á því byggt að stefnandi hafi jafnframt óskað eftir að hverfa þegar úr starfi án þess að vinna út samningsbundinn uppsagnarfrest og það hafi verið samþykkt af stefnda. Til vara er byggt á þeirri málsástæðu að stefnda hafi allt að einu verið heimilt að segja stefnanda fyrirvaralaust upp störfum þegar í stað bótalaust og án þess að greiða honum laun á uppsagnarfresti með því að stefnandi hafi brotið gróflega gegn starfsskyldum sínum, bæði trúnaðarskyldum og hlýðnisskyldum, að brot hans hafi verið svo stórfelld vanefnd á vinnusamningi stefnda og stefnanda að heimilað hafi stefnda riftun samningsins. Brot stefnanda á vinnusamningi aðila hafi í fyrsta lagi verið þau að hann hafi orðið uppvís að því að áskilja sér 5% þóknun frá birgjum af sölu þeirra á hreinsiefni til stefnda. Í öðru lagi hafi stefnandi stundað persónuleg viðskipti með meindýravarnabúnað til m.a. birgja stefnda sem á engan hátt hafi getað samrýmst hlutverki hans sem gæðastjóra hjá stefnda. Í þriðja lagi hafi stefnandi notfært sér starfsaðstöðu sína hjá stefnda til þess að reyna að afla sér persónulegra viðskipta erlendis. Fullyrðingum stefnanda um að hann hafi haft samþykki yfirmanna sinna til þessarar sýslunar er harðlega mótmælt af stefnda. Stefndi telur upplýst að stefnandi hafi áskilið sér 5% þóknun frá Fagrabergi ehf. af sölu félagsins á hreingerningarefnum til stefnda. Stefnandi hafi útbúið reikninga fyrir þeirri þóknun í nafni barna sinna og kallað hreingerningarvinnu hjá Fagrabergi ehf. Sú vinna hafi aldrei verið innt af hendi. Stefndi telur upplýst að stefnandi hafi í starfi sínu gert birgjum stefnda að kaupa af sér persónulega og með fulltingi Fagrabergs ehf. meindýravarnabúnað með stórkostlegri álagningu, sem í sumum tilvikum a.m.k. hafi verið öldungis óþarfur, en eiga ella á hættu að glata viðskiptum við stefnda. Stefndi telur enn fremur upplýst að stefnandi hafi freklega brotið gegn trúnaðarskyldum sínum með því að reyna að afla sér persónulegra viðskipta með notkun á starfsaðstöðu sinni hjá stefnda. Brot þetta sé sýnu alvarlegra þegar litið sé til þess að stefndi stundi sjálfstæða innflutningsstarfsemi og því augljóst að hann geti ekki og þurfi ekki að líða samkeppni á því sviði við eigið starfsfólk. Verði ekki á sýknukröfu stefnda fallist er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar að teknu tilliti til skyldu hans til tjónstakmörkunar enda hafi hann þegar eftir starfsuppsögn sína hjá stefnda tekið til starfa á öðrum vettvangi. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi stefnandi, Jón Björnsson, framkvæmdastjóri Hagkaups, Ásta Bjarnadóttir, fyrrum starfsmannastjóri Hagkaups, Guðmundur Ragnar Gunnarsson, öryggisstjóri Baugs hf. og Smári Grétar Sveinsson. Niðurstaða Hinn 15. maí 1992 réðst stefnandi til starfa sem gæðastjóri hjá Hagkaupi samkvæmt framlögðum ráðningarsamningi. Samningur þessi var tímabundinn frá 21. maí 1992 til 31. júlí 1992. Ekki mun hafa verið gerður nýr ráðningarsamningur við stefnanda en hann starfaði áfram hjá Hagkaupi allt til 26. febrúar 1999. Í ráðningarsamningnum er vísað til starfslýsingar sem lögð hefur verið fram. Samkvæmt starfslýsingunni skyldi gæðastjóri fylgjast með allri vinnslu og meðhöndlun ferskvara frá upphafi til sölu. Aðila greinir á um það hvort stefnandi hafi sagt upp starfi sínu að eigin ósk eða hvort hann hafi verið þvingaður til uppsagnar. Þegar til þess er litið í fyrsta lagi að framkvæmdastjóri stefnda og öryggisstjóri stefnda höfðu tilbúið uppsagnarbréf með sér á fund sinn með stefnanda og í öðru lagi að eftir að stefnandi hafði undirritað starfslokayfirlýsingu var af starfsmanni stefnda ritað á starfslokayfirlýsinguna: “Var sagt upp án fyrirvara v. brota í starfi sjá bréf JB dags. 26. 2. 1999.” Þá þykja líkur fyrir því að stefnandi hafi að minnsta kosti talið sig tilneyddan til þess að undirrita yfirlýsinguna. En hvernig sem starfslokayfirlýsingin var tilkomin þá er ekki minnst á uppsagnarfrest í henni. Við skýrslugjöf hér fyrir dómi kom fram hjá Jóni Björnssyni framkvæmdastjóra stefnda að fyrr á fundinum 26. febrúar 1999 hafi stefnandi talað um að hann vildi fá greidda 3 mánuði, en þegar hann undirritaði uppsagnarbréfið hafi ekkert verið talað um uppsagnarfrest. Guðmundur Ragnar Gunnarsson öryggisstjóri stefnda kvaðst ekki muna eftir því að rætt hafi verið um uppsagnarfrest. Í starfslokayfirlýsingunni er síðasti vinnudagur tilgreindur 26. febrúar 1999. Þeirri tilgreiningu verður ekki jafnað til þess að stefnandi hafi með því afsalað sér launum á uppsagnarfresti. Ein af grundvallarréttindum launafólks eru þau að þurfa ekki að sæta fyrirvaralausri uppsögn Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 19/1979 bar stefnanda þriggja mánaða uppsagnarfrestur við starfslok hjá stefnda í febrúar 1999. Þar sem það telst ósannað að stefnandi hafi afsalað sér launum á uppsagnarfresti ber að taka afstöðu til þess hvort stefnda hafi verið heimilt að víkja stefnanda úr starfi fyrirvaralaust. Eins og málið liggur fyrir eru fullyrðingar stefnda um að stefnandi hafi orðið uppvís að því að áskilja sér 5% þóknun frá birgjum af sölu þeirra á hreinsiefni til stefnda ósannaðar. Skjöl málsins sýna að stefnandi seldi fyrirtækjum vinnuveitanda síns meindýravarnarbúnað. Reikningar vegna þessara viðskipta eru frá Vörnum og eftirliti sem stefnandi segir fyrirtæki sitt. Alls er óvíst að starfsmönnum stefnda hafi verið ljóst að þessi viðskipti væru í raun við stefnanda sem í krafti stöðu sinna hjá stefnda hefur að öllum líkindum tekið ákvörðun um eða ráðlagt um kaupin. Telja verður þessa viðskiptahætti stefnanda óviðeigandi en ekki brottrekstrarsök. Hinn 31. ágúst 1998 nýtti stefnandi sér tölvupóstsaðstöðu stefnda við að reyna að afla sér viðskiptasambanda erlendis. Tölvupóstur 31. ágúst 1998, jafnvel þótt óviðeigandi sé, getur ekki réttlætt brottrekstur úr starfi 26. febrúar 1999. Með vísan til framanritaðs er niðurstaða málsins sú að ávirðingar stefnanda nægi ekki til þess að réttlæta fyrirvaralausan brottrekstur enda verður ekki annað séð en unnt hefði verið að láta stefnanda vinna út uppsagnarfrest, sem hann átti lögum samkvæmt, stefnda að skaðlausu. Krafa stefnanda um laun á uppsagnarfresti, að frádregnum þeim tekjum sem stefnandi aflaði á þeim tíma, er því tekin til greina, þar með talið 6% lífeyrisframlag og orlof. En krafa stefnanda um bifreiðastyrk er ekki tekin til greina enda bar stefnandi hér fyrir dómi að bifreiðastyrkur hefði verið greiddur samkvæmt akstursbók. Verður stefndi því dæmdur til þess að greiða stefnanda 520.471 krónur með vöxtum eins og segir í dómsorði. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 150.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð:
Mál nr. 404/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. júní 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. júní 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að beitt verði vægari úrræðum. Að því frágengnu krefst hún þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 273/2006
Kærumál Fjárslit milli hjóna Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti að hluta Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærumál. Fjárslit milli hjóna. Kæruheimild. Frávísun máls að hluta frá Hæstarétti. Vanreifun. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2006, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum varðandi opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að dæmt verði að við fjárslitin skuli beitt helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en að öðru leyti verði hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað, sem varnaraðila verði gert að greiða henni í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 11. maí 2006. Hann krefst þess að dæmt verði að við fjárslit milli aðilanna skuli vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga á þann hátt að eignarhlutur hans í fasteigninni A verði aðallega talinn 80% á móti 20% eignarhlut varnaraðila og til vara 75% á móti 25%, en að því frágengnu að eignarhlutur hans verði talinn nema meira en helmingi í hlutföllum samkvæmt ákvörðun dómsins. Í öllum tilvikum verði þó litið svo á að „aðilar beri helmingsábyrgð hvort á áhvílandi lánum.“ Varnaraðili krefst þess einnig að sóknaraðila verði gert að endurgreiða sér „helming af mánaðarlegum afborgunum af áhvílandi íbúðarlánasjóðslánum á fasteigninni A frá 15. ágúst 2004 þar til uppgjör fer fram milli aðila, með dráttarvöxtum frá 14. nóvember 2005 til greiðsludags“, svo og „fasteignagjöld, gjöld vegna lögboðinna trygginga og húseigendatryggingar í þeim hlutföllum sem úrskurðað verður að skiptin skuli byggjast á, með dráttarvöxtum frá 14. nóvember 2005.“ Að auki krefst varnaraðili þess að sóknaraðila verði gert að greiða sér 130.000 krónur með dráttarvöxtum frá síðastnefndum degi. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Með hinum kærða úrskurði var vísað frá dómi framangreindum kröfum varnaraðila, sem lutu að öðru en því að við fjárslit aðilanna yrði vikið frá meginreglu 103. gr. hjúskaparlaga að því er varðar fasteignina að A. Varnaraðili krefst þess ekki fyrir Hæstarétti að úrskurður héraðsdómara verði að þessu leyti felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka þessar kröfur til efnismeðferðar, heldur leitar varnaraðili nú dóms um þær að efni til. Með því að heimild brestur til málskots í slíku skyni verður þessum kröfum varnaraðila vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að sóknaraðili eigi við fjárslitin rétt á að fá greiddar utan skipta 7.687.722 krónur vegna fasteignar aðilanna að A, en að öðru leyti fari um fjárslitin eftir því, sem segir í 103. gr. hjúskaparlaga. Í úrskurði héraðsdómara var fallist á með sóknaraðila að hún ætti tilkall til mánaðarlegrar greiðslu að fjárhæð 70.000 krónur úr hendi varnaraðila frá 1. október 2004 í húsaleigu vegna afnota hans af fyrrnefndri fasteign. Krafa sóknaraðila, sem að þessu lýtur, er ekki studd neinum viðhlítandi gögnum. Þegar af þeirri ástæðu verður henni vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest, en rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfum varnaraðila, M, um greiðslu úr hendi sóknaraðila, K. Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að lagt skuli til grundvallar við fjárslit milli aðilanna að varnaraðili skuldi sóknaraðila 70.000 krónur fyrir hvern mánuð frá 1. október 2004 að telja og er kröfu sóknaraðila, sem að þessu lýtur, vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti skal hinn kærði úrskurður vera óraskaður. Kærumálskostnaður fellur niður. Málið var þingfest 23. september sl. og tekið til úrskurðar 20. mars sl. Sóknaraðili er M, [kt.]. Varnaraðili er K [kt.]. Dómkröfur sóknaraðila eru að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1003 með vísan til 1. mgr. 104. gr. s.l. á þá leið að við skiptin verði miðað við að eignarhlutdeild sóknaraðila í fasteign aðila að A í Reykjavík, sé 80% á móti 20% eignarhluta varnaraðila en þó þannig að aðilar beri helmingsábyrgð hvort á áhvílandi lánum. Til vara krefst sóknaraðili þess að við opinberu skiptin til fjárslita milli aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaganna með vísan til 1. mgr. 104. gr. s.l. á þá leið að við skiptin verði miðað við að eignarhlutdeild sóknaraðila í fasteign aðila að A í Reykjavík, sé 75% á móti 25% eignarhluta varnaraðila, en þó þannig að aðilar beri helmingsábyrgð hvort á áhvílandi lánum. Til þrautarvara krefst sóknaraðili þess að við opinberu skiptin verði vikið frá helm­inga­skiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga með vísan til 1. mgr. 104. gr. s.l. í hlutföllum sem dóm­urinn ákveður en þó þannig að aðilar beri helmingsábyrgð hvort á áhvílandi lánum. Þá krefst sóknaraðili þess í öllum tilvikum að varnaraðili endurgreiði sóknaraðila helm­ing af mánaðarlegum afborgunum af áhvílandi íbúðarlánasjóðslánum á fasteigninni A, Reykjavík frá 15 ágúst 2004 þar til uppgjör fer fram milli aðila, með dráttar­vöxtum frá 14. nóvember 2005 til greiðsludags. Varnaraðili endurgreiði sóknar­aðila fasteignagjöld, gjöld vegna lögboðinna trygginga og húseigendatryggingar í þeim hlut­föllum sem úrskurðað verði að skiptin skuli byggjast á, með dráttarvöxtum frá 14. nóvember 2005. Varnaraðili endurgreiði sóknaraðila 130.000 kr. með dráttarvöxtum frá 14. nóvember 2005 til greiðsludags. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Dómkröfur varnaraðila eru að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila um frávik frá helm­ingaskiptareglu. Varnaraðili krefst þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði fylgt helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þannig að varnaraðili fái helming úr skírri hjúskapareign aðila. Varnaraðili krefst þess til vara að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði miðað við að eignarhlutdeild varnaraðila í eignum aðila verði aldrei meira en kr. 2.500.000 lægri en eignarhlutur sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili í öllum tilvikum þess jafnframt að hún verði sýknuð af öllum fjár­kröfum sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili í öllum tilvikum leigugjalds að fjárhæð kr. 75.000 á mánuði frá sam­vistaslitum 15. ágúst 2004 og þar til uppgjör fer fram milli aðila, með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 15. september 2005 til greiðsludags. Þá krefst varnaraðili að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða varnaraðila kr. 51.374 vegna skipulagsgjalds og greiddra skatta sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar. Þegar aðilar hófu sambúð á árinu 1999 hafði sóknaraðili fest kaup á íbúð að B í Reykjavík af C sem er fyrirtæki í eigu fjöl­skyldu sóknaraðila. Aðilar fluttu í íbúðina í maí 2000. Kaupsamningur um íbúðina er dag­settur 10. þess mánaðar. Samkvæmt honum var kaupverð íbúðarinnar kr. 8.000.000 sem greiðist skyldi með útborgun kr. 2.500.000, þar af voru kr. 500.000 sagðar greiddar, kr. 1.500.000 skyldu greiðast með afsali á bifreiðinni D og kr. 500.000 við af­hend­ingu íbúðarinnar. Óumdeilt er að sóknaraðili greiddi kr. 1.000.000 en varnaraðili heldur því fram að greiðslan í formi bifreiðarinnar hafi aldrei farið fram og að því leyti hafi verið um örlætisgerning að ræða af hálfu föður sóknaraðila. Kr. 5.500.000 skyldu greiðast með fast­eignaveðbréfum og voru þau útgefin í mars og júlí 2000. Í desember 2001 festu aðilar kaup á raðhúsinu að A tilbúnu undir tré­verk af C og var sóknaraðili sagður kaupandi að 75% en varn­araðili 25%. Varnaraðili kveður sóknaraðila og föður hans hafa ákveðið hlutföllin en það hafi ávallt verið skilningur aðila að þau ættu húsið í jöfnum eignarhlutföllum. Kaup­verð hússins, kr. 15.800.000, var fjármagnað með söluandvirði íbúðarinnar að B, kr. 7.687.722, og með húsbréfum Íbúðalánasjóðs að nafnvirði kr. 9.000.000. Þá heldur sóknaraðili því fram að andvirði bifreiðar hans E, kr. 1.200.00, hafi runnið til kaupanna en því mótmælir varnaraðili. Faðir varnaraðila lagði rafmagn í húsið og kveður varnaraðili þau hafa fengið lækkun á kaupverði sem því nam eða um kr. 1.931.208 þar sem rafmagn hafi átt að fylgja húsinu. Þau hafi því eftir kaupin átt inneign hjá C að fjárhæð kr. 2.818.930 sem hafi átt að ganga upp í efniskaup og fram­kvæmdir. C annaðist smíði allra innréttinga og tréverks húss­ins, svo og frágang á lóð og stétt utanhúss. Þá sá C um kaup á efnum og tækjum í eldhús og bað. Heldur sóknaraðili því fram að C hafi ekki gefið út reikninga vegna þessa þar sem foreldrar hans hafi litið svo á um lán væri að ræða til hans sem kæmi til endurgreiðslu síðar. Varnaraðili heldur því hins vegar fram að við sam­búð­ar­slitin hafi eignin verið fullkláruð og öll efniskaup og skuldir greiddar. Öll lánsviðskipti milli C og aðila hafi frá upphafi verið gefin upp á skattframtali aðila, sem móðir sóknaraðila og annar eigandi C hafi gert, og að um aðrar lánveitingar hafi ekki verið að ræða. Fyrir liggur að á skattframtali 2004 er skuldin aðila við C sögð kr. 750.000. Varnaraðili kveður aðila þessu til viðbótar hafa lagt fram sam­eiginlegt fé og eigin vinnu til að fullklára eignina á sem hagkvæmastan máta, auk þess sem þau hafi fengið aðstoð vina og vandamanna og keypt efni með verulegum af­sláttar­kjörum. Fyrir liggur að í júnímánuði 2002 greiddu aðilar kr. 1.107.000 vegna fram­kvæmd­anna af sameiginlegu sparifé. Aðilar fluttu í raðhúsið haustið 2002 og í nóvember sama ár fæddist þeim sonur. Í júlímánuði árið 2003 gengu aðilar í hjónaband en slitu sam­vistum ári síðar þ.e. um mánaðamótin júlí/ágúst 2004. Hinn 27. september s.á. sótti sókn­ar­aðili um skilnað að borði og sæng. Ágreiningur reis um fjárskipti aðila og með úrskurði Héraðs­dóms Reykjavíkur, uppkveðnum 28. janúar 2005, var ákveðið að opinber skipti skyldu fara fram til fjárslita milli þeirra. Á skiptafundi kom upp ágreiningur um heildar­skiptingu á eignum málsaðila. Skiptastjóri lagði til að við skipti á eignum málsaðila yrði vikið frá helmingaskiptareglunni og að hrein eign fasteignarinnar A skiptist þannig að í hlut mannsins komi 65% og í hlut konunnar 35%. Sóknaraðili féllst ekki á sáttatillögu þessa og var því með vísan til 112. gr. sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum málinu beint til Héraðsdóms Reykja­víkur til úrlausnar. II Sóknaraðili byggir aðalkröfu sína á því að helmingaskipti í samræmi við 103. gr. hjú­skaparlaga nr. 31/1993 séu honum bersýnilega ósanngjörn í skilningi 1. mgr. 104. gr. s.l. Hann hafi átt eignina að B er sambúð aðila hófst og hafi söluandvirði hennar, þ.e. kr. 7.687.722, runnið til kaupa á raðhúsinu að A sem hafi verið keypt á kr. 15.800.000. Framlag varnaraðila við kaup á raðhúsinu, sem sé sú eign sem komi til skipta við fjárslit aðila, hafi verið helmingur í Íbúðalánasjóðsláni að fjárhæð kr. 4.500.000: Maðurinn Konan Húsbréf 9.000.000 4.500.000 4.500.000 Söluandvirði B 7.687.722 7.687.722 Bifreiðin E 1.200.000 1.200.000 Kaupverð A 17.887.722 13.387.722 4.500.000 Eignarhlutföll 75% 25% Í samræmi við framangreinda sundurliðun hafi eignarheimild aðila á þinglýstu af­sali A verið tilgreint 75% hlutur sóknaraðila á móti 25% hlut varnaraðila. Af­föll af húsbréfum hafi numið kr. 845.199 en fjárhæð umfram kaupsamningsverðið hafi verið ráðstafað til C sem hafi séð um að fullgera húsið. Byggir sóknaraðili á að C hafi lagt í eignina kr. 6.431.367 sem ekki hafi verið gefnir út reikningar fyrir þar sem sóknaraðili hafi ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að greiða C enda aðilar báðir með lágmarkstekjur á þessum tíma. Ekki hafi verið um örlætisgerning að ræða heldur lán til sóknaraðila. Sé skuldin tilgreind í bókhaldi C sem hluti af verkbirgðum. Aðilar hafi greitt til C kr. 1.107.000 en þá fjárhæð hafi þau átt á sameiginlegum sparireikningi á nafni varnaraðila. Stofn­kostn­aður eignarinnar hafi þannig verið kr. 25.426.089. Í ljósi framangreinds verði að líta svo á að sóknaraðili hafi flutt verulega miklu meiri eignir í búið en varnaraðili við hjúskaparstofnun í skilningi 1. mgr. 104. gr. hjú­skap­arlaga. Að teknu tilliti til kostnaðar við að gera húsið fullbúið samkvæmt fram­an­greindu hafi heildarframlög sóknaraðila við það numið kr. 20.372.589 eða 80% og varn­ar­aðila kr. 5.053.500 eða 20%. Hafi stofnkostnaður þessi verið orðinn til við hjú­skap­ar­stofnun aðila árið 2003 og sóknaraðili þannig lagt verulega meira með sér inn í búið en varn­araðili. Því sé bersýnilega ósanngjarnt að byggja fjárskipti aðila, sem einungis hafi verið 12 mánuði í hjúskap, á helmingaskiptareglunni en í þessu sambandi eigi ekki að líta til sambúðartíma aðila á undan hjúskapnum. Þá beri einnig að líta til þess að verðmæti eign­arinnar hafi aukist verulega við það að ljúka byggingu hennar og að sú verð­mæta­aukning hafi að langmestu leyti orðið vegna vinnu C Því beri að miða fjárframlög aðila við stofnkostnað eignarinnar, en ekki þinglýsta eign­ar­heimild, og skipta eigninni á milli aðila þannig að sóknaraðili fái í sinn hlut 80% en varn­ar­aðili 20% en þó þannig að aðilar beri sameiginlega að jöfnu ábyrgð á áhvílandi íbúða­lána­sjóðsláni. Sóknaraðili byggir varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og að framan eru rakin um að víkja beri frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga þannig að við skiptingu eignarinnar verði miðað við þinglýst eignarhlutföll en ekki helmingaskiptareglu. Varnaraðili hafi ekki fært sönnur fyrir því að eignarheimild hennar nemi hærra hlutfalli en þinglýst eignar­heimild segi til um og það væri því bersýnilega ósanngjarnt að eignin lyti ákvæðum hjú­skap­arlaga um helmingaskipti. Við skiptingu verði við það miðað að aðilar beri sam­eigin­lega og að jöfnu ábyrgð á áhvílandi íbúðalánasjóðsláni. Þrautarvarakröfu byggir sóknaraðili á sömu sjónarmiðum um að helmingaskipti yrðu honum bersýnilega ósanngjörn. Sóknaraðili byggir kröfu sína um að varnaraðili endurgreiði honum helming af­borg­ana af áhvílandi íbúðalánasjóðslánum á að hlutdeild varnaraðila í eignamyndun í fast­eigninni byggi að öllu leyti á helmingshlutdeild hennar í láninu. Sóknaraðili hafi frá sam­búðarslitum einn greitt mánaðarlegar afborganir af því og samtals nemi helmingur þessara afborgana nú um það bil kr. 360.000. Sóknaraðili byggir kröfu sína um að varnaraðili endurgreiði honum fast­eigna­gjöld, lögboðnar tryggingar og húseigendatryggingu á að eðlilegt sé að varnaraðili taki þátt í þeim kostnaði í samræmi við skiptahlutföll en hann hafi einn greitt þessi gjöld frá sam­búðarslitum. Sóknaraðili byggir kröfu sína um að varnaraðili endurgreiði honum kr. 130.000 á því að sú upphæð sé helmingur fjárhæðar sem varnaraðili hafi fjarlægt af reikningi sem hafi verið sameiginlegur sparnaðarreikningi þeirra þótt hann hafi verið á nafni varnar­aðila. III Varnaraðili byggir aðalkröfu sína á því að helmingaskiptaregla 103. gr. hjú­skapar­laga nr. 31/1993 sé meginregla um fjárskipti milli hjóna og allar undantekningar frá þeirri reglu beri að túlka þröngt. Varnaraðili mótmæli því að fjárskipti milli aðilanna yrðu ber­sýni­lega ósanngjörn ef beitt yrði helmingaskiptareglu, en slík ósanngirni sé skilyrði þess að unnt sé að beita 104. gr. laganna. Varnaraðili byggir á því að önnur skipti en helm­inga­skipti yrðu hins vegar bersýnilega ósanngjörn. Sóknaraðili hafi lagt fram kr. 1.000.000 til kaupa á íbúðinni að B en kr. 1.500.000 sem greiðast hafi átt með bifreið hafi aldrei verið greiddar. Að öðru leyti hafi fasteignin verið keypt fyrir láns­fé sem tekið var á sambúðartíma aðila. Eignamyndun í fasteigninni hafi eingöngu orðið vegna hækkana á fasteignamarkaði en þegar hún hafi verið seld hafi áhvílandi skuldir hækkað um kr. 612.278. Varnaraðili hafi lagt til búsins bifreið sem seld hafi verið um það leyti sem aðilar fluttu í íbúðina. Þá hafi varnaraðili lagt fram töluvert innbú. Byggir varnaraðili á því að hún hafi ásamt sóknaraðila komið að því að fullklára íbúðina sem skyldi vera heimili þeirra beggja. Allt frá upphafi sambúðar hafi aðilar greitt sam­eigin­lega af lánum íbúðarinnar og allar tekjur varnaraðila hafi runnið til sameiginlegra út­gjalda. Þannig hafi strax myndast fjárhagsleg samstaða með aðilum. Byggir varnaraðili á því að sú staðreynd að sóknaraðili hafi átt fyrir óverulega út­borgun í íbúð dugi ekki ein og sér til að víkja megi frá meginreglu hjúskaparlaga um helm­ingaskipti enda hafi hún einnig komið með peninga og innbú til stofnunar sam­eigin­legs heimilis. Útborgunarfjárhæðin kr. 1.000.000 eða kr. 2.500.000 eins og hún átti að vera samkvæmt kaupsamningi sé óveruleg fjárhæð þegar nettóeign aðila sé metin um það bil kr. 40.000.000. Önnur skipti en helmingaskipti yrðu bersýnilega ósanngjörn enda helm­ingaskiptareglan í samræmi við skilning aðila um að þau væru að fjárfesta í fast­eign­unum í sameiningu. Varnaraðili byggir á að hún hafi tekið þátt í þeirri eignamyndun sem varð í fast­eign­inni að B. Hún hafi strax frá upphafi tekið fullan þátt í að greiða af áhvílandi skuldum á íbúðinni sem hafi numið 70% af virði hennar og að hún hafi lagt fram ríkari skerf en sóknaraðili. Aðilar hafi litið á íbúðina að B sem sameign þeirra beggja, hafi stofnað sérstakan reikning til að borga sameiginlega af henni og talið hana fram á sameiginlegu skattframtali. Því væri bersýnilega ósanngjarnt að sóknaraðili ætti einn að njóta verðhækkunarinnar. Við kaupin á A hafi aðilar báðir farið í greiðslumat vegna lántöku hjá íbúðalánasjóði og báðir lagt fram sparifé, launatekjur og vinnuframlag við að fullklára eign­ina. Þegar aðilar giftu sig hafi ekki verið rætt um gerð kaupmála enda töldu aðilar sig eiga fasteignina sameiginlega. Varnaraðili byggir á að sönnunarbyrðin fyrir því að skil­yrðum 104. gr. hjúskaparlaga sé fullnægt hvíli alfarið á sóknaraðila. Varnaraðili mótmælir því að sóknaraðili hafi sett bifreiðina D upp í kaupin á A. Sú bifreið hafi verið seld á árinu 2001 eins og fram komi á skattframtali og keyptar tvær bifreiðar í staðinn. Varnaraðili byggir á að aðilar hafi sjálfir greitt fyrir efni, tæki og annað sem þurfti til að fullgera fasteignina með sparifé, launatekjum og vinnuframlagi. Aðilar hafi hins vegar nýtt sér afsláttarkjör sem C hafði og sem að ættingjar gátu útvegað. Varnaraðili fullyrðir að eftir að kaupin á A hafi aðilar alfarið séð um að ljúka við hana og heldur því fram að öll fjármál milli þeirra og C hafi verið á hreinu. Báðir aðilar hafi unnið við fasteignina. Eldhús- og baðinnrétting hafi verið keypt af C en sóknaraðili hafi unnið í henni sumarið 2003 og 2004 og varnar­aðili unnið í [...] í eigu foreldra sóknaraðila í 2 mánuði. Engin laun hafi verið greidd fyrir þá vinnu heldur hafi verið samkomulag um að vinnuframlagið væri fyrir inn­rétt­ing­unum. Parket, hurðir, flísar, málning, eldhústæki o.fl. hafi aðilar keypt sjálf og greitt strax fyrir en vegna verulegs afsláttar sem C njóti hafi viðskiptin farið þar í gegn. Vinna við loftin hafi hins vegar verið gjöf frá foreldrum sóknaraðila til barna sinna og tengda­barna. Byggir varnaraðili á að C hafi ekki með sann­an­legum hætti sýnt fram á skuld aðila við félagið umfram þá skuld sem tilgreind hafi verið á skatt­framtali aðilanna frá árinu 2002 og sem greidd hafi verið niður hratt og örugglega og hafi við skilnað aðilanna staðið í kr. 750.000. Varakröfu sín byggir varnaraðili á sömu málsástæðum. Verði helmingaskipi hins vegar talin bersýnilega ósanngjörn byggir varnaraðili á að einungis sé hægt að horfa á að fram­lag sóknaraðila umfram varnaraðila hafi í mesta lagi verið kr. 2.500.000. Telur varnar­aðili að nauðsynlegt sé að meta hlut hennar í þeirri eignamyndun sem orðið hafi á sam­búðartímanum bæði hlutdeild hennar í afborgunum og rekstri fasteignarinnar að B, hlut hennar í verðhækkun þeirrar fasteignar á sambúðartímanum sem og fjár­framlög og vinnuframlag til fasteignarinnar að A. Byggir varnaraðili á að henni beri jafn hlutur í þeirri verðhækkun sem orðið hafi á fasteignamarkaði og að meta verði vinnu á heimili m.a. við umönnun barns til jafns við vinnuframlag við framkvæmdir við fasteignina. Þrátt fyrir skamman hjúskap hafi allt frá upphafi sambúðartímans verið sam­eiginlegt fjárfélag með aðilum og til þess verði að horfa sbr. Hrd. 41/2005. Kröfu sína um að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða henni kr. 75.000 á húsa­leigu á mánuði byggir varnaraðili á því að henni hafi verið gert að hverfa á brott af fast­eign aðilanna. Sé óeðlilegt annað en að varnaraðili greiði leigugjald fyrir full afnot fast­eign­arinnar en kr. 150.000 í leigu fyrir húsið verði að telja hóflegt leigugjald. IV Málsaðilar, sem hófu sambúð á árinu 1999, gengu í hjónaband í júlí 2003 og skildu ári síðar. Er í máli þessu til úrlausnar hvort fullnægt sé skilyrðum 104. gr. hjú­skap­ar­laga nr. 31/1993 til að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna við skipti á búi þeirra. Áður en aðilar hófu sambúð á árinu 1999 hafði sóknaraðili fest kaup á íbúð að B í Reykjavík fullbúinni án gólfefna fyrir kr. 8.000.000. Aðilar fluttu í íbúð­ina í maí árið 2000. Ljóst er af gögnum málsins að tiltölulega snemma á sam­búð­ar­tíma aðila hafi fjárhagur þeirra orðið mjög samtvinnaður. Íbúðin að B var seld í nóvember 2001. Þykir varnaraðila ekki hafa tekist að sanna að hún hafi á þessum stutta tíma látið slík framlög af hendi að hún hafi eignast hlutdeild í íbúðinni. Í desember 2001 festu aðilar saman kaup á raðhúsinu að A, tilbúnu undir tréverk og var sóknaraðili kaupandi að 75% en varnaraðili að 25%. Var húsið keypt af C sem er fyrirtæki í eigu fjölskyldu sóknaraðila. Kaup­verðið var kr. 15.800.000 og var það greitt með söluandvirði íbúðarinnar að B, kr. 7.687.722.-, og með húsbréfum útgefnum af Íbúðalánasjóði að nafnvirði kr. 9.000.000. Þá heldur sóknaraðili því fram að bifreið hans, E, kr. 1.200.000, hafi runnið til kaupanna. Varnaraðili mótmælir því og er sú fullyrðing sóknaraðila ósönnuð. Varnaraðili heldur því fram að til frádráttar kaupverðinu hafi komið kr. 1.931.208 vegna rafmagns sem faðir hennar sá um að leggja í húsið, þar sem raflögn hafi átt að vera innifalin í verði þess, og þannig hafi myndast inneign hjá C að fjárhæð kr. 2.818.930. Þessu mótmælir sóknaraðili. Varnaraðili heldur því fram að sóknaraðili og faðir hans hafi ákveðið í hvaða hlutföllum aðilar væru þinglesnir eigendur eignarinnar án samráðs við sig. Milli hennar og sóknaraðila hafi ávallt ríkt sá skilningur að þau ættu fast­eignina í jöfnum hlutföllum en því hafnar sóknaraðili. Það er mat dómsins að það að sóknaraðili var kaupandi að 75% eignarinnar en varnar­aðili 25% styðji mjög eindregið að það hafi verið sameiginlegur skilningur aðila að varnar­aðili hafi ekki eignast hlutdeild í íbúðinni að B og byggist á að fram­lag varnaraðila til kaupa á A hafi einungis verið í formi helmings lánsins eða kr. 4.500.000. Fyrir liggur að aðilar, sem óumdeilt er að höfðu sameiginlegan fjárhag, réðu yfir nokkru sparifé auk þess að hafa launatekjur, réðust þegar í að fullgera húsið. Ágrein­ings­laust er að C annaðist smíði allra innréttinga og tréverks í húsið og frágang utanhúss. Auk þess annaðist C kaup á efnum og tækjum í eld­hús og bað. Heldur sóknaraðili því fram að C hafi lagt til eignarinnar kr. 6.431.367 og hafi verið um að ræða lán til sóknaraðila sem sé ógreitt. Varnaraðili neitar því hins vegar að skuld sé til staðar og kveður aðila hafa greitt C allan kostnað við að fullgera húsið svo og efni og tæki með sparifé sínu, aflafé og vinnuframlagi. Bendir varnaraðili á að samkvæmt skattframtali aðila 2004 sé skuldin tilgreind 750.000. Vinnu við loft hússins kveður varnaraðili hafa verið gjöf frá foreldrum sóknaraðila. Úr því hvort til staðar sé skuld við C vegna framkvæmda við húsið og þá hver verður ekki leyst í máli þessu enda ekki við gögn að styðjast sem byggt verður á. Fyrir liggur hins vegar að C hefur falið lögfræðistofu að inn­heimta helming upphæðarinnar eða kr. 3.21.684 hjá varnaraðila á grundvelli reiknings út­gefins 23.11.2005. Þá er ágreiningslaust að faðir varnaraðila lagði rafmagn í húsið og samkvæmt yfir­liti frá F var kostnaður vegna þess samtals kr. 1.931.208. Heldur varnar­aðili því fram að ekki hafi verið greitt fyrir vinnu föður hennar heldur hafi aðilar eins og áður greinir fengið lækkun á kaupverði hússins sem nemur þeirri upphæð. Sókn­ar­aðili heldur því hins vegar fram að verðmæti rafmagnsvinnu föður varnaraðila sé til muna minna og að fyrir hana hafi verið greitt. Úr ágreiningi aðila hvað þetta varðar verður heldur ekki leyst í máli þessu á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Að öðru leyti en að ofan greinir er ekki ágreiningur milli aðila sem neinu þykir nema um það hvernig staðið var að því að fullgera húsið. Það er því niðurstaða dómsins að hvað sem ágreiningi þessum líður að ekki sé við annað að styðjast en að framlög aðila við að standsetja húsið hafi verið sambærileg enda liggur og fyrir að fjárhagur þeirra var sam­eiginlegur. Aðilar þykja því hafa átt jafnan þátt í þeirri verðmætaaukningu sem það hafði í för með sér burtséð frá því hvort einhverjar skuldir vegna framkvæmdanna kunni að vera ógreiddar. Aðilar fluttu í húsið nær fullbúið haustið 2002 og eignuðust barn í nóvember mán­uði það ár. Í júlímánuði 2003 gengu aðilar síðan í hjónaband sem lauk eins og áður greinir ári síðar. Þegar aðilar gengu í hjónaband fluttu þau með sér í búið nánast fullbúna fast­eignina A sem þau höfðu keypt, eins og áður greinir, tilbúna undir tréverk í desember 2001 fyrir kr. 15.800.000. Fasteignin er aðaleign búsins við hjúskaparslitin og sú eign sem ágreiningur er um hvernig beri að skipta. Samkvæmt 104. gr. laga nr. 31/1993 er það forsenda fyrir fráviki frá helm­inga­skiptareglu að skiptin yrðu bersýnilega ósanngjörn að öðrum kosti fyrir annað hjóna. Þau til­vik sem taka á tillit til þegar sanngirnismælikvarði er á lagður er fjárhagur hjóna og lengd hjúskapar. Einnig ber að hafa hliðsjón af því að annað hjóna kann að hafa flutt í búið við hjúskaparstofnun verðmæti sem eru verulega miklu meiri en þau er frá hinu stafa eða hafi síðar erft fé eða fengið það að gjöf frá öðrum en maka sínum. Hjúskapur aðila stóð eins og áður greinir í 1 ár og var því skammvinnur í skilningi 104. gr. hjúskaparlaga. Ekki liggur fyrir hvert verðmæti A var við stofnun hjú­skapar aðila en fyrir liggur að húsið sem aðilar höfðu keypt tilbúið undir tréverk var þá nánast fullbúið. Ljóst er því að verðmæti þess jókst ekki að ráði fyrir tilverknað aðila meðan hjúskapur þeirra stóð. Fyrir liggur hins vegar að sóknaraðili lagði til kaupa á hús­inu umfram varnaraðila kr. 7.687.722 og átti sú fjárhæð rætur að rekja til hreinnar eignar sókn­araðila í íbúðinni að B og nam allri útborgun aðila í A. Þykir því mega við það miða að sóknaraðili hafi flutt sem þeirri upphæð nemur meira í búið við hjúskaparstofnun en varnaraðili, en eins og áður greinir er það mat dómsins að leggja verði til grundvallar að framlag aðila til að fullgera húsið hafi verið jafnt. Þykja því vera fyrir hendi skilyrði 104. gr. hjúskaparlaga til að sóknaraðili fái utan skipta við fjárslit milli sín og varnaraðila þá fjárhæð eða kr. 7.687.722. Að öðru leyti skal fara um fjárskipti aðila samkvæmt því sem segir í 103. gr. laganna. Sóknaraðili gerir kröfu um að varnaraðili verði dæmdur til að endurgreiða honum helming af afborgunum af áhvílandi íbúðalánasjóðslánum frá sambúðarslitum eða u.þ.b. kr. 360.000. Mál þetta er borið undir dóminn sem ágreiningsmál vegna opinberra skipta til fjárslita á milli hjóna. Verða fjárkröfur ekki dæmdar í slíku máli án tillits til eigna­skipt­ingar þeirra sem er markmið hinna opinberu skipta og ekki umfram það sem eignir hvors um sig hrökkva til að standa undir kröfum hins. Að þessu gættu verður að skilja kröfu­gerð sóknaraðila þannig að við opinber skipti milli hans og varnaraðila verði tekið tillit til þeirra greiðslna sem að framan greinir honum til hagsbóta. Samkvæmt meginreglu einka­mála­réttarfars þarf kröfugerð að vera svo ákveðin og ljós að unnt sé að taka hana upp sem dóms­niðurstöðu í máli. Kröfugerð sóknaraðila uppfyllir ekki þetta skilyrði og er því í and­stöðu við d. lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Verður því ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. Krafa sóknaraðila um að varnaraðili endurgreiði honum fasteignagjöld, lögboðnar trygg­ingar og húseigendatryggingu er haldin sama annmarka og verður einnig vísað frá dómi. Fyrir liggur að varnaraðili tók kr. 260.000 út af sameiginlegum reikningi aðila í ágúst 2004 eða áður en sóknaraðili fór fram á skilnað en það er það tímamark sem miða ber við varðandi það á hverjum tíma eignir eða skuldbindingar þurfi að hafa verið til staðar til að tillit verði tekið til þeirra við opinberu skiptin samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt því verður að hafna kröfu sóknaraðila um að við skiptin verði tekið tillit til þess að varnaraðili skuldi sóknaraðila 130.000 krónur. Krafa varnaraðila um að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða henni kr. 51.374 vegna skipulagsgjalds og greiddra skatta sóknaraðila er vanreifuð og verður henni vísað frá dómi. Fyrir liggur að sóknaraðili hefur búið í húsi aðila eftir að sambúð þeirra var slitið í ágúst mánuði 2004. Verður ekki hjá því komist að gera honum að greiða varnaraðila nokkurt endurgjald fyrir afnotin. Ósannað verður að telja hvað sé hæfileg leiga fyrir húsið. Að álitum þykir rétt að sóknaraðili greiði 70.000 krónur á mánuði til skiptaloka en rétt þykir að upphaf leigugreiðslna miðist við 1. október 2004, en fyrir liggur að sýslu­maður tók fyrir kröfu sóknaraðila um skilnað að borði og sæng þann 27. september þ.á. Dráttar­vextir dæmast ekki. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, M, og varnar­aðila, K, á sóknaraðili rétt á að fá greiddar utan skipta 7.687.722 krónur. Að öðru leyti fer um fjárslitin samkvæmt því sem segir í 103. gr. hjú­skap­arlaga nr. 31/1993. Kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti til fjárslita milli hans og varnaraðila verði lagt til grundvallar að varnaraðili skuldi sóknaraðila um það bil 360.000 krónur er vísað frá dómi. Kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti til fjárslita milli hans og varnaraðila verði lagt til grundvallar að varnaraðili skuldi sóknaraðila fasteignagjöld, lögboðnar trygg­ingar og húseigendatryggingu er vísað frá dómi. Kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti til fjárslita milli hans og varnaraðila verði lagt til grundvallar að varnaraðili skuldi sóknaraðila 130.000 krónur er hafnað. Kröfu varnaraðila um að við opinber skipti til fjárslita á milli hennar og sóknar­aðila verði lagt til grundvallar að sóknaraðili skuldi henni 51.374 krónur er vísað frá dómi. Við opinber skipti til fjárslita milli varnaraðila og sóknaraðila skal leggja til grund­vallar að sóknaraðili skuldi varnaraðila að fjárhæð 70.000 krónur á mánuði frá og með 1. október 2004. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 625/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið útveguð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 13. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum, grunaður um aðild að ætluðu mansali. Kærði hafi borið hjá lögreglu að konan (A) hafi komið á hans vegum hingað til lands eftir að þau hafi átt í tölvusamskiptum og að hann hafi beðið þrjá félaga sína um að sækja hana í flugstöðina. Fyrir liggi í málinu að símatengingar hafi verið á milli símanúmers kærða og konunnar á meðan hún hafi horfið úr umsjá lögreglu en þrátt fyrir það hafi kærði neitað að hafa verið í samskiptum við hana á þeim tíma og að vita hvar hún hafi verið niðurkomin. Þá liggi jafnframt fyrir í málinu að kærði hafi verið í samskiptum við litháískt símanúmer sem meðkærði Y hafi jafnframt verið í samskiptum við, en það sé það númer sem gögn málsins bendi til að sé símanúmer aðila í Litháen, sem rökstuddur grunur leiki á um að tengist málinu. Kærði hafi nú viðurkennt að hafa sótt ætlaðan þolanda mansals til Keflavíkur aðfaranótt 13. október sl. og farið með hana til Reykjavíkur en neitað að greina frá nánari staðsetningum eða atvikum að öðru leyti. Við húsleit á heimili kærða hafi fundist armbandsúr úr innbroti þar sem mikil verðmæti hafi verið tekin ófrjálsri hendi og jafnframt miklar skemmdir unnar. Einnig hafi fundist munir úr sama innbroti hjá meðkærðu Y og Z. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé um að um verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða en í því skyni sé unnið í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega í Litháen. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefin að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða koma undan sönnunargögnum gangi hann laus. Sjö manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 395/2004
Sjómaður Uppsögn Uppgjör
B, sem var stýrimaður á skipi í eigu S ehf., sleit ráðningu sinni hjá félaginu þar sem ekki var orðið við beiðni hans um greiðslu á vangreiddum launum. S ehf. viðurkenndi rétt B til þessara launa en hélt því fram að B hefði rift ráðningarsamningnum og með því fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti. Talið var að B hefði slitið ráðningu sinni með lögmætum hætti. Var S ehf. því gert að greiða B laun í þrjá mánuði í uppsagnarfresti auk fjárhæðar sem eftirstóð af launakröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2004. Hann krefst aðallega að honum verði gert að greiða stefnda 55.693 krónur en til vara að krafa stefnda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í forsendum héraðsdóms er meðal annars vísað til 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til stuðnings rétti stefnda til launa úr hendi áfrýjanda í uppsagnarfresti. Þessi réttur styðst við 2. mgr. 27. gr. laganna. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Skeljahöllin ehf., greiði stefnda, Birni Kristjánssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 24. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 9. júní síðastliðinn höfðar Björn Kristjánsson til heimilis að Austurbergi 18, Reykjavík þann 9. desember 2003 á hendur Skelja­höllinni ehf., Eyjavöllum 8, Keflavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.171.892 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Ennfremur er krafist viðurkenningar á sjóveðrétti í m.s. Kristbjörgu II H - 75, skipaskrárnúmer 127 til tryggingar öllum dæmdum kröfum. Af hálfu stefnda eru endanlegar dómkröfur þær að stefnda verði heimilað að skuldajafna bótum samkvæmt lokaákvæði 1.21 greinar kjarasamnings milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna við kröfur stefnanda. Stefndi verði því dæmdur til þess að greiða stefnanda 55.693 krónur ásamt löglegum vöxtum frá gjalddaga. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 351.778 krónur ásamt vöxtum. Auk þess er krafist málskostnaðar að mati dómsins en til vara að málskostnaður verði felldur niður. I. Málavextir eru þeir að stefnandi réð sig til starfa hjá stefnda þann 1. apríl 2003 sem 1. stýrimann á m.s. Kristbjörgu II HF - 75 (127) í eigu stefnda. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Ráðning stefnanda var ótímabundin og hún markaðist ekki af ákveðnum verkefnum eða veiði­ferðum. Stefnandi vann í fyrstu við búnað skipsins, en verið var að búa skipið til lúðu­veiða. Þann 21. maí 2003 var lögskráð á skipið og því haldið til lúðuveiða á línu og landað fyrstu veiðiferðinni þann 29. sama mánaðar. Stundaði skipið þessar línuveiðar um sumarið og fram á haustið, en ekki fiskaðist fyrir hlut og skyldi því greiða skipverjum lágmarkslaun, þ.e. kauptryggingu á ráðningartíma stefnanda. Stefndi gaf enga launaseðla út, en greiddi skipverjum einhver laun eftir hendinni upp í laun þeirra. Stefnandi heldur því fram að honum hafi borið að fá 1.616.000 krónur í laun en hafi fengið 1.260.000 krónur greiddar í laun. Vangreidd laun hafi því numið 356.000 krónur þann 25. október 2003. Stefndi heldur því hins vegar fram að hann hafi greitt stefnanda fyrir tímabilið 1. apríl - 25. október 1.275.000 krónur í laun og vangreidd laun því verið að fjárhæð 341.000 krónur þann 25. október 2003. Í byrjun októbermánaðar 2003 fór forsvarsmaður stefnda, Helgi Friðgeirsson, sem var jafnframt skipstjóri á m.s. Kristbjörgu í leyfi til útlanda í rúman hálfan mánuð. Hann fól stefnanda skipstjórn og sagði honum að halda skipinu til veiða. Stefnandi bar fyrir dómi að ekki hafi verið búið að ráða mannskap á skipið áður en forsvarsmaður stefnda fór. Ennfremur bar hann fyrir dómi að sér hefði ekki tekist að ráða mannskap þar sem óljóst var hvernig yrði farið með launagreiðslur í fjarveru forsvarsmanns stefnda. Ennfremur hefði ekki gefið til lúðu­veiða þennan tíma. Stefnandi hélt því skipinu ekki til veiða í fjarveru forsvarsmann stefnda. Stefnandi bar fyrir dómi að forsvarsmaður stefnda hafi fundið aðeins við sig þegar heim var komið en hafi síðan látið það gott heita. Árla morguns laugardaginn 25. október 2003 var landað í Grindavík. Forsvars­maður stefnda, Helgi, ók stefnanda heim til sín í Reykjavík ásamt öðrum skipverja. Eiginkona stefnanda var fimmtug þennan dag og af því tilefni mæltist stefnandi til þess við forsvarsmann stefnda að hann legði aukapeningagreiðslu inn á reikning hans. Um hádegi lagði forsvarsmaður stefnda 30.000 krónur inn á reikning stefnanda. Stefnandi reiddist og hringdi í forsvarsmann stefnda og sagði honum að það tæki því ekki að vinna fyrir svona fífl. Forsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að hann hefði gefið skipverjum frí yfir helgina þegar þeir komu í land, en hafi sagt þeim að mæta til vinnu á mánudeginum. Stefnandi lét hvorki sjá sig þann dag né síðar. Ekki hafði forsvarsmaður stefnda samband við stefnanda til þess að ganga úr skugga um það að hann hefði með þessum orðum á laugardeginum slitið ráðningarsamningi. Forsvarsmaður stefnda kvaðst alveg eins hafa átt von á því að stefnandi myndi mæta til vinnu á mánudeginum. Forsvars­maður stefnda kvaðst þekkja stefnanda að því að vera orðhák. Hann bar fyrir dómi að hann hafi haldið að það myndi brá af stefnanda, sem svo varð ekki. Stefnandi kvaðst hafa setið heima og beðið eftir kalli frá stefnda. Hann kvað róðrana hafa verið óreglulega, það gefi ekki alltaf til lúðuveiða. Að auki hafi ýmisleg annað komið uppá sem hafði áhrif á róðrana. Þegar hann hafi ekkert heyrt frá stefnda hafi hann skrifað forsvarsmanni stefnda innheimtubréf þann 4. nóvember 2003 fyrir tilstilli lögmanns síns þar sem krafist var greiðslu á ógreiddum launum. Var stefnda gefinn frestur til 15. nóvember 2003 til að standa stefnanda full skil að vangreiddum launum. Tekið var fram í bréfinu að hafi stefndi ekki gert full skil á vangreiddum launum stefnanda fyrir þann tíma teljist ráðning stefnanda rift án frekari viðvörunar og tekið jafnframt fram að krafist yrði launa í þriggja mánaða uppsagnarfresti. II. Málsástæður stefnanda eru þær að hann hafi verið ráðinn ótímabundinni ráðningu á m.s. Kristbjörgu II HF - 75 (127) hjá stefnda Skeljahöllinni ehf., þann 1. apríl 2003. Ekki hafi verið gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur, sbr. 6. sjómannalaga nr. 35/1985. Ráðningin hafi ekki verið tímabundin eða til ákveðins tíma, sbr. 9. gr. sömu laga. Uppsagnarfrestur yfirmanna, þ.m.t. stýrimanna er þrír mánuðir, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga, sbr. 3. mgr. 1.21. kjarasamnings F.F.S.Í og L.Í.Ú. Stefnanda átti inni hjá stefnda vangreidd laun. Með bréfi dagsettu 4. nóvember 2003 gerði stefnandi kröfu til þess að laun hans yrðu greidd og gaf stefnda frest til þess í 12 daga að öðrum kosti rifti hann ráðningarsamningi og kræfist launa í 3ja mánaða uppsagnarfresti. Á því er byggt að stefnanda var lögmætt að rifta ráðningu sinni fyrirvaralaust eins og hann gerði. Verulegar vanefndir voru orðnar á launa­greiðslum stefnda til stefnanda. Ráðningu stefnanda lauk þann 16. nóvember 2003 í samræmi við bréf lög­manns stefnanda. En auk þess er á því byggt að veruleg vanskil voru á launa­greiðslum til stefnanda, sem réttlættu ein og sér fyrirvaralausa riftun hans á ráðningarsamningi vegna brostinna forsendna. Á því er byggt af hálfu stefnanda að ekki verði litið svo á að þau orð sem stefnandi lét falla þann 25. október 2003 sem fyrirvaralausa uppsögn af hálfu stefnanda. Forsvarsmanni stefnda bar að hafa frumkvæði að ganga úr skugga um það hvort stefnandi væri með þessum orðum sínum að segja fyrirvaralaust upp starfi sínu. Það gerði hann ekki og á að bera hallann af því. Þá er ennfremur á því byggt að stefnda bar að boða stefnanda til vinnu skv. 27. gr. sbr. 59. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en það hafi stefndi ekki gert, hvorki dagana á eftir eða í uppsagnarfresti og beri hallann af því. Af hálfu stefnda er byggt á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi sjálfur rift ráðningu sinni. Þeirri málsástæðu er mótmælt af hálfu stefnanda og á því byggt að stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni og honum hafi ekki tekist sú sönnun. Ennfremur er gerð krafa til óskertra launa í uppsagnarfesti og krafan reist á þeirri málsástæðu að frádráttur vegna launa stýrirmanns á uppsagnarfesti vegna riftunar sé óheimill. Við aðalmeðferð mótmælti stefnandi breyttri aðaldómkröfu stefnda sem of seint fram­kominni. Ennfremur var því mótmælt af hálfu stefnanda að draga beri frá 4% framlag stefnanda í lífeyrissjóð og á því byggt að margdæmt sé að undir þessum kringumstæðum hafi krafan verið viðurkennd sem bætur til handa stefnanda. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar með eftirfarandi hætti: Laun á ráðningatíma : 01.04.03 – 16.11.03=195 dagar Kauptrygging á mánuði kr. 190.564 (190.564 : 30 x 195 = 1.238.666 sjá gr. 1.09) Fast kaup á mánuði kr. 3.015 (3.015 : 30 x 195 = 19.598 sjá gr. 1.11) Starfsaldursálag á mánuði kr. 3.811 (3.811 : 30 x 195 = 24.711 sjá gr. 1.12) Fatapeningar á mánuði kr. 2.833 (2.833 : 30 x 195 = 18.414 sjá gr. 1.16) Fæðispeningar á dag kr. 945 ( 21.05.03 – 15.11.03 =175 dagar 945 x 175 = 165.375 sjá gr. 1.17 ) Vangreidd laun 1.616.000 krónur að frádreginni uppígreiðslu launa 1.260.000 krónur. Samtals vangreidd laun kr. 356.000. Laun í uppsagnarfresti: Kröfu sína um laun í 3ja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. gr. og 25. gr. sjómannalaga sundurliðar stefnandi með eftirfarandi hætti: Kauptrygging á mánuði kr. 190.564 x 3 = kr. 571.692 Fast kaup á mánuði kr. 3.015 x 3 = kr. 9.045 Fatapeningar kr. 2.833 x 3 = kr. 8.499 Starfsaldursálag kr. 3.811 x 3 = kr. 11.433 Fæðispeningar á dag kr. 945 x 3 = kr. 85. 050 Alls kr. 685.719 + 10.17% = 69.737 samtals kr. 755.456 fyrir 90 daga í uppsagnarfresti auk 6% + 2% framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð kr. 755.456 x 8% = 60.436 Samtals 755.456 + 60.436 = kr. 815.892 IV. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi greitt stefnanda laun að fjárhæð 1.275.000 krónur en ekki 1.260.000 krónur eins og stefnandi heldur fram. Af hálfu stefnda er fallist á að greiða stefnanda þá fjárhæð. Fái krafan um skuldajöfnuð ekki komist að er fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda kr. 351.778 (296.778 + 55.693 ) Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi eigi rétt á launum í 3ja mánaða uppsagnarfresti. Byggt er á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi rift ráðningarsamningi sínum með ólögmætum hætti og þar með fyrirgert rétti sínum til launa á uppsagnar­fresti. Á því er byggt að vanskil á launum hafi ekki verið það veruleg að þau réttlæti fyrirvaralausa riftun stefnanda á ráðningarsamningi sínum. Því er haldið fram að hann hafi þann 25. október 2003 sjálfur með ólögmætum hætti rift ráðningarsamningi sínum og eigi því ekki tilkall til launa í uppsagnarfresti. Því er mótmælt að stefnandi hafi síðar en 25. október 2003 rift ráðningarsamningi sínum. Þá er því haldið fram af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki fundið að því við stefnda að laun væru í vanskilum, en það hafi honum borið að gera áður en hann rifti ráðningarsamningi sínum. III. Stefndi lét undir höfuð leggjast að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda sem honum var lögskylt samkvæmt 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Ágreiningslaust er að stefnandi var hvorki ráðinn tímabundið né til tiltekinna verkefna eða veiðiferða. Ágreiningslaust er að þann 25. október 2003 voru launagreiðslur stefnda til stefnanda í vanskilum. Ennfremur er ágreiningslaust að það kastaðist í kekki milli stefnanda og forsvarsmann stefnda og stefnandi sagði eitthvað á þá leið við forsvars­mann stefnda, að það tæki því ekki að vinna fyrir svona fífl. Það er einnig ágreiningslaust að stefnandi vann ekki meira fyrir stefnda eftir þennan dag og stefndi hafði ekki frekar samband við stefnanda. Fram kom hjá forsvarsmanni stefnda hér fyrir dómi að hann hafi haldið að það myndi brá af stefnanda og hann myndi koma aftur til vinnu. Eins og hér stóð á bar forsvarsmanni stefnda að ganga úr skugga um það hvort skilja bæri orð stefnanda sem riftun á ráðningarsamningi hans. Stefndi byggir á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi sjálfur slitið ráðningarsamningi sínum, þann 25. október 2003. Gegn mótmælum stefnanda verður sönnunarbyrðin á þessari málsástæðu lögð á stefnda. Þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti að með orðunum „það tekur því ekki vinna fyrir svona fífl” hafi stefnandi rift ráðningarsamningi sínum. Forsvarsmanni stefnda bar eins og hér stóð á að boða stefnanda til vinnu sbr. 27. og 59. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem hann gerði ekki, en stefndi hefur ekki sýnt fram á það að stefnandi hafi hliðrað sér hjá vinnu. Niðurstaðan er því sú að dómurinn lítur svo á að stefnandi hafi ekki rift ráðningarsamningi sínum þann 25. október 2003. Eins og að framan hefur verið getið voru vanskil á launagreiðslum til stefnanda. Voru því brostnar forsendur til áframhaldandi vinnu á óbreyttu. Með bréfi dagsettu 4. nóvember 2003 var krafist greiðslu á eftirstöðvum launa. Frestur var veittur til 15. nóvember 2003. Var jafnframt tilkynnt að ráðningu yrði slitið þann 16. sama mánaðar yrði ekki orðið við beiðni stefnanda. Stefndi sinnti ekki kröfu stefnanda. Dómurinn fellst á að stefnandi veitti stefnda nægilegan frest og telur að stefnandi hafi slitið ráðningarsamningi sínum með lögmætum hætti. Stefnandi á því rétt til launa á þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 25. gr. sömu laga. Krafa stefnda að viðurkenndur verði réttur hans til bóta úr hendi stefnanda sem svari til helmingslauna á uppsagnarfresti vegna fyrirvaralausrar slita á ráðningar­samningi var fyrst höfð uppi við aðalmeðferð og var mótmælt sem of seint fram­kominni af hálfu stefnanda og fái því ekki komist að í málinu. Á það er fallist. Uppgjör. Dómurinn lítur svo á að stefndi hafi sýnt fram á að hann hafi greitt stefnanda laun að fjárhæð 1.275.000 krónur og verður sú fjárhæð lögð hér til grundvallar. Stefnandi leggur til grundvallar ráðningartímann frá 1. apríl 2003 til 16. nóvember 2003 þegar ráðningu var slitið og segir það vera 195 daga og er sá daga­fjöldi lagður til grundvallar kröfugerðar stefnanda. Stefndi leggur til grundvallar tímabilið frá 1. apríl 2003 til 25. október sama ár og segir það réttilega vera 205 daga og þann dagafjölda leggur hann til grundvallar í útreikningi sínum. Ráðningartímabilið var frá 1. apríl 2003 til 16. nóvember 2003. Það eru 225 dagar. Stefnandi fer hins vegar einungis fram á laun í 195 daga og verður sá daga­fjöldi því lagður til grundvallar útreikningi, þar sem við á. Á það er bent að stefnandi á einungis rétt á fæðispeningum á lögskráningardögum. Stefnandi var lög­skráður frá 21. maí 2003 til 25. október 2003. Stefnandi gerir kröfu til fæðispeninga frá 21. maí 2003 til 15. nóvember 2003. Stefndi leggur hins vegar til grundvallar 157 lög­skráningardagar og mótmælir þar með að stefnandi eigi tilkall til fæðispeninga þá daga sem hann var ekki lögskráður og á það fellst dómurinn. Af hálfu stefnda er því haldið fram að 10.17% orlof sé einungis reiknað af kauptryggingu, föstum launum og starfsaldurálagi en ekki af fatapeningum og fæðis­peningum. Á það fellst dómurinn ekki. Það ber að reikna orlof 10.17% af heildar­launum þar með talið fata- og fæðispeningum eins og stefnandi gerir kröfur til sam­kvæmt gr. 1.18 í kjarasamningi milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna frá 2002. Niðurstaðan er því sú að stefnandi á rétt á eftirfarandi launagreiðslum úr hendi stefnda fyrir ráðningartímabilið 1. apríl 2003 til 16. nóvember 2003, sem sundurliðast með eftirfarandi hætti: Stefndi greiddi stefnanda á tímabilinu 1.275.000 krónur í laun og eru því eftirstöðvar 322.260 krónur samkvæmt því sem hér að ofan greinir og er stefndi dæmdur til þess að greiða þá fjárhæð. Að auki er stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda laun í 3 mánuði í uppsagnarfresti. Stefndi hefur ekki mótmælt fjárhæð þeirra launa sem stefnandi gerir kröfu um á uppsagnarfresti og er hann því dæmdur til þess að að greiða stefnanda 815.892 krónur í laun í 3ja mánaða uppsagnarfresti. Hér þykir þó tilefni að taka fram vegna fæðispeninga sem einungis eru greiddir á lögskráningardögum, að þá gilda sérsjónarmið vegna greiðslu færðispeninga á upp­sagnarfresti. Fæðispeningar eru skattskyld hlunnindi sem eru hluti af ráðningarkjörum sjómanna eins og greinir í grein 1.20 í kjarasamningi. Verður því fallist á það með stefnanda að hér sé um fastar greiðslur sem eru hluti af launakjörum stefnanda og því innifalið í hugtakinu kaup samkvæmt 25. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt því er viðurkennd krafa stefnanda um greiðslu fæðispeninga í 90 daga í uppsagnar­fresti að fjárhæð 85.050 krónur. Vísað er hér einnig til hrd. nr. 457/2001. D ó m s o r ð : Stefndi Skeljahöllin ehf., greiði stefnanda, Birni Kristjánssyni, 1.167.700 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 16. nóvember 2003 til greiðsludags og 180.000 í málskostnað. Stefnandi á sjóveðrétt í m.s. Kristbjörgu II HF - 75 skipaskránúmer 127 fyrir hinni dæmdu fjárhæð ásamt vöxtum.
Mál nr. 285/1998
Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Reynslulausn Skilorðsrof Vanaafbrotamaður
B var ákærður fyrir að hafa ekið bifreið ölvaður og sviptur ökurétti. Talið sannað með játningu B að hann hefði gerst brotlegur við ákvæði 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. B hafði með þessu rofið skilyrði reynslulausnar samkvæmt fyrri dómum. Við ákvörðun viðurlaga var tekið tillit til sakarferils ákærða sbr. 72. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómur héraðsdóms um sakfellingu og ákvörðun viðurlaga staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. júní 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að sér verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. Eins og greinir í héraðsdómi hefur ákærði gengist við því að hafa ekið nánar tiltekinni bifreið 2. janúar 1998 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti. Með þeirri háttsemi braut ákærði gegn þeim refsiákvæðum, sem hún var heimfærð til í ákæru og getið er í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði rauf með þessu skilyrði reynslulausnar, sem honum var veitt frá 9. janúar 1997 til tveggja ára á 260 daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt dómum frá 20. febrúar og 2. október 1995 og 28. febrúar 1996. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann á tímabilinu frá 7. febrúar 1963 til 20. febrúar 1995 hlotið 17 dóma fyrir ölvunarakstur og gengist einu sinni undir dómsátt fyrir sams konar brot. Að teknu tilliti til þessa, svo og ákvæðis 72. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verður ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan kostnað af áfrýjun málsins, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Birgir Kristjánsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 25.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. maí 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 15. maí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er af Arnari Þór Jónssyni dómarafulltrúa kveðin upp dómur í máli nr. S-42/1998: Ákæruvaldið gegn Birgi Kristjánssyni. Málið er höfðað með ákæru Sýslumannsins í Keflavík, dagsettri þann 16. febrúar 1998 gegn ákærða, Birgi Kristjánssyni, kt.221044-4879, Vitastíg 11, Reykjavík. Í ákæru er ákærði talinn hafa gerst sekur um „ölvunarakstur og sviptingarakstur með því að hafa föstudaginn 2. janúar 1998, ekið bifreiðinni Ö-164, sviptur ökuréttindum og undir áhrifum áfengis, frá Hafnarfirði og áleiðis til Garðs um Reykjanesbraut, en lögreglan í Keflavík stöðvaði akstur hans á Strandarheiði.” Í ákæru telst brot ákærða varða við 1.mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 48.gr. umfl. nr. 50/1987. Þar er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar sbr. 100. gr. umferðarlaga og sviptingar ökuréttar sbr. 101.gr. og 102.gr. umferðarlaga sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993 og lög nr. 57/1997. Við þingfestingu málsins þann 29. apríl sl. kom ákærði fyrir dóminn og játaði skýlaust þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Var því málið tekið til dóms sem játningarmál á grundvelli 125. gr. laga nr. 19/1991. Framlögð gögn Sýslumannsins í Keflavík sýna að magn alkóhóls í blóðsýni úr ákærða var rannsakað og reyndist það 1,81 °/°°. Málavextir eru nægjanlega fram settir í ákæruskjali sbr. 2. mgr. 135. gr. sömu laga. Með skírskotun til játningar ákærða og sýnilegra sönnunargagna í málinu þykir sekt ákærða fullsönnuð sbr. meginreglu 45. gr. sömu laga. Háttsemi ákærða er rétt heimfærð til refsiheimildar í ákæru. Þann 20. febrúar 1995 hlaut ákærði dóm fyrir brot gegn 1. sbr. 3.mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48.gr. umfl. nr. 50/1987. Ákærði var dæmdur til 18 mánaða fangelsisvistar og sviptur ökuleyfi ævilangt. Var 296 daga reynslulausn dæmd með. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp 2. október 1995 var ákærða dæmdur hegningarauki fyrir brot gegn 248. gr. og 248. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 4 mánaða fangelsisvist. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp þann 28. febrúar 1996, var ákærða dæmdur hegningarauki fyrir brot gegn 248.gr. alm. hgl. 19/1940, 4 mánaða fangelsisvist. Fangelsismálastofnun ríkisins ákvað þann 9. janúar 1997 að veita skyldi ákærða reynslulausn í tvö ár á eftirstöðvum refsingar sem nam 260 dögum. Með brotum þeim sem ákært er fyrir í máli þessu hefur ákærði rofið skilorð þeirrar reynslulausnar. Dómsmeðferð þessa máls hófst fyrir lok reynslutíma. Samkvæmt ákvæði 42. gr. sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga ber að taka upp eftirstöðvarnar og dæma ákærða í einu lagi fyrir brot þau sem hér er fjallað um og hina 260 daga óloknu refsivist. Ákærða á að baki langan brotaferil. Hefur hann ítrekað hlotið dóma fyrir ölvunarakstur sem og sviptingarakstur, síðast árin 1993 og 1995. Ítrekunaráhrif þessara dóma eru ekki fyrnd sbr. 3.mgr. 71.gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar þykir þó einnig mega líta til hegðunar hans að undanförnu en ljóst er að mjög hefur dregið úr brotum ákærða á síðustu árum. Þá hefur hann lokið áfengismeðferð og er kominn í fasta vinnu. Refsingu ákærða ber að tiltaka með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hún hæfilega ákveðin 12 mánaða fangelsi. Ekki kemur til álita að skilorðsbinda refsingu ákærða. Árétta skal ævilanga ökuréttarsviptingu ákærða. Dómsorð: Ákærði, Birgir Kristjánsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Áréttuð er ævilöng ökuréttarsvipting ákærða. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda síns Páls Arnórs Pálssonar hrl., 30.000 krónur.
Mál nr. 401/2016
Sakarskipting Viðurkenningarkrafa Skaðabótamál Stórkostlegt gáleysi Skaðsemisábyrgð Gjafsókn
V krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu E ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er flugeldur sem V hafði keypt hjá E ehf. sprakk í höndum hans. Í dómi Hæstaréttar var talið nægilega sannað að kúla efst á flugeldinum hefði fallið af skömmu eftir að V bar eld að honum í því skyni að skjóta á loft.Var talið ósannað að orsökin hefðu verið rakin til atvika sem V bæri ábyrgð á og talið að flugeldurinn hefði verið haldinn ágalla í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð og að á þeim ágalla bæri E ehf. ábyrgð. Á hinn bóginn var talið að ekki yrði komist hjá því að virða V til stórkostlegs gáleysis að handleika hluta af flugeldinum með logandi vindil í annarri hendi. Var því talið rétt að hann bæri tjón sitt að hálfu, sbr. 9. gr. laga nr. 25/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Greta Baldursdóttir hæstaréttardómari ogDavíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. maí 2016. Hannkrefst aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að „skipting ábyrgðar verðiákvörðuð önnur og áfrýjanda hagfelldari en sú sem héraðsdómur komst aðniðurstöðu um vegna afleiðinga slyss, aðfaranótt 1. janúar 2014.“ Þá krefstáfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þessað héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti ántillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Atvikum málsins erlýst í héraðsdómi.Stefndi keyptiflugeld af áfrýjanda í desember 2013. Fyrir Hæstarétti lýsti lögmaður áfrýjandayfir að ekki væri lengur ágreiningur um að merkingum á flugeldinum hafi veriðábótavant og þær hafi ekki verið í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 952/2003,um skotelda, um merkingar á skoteldum og umbúðum.Af aðilaskýrslustefnda og vætti vitnisins Guðjóns Jóhannssonar þykir nægilega sannað að kúlaefst á flugeldinum hafi fallið af skömmu eftir að stefndi bar eld að honum íþví skyni að skjóta á loft. Af matsgerð, sem og skýrslu stefnda fyrir dómi ogframburði vitna, verður ekki með vissu ráðið um orsök þess að kúlan losnaði fráflugeldinum. Að þessu virtu er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, að ósannað séað orsökin verði rakin til atvika sem stefndi ber ábyrgð á. Flugeldurinn var því haldinn ágalla í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr.25/1991, um skaðsemisábyrgð og var ekki svo öruggur sem stefndi mátti með réttuvænta. Ber áfrýjandi sem innflytjandi og seljandi flugeldsins ábyrgð á því. Afaðilaskýrslu stefnda og vætti vitnisins Guðjóns Jóhannssonar þykir ennfremur íljós leitt að stefndi tók kúluna upp og hélt í hendi sér eftir að hún féll tiljarðar. Þá er og upplýst, meðal annars í framburði stefnda sjálfs fyrir dómi,að hann hélt á logandi vindli í hægri hendi þegar hann tók kúluna upp meðþeirri vinstri. Í matsgerð dómkvaddra manna er því haldið fram að kúla afsambærilegum flugeldi sem þeir rannsökuðu springi ekki nema eldur nái íkveikiþráð hennar og ef það gerðist myndi hún springa nánast samstundis.Stefnda og vitninu Guðjóni bar ekki saman um hversu lengi stefndi hélt ákúlunni áður en hún sprakk. Bar stefndi fyrir dómi að hún hefði sprungið þegarhann tók um kúluna og hún var rétt komin frá jörðu, en vitnið Guðjón bar aðstefndi hefði handleikið hana nokkra stund áður en hún sprakk. Þótt nokkurs misræmisgæti þannig í framburði þeirra um þetta atriði og orsök þess að kúlan sprakk séekki kunn, svo yfir allan vafa sé hafið, verður ekki hjá því komist að virðastefnda til stórkostlegs gáleysis að handleika kúluna með logandi vindil íannarri hendi. Verður stefndi, með vísan til 9. gr. laga nr. 25/1991, að berahelming tjóns síns sjálfur. Að þessu virtu erviðurkennt að áfrýjandi beri skaðabótaskyldu vegna helmings þess líkamstjónssem stefndi varð fyrir.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Um gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Viðurkennd er bótaábyrgð áfrýjanda,E-þjónustunnar ehf., á helmingi þess líkamstjóns sem stefndi, Viðar Ólafsson,hlaut 1. janúar 2014.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 800.000krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 9. marssl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 20. nóvember 2014 og þingfestri 4.desember 2014. Stefnandi er Viðar Ólafsson, Smárabarði2b, Hafnarfirði, en stefndu eru E-þjónustan ehf., Smiðjuvegi 50, Kópavogi ogtil réttargæslu, Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík, Einar SigmarÓlafsson, Laugalind 3, Kópavogi og íslenska ríkið vegna lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, Hverfisgötu 116, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru þær aðviðurkennd verði skaðabótaskylda E-þjónustunnar ehf. á því líkamstjóni semstefnandi varð fyrir hinn 1. janúar 2014. Þá krefst stefnandi þess að stefnda,E-þjónustunni ehf., og réttargæslustefnda, Einar Sigmari Ólafssyni, verði gertað greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti.Stefndi, E-þjónustan ehf., ogréttargæslustefndu, Vörður tryggingar hf. og Einar Sigmar Ólafsson, krefjastsýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslumálskostnaðar.Réttargæslustefndi, íslenska ríkið,skilaði greinargerð 29. janúar 2015, og gerir kröfu um málskostnað að matiréttarins.Við aðalmeðferð málsins 9. mars sl.féll lögmaður stefnanda frá kröfu um málskostnað á hendur réttargæslustefnda,íslenska ríkinu.IHelstu málsatvik eru þau að stefnandikeypti flugelda hjá stefnda, E-þjónustunni ehf., á gamlársdag 2013. Stefnandiók, ásamt Lilju Matthíasdóttur, vinkonu sinni, til Selfoss og vörðu þaukvöldinu á heimili Guðjóns Jóhannssonar og Halldóru Svövu Sigurðardóttur,kunningja þeirra. Stefnandi hefur lýst því að um miðnættið hafi hann skotið uppflugeldum fyrir utan heimili Guðjóns og Halldóru Svövu. Stefnandi slasaðistalvarlega þegar hann skaut upp einum flugeldanna, einkum á vinstri hendi.Ágreiningslaust er að stefnandi kveikti í flugeldinum sem tók á loft íkjölfarið. Virðist sem þá hafi kúla á toppi flugeldsins dottið af og fallið íjörðina. Stefnandi heldur því fram að kúlan hafi komið rúllandi í átt til sínog að ekki hafi þá verið að sjá neinn loga eða neista á eða í henni. Stefnandikveðst hafa tekið kúluna upp í þeim tilgangi að henda henni í ruslatunnuna.Hann hafi haldið á kúlunni í vinstri hendi þegar hún sprakk með þeimafleiðingum að hann slasaðist. Stefnandi lýsti því fyrir dóminum að þegarslysið varð, hefði hann haldið á vindli í hægri hendi.Í læknabréfi Landspítalans, dagsettu 1.janúar 2014, kemur fram að stefnandi hafi lent í flugeldaóhappi um kl. 00:05 ogmun hann hafa verið undir töluverðum áhrifum áfengis. Í bréfinu er því lýst svoað stefnandi hafi komið inn með lítinn skoteld og sagt að hann væri bilaður,hann hafi farið aftur út með hann og reynt að kveikja í að nýju með þeim afleiðingumað hann hafi sprungið í hendinni á honum. Sjúkrabíll hafi verið kallaður til,sem hafi flutt stefnanda á bráðadeild Landspítalans. Við komusjúkraflutningamanna hafi stefnandi verið við fulla meðvitund en áberandiölvaður. Hafi stefnandi fengið dormicum 5 mg og ketamin 20 mg á leiðinni ásjúkrahúsið. Blóðsýni var tekið úr stefnanda á slysadeild Landspítalans semleiddi í ljós að áfengismagn í blóði hans var 1,51 prómill. Með bréfi, dagsettu 3. apríl 2014,gerði lögmaður stefnanda kröfu um að skaðabótaskylda á slysi stefnanda yrðiviðurkennd sem og greiðsluskylda úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefndaE-þjónustunnar ehf. Með bréfi, dagsettu 30. september 2014, hafnaðiréttargæslustefndi Vörður tryggingar hf. kröfu stefnanda þar sem félagið taldiósannað að málsatvik væru með þeim hætti sem stefnandi héldi fram. Þá taldifélagið líklegt að stefnandi hefði ekki sýnt fram á að tjónið hefði orðið vegnaágalla á flugeldinum. Hinn 20. maí 2014, áður en afstaða réttargæslustefndaVarðar tryggingar hf. lá fyrir, skaut stefnandi málinu til úrskurðarnefndar ívátryggingarmálum. Með úrskurði nefndarinnar, dagsettum 1. júlí 2014, var ekkifallist á skaðabótaábyrgð stefnda. Í niðurstöðu nefndarinnar kemur fram aðstefnandi teljist ekki hafa uppfyllt skyldur sínar samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laganr. 25/1991 um sönnunarbyrði. Auk þess liggi ekki fyrir nægilega ríkar sannanirfyrir því að flugeldur sá sem stefnandi hafi verið að skjóta upp hafi veriðhaldinn ágalla. Stefnandi sætti sig ekki viðofangreinda afstöðu úrskurðarnefndarinnar og höfðaði því mál þetta.Í málinu liggur frammi matsgerðdómkvaddra matsmanna, Magnúsar Þórs Jónssonar vélaverkfræðings og SigurjónsNorberg Ólafssonar efnafræðings, frá því í nóvember 2015. Í matsgerðinni geramatsmenn grein fyrir uppbyggingu og virkni flugelda af gerðinni Musvåge 2 semog þremur prófunum á slíkum flugeldum og niðurstöðum þeirra. Í niðurstöðukaflasegir að flugeldar af framangreindri tegund falli í flokk 3F samkvæmt reglugerðum flugelda nr. 953/2003. Þá segir jafnframt að frá því að kveikt sé íkveikiþræði eldsneytishólfs flugeldsins berist eldurinn á þremur til fjórumsekúndum í svartpúðrið og það byrji að brenna og brenni í tvær til þrjársekúndur þar til eldsneytið sé brunnið og 2000 gráðu heit efnablandan nái upptil kveikiþráðar sprengikúlunnar. Á innan við sekúndu springi kúlan og„innvolsið“ þeytist upp í loft. Kúlan springi ekki nema eldur nái í kveikiþráðhennar. Þá segir jafnframt í matsgerðinni: „Kúlan springur ekki, ef hún detturaf í upphafi flugtaks. Hún springur einungis hafi eldur borist í kveikiþráðhennar. Þá springur hún á innan við einni sek.“ IIStefnandi byggir kröfu sína aðallega áákvæðum laga nr. 25/1991, um skaðsemisábyrgð. Heldur stefnandi því fram að hannhafi viðhaft eðlilegt verklag þegar hann kveikti á skoteldinum en þar semskoteldurinn hafi verið haldinn ágalla, hafi efsti hluti hans dottið af ogsíðar sprungið og þar með valdið stefnanda varanlegu líkamstjóni. Í 2. gr. laganr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð framleiðanda og dreifingaraðila komi fram aðgreiða skuli bætur vegna líkamstjóns og missis framfæranda. Teljist stefndi,E-þjónustan ehf., vera bæði framleiðandi og dreifingaraðili í skilningi 2. mgr.4. gr. og 3. mgr. 4. gr. laga nr. 25/1991 enda hafi félagið flutt vöruna inn íatvinnuskyni til landsins til að selja hana. Samkvæmt 6. gr. laganna beriframleiðandi hlutlæga ábyrgð vegna tjóns sem rekið verði til ágalla vöru. Þáberi dreifingaraðili beina ábyrgð á skaðsemistjóni gagnvart tjónþola samkvæmt10. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að umræddurflugeldur af tegundinni Eagle Eye Musvåge 2, sem stefnandi keypti af stefnda ágamlársdag 2013, hafi verið haldinn ágalla í skilningi laga nr. 25/1991, sbr.og einnig greinargerð með lögunum. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna teljist varahaldin ágalla þegar hún er ekki svo örugg sem með réttu mátti vænta eftir öllumaðstæðum, einkum eftirfarandi: 1) Hvernig hún er boðin og kynnt. 2) Notkunþeirri sem með sanngirni mátti gera ráð fyrir. 3) Hvenær vöru var dreift.Fyrir liggi að kúla sem var efst átoppi flugeldsins hafi ekki átt að falla af þegar hann hóf sig á loft og felistágalli hans í því. Ágallinn hafi valdið tjóni á líkama stefnanda. Stefnandihafi viðhaft eðlilegt verklag og verið í hæfilegri fjarlægð frá flugeldinumeftir að kveikt hefði verið á kveikiþræði hans. Kúlan hafi rúllað í átt aðstefnanda en ekkert hafi gefið til kynna að hún gæti sprungið fyrirvaralaust.Hafi það verið ósjálfráð viðbrögð hjá stefnanda að taka kúluna upp og fjarlægjahana. Ekki sé við stefnanda að sakast þar sem kúlan hafi virst veraaðskotahlutur af flugeldinum sem stefnandi hafi ekki mátt vita að myndispringa. Í leiðbeiningum með flugeldinum hafi hvorki verið varað við hættunni áað hlutir féllu af honum áður eða um leið og hann hæfi sig á loft né um meðhöndlunslíkra aðskotahluta. Atburðarásin hafi verið mjög hröð og því hafi ekki gefistmikill tími til að taka úthugsaðar ákvarðanir.Orsök slyssins verði engan veginn rakintil stórkostlegs gáleysis stefnanda með þeim rökum að hann hafi verið undiráhrifum áfengis og hafnar stefnandi slíkum ásökunum sem ósönnuðum ogfjarstæðukenndum. Í gögnum málsins komi fram að áfengismagn í blóði stefnandahafi mælst 1,51 prómill sem einungis geti leitt til slævandi áhrifa áheilastarfsemi og minnkaðrar athyglisskerpu. Því sé ljóst að stefnandi hafiekki verið verulega ölvaður þegar slysið varð og því síður hafi ölvun valdiðslysinu.Stefnandi mótmælir því að sannað sé meðframlögðum læknisgögnum að hann hafi verið áberandi ölvaður umrætt sinn.Stefnandi hafi verið í miklu áfalli og þjáður eftir slysið og því hafisjúkraflutningamenn gefið honum sljóvgandi lyf, dormicum 5 mg og ketamin 20 mg.Áhrif þessara efna geti aukist nokkuð ef þau blandast áfengi í blóði og þaðgeti skýrt ástand stefnanda við komu á slysadeild. Þá bendi gögn málsins ekkitil þess að ölvunareinkenni hafi orsakað slysið. Engar leiðbeiningar hafi fylgt vörunniá íslensku og sé nægilega leitt í ljós að hún hafi haft skaðlega eiginleika,þar sem flugeldurinn hafi verið hættulegur við venjulega notkun þar eð efstihluti hans hafi dottið af honum og sprungið nokkru seinna, án þess að bera þessmerki að hætta væri á slíku. Því verði að telja að flugeldurinn hafi veriðhaldinn framleiðslugalla, sem hafi gert hann hættulegri en ella og aðmeðhöndlun hans hjá seljanda hafi verið ófullnægjandi. Ágallinn á flugeldinumsé meginorsök slyssins en stefndi hefði, með eðlilegri gætni og fullnægjandigæðaeftirliti, átt að uppgötva hina hættulegu eiginleika flugeldsins. Mjögströng bótaábyrgð hvíli á stefnda sem framleiðanda í skilningi laga umskaðsemisábyrgð. Gera verði þá kröfu til framleiðanda og dreifingaraðila vöru,sem sérhæfi sig í sölu flugelda, að þeir kynni sér vel hvers konar vöru þeirhafi á boðstólum og verði að ganga úr skugga um að flugeldur sé ekki hættulegurvið venjulega notkun. Þá liggi enn fremur fyrir að umræddurflugeldur hafi verið fluttur inn til landsins 24. september 2012. Megi leiða aðþví líkur að aldur hans hafi getað orsakað ranga virkni sem leitt hafi tilslyssins. Einnig sé ljóst að framlagt söluleyfi lögreglustjóra nái ekki yfirvarðveislu stefnda á flugeldinum. Stefnandi vísar til þess að vitni fyrirdóminum staðfesti atvikalýsingu stefnanda sem sanni að á flugeldinum hafi veriðágalli í skilningi laga um skaðsemisábyrgð þar sem hann hafi ekki verið svoöruggur sem með réttu hafi mátt vænta út frá notkun þeirri sem með sanngirnimátti gera ráð fyrir. Stefnandi byggir kröfu sína í öðru lagiá því að flugeldurinn hafi verið haldinn ágalla þar sem hann hafi ekki veriðboðinn og kynntur í samræmi við opinberar reglur um öryggi og önnur atriði,sbr. ákvæði reglugerðar nr. 952/2003, um skotelda, að því er varðarvarúðarmerkingar og leiðbeiningar með skoteldum. Reglurnar hafi veriðþverbrotnar við sölu á umræddum flugeldi en álímdar leiðbeiningar hafi ekkiverið á íslensku, heldur hafi lýsing á honum einungis verið á dönsku. Þá hafiekki verið að finna viðeigandi upplýsingar á flugeldinum og stefnanda hafi viðkaupin hjá stefnda ekki verið boðnar almennar leiðbeiningar um notkun flugelda.Því sé um ágalla að ræða í skilningi laga um skaðsemisábyrgð, enda hafi skorturá réttum merkingum og leiðbeiningum leitt til þess að stefnandi slasaðist afvöldum flugeldsins. Stefnandi vísar jafnframt til þess að íreglugerð nr. 952/2003 komi fram, að um varðveislu og flutning á sprengjanlegumefnum, svo sem púðri, fari eftir ákvæðum reglugerðar um sprengiefni ogreglugerðar um flutning á hættulegum farmi. Með því sé í raun viðurkennd súhætta sem geti skapast af vörunni. Því sé ljóst að strangar kröfur séu gerðartil seljanda, framleiðanda og dreifingaraðila flugelda um trygga meðhöndlunvörunnar, enda þurfi lítið til svo að öflugir flugeldar valdi miklu tjóni álíkama fólks. Stefnandi byggir á því, að ekki hafi fylgt fullnægjandileiðbeiningar um meðhöndlun og varðveislu vörunnar eftir að hún var komin íhendur neytanda. Stefnandi byggir á því að ekki leikivafi á því hvernig slysið hafi orðið og standi það stefnda ogréttargæslustefndu nær að afsanna ágallann, enda samræmist það 7. gr. laga umskaðsemisábyrgð. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi flutt vöruna inn ogdreift henni til neytenda í hagnaðar- og atvinnuskyni en hafi ekki getað sýntfram á að meðferð stefnanda á vörunni frá kaupum og þar til hún var notuð hafiverið ófullnægjandi. Því liggi beinast við að álykta að ágallinn hafi veriðfyrir hendi þegar stefndi seldi vöruna. Stefnandi vísar jafnframt til þess aðstefndi hafi ekki tilkynnt lögreglu um ágallann á flugeldinum, svo sem honumhafi borið skylda til samkvæmt 9. gr. reglugerðar nr. 952/2003. Erfitt sé fyrirneytanda að sanna galla á flugeldi en engin rannsókn hafi farið fram áflugeldinum sem hafi sprungið í höndum stefnanda. Stefnandi hafi sýnt fram áorsakatengsl milli þess að hluti flugeldsins féll af honum og sprakk í höndumstefnanda og þess líkamstjóns sem stefnandi hafi vegna þess orðið fyrir afhonum. Því hvíli það á stefnda að tryggja sér sönnun um að varan hafi ekkiverið haldin ágalla en það hafi stefndi ekki gert. Þá bendir stefnandi á að umræddurskoteldur hafi verið gamall. Samkvæmt svokölluðu „Commercial Invoice“ skjali,komi fram með stimpli lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, að varan hafikomið til landsins, 24. september 2012. Hafi skoteldurinn því verið lengi ívörslum stefnda og mögulegt sé að á þeim langa tíma, sem hann hafi verið ígeymslu, hafi hann skaddast á einhvern hátt. Sé það félagsins að sýna fram á aðsvo hafi ekki orðið. Verði ekki fallist á að skoteldurinn,sem olli slysi á stefnanda, hafi verið haldinn ágalla í skilningi laga umskaðsemisábyrgð, byggir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins ogsakarreglunni. Með því að stefndi hafi vanrækt að merkja skoteldinn, eins oglög og reglugerðir geri ráð fyrir, hafi félagið gerst saknæmt um alvarlegavanrækslu, hlutlæg sök liggi fyrir, sem leitt hafi til varanlegs líkamstjónsstefnanda. Þá byggir stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á því aðskoteldurinn hafi ekki virkað sem skyldi og valdið líkamstjóni á stefnanda.Skoteldurinn hafi einnig verið gölluð vara í skilningi 15. og 16. gr. laga nr.48/2003 um neytendakaup og því geti stefnandi af þeim sökum krafist skaðabóta ágrundvelli 33. gr. laganna. Í þessu sambandi vísar stefnandi einnig til laganr. 134/1995, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, sbr. t.d. 2., 8., og 9.gr. a í lögunum. Stefndi hafi selt vöru sína á grundvelli opinbers leyfis oghafi honum borið rík skylda til þess að sjá svo um að sem minnst hætta leiddiaf vörunni. Því liggi fyrir sök stefnda og bótaábyrgð vegna líkamstjónsstefnanda. Með vísan til læknisfræðilegra gagnakveður stefnandi ljóst að uppfyllt séu skilyrði um lögvarða hagsmuni í 2. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandi vísar til ofangreindraréttarreglna og reglugerðarákvæða, svo sem laga nr. 25/1991, umskaðsemisábyrgð, til VI. kafla vopnalaga nr. 16/1998, um meðferð skotelda, sbr.4. mgr. 1. gr. laganna, sem og til IV. kafla laganna, um meðferð sprengiefnis.Þá vísar stefnandi til reglugerðar nr. 952/2003, um meðferð skotelda, og tilreglugerðar nr. 684/1999, um sprengiefni. Jafnframt vísar stefnandi til laganr. 134/1995, um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu, til sakarreglunnar, tilreglna skaðabótaréttar um hlutlæga ábyrgð, um sérfræðiábyrgð, um hertasakarreglu og um vinnuveitendaábyrgð og loks til almennra réttarreglna umneytendavernd.IIIStefndi, E-þjónustan ehf., byggir á þvíað ósannað sé að málsatvik hafi orðið með þeim hætti, sem stefnandi haldi fram,og skilyrði þess að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda séu ekkiuppfyllt, hvorki á grundvelli sakarreglunnar né reglna um skaðsemisábyrgð.Tjónið verði einungis rakið til stórfellds gáleysis stefnanda sjálfs. Að mati stefnda sé ósannað að atvikhafi verið með þeim hætti sem stefnandi leggi til grundvallar. Á slysadeild íkjölfar slyssins hafi verið haft eftir stefnanda og sambýliskonu hans aðstefnandi hafi sést með lítinn flugeld á vettvangi sem hann hafi sagt bilaðan.Stefnandi hafi reynt að kveikja í flugeldinum að nýju með þeim afleiðingum aðhann hafi sprungið í hendi hans. Þessi frásögn komi fram í eina samtímagagni málsinsþar sem atvikum sé lýst. Tuttugu dögum síðar, 20. janúar 2014, hafi stefnandilýst atvikum í skýrslutöku hjá lögreglunni á Selfossi. Þá hafi hann lýstatvikum með þeim hætti, sem fram komi í stefnu, á þann veg að hann hafi ekkiborið eld að flugeldinum, heldur einungis tekið hann upp með það fyrir augum aðhenda honum í ruslið. Hafi flugeldurinn þá sprungið. Atvikalýsing sé því ekkiöll á sama veg í framlögðum gögnum en stefnandi sé einn til vitnis um það semgerðist umrætt kvöld þegar flugeldurinn sprakk. Aðrir viðstaddir hafi ekkigetað varpað ljósi á málsatvik í skýrslutökum hjá lögreglu. Frásögn þeirravirtist byggja að verulegu leyti á endursögn á framburði stefnanda. GuðjónJóhannsson hafi lýst því svo í lögregluskýrslu, dagsettri 20. janúar 2014, aðhann hafi ekki áttað sig á því hvað gerst hefði. Hann hefði ekki séð neittdetta af síðasta flugeldinum en sá flugeldur hefði ekki sprungið. Þá hefði hannekki heldur orðið vitni að tildrögum þess að stefnandi tók kúluna upp. Framkomi að eftir að stefnandi hafi sýnt honum kúluna, sem hann hafi haldið á íhendinni, hafi Guðjón snúið sér frá til að horfa á flugelda nágranna sinna.Hann hafi því ekki séð hvernig það bar til að kúlan sprakk. Við skýrslutöku hjálögreglu kváðust vitnin, Halldóra Svava Sigvarðsdóttir og Lilja Matthíasdóttir,ekki hafa séð hvað gerðist. Umræddur flugeldur sé útbúinn þannig aðí honum sé tímaþráður, sem logi í 10 sekúndur, en það gefi nærstöddum nægilegantíma til þess að víkja sér frá honum. Þegar tímaþráðurinn brenni upp, kvikni ímótor sem knýi flugeldinn á loft. Þegar mótorinn brenni springi kúlan.Þráðurinn í kúlunni muni vera örsmár sekúnduþráður sem brenni upp á 0,2-0,3sekúndum. Því sé ljóst að kúlan hefði sprungið samstundis, væri eldur borinnupp að henni. Enginn tími hefði því gefist til þess að kveikja í þræði kúlunnarog kasta henni frá sér. Frásögn í framlögðu læknisvottorði frá 1. janúar 2014sé í samræmi við þessa eiginleika flugeldsins, þar sem fram komi að stefnandihafi borið eld að kúlunni með þeim afleiðingum að hún hafi sprungið.Framangreindir eiginleikar flugeldsins styðji það mat stefnda, að atvik hafiekki verið með þeim hætti sem stefnandi lýsi. Við rannsókn málsins hjá lögregluhafi Þorsteinn Vilhjálmsson, eðlisfræðingur og fyrrum prófessor, verið fenginntil þess að leggja mat á það, með hliðsjón af eiginleikum flugeldsins, hverhafi verið líkleg skýring slyssins. Niðurstaða hans styðji framangreint, þarsem fram komi í skýrslu hans að það sé hvorki trúverðugt né líklegt aðflugeldurinn hafi hegðað sér eins og stefnandi lýsi. Niðurstöðuna byggi hann áþví að eiginleikar kúlunnar séu slíkir að það gangi ekki upp að svo langur tímihafi liðið frá því að flugeldurinn fór upp og þar til kúlan sprakk.Vitnið Guðjón hafi lýst því aðstefnandi hefði notast við sígarettu til þess að kveikja í flugeldum þettakvöld. Fyrir liggi að stefnandi hafi tendrað í flugeldi andartaki áður en hannhafi tekið kúluna upp af jörðinni þannig að leiða megi að því sterkar líkur aðstefnandi hafi haft sígarettuna milli handa eða í munni þegar hann handlékflugeldakúluna. Verði það að teljast stórfellt gáleysi að hafa haft þennanháttinn á í kringum flugelda. Flugeldar séu í eðli sínu hættulegir og verðiávallt að gæta fyllsta öryggis við meðhöndlun þeirra. Það samrýmist ekki slíkriaðgæslu að handleika og skjóta upp flugeldum með logandi sígarettu í hendi eðamunni. Að mati stefnda sé ekki útilokað að stefnandi hafi óafvitandi kveikt íkúlunni með sígarettunni, enda hafi kveikiþráður í kúlunni verið mjög næmur ogspringi samstundis þegar eldur sé borinn upp að henni. Alls ekki sé til þessætlast að kúlan sé handleikin, auk þess sem það feli í sér stórkostlegt gáleysiað mati stefnda að handleika flugeld eða hluta úr flugeldi sem fyrir liggi aðhafi ekki sprungið, eins og til hafi verið ætlast augnabliki fyrr. Að matistefnda sé það almenn vitneskja sem öllum sem handleiki flugelda sé ljós, aðoft leynist glóð í tendruðum flugeldum og blysum. Því eigi alls ekki að takaslíkt til handargagns fyrr en öruggt sé að öll glóð sé kulnuð. Framgangastefnanda hafi verið í brýnni andstöðu við slíka eðlilega varkárni.Stefndi byggir á því að ekki liggifyrir að flugeldurinn hafi verið haldinn ágalla. Til þess að skaðabótaskyldavegna skaðsemisábyrgðar í skilningi laga nr. 25/1991, um skaðsemisábyrgð,stofnist, þurfi að vera um ágalla að ræða sem framleiðanda eða seljanda verðium kennt. Samkvæmt 5. gr. laganna teljist vara haldin ágalla þegar hún sé ekkisvo örugg sem með réttu mátti vænta eftir öllum aðstæðum, einkum hvernig húnvar boðin og kynnt, notkun þeirri sem með sanngirni mátti gera ráð fyrir oghvenær vöru var dreift. Því sé mótmælt að flugeldurinn hafi verið gallaður eðahættulegur, enda hafi verið gætt fyllsta öryggis í einu og öllu við meðferð,afhendingu og sölu flugelda í starfsemi stefnda. Ekkert liggi fyrir um að kúlaná flugeldinum hafi verið laus þegar flugeldurinn hafi verið afhentur stefnanda,enda hefði flugeldinum þá verið fargað með öruggum hætti lögum samkvæmt. Hafikúlan losnað af flugeldinum eftir afhendingu, verði það rakið til meðferðarstefnanda á honum, eftir að flugeldurinn var keyptur. Stefndi kveðst hafa varðveittflugeldana við fullnægjandi aðstæður en geymslustaður stefnda hafi veriðviðurkenndur og samþykktur af lögreglustjóra, Vinnueftirlitinu ogslökkviliðsstjóra í samræmi við fyrirmæli í viðauka við reglugerð um skoteldanr. 952/2003. Flugeldurinn hafi verið fluttur til landsins í september 2012 ogsala hans til stefnanda hafi því verið í samræmi við skilyrði 3. mgr. 22. gr.reglugerðar nr. 952/2003, þar sem fram komi að óheimilt sé að selja eldriskotelda en tveggja ára. Þá liggi fyrir að stefndi hafi fengið leyfi til þessað flytja inn umrædda tegund flugelda. Flugeldurinn hafi verið bæði boðinn ogkynntur í samræmi við reglugerð um skotelda nr. 952/2003 og viðauka þeirrarreglugerðar. Stefndi kveður rangt að engar leiðbeiningar hafi fylgt flugeldinumþegar hann var keyptur hjá stefnda. Flugeldar af þessari tegund hafi í fjöldaára verið seldir í pakkningum með þremur stykkjum og á hverri pakkningu séuleiðbeiningar og aðvaranir á íslensku og ensku. Miði með slíkum leiðbeiningumsé límdur á hvern flugeld. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi eftirlitmeð því að skoteldar standist gæðakröfur og meti hvort merkingar standistkröfur um merkingar á flugeldum, sbr. 22. gr. reglugerðar nr. 952/2003.Leiðbeiningar á flugeldinum fullnægi áskilnaði reglugerðarinnar. Þess skuligetið að samkvæmt leiðbeiningum á umbúðunum skuli víkja í 200 metra fjarlægðfrá flugeldinum eftir að hann sé tendraður. Að mati stefnda sé sú frásögnstefnanda, að hann hafi staðið í hæfilegri fjarlægð frá flugeldinum þegar hanntók á loft, með ólíkindablæ. Hafi kúlan dottið af þegar flugeldurinn hafi veriðkominn í mannhæð og numið staðar nálægt tjónþola, þyki ljóst að stefnandi hafistaðið örstutt frá. Hann hafi því ekki gætt að þeim leiðbeiningum sem fram komuá flugeldinum um fjarlægðarmörk. Með því að virða leiðbeiningarnar, hefði máttkomast hjá tjóni stefnanda á auðveldan hátt, að því gefnu að frásögn hans afatvikum sé rétt. Í því sambandi verði að árétta að frásögn stefnanda um aðkúlan hafi rúllað í átt til hans, sé með nokkrum ólíkindablæ, sérstaklega þegarhorft sé til þess að snjór hafi verið á jörðu þar sem slysið átti sér stað. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr.25/1991, um skaðsemisábyrgð, beri tjónþola að sanna tjón sitt, ágalla á vöru ogorsakatengsl milli ágalla og tjóns. Það sé því rangt sem byggt sé á af hálfustefnanda að sönnunarbyrði hvíli á framleiðanda eða stefnda í þessum efnum enframleiðandi beri einungis sönnunarbyrði í þeim tilvikum þegar hann sjálfurhaldi fram vörnum sem byggist á 1.-4. tl. 7. gr. fyrrnefndra laga. Ekkert benditil þess að flugeldurinn hafi verið gallaður þegar stefnandi tók við honum.Einhliða frásögn stefnanda um meinta ágalla flugeldsins og aðdraganda slyssinsfeli ekki í sér sönnun þess að um ágalla hafi verið að ræða. Sé því haldlaus súviðbára stefnanda að stefndi hafi ekki uppfyllt skyldu sína samkvæmt 9. gr.reglugerðar nr. 952/2003, að tilkynna um slys af völdum skotelda. Stefnandihafi kosið að höfða mál þetta áður en rannsókn lögreglu var lokið og af þvíberi hann hallann. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndiá því að stefnandi verði að bera tjón sitt sjálfur að mestu leyti vegna eiginsakar. Málsástæður stefnda í þessum efnum byggja um flest á sömu forsendum ogaðalkrafa að breyttu breytanda, enda byggi sú kröfugerð fyrst og fremst á þvíað stigsmunur sé á sök stefnanda en enginn eðlismunur. Stefndi vísar tiláðurgreindra lagaraka er varða sýknukröfu. Krafa stefnda um málskostnað styðstvið 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IVRéttargæslustefndi, Vörður tryggingarhf., mótmælir málskostnaðarkröfu stefnanda á hendur sér. Samkvæmt 21. gr. laganr. 91/1991 verði slík krafa ekki höfð uppi á hendur réttargæslustefnda.Réttargæslustefndi gerir málskostnaðarkröfu í málinu líkt og honum sé heimiltsamkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 21. gr. sömu laga. Réttargæslustefndi, íslenska ríkið,bendir á að samkvæmt 17. gr. reglugerðar um skotelda nr. 952/2003 megi enginnflytja inn skotelda nema með leyfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Íupphafi hafi stefnda, E-þjónustunni ehf., verið veitt leyfi til innflutnings áskoteldum af ríkislögreglustjóra og hafi embætti lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu endurnýjað leyfið, síðast 4. júlí 2013. Í 19. gr.reglugerðarinnar sé kveðið á um skyldur innflytjanda m.a. varðandi geymslu ábirgðum. Við útgáfu leyfisbréfa hafi geymslustaður stefnda fyrir flugelda veriðtekinn út og samþykktur af slökkviliði og lögreglustjóra. Um sé að ræðaGeymslusvæðið ehf. í Hraungörðum í Hafnarfirði.Lögreglustjórar gefi út leyfi fyrirsölu skotelda í smásölu samkvæmt 24. gr. reglugerðar nr. 952/2003, endafullnægi sölustaðir þeim öryggiskröfum sem tilgreindar séu í 25. gr.reglugerðarinnar. Leyfi til smásölu megi aðeins veita fyrir tímabilið 28.desember til 6. janúar ár hvert. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafiveitt stefnda leyfi fyrir fimm sölustöðum fyrir framangreint tímabil umáramótin 2013-2014, m.a. að Lækjargötu 2 í Hafnarfirði þar sem stefnandi kveðsthafa keypt umræddan flugeld.Samkvæmt 22. gr. reglugerðarinnar sé lögreglustjóranumá höfuð-borgarsvæðinu falið að annast eftirlit með því að flugeldar standistgæðakröfur og meta hvort merkingar á þeim séu fullnægjandi. Umræddflugeldategund hafi verið flutt inn til landsins í fjölda ára og hafi hingaðtil reynst örugg. Varan hafi verið seld í pakkningum með þremur stykkjum og áhverri pakkningu séu leiðbeiningar og aðvaranir á íslensku og ensku og samskonar miði límdur á hvern skoteld fyrir sig. Hafi framangreint verið taliðfullnægja ákvæðum reglugerðarinnar um merkingar. Í 3. mgr. 22. gr.reglugerðarinnar sé kveðið á um að óheimilt sé að flytja inn eða selja eldriskotelda en tveggja ára. Fyrir liggi að umræddir flugeldar hafi verið fluttirinn í september 2012. Dagsetning á framleiðslu vörunnar sé prentuð á heildarpakkninguog liggi ekki fyrir upplýsingar um hana í gögnum lögreglustjóra. Hjá embættilögreglustjóra sé ekki vitað um dæmi þess að fluttar hafi verið innskoteldavörur sem hafi ekki framangreint geymsluþol.VVið aðalmeðferð málsins gáfu skýrslurstefnandi málsins, Sigurjón Norberg Ólafsson, dómkvaddur matsmaður,efnafræðingur og prófessor emeritus, Magnús Þór Jónsson, vélaverkfræðingur ogdómkvaddur matsmaður, Þorsteinn Vilhjálmsson, efnafræðingur og prófessoremeritus, Einar Sigmar Ólafsson réttargæslustefndi, Ívar Bjarki Magnússonrannsóknarlögreglumaður, Svanur Kristinsson lögregluvarðstjóri, LiljaMatthíasdóttir, Guðjón Jóhannsson og Halldóra Svava Sigurðardóttir. Verðaskýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir.Lögnr. 25/1991, um skaðsemisábyrgð, gilda um skaðabótaábyrgð framleiðanda ogdreifingaraðila á tjóni sem hlýst af ágalla á vöru sem þeir hafa framleitt eðadreift. Hugtakið ágalli er skilgreint nánar í 5. gr. laganna en þar segir aðvara teljist haldin ágalla þegar hún er ekki svo örugg sem með réttu máttivænta eftir öllum aðstæðum og þá einkum hvernig hún var boðin og kynnt, þeirrinotkun sem með sanngirni mátti gera ráð fyrir og hvenær vöru var dreift. Stefnandibyggir á því að flugeldurinn hafi verið haldinn ágalla í skilningi 5. gr. laganr. 25/1991 þar sem efsti hluti hans hafi dottið af, sprungið og þar með valdiðstefnanda varanlegu líkamstjóni. Einsog áður greinir er óumdeilt að stefnandi keypti flugeld, sem sprakk í höndumhans umrætt sinn, af stefnda, E-þjónustunni ehf., á gamlársdag 2013. Ískýrslutöku fyrir dóminum bar stefnandi á þann veg, að hann hefði keyptflugeldatertu og þrjá flugelda, sem hann hafi sett í skottið á bifreið sinni.Hann hafi síðan sótt flugeldana í skottið áður en hann skaut þeim upp. Þegarhann hafi skotið upp umræddum flugeldi, hafi kúla, sem er efst á honum, dottiðaf og fallið til jarðar um það bil sem flugeldurinn var kominn í mannshæð.Stefnandi kveðst þá hafa verið kominn tvö til þrjú skref í burtu fráflugeldinum. Kúlan hafi rúllað í áttina að honum og hafi hann þá beygt signiður að henni til þess að taka hana upp í þeim tilgangi að henda henni íruslið. Kvaðst stefnandi hafa tekið kúluna upp með vinstri hendi en hefði áðurýtt í hana með fætinum. Stefnandi taldi að örfáar sekúndur hafi liðið frá því aðkúlan datt af flugeldinum þar til hann tók hana upp. Vitnið, Guðjón Jóhannsson,gaf skýrslu fyrir dóminum og sagði stefnanda hafa tekið kúluna upp, gengið ummeð hana í hendinni og sagt: „Þetta er meira draslið“. Þegar vitnið hefði snúiðsér við hefði kúlan sprungið. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neinn eld í kúlunnien sagði að stefnandi hefði verið með sígarettu í hendinni en að sögn stefnandavar hann með vindil í hægri hendi þegar slysið varð. Vitnin, LiljaMatthíasdóttir og Halldóra Svava Sigvarðsdóttir, kváðust ekki hafa séð hvernigslysið bar að. Dómkvaddirmatsmenn, Sigurjón Norberg Ólafsson og Magnús Þór Jónsson, töldu ekki útilokaðað frásögn stefnanda um atvik málsins væri rétt. Þá kvað Magnús Þór ekki unntað útiloka að kúlan á flugeldinum gæti dottið af honum ef kveikt væri á honum.Einkum væri það mögulegt ef flugeldurinn væri skakkur eða færi á hliðina eneinnig ef prikið, sem fest væri við flugeldinn, væri of fast. Meðvísan til framangreinds framburðar stefnanda og vitnisins, Guðjóns Jóhannssonar,fyrir dóminum verður því slegið föstu að atvik hafi orðið á þá leið að kúlaefst á flugeldinum hafi dottið af honum eftir að stefnandi hafði kveikt áhonum. Fær sú lýsing stoð bæði í framburði dómkvaddra matsmanna og framlagðrimatsgerð.Íathugasemdum með frumvarpi til laga nr. 25/1991 kemur fram að hlutur sé talinnhaldinn ágalla þegar ekki er unnt að nota hann á venjulegan hátt svo að öruggtsé miðað við þær kröfur sem eðlilegt er að gera til sams konar hluta. Samkvæmtþessu verður að meta hvort flugeldurinn hafi verið svo öruggur sem vænta mátti.Íframlagðri matsgerð Sigurjóns Norbergs og Magnúsar Þórs segir að sé flugeldinumkomið fyrir í traustu skotröri, geti hausinn ekki dottið af í skotinu nema hannsé laus frá eldsneytishylkinu. Fari flugeldurinn á loft, detti kúlan aðeins afí flugtaki ef hún er laus en þá hljóti festingin við eldsneytishólkinn að hafaverið mjög gölluð eða ónýt. Þá sé jafnframt hugsanlegt að kókflaskan(skotpallurinn) hafi aflagast, flugeldurinn hafi rekist á eða snert fastafyrirstöðu og kúlan dottið af, án þess að í henni kviknaði. Í málinu er ekkertfram komið um að stefnandi hafi mátt vita að kúlan gæti dottið af flugeldinumþegar kveikt væri á honum og bæði stefnandi og vitnið Guðjón báru um það fyrirdóminum að þeir hefðu ekki séð neitt athugavert við flugeldinn áður en honumvar skotið á loft. Þá liggur ekkert fyrir um að meðferð stefnanda áflugeldinum, eftir að hann var keyptur, hafi getað leitt til þess að kúlan dattaf og telst það því ósannað. Því er ekki unnt að fallast á það með stefnda aðkúlan hafi losnað vegna atvika sem hann ber ekki ábyrgð á. Að framangreinduvirtu þykir ljóst að umræddur flugeldur hafi ekki verið svo öruggur semstefnandi mátti vænta miðað við þá notkun sem hann mátti með sanngirni gera ráðfyrir. Verður því að telja að flugeldurinn hafi verið haldinn ágalla ískilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 25/1991, um skaðsemisábyrgð.Stefnandibyggir enn fremur á því að það teljist ágalli á flugeldinum að leiðbeiningum áhonum hafi verið ábótavant og því verði að líta svo á að hann hafi ekki veriðboðinn og kynntur í samræmi við opinberar reglur um öryggi og önnur atriði. Íreglugerð nr. 952/2003, um skotelda, segir um merkingar á skoteldum og umbúðumað skoteldar og sölupakkningar skuli vera merktar með viðeigandi upplýsingum,annars vegar viðvörunum vegna hættu sem geti stafað af skoteldi og hins vegarmeð leiðbeiningum um notkunina. Þar kemur auk þess fram að viðvaranir ogleiðbeiningar skuli vera skýrar og læsilegar og á einlitum grunni. Þær skuli veraí sama ramma á merkimiða eða sýnilegar saman. Gæta skuli samræmis við merkingará mismunandi umbúðum skotelda. Loks er þar tilgreint að merkingar á skoteldumog umbúðum skuli vera á íslensku máli.MagnúsÞór matsmaður bar um það fyrir dóminum að þeir Sigurjón Norberg hefðu taliðljóst að þeir hefðu gert prófanir á sömu flugeldategund og stefnandi hefðinotað þegar hann varð fyrir slysinu. Í fyrirliggjandi matsgerð segir að EinarSigmar Ólafsson hjá stefnda, E-þjónustunni ehf., hafi afhent dómkvöddum matsmönnumþrjá þriggja flugelda pakka af flugeldum af gerðinni Musvåge 2 sem þeir hafisíðan skotið upp. Ekkert er fram komið um að matsmenn hafi notað aðra gerðflugelda og verður því miðað við að um sömu tegund hafi verið að ræða. Ískýrslum dómkvaddra matsmanna fyrir dóminum kom fram að flugeldurinn værisamsettur sem ein eining og félli hann því í flokk 3F í reglugerð nr. 592/2003,um skotelda. Matsmennirnir staðfestu einnig það, sem fram kemur í matsgerðþeirra, að leiðbeiningarnar, sem festar voru á flugeldinn, hefðu veriðófullnægjandi. Í matsgerðinni er rakið að eftirfarandi leiðbeiningar sé aðfinna með stóru letri á umbúðum pakkningar með þremur flugeldum: „WARNING FORROCKETS Advorun. Skjotid flugeldinum utandyra ur oruggri undirstodu. Tendridkveikinn med utrettri hendi og vikid strax fra. Geymist a oruggum stad. Pleasekeep 200m distance from the products.“ Þá séu eftirfarandi danskarleiðbeiningar prentaðar með smáu letri og festar á hvern flugeld fyrir sig:„Kun til udendørs brug. Anbring raketten i et stabilt afskydningsrør. Placerafskydningsrøret således at raketten kan stryge frit til vejrs. Fjern denorange beskyttelseshætte. Stå ved siden af raketten og tænd i den yderste delaf lunten. Fjern dig straks mindst 8 m fra raketten. Sikkerhedsafstand 25 m.Brug beskyttelsesbriller. Gå aldrig til bage til en fuser. Må ikke håldes ihånden. Må ikke sælges til personer under 18 år.“ Ífyrrgreindri reglugerð nr. 592/2003, um skotelda, er að finna lýsingu áflugeldum í flokki 3F. Þar segir að um sé að ræða sjálfknúinn hólk meðpriki/-um til að stýra flugi. Um meginverkun hans segir að hann fljúgi upp ogþá geti heyrst hvellur og/eða skoteldseiningar skjótist út og myndieldglæringar og/eða hávaða. Varðandi merkingar eftir flokkum reglugerðarinnarkemur fram að allir skoteldar og sölueiningar, sem innihaldi aðeins skotelda íflokki 3, skuli merktir með eftirfarandi texta: „ÖFLUGIR SKOTELDAR.“ Áskoteldum í flokki 3 skuli vera eftirfarandi viðvörun: „Hætta – eingöngu tilnotkunar utandyra á stórum opnum svæðum“, „Bannað að selja til yngri en 16ára.“ Um aðrar merkingar á skoteldum segir jafnframt í reglugerðinni að áskoteldum í flokki 3F skuli vera eftirfarandi merking: „Aðvörun – Flugeldur.Skjótið flugeldinum utandyra úr stöðugri undirstöðu. Tendrið kveikinn meðútréttri hendi og víkið strax frá. Geymist á öruggum stað.“ Fyrirdóminum bar stefnandi á þann veg, að á flugeldinum hefði verið smátt letur áerlendu tungumáli. Sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki myndu hafa keyptflugeldinn ef hann hefði vitað að hann þyrfti að koma sér í átta metra fjarlægðfrá honum eftir að hafa borið eld að honum. Þá kvaðst stefnandi ekki hafafengið neinar leiðbeiningar í þessa veru við kaupin á flugeldinum. Afþví, sem hér að framan er rakið um merkingar á flugeldum þeirrar gerðar, semhér um ræðir, og því, sem rakið hefur verið um fyrirmæli laga og reglna umskyldu til merkinga og viðvarana, er ljóst að flugeldurinn, sem stefnandi skautupp 31. desember 2013, uppfyllti ekki kröfu reglugerðar nr. 592/2003 ummerkingar og leiðbeiningar á íslensku. Verður því að leggja til grundvallar aðflugeldurinn hafi ekki verið svo öruggur sem stefnandi mátti vænta þar sem hannvar ekki boðinn og kynntur í samræmi við ákvæði fyrrgreindrar reglugerðar nr.592/2003.Meðvísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að flugeldurinn hafiverið haldinn ágalla í skilningi 1. töluliðar 5. gr. laga nr. 25/1991 og aðstefndi, sem dreifingaraðili vörunnar, beri þar með ábyrgð á því tjóni semrakið verður til þess ágalla, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í málinu liggjafyrir læknisfræðileg gögn sem sýna að stefnandi hlaut töluvert líkamstjón þegarflugeldurinn sprakk í hendi hans umrætt sinn.Matsmaðurinn,Magnús Þór, bar fyrir dómi að til þess að kúlan á flugeldinum spryngi, þyrftieldur að komast að kveikiþræði hans. Ef það gerðist, myndi kúlan springa nánaststrax og væri ekki mögulegt að nokkur tími liði frá því að kúlan væri nálægteldi þar til hún spryngi. Stefnandi viðurkenndi fyrir dóminum að hafa kveikt íflugeldinum með vindli, sem hann hefði haldið á í hægri hendi, og að hann hafihaldið á vindlinum þegar kúlan sprakk. Er það mat dómsins að stefnanda hafimátt vera ljóst að hættulegt væri að taka hlut, sem dytti af flugeldi, upp meðhöndunum og þá sérstaklega í ljósi þess að hann hélt á logandi vindli. Meðþessari háttsemi sinni þykir stefnandi hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi.Að því virtu og með vísan til 9. gr. laga nr. 25/1991 verður stefnandi látinnbera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur.Samkvæmtframangreindu er viðurkennt að stefndi, E-þjónustan ehf., beri skaðabótaskylduvegna 2/3 hluta þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir umrætt sinn.Stefnandinýtur gjafsóknar í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður stefnda gert að greiða málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem þykir í ljósi umfangs ogeðlis málsins og með hliðsjón af framlögðum málskostnaðarreikningi hæfilega ákveðin1.200.000 krónur. Eins og atvikum málsins er háttað og með vísantil 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt aðfella niður málskostnað milli stefnanda og réttargæslustefndu, Varðar tryggingahf. og Einars Sigmars Ólafssonar. Dómþennan kveða upp Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari sem dómsformaður ogmeðdómsmennirnir Þór Tómasson efnaverkfræðingur og Marvin Ingólfsson,sprengjusérfræðingur hjá Landhelgisgæslunni.Dómsuppsagahefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. Við uppkvaðningu dómsins vargætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.D ó m s o r ð: Viðurkennder skaðabótaskylda stefnda, E-þjónustunnar ehf., vegna 2/3 hluta þesslíkamstjóns, sem stefnandi varð fyrir 1. janúar 2014. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda,Viðars Ólafssonar, greiðist úr ríkissjóði. Stefndigreiði 1.200.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Málskostnaðurmilli stefnanda og réttargæslustefndu fellur niður.
Mál nr. 199/2000
Leigusamningur Kaupréttur Tómlæti Riftun
L og H gerðu tvo leigusamninga með kauprétti um viðskipti með tæki og efni til myndvinnslu. Samningarnir kváðu m.a. á um að í lok leigutíma, 31. desember 1995, ætti L að geta keypt tækin af H fyrir 1% af upphaflegu stofnverði tækjanna. Með bréfi, sem L sendi H í byrjun nóvember 1995, lýsti hann því yfir að hann hyggðist nýta kaupsrétt sinn. Engin athugasemd var gerð af hálfu H. Á þessum tíma var L í vanskilum með leigugreiðslur og aðrar greiðslur til H. Uppgjör þessara skulda fór fram vorið 1996. Í kjölfar ósættis milli málsaðila, einkum um efniskaup samkvæmt samningunum, rifti H samningnum 1998 og höfðaði mál til öflunar umráða tækjanna. Héraðsdómur féllst á kröfur H, enda ósannað að í uppgjörinu hefði falist greiðsla á kaupverði tækjanna. Taldi héraðsdómur H ekki hafa glatað rétti fyrir tómlæti þó hann hefði ekki hafist handa um öflun tækjanna fyrr en í desember 1997. Hæstiréttur taldi það ekki stutt neinum haldbærum gögnum að greiðsla kaupverðisins hefði farið fram, en þar sem kaupverðið hefði verið svo óverulegur hluti greiðslna í viðskiptum málsaðila með tækin væri ekki hægt að fallast á kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2000. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá gerir hann kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti. I. II. Hinn 10. nóvember 1995 sendi áfrýjandi stefnda bréf þar sem lýst var yfir að hann ætli að nýta sér forkaupsrétt að þeim tækjum, sem tekin voru á leigu með áðurnefndum samningum. Var jafnframt vakin athygli á því í bréfinu að síðasta greiðsla af fyrri samningnum sé 1. desember 1995 og 1. mars 1996 af hinum síðari. Bréfið ber áritun stefnda um móttöku. Ekki liggur fyrir að brugðist hafi verið við þessari yfirlýsingu af hans hálfu á nokkurn hátt fyrr en með bréfi lögmanns hans 1. júlí 1998 þegar vefengt var að áfrýjandi ætti þann rétt, sem í yfirlýsingunni fólst. Hafði áfrýjandi tækin áfram í vörslum sínum eftir lok leigutímans. Þegar áðurnefnd yfirlýsing var gefin var áfrýjandi í vanskilum með leigugreiðslur af umræddum tækjum og greiðslur vegna efniskaupa af stefnda. Uppgjör þessara skulda áfrýjanda fór hins vegar fram í mars og maí 1996 með útgáfu þriggja víxla og skuldabréfs til stefnda. Með útgáfu skuldabréfsins var nær öll skuld áfrýjanda á viðskiptamannareikningi hjá stefnda gerð upp. Tilkynning áfrýjanda 10. nóvember 1995 fól í sér ákvöð gagnvart stefnda um að hinn fyrrnefndi nýtti sér samningsbundinn kauprétt sinn. Hafi stefndi talið að áfrýjandi hafi glatað þessum rétti vegna vanskila sinna bar honum að gera viðvart um það innan hæfilegs tíma frá móttöku yfirlýsingarinnar. Með því að engin athugasemd var gerð fyrr en löngu síðar og vanskil áfrýjanda voru gerð upp í kjölfar yfirlýsingar hans hefur stefndi firrt sig rétti til að bera fyrir sig þau vanskil áfrýjanda, sem að framan er getið. Engu máli getur heldur skipt að leigutíminn var ekki alveg liðinn þegar yfirlýsingin var gefin. Hafði áfrýjandi réttmæta ástæðu til að ætla stefnda vera samþykkan kaupunum. Stefndi vefengir einnig rétt áfrýjanda til að neyta kaupréttarins með vísan til þess að hinn síðarnefndi hafi vanefnt skyldur samkvæmt 9. gr. samninganna um að kaupa efni til framleiðslu sinnar af stefnda. Samningarnir hafi kveðið á um skyldu áfrýjanda til að kaupa efni fyrir samtals allt að 8.000.000 krónur á samningstímanum. Viðskiptin hafi hins vegar einungis orðið fyrir 2.509.430 krónur og í því felist veruleg vanefnd. Áfrýjandi mótmælir að í samningunum hafi falist skylda til að kaupa fyrir tiltekna fjárhæð, heldur beri að skýra 9. gr. þeirra sem stefnuyfirlýsingu án beinnar skuldbindingar. Að auki hafi áfrýjandi átt kost á að kaupa sams konar vöru annars staðar fyrir lægra verð en stefndi bauð. Einnig af þeirri ástæðu geti ekki falist vanefnd í því af hans hálfu að viðskipti með efni til framleiðslu urðu ekki meiri en raun varð á. Samningarnir bera ekki með sér að kaup áfrýjanda á efni samkvæmt 9. gr. þeirra feli í sér greiðslu á hluta leiguverðs fyrir tæki, sem um er fjallað í 2. gr. samninganna og að framan er getið. Ekki hefur heldur verið skotið neinum stoðum undir að leiguverðið hafi orðið lægra en vænta mátti eða eðlilegt gat talist sakir þess að hluti endurgjalds til stefnda fyrir tækin skyldi koma með efniskaupum samkvæmt 9. gr. samninganna. Með því að ekki er sýnt fram á þau tengsl milli leigufjárhæðar fyrir tækin og efniskaupa, sem stefndi heldur fram, er þessi málsástæða hans haldlaus. Reynir þá ekki sérstaklega á hvernig skýra skuli nánar hvað felist í orðum 9. gr. samninganna um kaup á „samkeppnisfærum verðum“ fyrir „allt að“ 2.000.000 krónur á ári. III. Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að tækin séu þegar greidd. Hann hafi óskað eftir upplýsingum frá stefnda um heildarskuld sína og á grundvelli slíkra upplýsinga hafi málsaðilar gengið til þess skuldauppgjörs á árinu 1996, sem getið er í II. kafla að framan. Kveðst áfrýjandi hafa talið að í því uppgjöri hafi falist greiðsla samningsbundins kaupverðs tækjanna, enda hafi hann óskað eftir upplýsingum um heildarskuld sína. Í bréfi lögmanns stefnda 8. júlí 1998 til lögmanns áfrýjanda var bent á að kaupverð tækjanna hafi ekki verið gert upp. Var jafnframt tekið fram að þrátt fyrir að áfrýjandi ætti ekki kauprétt á tækjunum væri stefndi reiðubúinn að gefa honum kost á að kaupa tækin, sem eldri samningurin næði til, enda yrði greitt innan tilsetts tíma. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 28. júlí 1998 var hafnað með öllu að greiða, enda hafi allar eftirstöðvar beggja leigusamninganna verið gerðar upp í maí 1996, þar með talið kaupverð tækjanna. Hvað sem öðru líði sé krafa um greiðslu fallin niður fyrir tómlæti auk þess sem ekki hafi borist reikningur frá stefnda fyrir þessum greiðslum. Meðal málsgagna er yfirlit yfir viðskipti áfrýjanda hjá stefnda á árinu 1995 og fram til þess tíma er skuldauppgjör fór fram 1996. Hefur því ekki verið mótmælt sem röngu. Kaupverðs tækjanna er ekki getið þar og áfrýjanda var ekki gerður sérstakur reikningur fyrir þau. Hefur áfrýjandi ekki stutt neinum haldbærum gögnum að hann hafi greitt fyrir umrædd tæki og var synjun hans um greiðslu óréttmæt. Kaupverð þeirra telst hins vegar vera óverulegur hluti greiðslna í viðskiptum málsaðila með tækin og gat yfirlýsing stefnda um riftun í kjölfar synjunar áfrýjanda því ekki veitt honum þann rétt, sem hann krefst í málinu. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða málsins sú að krafa stefnda verður ekki tekin til greina. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Litróf ehf., er sýkn af kröfum stefnda, H. Pálssonar ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Málavextir eru þeir að aðilar málsins hafa um nokkurt skeið átt í viðskiptum með tæki og efni til myndvinnslu. Þann 13. október 1993 sendi fyrirsvarsmaður stefnda bréf til stefnanda þar sem tillaga var gerð að samningi milli þeirra og Crosfield Electronics um kaup á ákveðnum tækjum. Tækin skyldu að hluta greidd með skuldabréfi til þriggja ára en einnig myndi stefndi fá tæki á kaupleigu frá stefnanda og skyldi sá samningur tengdur efniskaupum stefnda af stefnanda, þ.e. kaupum á skannerfilmu. Einnig voru lagðar til lausnir á eldri ágreiningi aðila og tekið fram að ef sátt næðist myndi stefndi styðja stefnanda við efnissölu með því að miðla jákvæðum upplýsingum til samstarfsaðila sinna um vörur frá stefnanda. Ekki tókust samningar um þau tæki sem rætt var um í þessu bréfi. Aðilar málsins gerðu síðar með sér tvo nær samhljóða samninga, sá fyrri er undirritaður þann 5. nóvember 1993 en hinn síðari þann 1. apríl 1994 og bera þeir báðir fyrirsögnina “Leigusamningur með forkaupsrétti.” Með samningunum leigir stefnandi stefnda hin umdeildu tæki, MagnaLink 2 og MagnaLink 2 to MagnaRIP Plus Upgrade frá Crosfield Electronics. Í 2. gr. samningana segir að við samningsgerðina greiðist ákveðin föst tala, 29.000 sterlingspund í öðru tilvikinu en 10.000 sterlingspund í hinu. Eftirstöðvar skulu greiddar með jöfnum, mánaðarlegum leigugreiðslum í 24 mánuði, frá 1. janúar 1994 samkvæmt fyrri samningnum en frá 1. apríl 1994 samkvæmt síðari samningnum. Í 4. mgr. 2. gr. samninganna eru ákvæði um skyldu leigutaka til útgáfu tryggingarbréfs fyrir heildarupphæð samninganna, til tryggingar áfallalausum og samfelldum greiðslum til fullnaðarefnda þeirra, tryggðu með 1. veðrétti í tækjum í eigu stefnda. Umrædd tryggingabréf liggja frammi í málinu, hið fyrra þinglýst þ. 12. janúar 1994 og hið síðara þinglýst þ. 4. október 1994. Fram er komið í málinu að fjárhæð hvors bréfs fyrir sig er í samræmi við ákvæði viðeigandi samnings um stofnverð. Í næstu málsgrein eru síðan ákvæði um rétt leigusala, sem jafnframt er tilgreindur eigandi hinna leigðu tækja, til að taka þau til sín auk þess að ganga að áðurnefndum greiðslutryggingum komi til riftunar eða ógildingar samninganna vegna greiðslufalls eða annarra vanefnda stefnda sem leigutaka. Í 8. gr. samninganna er kveðið á um heimild leigutaka til að kaupa hin leigðu tæki að samningstíma loknum fyrir 1% af upphaflegu stofnverði sem var í fyrri samningnum 24.000 sterlingspund en 29.000 sterlingspund í hinum síðari, eins og áður segir. Í seinni málsgrein sömu greinar er sagt að hafi leigutaki ekki gefið leigusala skriflegt svar um kaup innan 30 daga þá skuli leigusali vera laus frá forkaupsrétti leigutaka. Tilkynningar varðandi greinina skyldu gefnar skriflega og á sannanlegan hátt. Í 9. gr. beggja samninganna er síðan ákvæði þar sem leigutaki, stefndi í máli þessu, skuldbindur sig til að kaupa ákveðnar rekstrarvörur hjá stefnanda á samningstímanum á samkeppnisfærum verðum fyrir allt að 2.000.000 króna á ári meðan samningarnir eru í gildi. Stefnandi heldur því fram að fyrstu mánuði samningstímans hafi stefndi keypt lítið sem ekkert af filmum, framköllunarefni og plötum. Hafi stefnandi kvartað yfir þessu og hafi nokkrir fundir verið haldnir vegna þessa og bréf sent 2. nóvember 1994 þar sem hótað var riftun samninga ef ekki yrði bætt úr vanefndunum. Stefndi hafi upp úr þessu farið að kaupa vörur af stefnanda um nokkurt skeið. Viðskiptin hafi verið í reikning og hafi veruleg skuld hlaðist upp bæði vegna kaupa á rekstrarvörum og einnig vegna vangreidds leigugjalds af tækjum. Með bréfi 10. nóvember 1995 tilkynnti stefndi að hann ætlaði að nýta samningsbundinn rétt sinn til kaupa á tækjunum. Tekið var fram í bréfinu að síðasta greiðsla vegna fyrri samningsins skyldi fara fram 1. desember 1995 og vegna síðari samningsins 1. mars 1996. Stefndi kveður engin skrifleg svör hafa borist vegna tilkynningar hans, þrátt fyrir samningsbundin ákvæði þar að lútandi. Þá hafi stefnda aldrei verið sendur reikningur vegna kaupa hans. Stefnandi heldur því hins vegar fram í þessu sambandi að þegar tilkynning stefnda var send hafi leigugreiðslum ekki verið lokið og hún því ekki tímabær. Jafnframt að eftir að leigugreiðslum var lokið hafi stefndi ekkert aðhafst til þess að kaupa tækin. Stefnandi hafi auk þess ekki talið sig skuldbundinn að selja tækin fyrr en önnur ákvæði samninganna hefðu verið uppfyllt Á vormánuðum 1996 hafði stefndi safnað upp skuld hjá stefnanda vegna vöruúttekta og leigugreiðslna og í maí 1996 fór fram uppgjör milli aðilanna. Var skuldin gerð upp með þremur víxlum og VISA skuldabréfi. Stefnandi kveður viðskiptabréf þessi ekki hafa verið greiðslu á kaupverði tækjanna enda hafi stefnandi ekki gefið út reikning fyrir kaupverðinu. Stefndi heldur því hins vegar fram að uppgjörið hafi náð til eftirstöðva af leigugreiðslum, reikningsskulda vegna vörukaupa sem og til greiðslu á 1% af stofnverði tengibúnaðarins í samræmi við tilkynningu stefnda um kaup hans á tækinu. Á skuldabréfið var ritað til skýringar að það væri gefið út vegna efniskaupa. Greinir aðila á um þýðingu þessa. Stefndi heldur því fram að þessi skýring hafi ekki haft neina sérstaka þýðingu í samskipum aðila en stefnandi heldur því fram að þetta hafi haft beina þýðingu. Með bréfi, dags. 29. október 1997 ítrekaði stefnandi að stefndi hefði ekki uppfyllt samningsskyldur sínar um kaup á rekstrarvörum. Í bréfinu segir einnig: ”Samkvæmt ábendingu frá endurskoðendum okkar eru tæki, sem að þið leigið af okkur samkvæmt samningi gerðum 5. nóvember 1993, enn í bókum okkar.” Með bréfi, dags. 24. nóvember 1997 lagði stefnandi fram tillögu að lausn málsins. Með bréfi, dags. 1. desember 1997 mótmælti stefndi fullyrðingum stefnanda um vanefndir af hálfu stefnda og setti fram þá athugasemd að verð stefnanda hefðu verið verulega hærri en hjá samkeppnisaðilum hans., sbr. ákvæði samninganna um skyldu stefnda til að kaupa vörur af stefnanda á samkeppnishæfum verðum. Með bréfi, dags.11. desember 1997, vísar stefnandi til fundar aðila og fer fram á að sér verði send gögn um áætlaða vörunotkun stefnda og þau verð sem honum bjóðist hjá öðrum en stefnanda miðað við magn og gæði, til þess að geta skoðað sína stöðu og séð hvort hann geti boðið samkeppnishæf verð. Bréfaskipti aðila eftir þetta fara í gegnum lögmenn þeirra. Þann 28. maí 1998 sendir lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem hann mótmælir fullyrðingum stefnda um að honum hafi ekki boðist vörur á samkeppnishæfu verði. Þessu bréfi er svarað af hálfu stefnda með bréfi lögmanns hans, dags. 23. júní 1998, þar sem ítrekað er að stefnandi hafi ekki boðið samkeppnishæf verð og lagðir fram reikningar frá samkeppnisaðilum stefnanda sem sýna eiga fram á það. Í bréfi lögmanns stefnanda frá 1. júlí 1998 er krafist afhendingar hinna umdeildu tækja þar sem stefndi hafi ekki keypt þau í samræmi við tilkynningu sína. Þessu mótmælir lögmaður stefnda með bréfi 3. júlí 1998 og segir kaup hafa farið fram á sínum tíma í samræmi við tilkynningu. Fleiri bréf á svipuðum nótum ganga milli aðila og með bréfi þann 12. janúar lýsir stefnandi yfir riftun á kaupum á hinum umdeildu tækjum og vísað til brostinna forsendna vegna vanefnda stefnda á greiðslu skv. 8. gr. samninganna og kaupum skv. 9. gr. Riftun stefnanda er mótmælt með bréfi stefnda frá 13. janúar 1999. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar um umráð MagnaLink2 og MagnaLink2 to MagnaRIP Plus Upgrade á því að hann sé eigandi tækjanna. Tækin hafi verið leigð stefnda með forkaupsrétti, með samningum dagsettum 5. nóvember 1993 og 1. apríl 1994, en stefndi hafi ekki nýtt sér forkaupsréttinn né stefnandi afsalað sér tækjunum. Krafa stefnanda um endurheimtu tækjanna byggist því á beinum eignarétti. Tímabundinn réttur stefnanda til að hafa tækin í sínum vörslum sé fallinn niður. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki uppfyllt ákvæði greinar 8 í samningunum með því að greiða 1% af upphaflegu stofnverði tækjanna. Stefndi hafi lýst því yfir að hann hygðist nýta sér forkaupsréttinn áður en réttur tími slíkrar yfirlýsingar væri kominn. Þegar samningstíminn hafi verið liðinn hafi stefndi ekki aðhafst neitt og sýnt af sér algert tómlæti. Öll uppgjör sem hafi átt sér stað milli stefnanda og stefnda, eftir að samningstímanum lauk, hafi varðað ógreiddar rekstrarvörur eingöngu eins og reikningsyfirlit beri með sér. Séu fullyrðingar stefnda því rangar sem gangi í þá átt að kaupverð tækjanna hafi verið innifalið í skuldabréfi útgefnu 9. apríl 1996. Bent sé á að á skuldabréfið sé ritað "Efniskaup". Sökum þessa tómlætis stefnda hafi hann glatað rétti sínum til að nýta sér forkaupsrétt greinar 8 í samningunum. Stefnandi byggir og á því að stefndi hafi vanefnt grein 9 í umræddum samningum. Samkvæmt ákvæðunum skyldi stefndi kaupa filmur, framköllunarefni og plötur af stefnanda fyrir 4.000.000 krónur á ári í tvö ár eða samtals fyrir 8.000.000 krónur. Stefndi hafi einungis keypt umræddar vörur fyrir 2.509.430 krónur á samningstímanum og sé því um verulega vanefnd að ræða. Óumdeilt sé að stefndi hafi beint viðskiptum sínum að mestu leyti til keppinauta stefnanda. Stefnandi hafi boðið stefnda verð sem fyllilega hafi verið samkeppnisfær við þau verð sem viðgengust á markaðnum á þessum tíma, sé tekið mið af gæðum varanna og að um reikningsviðskipti var að ræða og staðgreiðsluafsláttur ekki veittur. Stefndi hafi gengist undir þá skyldu að beina viðskiptum sínum til stefnanda og beri honum að sanna að verð stefnanda séu ekki samkeppnisfær, vilji hann hliðra sér undan þeirri skyldu. Hafi stefndi talið að verð stefnanda væru ekki samkeppnisfær, hafi hann sýnt af sér gríðarlegt tómlæti í að koma kvörtunum sínum á framfæri. Ekki hafi verið kvartað undan verðum stefnanda fyrr en í bréfi l. desember 1997. Stefnandi telur stefnda ekki hafa lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings fullyrðingum sínum um of há verð stefnanda og því verði að líta á þær sem ósannaðar. Sökum vanefnda stefnda á grein 9 í samningunum hafi stefnanda ekki verið skylt að selja honum hin leigðu tæki í lok samningstímans. Stefnandi hafi því verið laus undan greinum 8 í samningunum. Að svo miklu leyti sem stefndi hefði getað byggt einhvern rétt á samningunum hafi sá réttur fallið niður með riftun stefnanda þann 12. janúar 1999. Samkvæmt samningunum hafi stefndi leigt umrædd tæki af stefnanda um tiltekinn tíma. Þar sem samningarnir séu útrunnir og fallnir niður fyrir vanefndir og riftun sé afnotaréttur stefnda einnig niður fallinn. Um leið og afnotarétturinn hafri fallið niður hafi stofnast réttur eiganda til endurheimtu (vindicatio) tækjanna. Auk þess sé skýrt kveðið á um það í lokamálsgrein 2. gr. samninganna að komi til riftunar eða ógildingar samninganna vegna greiðslufalls eða annarra vanefnda af hálfu stefnda, viðurkenni hann rétt stefnanda til að taka tækin, hvar sem þau séu niðurkomin, án innsetningargerðar. Eigi réttur stefnanda til umráða tækjanna sér því bæði stoð í reglum eignaréttar um lögvernd eignaréttinda og í samningi aðila. Um afleiðingar tómlætis á forkaupsrétt er vísað til almennra reglna kröfuréttar um tómlæti. Um riftunarheimild seljanda vegna greiðsludráttar kaupanda er vísað til reglna kauparéttar og laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, einkum 28. gr. Um riftunarheimild vegna vanefnda á rekstrarvörukaupum er vísað til almennra reglna kröfuréttar um riftun. Um endurheimtu (vindicatio) lausafjár er vísað til reglna eignaréttar um lögvernd eignarréttinda. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda byggist á því að stefnandi hafi ekki lögvarinn rétt til að krefjast umráða yfir tækjunum. Í fyrsta lagi er sýknukrafan reist á því, að stefndi hafi þegar efnt samninga við stefnanda, dags. 5. nóvember 1993 og 1. apríl 1994, bæði hvað varðar 2. gr. samninganna um greiðslur fyrir tækin, 8. gr. samninganna um greiðslur vegna tilkynningar um kaup á tækjunum, sem og 9. gr. samninganna um kaup á vörum á samkeppnishæfu verði. Óumdeilt sé að greiðsluskylda samkvæmt 2. gr. samninganna hafi verið efnd að fullu. Þá hafi greiðslur vegna tilkynningar um kaup á tækjunum farið fram með heildaruppgjöri aðila vegna beggja samninga með skuldabréfi, dags. 22. maí 1996. Stefnandi hafi fyrst sett fram fullyrðingar um annað með bréfi, dags. l. júlí 1998, þegar ljóst mátti vera að ekki yrði leyst úr ágreiningi aðila um skyldu stefnda til vörukaupa eftir samningunum. Fullyrðingar stefnanda nú um að ekki hafi farið fram heildaruppgjör vegna samninganna með útgáfu skuldabréfs, dags. 22. maí 1996, styðjist ekki við gögn málsins og þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á hvernig skuldabréfinu var ráðstafað. Þegar stefnandi setti fram þá fullyrðingu, að kaup hefðu ekki tekist á tækjunum og að greiðslur hefðu ekki farið fram vegna þessa, 2 árum og 1 mánuði eftir uppgjör aðila, hafi hún komið stefnda í opna skjöldu. Fram til þess tíma og til þess dags, hafi enginn reikningur verið sendur stefnda vegna þessara lokagreiðslna, þá hafi verið um óverulegan hluta af heildarfjárhæð samningsins að ræða og því alls engin ástæða til að gera sérstakan samning um lokagreiðslur þegar heildaruppgjör aðila fór fram í maí 1996. Hafi stefnandi talið að kaup hefðu ekki tekist og að greiðslur hefðu ekki verið inntar af hendi á þeim tíma sem heildaruppgjör fór fram, hafi honum boriðað aðhafast í málinu án ástæðulauss dráttar í samræmi við reglur laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 um verslunarkaup, sem mæli endurtekið fyrir um skyldu viðskiptaaðila til að bregðast við drætti án óþarfa tafa, að viðlögðum missi réttinda. Fullyrðingar stefnanda þess efnis að stefnda hafi verið skylt að kaupa vörur fyrir 4 milljónir á ári á gildistíma samningsins séu rangar svo sem ákvæði samninganna þar að lútandi beri með sér, sbr. sérstaklega tryggingarbréf sem gefið var út 7. apríl 1994 til tryggingar heildarfjárhæð síðari samningsins samkvæmt skýrum ákvæðum samninganna þar að lútandi. Þá sé kaupskylda stefnanda einungis bundin við að kaupa vörur á samkeppnisfærum verðum. Gögn málsins sýni að vöruverð hjá stefnanda hafi ekki verið samkeppnisfær. Stefnda hafi ekki borið að grípa til neinna aðgerða þegar ljóst var að vörur hjá stefnda hafi ekki verið á samkeppnisfæru verði, enda kveði ákvæði samningsins ekki á um það. Óumdeilt sé að stefndi hafi keypt vörur af stefnanda á gildistíma samninganna, samtals fyrir 2.509.430 krónur og því hafi hann efnt samningana réttilega. Stefndi hafi lýst því yfir með sannanlegum hætti að hann hefði ákveðið að kaupa tækin í samræmi við samningsbundinn rétt sinn, sbr. bréf hans dags. 10. nóvember 1995. Tilkynningin hafi verið send í samræmi við ákvæði samninganna, bæði hvað varðar þann tíma sem hún var send og form. Engar athugasemdir hafi borist vegna tilkynningarinnar, eða vegna greiðslna skv. 8. gr. samninganna, fyrr en með bréfi stefnanda, dags. l. júlí 1998, um 2 árum og 8 mánuðum eftir dags. tilkynningar og rúmlega 2 árum og 1 mánuði eftir uppgjör aðila vegna samninganna. Þar sem stefnandi hreyfði ekki andmælum vegna tilkynningarinnar hafi stefndi mátt treysta því að stefnandi væri samþykkur því að hann keypti tækin. Þá mátti stefndi treysta því að heildaruppgjöri aðila vegna 8. gr. samninganna væri lokið þar sem stefnandi gerði engar athugasemdir við þann þátt eða sendi stefnda sérstakan reikning vegna þessara greiðslna. Svo sem ákvæði 2. og 8. gr. samninganna bera með sér hafði stefnandi með greiðslum sínum vegna þeirra ákvæða greitt fyrir tækin að fullu. Samkvæmt framansögðu megi ljóst vera að stefndi hefur staðið við sinn hluta samninga hans við stefnda. Hann hafi greitt kaupverð tækjanna að fullu og þá hafi hann neytt kaupréttar síns með réttum hætti. Hann sé því réttur eigandi þeirra tækja sem stefnandi krefjist umráðaréttar yfir og því geti ekki verið um brigðarétt stefnanda að ræða. Verði eigi talið, að stefndi hafi efnt greiðsluskyldu samkvæmt ákvæðum samninganna, byggist sýknukrafan í öðru lagi á því, að stefnandi hafi með tómlæti sínu fyrirgert rétti sínum til að krefjast umráða yfir tækjunum, enda hafi liðið rúmlega 2 ár og 1 mánuður frá því að heildaruppgjöri vegna samninganna lauk og þar til stefnandi setti fram þá fullyrðingu að greiðsla hefði ekki farið fram á grundvelli 8. gr. samninganna. Þá hafi liðið um l ár og 5 mánuðir frá því að uppgjöri aðila lauk og þar til stefnandi krafðist þess að stefndi keypti vörur af fyrirtækinu í samræmi við fullyrðingar stefnanda um efni samningsins. Hér sé um verulegt tómlæti að ræða af hálfu stefnanda sem leiði til þess að sá réttur sem hann kunni að hafa átt sé nú niður fallinn í samræmi við ákvæði 32. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sbr. enn fremur það sem fram komi hér að ofan um skyldu stefnanda til að bregðast við án óþarfa tafa vegna hvers kyns dráttar. Verði eigi talið að stefnandi hafi glatað rétti sínum til að krefjast umráða yfir tækjunum vegna tómlætis byggir stefndi í þriðja lagi á því að brigðakrafa stefnanda verði ekki viðurkennd, þar sem stefndi hafi efnt samninga við stefnanda að verulegu leyti. Krafa stefnanda um umráð yfir tækjunum geti einungis komið í kjölfar réttmætrar riftunar eða ógildingar samninganna. Almennt skilyrði riftunar er að um verulegar vanefndir sé að ræða. Það skilyrði sé ekki uppfyllt. Hér beri að hafa í huga að greiðslur vegna tilkynningar um kaup á tækjunum skulu einungis nema jafnvirði 240 sterlingspunda miðað við gengisskráningu Seðlabanka Íslands á dags. tilkynningar, sbr. ákvæði 8. gr. samninganna. Heildarfjárhæðin vegna beggja samninga sé því einungis 48.792 krónur og sé aðeins um lítið brot að ræða af heildarfjárhæðum samningana eða 1 % af stofnverði tengi­búnaðarins vegna hvors samnings um sig. Þá hafi stefndi greitt verð tækjanna að fullu, sbr. umsamið verð þeirra í 2. gr. samninganna. Allar fullyrðingar stefnanda um að hér sé einungis um leiguverð að ræða séu rangar. Verði því ekki talið að skilyrði riftunar og þar af leiðandi brigðaréttar séu fyrir hendi. Stefndi, Litróf ehf., byggir mál sitt á meginreglu samningaréttar um skuldbindingar­gildi samninga og almennum reglum kröfuréttar um tómlætisáhrif og skilyrði riftunar. Þá er vísað til almennra reglna eignaréttar um brigðakröfur og meginreglna kauparéttar. Enn fremur er vísað til 3. mgr. 21. gr., 26. gr. og 27. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922 með lögjöfnun, sem og 32. gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafan styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Samkvæmt efni sínu voru samningar þeir er málsaðilar gerðu með sér 5. nóvember 1993 og 1. apríl 1994 ekki kaupsamningar heldur leigusamningar með forkaupsrétti. Er stefnandi í samningunum tilgreindur sem leigusali en stefndi leigutaki. Ljóst er af skýru orðalagi í samningum aðila að stefnandi er eigandi hinna umdeildu tækja við samningsgerð og á samningstímanum. Í 8. gr. samninganna er hins vegar ákvæði er heimilar leigutaka, stefnda, að kaupa tækin sem nefnd eru í 1. gr. samninganna á 1% af upphaflegu stofnverði. Innan 30 daga frá lokum samningstíma skyldi leigutaki gefa leigusala skriflegt svar hvað varðar kaup. Ef hann gerði það ekki skyldi leigusali vera laus frá forkaupsrétti leigutaka. Fyrir liggur að stefndi tilkynnti með bréfi, dags. 10. nóvember 1995, að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt á tækjunum, eða áður en samningstíma lauk, samkvæmt 8. gr. samninganna, en samningstíma samninganna beggja skyldi lokið 31. desember 1995. Hins vegar var þessari yfirlýsingu ekki fylgt eftir af hálfu stefnda á þeim tíma og engin tilraun gerð af hans hálfu til þess að greiða kaupverð tækjanna, eða 1% upphafslegs stofnverðs, eða fá kaupin skjalfest með einhverjum hætti. Fyrir liggur einnig að á þessum tíma var stefndi í skuld við stefnanda bæði vegna leigugreiðslna og kaupa á vörum hjá stefnanda en telja verður, eðli máls samkvæmt, að slíkur kaupréttur, sem hér um ræðir, verði ekki virkur nema samningur sé efndur af leigutaka. Stefndi heldur því fram að hann hafi efnt umrædda samninga hvað varðar greiðslur fyrir tækin og 9. gr. samninganna um kaup á vörum á samkeppnishæfu verði. Fram er komið að uppgjör fór fram milli aðila vorið 1996, m.a. með VISA skuldabréfi, eins og áður er rakið. Engin gögn liggja fyrir í málinu er sýni fram á að í þessu uppgjöri hafi falist greiðsla vegna kaupverðs tækjanna, eða greiðsla á svonefndu hrakvirði. Samkvæmt framburði Ernu Arnar og Sigdísar Sigmundsdóttur, starfsmanna stefnanda, var hrakvirðið ekki greitt og enginn reikningur gefinn út vegna þessa. Þá kom fram í framburði Aðalsteins Örnólfssonar, sem á þessum tíma sá um fjármál í fyrirtæki stefnda, að hann teldi sig hafa verið að gera upp allar skuldir stefnda, hann hefði beðið stefnanda um upplýsingar um þær. Hins vegar kom fram að honum var ekki kunnugt um umdeilda leigusamninga. Samkvæmt framansögðu telst ósannað að hrakvirði tækjanna hafi verið greitt og eignaréttur yfir þeim hafi færst yfir til stefnda. Samkvæmt 9. gr. samninganna skuldbatt leigutaki sig til þess að kaupa filmu-, framköllunarefni og plötur hjá leigusala á samningstímanum á samkeppnisfærum verðum fyrir allt að 2.000.0000 króna á ári meðan samningur væri í gildi, eða fyrir allt að 4.000.000 króna samkvæmt báðum samningunum. Þegar litið er til orðalags samninganna um að leigutaki skuldbindi sig til þess að kaupa vörur fyrir allt að tveimur milljónum króna verður, samkvæmt orðanna hljóðan, að líta svo á stefndi hafi skuldbundið sig til þess að kaupa vörur af stefnanda fyrir fjárhæð sem geti numið allt að tveimur milljónum króna, samkvæmt hvorum samningi. Hins vegar verður ekki litið svo að þarna sé tilgreind einhver lágmarks­fjárhæð og geti umsamin vörukaup því numið frá einni krónu allt að fjórum milljónum. Er því ekki fallist á að stefndi hafi vanefnt þetta ákvæði samningsins, en fram er komið að stefndi keypti vörur af stefnanda fyrir um það bil tvær og hálfa milljón. Eins og að framan er getið var, samkvæmt 8. gr. samninganna, samningstíma lokið 31. desember 1995. Verður því að líta svo á að réttindi og skyldur samkvæmt fyrri samningnum hafi verið niður fallin eftir þann tíma og seinni samningsins a.m.k eftir 1. apríl 1996, en síðustu leigugreiðslu samkvæmt seinni samningnum skyldi greiða 1. mars 1996. Var því engin þörf á því að lýsa yfir riftun í byrjun árs 1999, þar sem samningurinn var í raun úr gildi fallinn. Eins og að framan er rakið hefur stefndi ekki sýnt fram á að eignaréttur tækjanna hafi flust yfir til hans. Stefnandi telst því eigandi hinna umdeildu tækja. Enda þótt langur tími hafi liðið frá því að samningstíma lauk þar til stefnandi setti fram kröfu um afhendingu tækjanna verður ekki litið svo á að eignaréttur hans að tækjunum sé fallinn niður fyrir tómlæti. Verða kröfur hans í málinu því teknar til greina. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 200.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð
Mál nr. 53/2013
Kærumál Aðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli K hf. gegn B Ltd. o.fl. var vísað frá dómi þar sem annmarkar voru taldir vera á tilgreiningu aðila í stefnu. B Ltd. o.fl. höfðu veitt K hf. ábyrgðartryggingu og höfðaði K hf. málið til að krefjast þess að B Ltd. o.fl. væri skylt að selja sér svokallaðan tilkynningarfrest gegn greiðslu á iðgjaldi í samræmi við skilmála sem um vátrygginguna giltu. K hf. hafði höfðað málið gegn fimm vátryggingafélögum og níu samtökum vátryggjenda á þann hátt að stefnt var einum meðlimi samtakanna fyrir hönd þeirra allra, en þeir voru 2305 talsins. B Ltd. o.fl. gerðu ekki athugasemdir við þá aðild til varnar. Með vísan til þess og eldri dóma Hæstaréttar var talið að tilgreining á aðilum í stefnu væri fullnægjandi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. janúar 2013 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum sem vátryggjendum er veitt hafi honum ábyrgðartryggingu, svonefnda stjórnunar- og yfirmannstryggingu (e. Directors´ andOfficers´ Liability Insurance) frá 1. apríl 2008 til 1. apríl 2009. Í málinu krefst sóknaraðili þess aðallega að viðurkennt verði að stefndu sé skylt ,,að selja stefnanda 36 mánaða tilkynningarfrest“ gegn greiðslu á iðgjaldi í samræmi við tilgreint ákvæði skilmála, sem um vátrygginguna gilda. Til vara gerir sóknaraðili þá kröfu í stefnu að stefndu sé skylt ,,að selja stefnanda allt að 72 mánaða tilkynningarfrest“ gegn greiðslu iðgjalds í samræmi við tilgreint ákvæði vátryggingarskilmálanna. Tilgangur sóknaraðila með málsókninni er að framlengja þann frest, sem hann telur sig hafa, til þess að krefjast bóta úr vátryggingunni, sem er svokölluð kröfugerðartrygging, en í því felst að tilkynna verður um tjónsatvik á meðan vátrygging er í gildi, en eftir það tímamark innan tilkynningarfrests samkvæmt skilmálum hennar. Stefndu kröfðust frávísunar málsins frá héraðsdómi og var sú krafa þeirra reist á röksemdum, sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Með úrskurðinum var málinu vísað frá héraðsdómi, án þess að fjallað yrði um frávísunarástæður stefndu eða niðurstaðan á þeim reist, þar sem héraðsdómur taldi að nauðsynlegt hefði verið að stefna öllum vátryggjendum og þeim sem aðild ættu að þeim samtökum, sem teldust til vátryggjenda í málinu. Af hálfu sóknaraðila er upplýst að þeir, sem eigi aðild að samtökum vátryggjenda, er veitt hafi vátryggingu þá, sem ágreiningur málsins tekur til, séu 2305 talsins. Er hinn kærði úrskurður til endurskoðunar um þær ástæður, sem frávísunin er reist á. Sóknaraðili hefur í málinu beint kröfum að fimm vátryggingafélögum og níu samtökum vátryggjenda á þann hátt að stefnt er einum meðlimi samtakanna fyrir hönd þeirra allra, en sem fyrr segir eru þeir 2305 talsins. Ekki er ágreiningur um það í málinu að upplýsingar um aðild málsins varnarmegin séu frá umboðsmanni stefndu komnar, sem hefur lýst því yfir að hann fari með málið fyrir hönd þeirra allra. Hafa varnaraðilar því ekki gert athugasemdir við þá aðild til varnar, sem sóknaraðili mótaði með stefnu sinni til héraðsdóms. Með vísan til þessa og til dóma Hæstaréttar, til dæmis frá 10. júní 2004 í máli nr. 53/2004 og 16. desember 2004 í máli nr. 264/2004, sem birtir eru á síðum 2666 og 5049 í dómasafni réttarins á þessu ári, verður talið að tilgreining á varnaraðilum í stefnu sé fullnægjandi. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Það athugast að eftir að aðilarnir lögðu fram greinargerðir fyrir Hæstarétti hver fyrir sitt leyti lagði sóknaraðili fram bréf sem að hluta felur í sér svar við málatilbúnaði í greinargerð varnaraðila. Fyrir þessum skriflega málflutningi sóknaraðila er engin lagaheimild og er hann aðfinnsluverður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 726/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 17. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins14. desember 2017 klukkan 13. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 16. nóvember 2017.Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, að ákærða X, fd. [...], pólskum ríkisborgara,verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. desember nk.kl. 16.Í greinargerðsækjanda kemur fram aðhéraðssaksóknara hafi borist mál lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á hendurákærða vegna meints brots á 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Upphaf málsins megi rekja til þess að lögreglu hafi borist upplýsingar fráerlendum tollyfirvöldum um að grunur léki á að í […] bifreiðinni […] væru falinfíkniefni, en bifreiðin hafi verið um borð í ferjunni […] á leið hingað tillands. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið Y. Ferjan hafi komið hingað til landsfrá Danmörku að morgni fimmtudagsins 24. ágúst sl. Við skoðun og frumrannsóknlögreglu á bifreiðinni hafi komið í ljós amfetamínvökvi sem hafi virst hafalekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Með heimild héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglafengið heimild til að hlusta síma Y og koma fyrir eftirfararbúnaði undirbifreiðinni. Þá hafi lögregla fylgt bifreiðinni eftir þar sem henni hafi veriðekið áleiðis til Reykjavíkur. Er Y hafi komið til Reykjavíkur hafi hannlagt bifreiðinni við [...] við Suðurlandsbraut í Reykjavík þar sem hann hafibeðið þar til [...] bifreið, sem í voru X, Z, Þ , hafi verið ekið að honum ogúr henni hafi Þ komið og sest inn í [...] bifreiðina. Bifreiðunum hafi síðanbáðum verið ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar sem fjórmenningarnirhafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Y og Z ræða samanm.a. um það hvort leitað hafi verið í [...] bifreiðinni á tollsvæðinu á [...].Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoða [...]bifreiðina. Að morgni25. ágúst sl. hafi Z og Þ síðan ekið bifreiðinni um miðborgina og að lokum inní bílskúr við [...] í Reykjavík þar sem Z og Þ hafi verið handteknir skömmu síðar.Um svipað leyti hafi X komið akandi á [...] bifreiðinni og hafi hann lagt henniutan við [...] til móts við bílskúrinn en þegar hann hafi orðið var viðlögreglu hafi hann tekið til fótanna og hlaupið suður [...] þar sem hann hafiverið handtekinn stuttu síðar. Í framhaldi hafi Y verið handtekinn ágistiheimilinu við [...]. Við rannsókn á [...] bifreiðinni hafi komiðí ljós að við haldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1328millilítrar af amfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós aðhöggvarinn rúmar 5240 millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Z ogÞ hafi komið hingað til lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séu búsettir,að kvöldi 24. ágúst sl., þ.e. sama dag og Y hafi komið til landsins meðferjunni. Við yfirferð á hlustunum hafi einnig komið fram að Y hafi átt ísímasamskiptum við nokkra aðila meðan hann hafi ekið frá [...] til Reykjavíkur enþeirra á meðal hafi verið Þ. X sé búsettur hér á landi og sé það grunurlögreglu að hann hafi átt að taka á móti mönnunum og vera þeim innan handar meðaðstöðu en við rannsókn lögreglu hafi komið í ljós að X sé sá sem pantað hafiherbergi fyrir Y, Z og Þ á gistiheimilinu, hann hafi samkvæmt eigin framburði afnotaf bílskúrnum í [...] og þá hafi fundist talstöðvar bæði í [...] bifreiðinni og[...]bifreið X sem talið sé að notaðar hafi verið í samskiptum fjórmenninganna eftirað þeir hafi hist við Hótel [...] að kvöldi 24. ágúst sl. Fram kemur í greinargerðinni að ákærði hafineitað sök við skýrslutöku hjá lögreglu. Hann hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 25.ágúst sl. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 22. september hafi ákærðaverið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna. Sá úrskurðurhafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 606/2017.Rannsókn málsins sé nú lokið og gefin hafiverið út ákæra á hendur X, dags. 16. nóvember 2017. Í ljósi ofangreindssé það mat héraðssaksóknara að ákærði sé undir sterkum grun um aðild aðinnflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé aðfíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi. Með hliðsjón afalvarleika sakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menngangi ekki lausir þegar svo standi á sé þess krafist að ákærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans sé til meðferðar.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafist að krafannái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Niðurstaða dómara:Ákærði hefur setið ígæsluvarðhaldi frá 25. ágúst sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr.a-lið 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, en frá 22. september sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, samanber dóm Hæstaréttar ímálinu nr. 606/2017. Ákæra er gefin út á hendur ákærða í dag 16.nóvember 2017. Fallist er á með héraðssaksóknara að ákærði sé undir sterkum grun um aðild að innflutningi á miklumagni af sterkum fíkniefnum hingað til lands sem ætluð voru til sölu og dreifingar hér á landi.Verður brotið heimfært undir 173. gr. a almennra hegningarlaga og geturháttsemi ákærða varðað allt að 12 ára fangelsi. Telja verður brotið þess eðlisað varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er skilyrðum fyriráframhaldandi gæsluvarðhaldi ákærða því fullnægt og verður krafahéraðssaksóknara tekin til greina svo sem í úrskurðarorði greinir. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, fd. […], pólskur ríkisborgari, skal sæta áframgæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 14. desember nk. kl. 13.00.
Mál nr. 408/2012
Kærumál Málskostnaður Niðurfelling máls
Málþetta, sem tekið var til úrskurðar miðvikudaginn 9. maí sl., er höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjaness, með birtingu stefnu þann 20. október 2011, af VAverktökum ehf., kt. 660104-2910, Skógargerði 1,Reykjavík, á hendur Viðhaldsmeistaranum ehf., kt.470789-7359, Vogagerði 21, Vogum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GarðarGíslason, Árni Kolbeinsson og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru5. júní 2012 sem barst héraðsdómi degi síðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2012, þarsem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður. Kæruheimild er í g.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að ákvæði hins kærða úrskurðar um að málskostnaður falli niður verði felltúr gildi og varnaraðila gert að greiða sérmálskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili höfðaði mál þetta 20. október 2011 ogkrafði sóknaraðila um greiðslu á 3.230.296 krónum auk dráttarvaxta ogmálskostnaðar. Málið var þingfest 2. nóvember sama ár. Sóknaraðili lagði framgreinargerð 7. desember 2011 og krafðist aðallega sýknu og málskostnaðar.Reisti hann sýknukröfu sína meðal annars á þeirri málsástæðu að kröfuvarnaraðila væri ranglega beint að sér þar sem skuldari væri nafngreint norsktfélag. Málinu var eftir það nokkrum sinnum frestað, eins og nánar er rakið íhinum kærða úrskurði, en loks fellt niður að ósk varnaraðila í þinghaldi 9. maí2012 með hinum kærða úrskurði. Varnaraðilikveður ástæðu þess að hann felldi málið niður vera þá að framangreindmálsástæða sóknaraðila um að það væri norskt félag en ekki hann sem réttilegaætti að beina kröfunni að hafi komið sér á óvart, enda hafi sóknaraðili ekkihaldið henni fram í fyrri samskiptum aðila. Að henni fram kominni hafivarnaraðili metið það svo að réttast væri að fella málið gegn sóknaraðilaniður. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það fellt niður af annarriástæðu en þeirri að stefndi efni skyldu, sem hann er krafinn um í máli. Þegaratvik málsins eru virt þykir hæfilegt að varnaraðila verði gert að greiðasóknaraðila 300.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað einsog í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, VA verktakar ehf., greiði sóknaraðila,Viðhaldsmeistaranum ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur íkærumálskostnað.
Mál nr. 332/2003
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Skuldajöfnuður
Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var fallist á að fasteign hafi verið haldin göllum og að afhending hennar hafi dregist. Voru fjárkröfur Æ og Í vegna þessa teknar til greina að hluta og viðurkenndur réttur þeirra til að skuldajafna dæmdri fjárhæð við lokagreiðslu kaupsamnings, sem þau höfðu haldið eftir. Þar sem dæmdar bætur voru lægri en umrædd kaupsamningsgreiðsla var G sýknað að svo stöddu af kröfu um útgáfu afsals.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 22. ágúst 2003. Þau gera þær dómkröfur að stefndi gefi út afsal þeim til handa fyrir endaraðhúsi að Gautavík 1, Reykjavík, í samræmi við kaupsamning aðila 18. júní 1999. Jafnframt verði hann dæmdur til að greiða þeim 659.926 krónur og viðurkenndur réttur þeirra til að skuldajafna þeirri fjárhæð við 300.000 króna eftirstöðvar kaupverðs, sem greiða átti 15. september 1999, en stefndi verði síðan dæmdur til að greiða þeim mismuninn 359.926 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 728.865 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2002 til greiðsludags og viðurkenndur réttur þeirra til að skuldajafna þeirri fjárhæð við kröfu stefnda um eftirstöðvar kaupverðsins að fjárhæð 300.000 krónur auk almennra sparisjóðsvaxta frá 15. september 1999, en stefndi dæmdur til að greiða þeim mismuninn auk dráttarvaxta. Loks er krafist greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum áfrýjenda og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þannig breytinga á héraðsdómi. Samkvæmt 151. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 5. gr. laga nr. 38/1994, skal áfrýja héraðsdómi vilji aðili fá honum breytt sér í hag. Sýknukrafa hans kemur því ekki til álita. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Rétt er með vísun til niðurstöðu málsins og krafna aðila að hvor þeirra beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti Dómsorð: Hafnað er að svo stöddu kröfu áfrýjenda, Ægis Finnbogasonar og Írisar Bjarkar Hlöðversdóttur, um útgáfu afsals fyrir fasteigninni Gautavík 1, Reykjavík. Stefndi, Gissur og Pálmi ehf., greiði áfrýjendum 235.099 krónur, sem skuldjafna má við greiðslu 15. september 1999 á eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt kaupsamningi 18. júní 1999. Stefndi greiði áfrýjendum 124.920 krónur í málskostnað í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2003. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Ægi Finnbogasyni, Reykjavík, og Írisi Björk Hlöðversdóttur, Reykjavík, á hendur Gissuri og Pálma ehf., Reykjavík, með stefnu birtri hinn 19. desember 2002 og þingfestri s.d. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til þess að gefa stefnendum út afsal fyrir endaraðhúsinu að Gautavík 1, Reykjavík í samræmi við kaupsamning aðila um þá fasteign, dagsettan 18. júní 1999. Þá krefjast stefnendur þess, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnendum 673.382 krónur. Jafnframt að viðurkenndur verði réttur stefnenda til að skuldajafna þeirri kröfu 15. september 1999 við kröfu stefnda um eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar að Gautavík 1, að fjárhæð 300.000 krónur á gjalddaga þann dag, eins og til þarf. Stefndi verði jafnframt dæmdur til þess að greiða stefnendum mismuninn 373.382 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur, in solidum, málskostnaðar úr hendi stefnda. Til vara krefjast stefnendur þess, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnendum 744.662 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 13. júní 2002 til greiðsludags og jafnframt verði viðurkenndur réttur stefnenda til að skuldajafna þeirri kröfu við kröfu stefnda um eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar, að fjárhæð 300.000 krónur, auk almennra sparisjóðsvaxta frá 15. september 1999, eins og til þarf, en stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnendum mismuninn auk umkrafinna dráttarvaxta. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verði gert að greiða stefnda málskostnað, að mati dómsins. Málavextir eru þeir, að með kauptilboði dagsettu 24. mars 1999, sem samþykkt var af stefnda daginn eftir, komst á samningur um kaup stefnenda á endaraðhúsinu nr. 1 við Gautavík, Reykjavík. Var um nýsmíði að ræða, en stefndi er byggingafyrirtæki. Samkvæmt kauptilboðinu skyldi stefndi afhenda fasteignina fullbúna að utan, en tilbúna til innréttinga að innan, samkvæmt skilalýsingu, í byrjun júlímánaðar sama ár. Kaupsamningur um eignina var gerður 18. júní 1999, og var þá afhendingartíma breytt í byrjun ágúst. Aðila greinir á um hvenær eignin hafi verið afhent. Kveða stefnendur, að eignin hafi verið afhent 11. september 1999, en stefndi kveður eignina hafa verið afhenta í byrjun ágúst, en þá hafi stefnendur farið að vinna við þau verk, sem nauðsynleg hafi verið til þess að gera fasteignina íbúðarhæfa. Hafi því stefndi ekki á neinn hátt tafið fyrir stefnendum, og ekki hafi verið um afhendingardrátt að ræða. Með bréfi dagsettu 29. nóvember 1999 gerðu stefnendur athugasemdir við frágang stefnda á húsinu. Athugasemdirnar voru í átta liðum. Stefndi telur sig hafa lagfært það sem aflaga hafi farið, að kröfu stefnenda, en stefnendur hafi hins vegar komið í veg fyrir að allt yrði lagfært. Þá telur stefndi að sandspörslun á veggjum hafi verið fullnægjandi af hans hendi. Samkvæmt kaupsamningi bar stefnendum að greiða 300.000 krónur hinn 15. september 1999. Héldu þau eftir þeirri kaupgreiðslu með vísan til 2. tl. kaupsamningsins. Með bréfi dagsettu 8. nóvember 2000 var krafist greiðslu á eftirstöðvum kaupsamnings. Með bréfi dagsettu 21. nóvember 2000 svaraði lögmaður stefnenda áðurgreindu bréfi og setti jafnframt fram fjárkröfu á hendur stefnda, vegna ófullnægjandi frágangs fasteignarinnar. Voru þar gerðar sömu athugasemdir og fram höfðu verið settar í bréfi hans 29. nóvember 1999, en auk þess voru fleiri athugasemdir gerðar við skil á fasteigninni, s. s. við frágang á þaki, þakkanti og rennu o.fl. Stefndi óskaði eftir að fá að bæta úr, en því var hafnað af hálfu stefnenda og krafist bóta. Með bréfi dagsetttu 6. desember 2000 voru stefnendur enn krafðir um eftirstöðvar kaupsamningsgreiðslu. Í framhaldi af þessu óskuðu stefnendur eftir því, hinn 12. febrúar 2002, að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta þau sömu atriði, sem nefnd voru í áðurgreindu bréfi þeirra frá 21. nóvember 2000. Matsgerð, dagsett 13. júní 2002, liggur frammi í málinu, og er niðurstaða hennar eftirgreind: „ 1. Spörslun veggflata. Sparslvinnu er ábótavant, einkum á plötuskeytum gipsklæddra veggja, en einnig á stöku stað í múruðum veggjum á gangi. Til að bæta úr þessu þarf að sparsla yfir lóðrétt plötuskeyti og draga í misfellur. Samkvæmt skilalýsingu skal skila þessum veggjum sandspörsluðum og tilbúnum undir endanlega yfirborðsmeðhöndlun (fyrsti liður í afhendingarlýsingu). Viðgerð á veggflötunum er því áætluð til kostnaðar. 2. Útihurð. Það er vel þekkt að hurðir vindi sig til eftir aðstæðum, það fer síðan eftir því hvert rakastig var í hurðinni á smíðatíma, aðstæðum í húsinu (loftraka), þykkt hurðar og efnisgæðum hversu mikil hreyfingin verður. Hurðin sem um ræðir virðist vönduð harðviðarhurð, og því ekki ástæða til að afskrifa hana þrátt fyrir sveigjuna sem er í henni við skoðun og þess að öruggt má telja að hurðin svigni enn meira að vetrarlagi – það er alls ekki víst að ný fjöldaframleidd hurð reynist betur heldur en núverandi hurð. Það er iðulega gert að laga karmstykki að hurðarblaði þegar sveigjan verður óásættanleg, í umræddu tilviki er þá tekið úr karminum og sponsað í fyrir læsingarjárninu áður en fræst er fyrir nýrri staðsetningu. Hurðin fellur þá betur en nú yfir sumartímann og sveigjan að vetrarlagi merkist minna en nú. 3. Hurðarkarmar í gönguhurðum í bílskúr. Hurð í suður: Fellt er í þröskuld og þar sem hurð og karmur er málað þá er það talið í lagi. Hurð í norður. Gera þarf við þröskuld, þ.e. fella í stykki í falsbrúnina og fræsa á ný fyrir þéttilista – slípa og mála. Hurðarspjöldin eru bæði bogin, og enn verri á veturna. Ytra spjaldið á annarri hurðinni farið í límingu og þá ekki hægt að útiloka límgalla í hinu heldur, en léleg líming á hurðinni eykur líkur á svignun. Lagt til að skipt verði um báða hurðarflekana (ekki karmana). 4. Opnanlegt fag í svefnherbergi. Áferðargalli sem lagfæra má með slípun og endurmálun. 5. Þakfrágangur og þakkantur. Samkvæmt upplýsingum virðist sem endurbót matsþola á þaki hafi dugað til að koma í veg fyrir áframhaldandi leka og verður því ekki fjallað nánar um þann þátt. Hins vegar kemur fram leki frá þakkanti eða rennu á einum stað og er það talið stafa af því að vatn rennur eftir neðri kantinum og inn undir efri kantinn og þaðan niður steyptan vegginn. Lagt er til að efri kantur verði opnaður og sett blikkfyrirstaða innan við klæðninguna þannig að þessi leið lokist. Laga þarf frágang klæðningar neðan á þakkanti. 6. Hlaðinn veggur. Veggurinn er talsvert sprunginn og sprunguvídd allt upp í 2,2 mm. Það er þekkt að hlaðnir veggir springa gjarnan, en hversu mikið fer þó talsvert eftir aðstæðum. Ástand veggjarins er að mati matsmanns verra heldur en getur talist eðlilegt skilaástand, sérstaklega með tilliti til hæðar hans. Út frá mælingu á hæðarlegu plötu er ekki ástæða til að halda að óeðlilegt sig hafi orðið á henni. Skemmdir á veggnum stafa af einhverju sigi annrs vegar og rýrnun í veggnum hins vegar, og væri ekki ástæða til að óttast þetta sérstaklega ef um venjulega vegghæð væri að ræða. Í umræddu tilviki er hins vegar ástæða til að gera við sprungur þannig að ekki sé hætta á að veggurinn sígi saman síðar og springi meira. Lagt er til að allar láréttar sprungur séu sagaðar upp með 6mm skífu inn að hleðslusteini og þenslumúr þrýst í rásirnar (um 5,3 lm), síðan sparslað yfir og málað. 7. Málning utanhúss. Ein skella sem þarf að strjúka yfir með steini og mála. 8. Loftafrágangur í barnaherbergi. Loftagrind í niðurteknu lofti hefur gefið sig. Í afhendingarlýsingu (liður 2) kemur fram að loft skuli vera tilbúin til klæðningar og handskrifað „Ekki afrétt”. Í staðlinum ÍST 51 er afrétting grinda ekki skilgreind sem sérstakur liður. Það verður því litið svo á að grindin skuli vera nothæf til klæðningar – svo framarlega sem eigandinn sætti sig við afréttingu á henni. Grindin er illa fest og verður að festa hana betur. Lagt er til að teknar verði niður klæðningarplötur þvert yfir miðju loftsins (að endaskeytinu), tengigrind milli lagnagrindar og þaks fest í þær sperrur sem næst í, klætt að nýju, loftið í heild sparslað og málað. Annað – frágangur bílskúrs með tillti til brunavarna: Samkvæmt ÍST 51, grein 4.4.4 og 4.4.8, skal brunahólfun bygginga vera lokið innan byggingarstigs 4 „fokheld bygging”. Burðarvirki í þaki. Samkvæmt byggingarreglugerð, gr. 113.6, skal aðskilnaður milli húss og bílageymslu vera EI60. Gat með lögnum milli húss og bílskúrs uppfyllir ekki þessi skilyrði og þarf að þétta með rörum. Lagt er til að einangrað sé í gatið og með pípum niður að rafmagnstöflu og klætt yfir með eldþolnum plötum. Hurð milli húss og bílskúrs. Hurð milli bílskúrs og húss er á teikningu arkitekta gefin upp sem B30, en ætti samkvæmt byggingarreglugerð, gr. 103.4 og 113.6, að vera EI-CS30. Hurðin er hluti af brunahólfun milli notaeininga hússins og því innifalin í byggingarstigi 4, „fokheld bygging”. (Hurð af tegund samkv. teikningu var greidd af húsbyggjanda). Kostnaður vegna hurðar sem uppfyllir byggingarreglugerð er áætlaður í kostnaðaráætlun. Stálburðarvirki í þaki. Samkvæmt byggingarreglugerð, gr. 103.5, skulu berandi byggingarhlutar vera a.m.k. REI30. Óvarinn stálbiti í bílskúrsþaki uppfyllir ekki þetta ákvæði og þarf að einangra bitann (og ganga frá rakavarnarlagi umhverfis hann.)” Matsmaður áætlaði kostnað vegna úrbóta á ofangreindu og er hann sundurliðaður í matsgerðinni. Stefnendur byggja kröfu sína á því, að veruleg vanhöld hafi orðið á því af hálfu stefnda, að fasteignin hafi verið í því ástandi sem hún skyldi vera við afhendingu og að afhent væri á réttum tíma. Stefndi hafi því vanefnt samningsskyldur sínar. Dómkröfurnar séu byggðar á staðreyndum, sem fram komi í matsgerð, annars vegar sé kostnaður við nauðsynlegar úrbætur, að fjárhæð 296.092 krónur miðað við verðlag í júní 2002, og hins vegar 185.500 krónur vegna afhendingardráttar, eða samtals 481.092 krónur. Stefnendur krefjast aðallega skaðabóta, en afsláttar af kaupverði til vara. Byggja stefnendur skaðabótakröfuna á því, að hið selda hafi skort áskilda kosti, bæði umsamda og lögboðna. Stefnendur hafi verið að kaupa nýbyggingu af stefnda, sem sé byggingafróður og reki þá starfsemi, að byggja og selja fasteignir. Skylda stefnda til faglegra og vandaðra vinnubragða sé því afar rík og þá sérlega til þess að uppfylla ákvæði íslensks staðals um skilaástand og byggingarreglugerð, með tilliti til brunavarna og öryggisreglna. Stefndi hafi vitað eða mátt vita, að honum hafi borið að afhenda hið selda með hurð milli húss og bílskúrs, eins og byggingarreglugerð krefjist. Stefnendur hafi mátt treysta því að stefndi færi að lögum og hagaði byggingastarfsemi sinni í samræmi við lagaskyldu, í stað þess að segja stefnendum að þessi hurð fylgdi ekki með í kaupunum og tilgreina auk þess ófullnægjandi gerð hurðar á teikningu. Skaðabótakrafan sé einnig á því byggð, að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnendum vegna afhendingardráttar á hinu selda. Einnig vegna þess að hafa ekki gefið stefnendum út afsal fyrir eigninni, sem leitt hafi til þess, að þau hafi ekki getað ráðstafað henni með samningi, þ.e. veðsetningu, en stefndi hafi einnig neitað þeim um veðleyfi. Varakrafa þeirra um afslátt sé reist á sömu sjónarmiðum og skaðabótakrafan. Eigninni sé verulega áfátt og hún gölluð. Eignin hafi ekki verið afhent á umsömdu byggingarstigi og í því ástandi, sem samningur aðila og lagareglur kveði á um. Með matsgerð sé staðreynt að eigninni hafi verið ábótavant. Í matgerð sé fallist á, að sparslvinnu stefnda hafi verið ábótavant og kostnaður við úrbætur metinn 12.968 krónur. Þessi matsliður sé hins vegar óverulegur miðað við ástand fasteignarinnar að þessu leyti, og nær lagi sé að kostnaður vegna þessa sé 150.00 krónur. Staðreynt sé með matsgerð, að útihurð fasteignarinnar hafi verið undin og óþétt við karm og þarfnist lagfæringar, sem nemi 19.422 krónum. Stefnandi telur hins vegar, að skipta þurfi um útihurð svo vel ætti að vera og nemi kostnaður við það að lágmarki 90.000 krónum. Einnig sé staðreynt, að gera þurfi við þröskuld við hurð á norðurhlið bílskúrs og skipta um hurðarfleka á báðum gönguhurðum í bílskúr. Kostnaður við þessa lagfæringu nemi 74.270 krónum. Opnanlegt fag í svefnherbergi þarfnist lagfæringar, sem nemi 3.986 krónum. Samkvæmt matsgerð þurfi að lagfæra frágang á þaki og nemi kostnaður við það 15.595 krónum. Þennan kostnaðarlið telja stefnendur vera of lágt metinn í matsgerð og telja kostnað við þessa viðgerð 75.000 krónur. Kostnaður við úrbætur á hlöðnum vegg nemi 17.590 krónum, samkvæmt matsgerð. Þá nemi kostnaður við málningu utanhúss 1.745 krónum, samkvæmt matsgerð. Loftfrágangur í barnaherbergi sé gallaður, þar sem loftgrindin sé ekki nothæf til klæðningar. Kostnaður við úrbætur nemi 40.521 krónu, samkvæmt matsgerð. Þennan kostnaðarlið telja stefnendur vanmetinn og telja að muni kosta 100.000 krónur að bæta úr þessum galla. Samkvæmt ÍST 51:1998, gr. 4.4.4. og 4.4.8., skuli brunahólf bygginga vera lokið innan byggingarstigs 4 „fokheld bygging”. Samkvæmt kaupsamningi aðila og skilalýsingu skyldi afhendingarástand hins selda vera samkvæmt lengra komnu byggingarstigi, þ.e. „Tilbúin til innréttinga”. Samkvæmt byggingarreglugerð nr. 441/1998, gr. 113.6, skuli aðskilnaður milli húss og bílageymslu vera E160. Ástand fasteignarinnar hafi ekki verið í samræmi við umsamið og lögbundið afhendingarástand, að þessu leyti. Matsmaður geri það að tillögu sinni í matsgerð, að úr þessu verði bætt og nemi kostnaður við það 15.095 krónum. Þá sé stálbiti í bílskúr óvarinn og uppfylli ekki ákvæði byggingarreglugerðar. Samkvæmt matsgerð sé kostnaður við einangrun bitans 15.595 krónur. Þá sé hurð milli húss og bílskúrs á teikningu arkitekta ranglega gefin upp B30, sem sé ekki samkvæmt byggingarreglugerð. Hurðin eigi að vera hluti af brunahólfun milli notaeininga hússins og því innifalin í byggingarstigi 4 „fokheld bygging”, og skuli því fylgja hinu selda, samkvæmt kaupsamningi aðila og skilalýsingu með skírskotun til ÍST 51. Kostnaður við úrbætur sé metinn 94.900 krónur. Þá sé óbætt tjón stefnanda af kaupum hurðar samkvæmt teikningu, sem ekki uppfylli lagaskilyrði og kostuð hafi verið af þeim, sökum ókunnugleika um, að þessi þáttur félli undir umsamið og lögbundið afhendingarástand hins selda. Stefnendur byggja og bótakröfu sína á því, að sérstaklega hafi verið umsamið að bílskúrinn yrði afhentur fullbúinn með geymslu hinn 15. júlí 1999 þannig að stefnendur gætu flutt búslóð sína í hann. Hins vegar hafi bílskúrinn ekki verið afhentur fyrr en 15. október 1999. Í samræmi við matsgerð sé bótakrafa stefnenda fyrir afnotamissi vegna þessa miðuð við algengt markaðsverð leigugjalds af slíkri geymslu, 20.000 krónur á mánuði í þrjá mánuði og 15.000 krónur vegna útgjalda og fyrirhafnar við flutning búslóðar í tvígang. Þá geri stefnendur bótakröfu á hendur stefnda, að fjárhæð 80.000 krónur vegna afnotamissis fasteignarinnar, þar sem seinkun hafi verið á afhendingu í einn mánuð. Fjárhæð þessa kröfuliðar miðist við leigugjald íbúðar sömu stærðar í einn mánuð. Einnig sé krafist bóta fyrir óþægindi og vegna fyrirhafnar sem hljótast muni af því að bæta úr því sem ábótavant sé við fasteignina, en þörf muni verða á að flytja úr fasteigninni í tvo daga meðan á úrbótum standi. Fjárhæð kröfunnar miðist við afnotamissi í tvo daga, gistingu að fjárhæð 20.000 krónur, þrif 10.000 krónur, eða samtals 185.000 krónur. Stefnendur hafa sundurliðað aðalkröfu sína, að fjárhæð 673.382 krónur, með eftirgreindum hætti í stefnu: „1. Heildarfjárhæð skv. matsgerð færð til verðlags í ágúst 2000 3. Reikningur matsmanns kr. 124.920 4. Lögmannskostnaður vegna öflunar matsgerðar 8 klst. m/vsk. kr. 74.700 5. Lögmannskostnaður vegna hagsmunagæslu áður 6,5 klst. m/vsk. kr. 60.450 kr. 673.382 Skuldajafnað við eftirstöðvar kaupverðs kr. - 300.000 Mismunur kr. 373.382 Stefnendur kveðast miða aðalkröfu sína við það, að kröfur málsaðila séu miðaðar við verðlag á sama tíma, þar sem um gagnkvæman samning sé að ræða og skylda stefnenda til greiðslu kaupverðs sé háð greiðsluskyldu stefnda. Með því móti sé jafnræði með efndaskyldu aðila, eins og gert sé ráð fyrir í 21. tl. á bakhlið kaupsamnings og vanefndir stefnda séu verulega umfram jafnvirði þeirra eftirstöðva. Kostnaðarliðir séu teknir með fjárkröfu, þar sem stefnendum hafi verið rétt að leita sé lögmannsaðstoðar í upphafi vegna yfirvofandi vanefnda stefnda og óljóss afhendingartíma og einnig við að staðreyna tjón sitt og kröfur með matsgerð. Samkvæmt 21. tl. kaupsamningsins hafi stefnendum verið þetta heimilt, en þar sé kveðið á um, að þeim sé rétt að halda eftir greiðslu kaupverðs, sem nemi janfvirði vanefnda stefnda auk áfallandi kostnaðar, sem af þeim hafi leitt. Varakröfu sína, að fjárhæð 744.662 krónur, sundurliða stefnendur með eftirgreindum hætti í stefnu: „ 1. Heildarfjárhæð skv. matsgerð á verðlagi í júní 2002 kr. 481.092 2. Réttargjöld vegna dómkvaðningar kr. 3.500 3. Reikningur matsmanns kr. 124.920 4. Lögmannskostnaður vegna öflunar matsgerðar 8 klst. m/vsk. kr. 74.700 5. Lögmannskostnaður vegna hagsmunagæslu áður 6,5 klst. m/vsk. kr. 60.450 Varafjárkrafan sé sú sama og aðalfjárkrafan með þeirri breytingu, að fjárhæð samkvæmt 1. tl. sé hin sama og í matsgerð. Þá miði hún við útreikning kröfunnar, ef ekki verði fallist á það, að jafnvirði vanefnda stefnda skuldajafnist við eftirstöðvar kaupverðs miðað við 15. september 1999. Um lagarök vísa stefnendur til almennra reglna kröfuréttarins, reglna um fasteignakaup og meginreglna laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup, með lögjöfnun. Þá byggja stefnendur á 23. gr, og 42. gr. byggingarlaga og byggingarreglugerð, sem og ÍST 51/1988. Þá vísa stefnendur til laga nr. 54/1997, um fasteigna- fyrirtækja- og skipasölu. Vaxtakröfu sína byggja stefnendur á vaxtalögum nr. 25/1987 og lögum um vexti og verðtryggingu, sem eru nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. þeirra laga. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnendur eigi enga kröfu á hendur honum. Annað hvort séu kröfurnar þess eðlis, að stefnendur eigi að bera kostnaðinn sjálfir eða þeir hafi fyrirgert rétti sínum til þess að hafa uppi kröfur á hendur stefnda, þar sem þeir hafi ekki heimilað lagfæringar á því, sem stefndi hafi verið tilbúinn til að lagfæra. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfum stefnenda, sem fram hafi komið eftir að mat hins dómkvadda matsmanns lá fyrir, þar sem matsmaður hafi farið út fyrir þær spurningar, sem hann hafi verið beðinn um að svara með matsgerð. Stefndi gerir eftirfarandi athugasemdir við einstaka kröfuliði stefnenda: Spörslun veggflata. Stefndi heldur því fram, að þeir litlu ágallar, sem sjáist á nokkrum veggjum hússins, stafi af því, að stefnendur hafi ekki málningarsparslað veggina fyrir málun þeirra og milli málningayfirferða, eins og góðum og gegnum málara beri að gera. Stefnendur hafi sjálfir málað húsið eða látið mála það og beri því ábyrgð á þessari vanrækslu við málningarvinnuna. Ef svo hafi reynst að sandspörslunarvinnu hafi verið ábótavant hjá stefnda hafi stefnendum borið að gera athugasemdir strax við stefnda og gefa honum kost á að bæta þar úr. Útihurð og hurðakarmar í gönguhurðum í bílskúr. Opnanlegt fag í svefnherbergi. Stefndi heldur því fram að útihurð sú, sem sett hafi verið í húsið hafi verið vönduð. Fram hafi komið lítils háttar sveigja á hurðinni, eins og reikna megi með. Þegar stefnendur hafi kvartað við stefnda vegna þess hafi stefndi haft samband við þann aðila, sem smíðað hafi hurðirnar. Starfsmanni á vegum trésmiðjunnar hafi verið meinað, af stefnendum, að lagfæra hurðina, og honum gefin sú skýring að deilur væru komnar upp á milli seljanda og kaupanda, sem gætu endað fyrir dómstólunum. Af sömu ástæðum hafi framleiðanda hurðanna verið neitað að lagfæra karma og hurðaspjöld í hurðum í bílskúr og opnanlegt fag í glugga í svefnherbergi. Þakfrágangur og þakkantur. Stefndi kveðst hafa gert við leka, sem fram hafi komið í horni við norðurenda bílskúrs. Endanlegum frágangi hafi ekki verið lokið þegar skýr skilaboð hafi komið um það frá stefnendum, að fleiri lagfæringar yrðu ekki leyfðar. Hafi stefndi því ekki endanlega lokið við frágang verksins. Hlaðinn veggur. Stefndi heldur því fram, að ekkert sé óeðlilegt við það að svo hár hlaðinn veggur, eins og sá sem í húsinu sé, geti sprungið. Stefnda hafi aldrei verið boðið að lagfæra vegginn heldur hafi stefnendur einungis óskað eftir, að fundinn yrði kostnaður við lagfæringar, og kveðst stefndi ekki geta fallist á þessa aðferð. Málning utanhúss. Stefndi vísar til þess, að honum hafi verið meinað að lagfæra málningu. Loftfrágangur í barnaherbergi. Stefndi lítur svo á, að samkvæmt skilalýsingu hafi honum ekki borið að „afrétta” loft, heldur aðeins setja raflagnagrind. Þeir, sem afrétta hafi átt grindina, beri ábyrgð á því, að hún hafi verið nægjanlega fest til að bera klæðningu, sem ekki virðist hafa verið gert. Sé því ekki við stefnda að sakast. Frágangur á bílskúr með tilliti til brunavarna. a) Burðarvirki í þaki. Að ósk stefnenda hafi lagnaleiðum milli íbúðar og bílskúrs ekki verið lokað, þar sem stefnendur hafi sjálfir ætlað að fjölga lögnum. Rafvirki hússins hafi samþykkt þetta og gengið út frá því, að þar með myndu stefnendur sjálfir þétta með lögnum og taka að sér að loka gatinu. Stefndi hafi því að þessu leyti ekki selt húsið samkvæmt byggingarreglugerð, þar sem stefnendur hafi tekið að sér þennan frágangsþátt. b) Stálburðarvirki í þaki. Stefndi heldur því fram, að stefnendur hafi sjálfir tekið ákvörðun um umbúnað um stálburðarvirkið með loftklæðningu hússins, sem þeir hafi annast. Stefndi hafi því ekki selt húsnæðið, að þessu leyti, samkvæmt byggingarreglugerð. c) Hurð milli húss og bílskúrs. Stefndi heldur því fram, að það hafi verið sameiginlegur skilningur beggja aðila, að kaupandi setti sjálfur allar hurðir í húsið, sem stefnendur hafi og gert. Krafa þessa efnis hafi fyrst komið fram eftir mat matsmanns og kveðst stefndi ekki vera sammála túlkun matsmanns á staðli 51, hvað þetta varði. Afhendingardráttur. Stefndi heldur því fram, að enginn dráttur hafi verið á afhendingu fasteignarinnar til stefnenda. Stefndi vísar og til þess, að hann hafi lánað stefnendum húsnæði undir búslóð þeirra, frá þeim degi sem þau hafi rýmt fyrra húsnæði sitt og fram til þess tíma er þau hafi getað flutt inn í nýja húsnæðið. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnenda um lögmannskostnað, kröfu um réttargjöld vegna dómkvaðningar, reikningi matsmanns og lögmannskostnaði vegna hagsmunagæslu. Stefndi mótmælir og sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnenda. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttarins, laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, svo og byggingarlaga og reglugerða. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Eins og fram hefur komið keyptu stefnendur af stefnda fasteignina Gautland 1, Reykjavík. Kaupsamningur um eignina er dagsettur 18. júní 1999. Samkvæmt þeim samningi skyldi eigninni skilað í umsömdu ástandi í byrjun ágúst 1999, eins og það er orðað í kaupsamningnum. Af framburði aðila fyrir dómi má ráða að stefnendur hafi fengið eignina afhenta í síðasta lagi 25. ágúst það ár. Óumdeilt er, að stefnendur héldu eftir greiðslu að fjárhæð 300.000 krónur, með gjalddaga samkvæmt kaupsamningi 15. september 1999. Töldu þau að skil á eigninni hefðu ekki verið í samræmi við samning aðila og ýmsu væri þar ábótavant. Þá ættu þau og rétt á bótum vegna afhendingardráttar. Stefndu hafa hafnað því að gefa út afsal til handa stefnendum, þar sem þau hafi ekki gert skil á greiðslum samkvæmt kaupsamningi. Hefur stefndi mótmælt því, að stefnendur eigi rétt á bótum vegna þessa, ýmist vegna þess, að honum hafi verið meinað af stefnendum að lagfæra það sem í ólagi sé og einnig, að nokkrir liðir kröfugerðar stefnenda eigi sér ekki stoð í samningi aðila. Fyrrgreindur samningur aðila var um kaup stefnenda á fasteign, sem stefndi byggði. Samkvæmt samningi málsaðila skyldu stefnendur fá afhent húsið fullbúið að utan en tilbúið til innréttinga að innan, sbr. skilalýsingu yfir eignina. Bæði í kauptilboði og kaupsamningi er vísað til íslensks staðals ÍST 51. Samkvæmt því var ÍST 51 frá 1998 hluti af samningi aðila. Þá fylgdi og afhendingarlýsing með kaupsamningnum. Með matsgerð voru staðreyndir gallar á fasteigninni, sem krafist er bóta fyrir. Dómendur fóru á vettvang við aðalmeðferð málsins og kynntu sér ástand eignarinnar. Verður fallist á, að fasteigninni hafi verið ábótavant, að því leyti, sem krafist var að metið yrði með matsgerð og þar er tilgreint í níu liðum. Er og fallist á það með stefnendum, að þau atriði sem tilgreind eru í fyrstu átta liðunum, þ.e. sparslvinna, útihurð, hurðarkarmar, opnanlegt fag, frágangur við þakkant, hlaðinn veggur, málning utanhúss við glugga og loftgrind í barnaherbergi, hafi ekki verið í samræmi við samning aðila um skil fasteignarinnar og því á ábyrgð stefnda. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi reynt að bæta úr þessum ágöllum á fasteigninni. Þá ber að fallast á það með stefnendum, að samkvæmt samningi aðila bar stefnda að loka brunahólfum byggingarinnar í samræmi við byggingarstig, sem fasteignin átti að vera í við skil hennar til stefnenda, og að einangra skyldi stálbita í bílskúrsþaki, eins og byggingarreglugerð kveður á um. Matsmaður hefur metið kostnað við úrbætur á fyrrgreindum atriðum, samtals 216.787 krónur auk 30.000 króna vegna óþæginda, sem hljótist af viðgerðum. Með vísan til þess, og þar sem mati hins dómkvadda matsmanns um kostnað við að bæta úr þessum ágöllum hefur ekki verið hnekkt, ber að leggja það til grundvallar bótum til handa stefnendum, enda ósannað að stefndi hafi reynt að bæta úr þessum göllum. Samkvæmt margnefndri skilalýsingu, skyldi stefndi afhenda fasteignina með hurðum milli „notaeininga”. Virðist vera, að báðir málsaðilar hafi skilið samning sinn á þann hátt, að ekki væri innifalin í kaupunum hurð milli bílskúrs og húss. Þó svo stefnendur hafi síðar komist að því, eftir að matsmaður hafði látið uppi það álit sitt í matsgerð, að hurðin væri ekki í samræmi við ákvæði byggingarreglugerðar, verður stefndi ekki látinn bera ábyrgð á því gagnvart stefnendum, í andstöðu við samning aðila. Eins og að framan er lýst varð dráttur á afhendingu fasteignarinnar til stefnenda, en samkvæmt samningi þeirra átti að afhenda fasteignina í byrjun ágústmánaðar, án þess að dagsetning væri nákvæmlega tilgreind. Með vísan til þess verður fallist á að afhending hafi dregist nokkuð eða í u.þ.b. 10 daga. Þykja bætur vegna þessa dráttar á afhendingu fasteignarinnar hæfilegar 30.000 krónur. Þá varð og dráttur á að bílskúr væri afhentur stefnendum, til þess að geyma búslóð sína. Þar sem stefndu útveguðu stefnendum húsnæði fyrir búslóðina verður ekki séð að stefnendur hafi orðið fyrir öðru tjóni vegna þessa en því, að þurfa að flytja búslóð sína tvisvar, sem metið hefur verið 15.000 krónur. Ber stefnda að bæta stefnendum það tjón þeirra, sem hlaust af þessum vanefndum stefnda. Í matsgerð er gerð grein fyrir því, að í kostnaðartölum sé innifalinn virðisaukaskattur. Samkvæmt lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, er unnt að fá endurgreidd 60% af virðisaukaskatti af vinnu á verkstað vegna endurbóta og viðhalds á húsnæði. Lagfæringar á fasteign vegna galla eru eðli máls samkvæmt endurbætur á húsnæði. Ber því við ákvörðun bóta til handa stefnendum, eins og dómvenja er til, að taka tillit til þess, að hluti virðisaukaskatts geti fengist endurgreiddur. Ber því að lækka bætur til handa stefnendum, sem nemur þeirri fjárhæð, eða um 15.797 krónur. Samkvæmt framansögðu er því fallist á að stefnendur eigi kröfu á hendur stefnda vegna galla á fasteigninni og afhendingardráttar að fjárhæð 275.990 krónur, ef miðað er við verðlag í júní 2002, eins og kostnaðartölur matsgerðar miðast við, en á verðlagi í ágúst 1999, að fjárhæð 235.099 krónum. Stefnendur viðurkenna að skulda stefnda 300.000 krónur með gjalddaga 15. september 1999, samkvæmt kaupsamningi. Eins og krafa stefnenda er úr garði gerð, og með því að stefndi hefur ekki mótmælt sérstaklega skuldajafnaðarkröfu stefnenda, eins og hún er fram sett, ber að fallast á að stefnendum sé heimilt að skuldajafna 235.099 krónum við kaupsamningsgreiðslu, á gjalddaga 15. september 1999. Þegar af þeirri ástæðu, að stefnendur hafa ekki staðið við sinn hluta samnings aðila, með greiðslu kaupverðs, verður kröfu þeirra um útgáfu afsals hafnað, að svo stöddu. Samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, telst matskostnaður, réttargjöld og kostnaður við flutning máls til málskostnaðar. Eftir þessari niðurstöðu málsins, þykir rétt, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu, að öðru leyti en því, að rétt þykir að stefndu greiði stefnendum útlagðan kostnað af matsgerð, 124.920 krónur. Dóminn kváðu upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir, Björn Björnsson, húsasmíðameistari og Ríkharður Kristjánsson, verkfræðingur. D Ó M S O R Ð : Hafnað er kröfu stefnenda, Ægis Finnbogasonar og Írisar Bjarkar Hlöðversdóttur, um útgáfu afsals fyrir fasteigninni Gautavík 1, Reykjavík. Stefndi, Gissur og Pálmi ehf., greiði stefnendum, Ægi Finnbogasyni og Írisi Björk Hlöðversdóttur, 235.099 krónur, sem skuldajafnað er við kröfu stefnda á hendur stefnendum um eftirstöðvar kaupverðs, samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 18. júní 1999, hinn 15. september 1999. Stefndi greiði stefnendum 124.920 krónur í málskostnað.
Mál nr. 612/2013
Fasteign Eignarréttur Þjóðlenda Afréttur Tómlæti
F, E og S kröfðu Í um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar vegna rafmagnsgirðingar sem þeir settu upp á mörkum jarðarinnar Tungufells, sem þeir munu vera þinglýstir eigendur að, og Hrunaheiða, sem er þjóðlenda í eigu Í. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 hafði verið staðfest niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms um að Hrunaheiðar, með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en jafnframt afréttareign eiganda prestssetursjarðarinnar Hruna. Með samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar 20. október 2006 um prestssetur og afhendingu þeirra var kveðið á um að prestssetur og prestsbústaðir væru eign þjóðkirkjunnar. Var Hruni með í upptalningu um prestssetur sem fylgdi samkomulaginu og þetta átti við um. Með lögum nr. 82/2007 um breyting á lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar var eignarréttur þjóðkirkjunnar að prestssetursjörðum staðfestur. Um greiðsluskyldu Í vísuðu F, E og S til 1. málsliðar 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 þar sem segir að vilji meirihluti landeigenda, sem lönd eigi er liggi að afrétti, girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5 hluta. Óumdeilt væri að Í væri eigandi þjóðlendunnar á Hrunaheiðum og því greiðsluskyldur sem slíkur. Þá hefði afréttareign á Hrunaheiðum ekki fylgt með við eignayfirfærslu að prestssetursjörðinni Hruna samkvæmt áðurnefndu samkomulagi Í og þjóðkirkjunnar og tilheyrði hún því Í enn. Greiðsluskylda Í væri því ótvíræð og væri Í skylt að bera 4/5 hluta stofnkostnaðar við girðinguna. Með vísan til áðurnefnds dóms réttarins og lagasetningar á árinu 1997 lagði Hæstiréttur til grundvallar að Prestssetrasjóður hefði ekki síðar en á því tímamarki ótvírætt verið eigandi Hruna. Samkomulagið frá 2006 og lagasetning á árinu 2007 breyttu engu um þann eignarrétt. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur málstæðu F, E og S um greiðsluskyldu Í sem reist væri á því að Í hefði verið eigandi Hruna til 2007 og að afréttareign á Hrunaheiðum tilheyrði því ennþá. Greiðsluskylda yrði hvorki felld á Í á þeim grunni að það væri notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiðum, sbr. 6. gr. girðingarlaga. Með vísan til forsögu þess lagaákvæðis, ummæla í lögskýringagögnum sem styðji það að megináhersla vegna greiðsluskyldu hafi verið lögð á not afréttar og skýringar hugtaksins afréttur í lögum nr. 58/1988 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta taldi Hæstiréttur að eignarréttur Í á þjóðlendunni gæti ekki leitt til þess að krafa F, E og S næði fram að ganga. F, E og S héldu því einnig fram að Í hefði sýnt tómlæti við að halda fram rétti sínum þar sem hartnær þrjú ár liðu frá því úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga lá fyrir þar til Í gerði reka að því að fá hann felldan úr gildi. Taldi Hæstiréttur aðgerðarleysi um framgang málsins hafa verið viðhaft á báða bóga. F, E og S krefðust ekki endurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar væri felldur úr gildi. Að öllu virtu hafnaði Hæstiréttur því þessari málsástæðu og var Í sýknað af kröfu F, E og S.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. september 2013. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 2.426.563 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ágreiningur málsaðila snýst um það hvort stefnda sé skylt að endurgreiða áfrýjendum hluta útlagðs kostnaðar af rúmlega 5 km langri rafmagnsgirðingu sem þeir síðarnefndu reistu haustið 2008 sem næst á mörkum jarðarinnar Tungufells í Hrunamannahreppi og Hrunaheiða. Síðastnefnt landsvæði er þjóðlenda í eigu stefnda en áfrýjendurnir Einar Jónsson og Sigurjón Helgason munu vera þinglýstir eigendur Tungufells. Áfrýjendur halda fram að nauðsynlegt hafi verið fyrir þá að reisa girðinguna til að verjast ágangi búfjár frá jörðum í Hrunamannahreppi sem gangi á sumrin á Hrunaheiðum en sæki á haustin í land Tungufells. Um greiðsluskyldu stefnda vísa þeir í 1. málslið 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 þar sem segir að vilji meiri hluti landeigenda, sem eigi lönd er liggja að afrétti, girða milli afréttar og heimalanda sinna skuli eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5 hluta. Óumdeilt sé að stefndi sé eigandi þjóðlendunnar á Hrunaheiðum og sem slíkur sé hann greiðsluskyldur. Að auki tilheyri afréttareign á þjóðlendunni einnig stefnda sem renni frekari stoðum undir greiðsluskyldu hans. Stefnda sé samkvæmt því skylt að bera 4/5 hluta stofnkostnaðar við girðinguna. Á árinu 1999 lýsti stefndi kröfu sinni til óbyggðanefndar sem starfar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Laut krafan að því meðal annars að viðurkennt yrði að Hrunaheiðar væru þjóðlenda og að mörk hennar og efstu jarða í Hrunamannahreppi yrðu dregin með nánar tilgreindum hætti. Prestssetrasjóður, sem starfaði samkvæmt lögum nr. 137/1993 um prestssetur, stóð til andsvara og taldi heiðarnar heyra til eignarlands prestssetursjarðarinnar Hruna. Endanlega var skorið úr ágreiningnum með dómi Hæstaréttar 5. október 2006 í máli nr. 133/2006 þar sem staðfest var sú niðurstaða óbyggðanefndar og héraðsdóms að Hrunaheiðar með nánar tilgreindum merkjum væru þjóðlenda, en þær væru jafnframt afréttareign eiganda Hruna. Varðandi aðild að málinu var sérstaklega tekið fram að samkvæmt lögum nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar færi Prestssetrasjóður með yfirstjórn prestssetra. Sjóðurinn hafi því það lögbundna forræði yfir prestssetrum að hann gæti átt aðild að dómsmálum sem þau varða án tillits til þess hvort stefndi sé þar gagnaðili eða aðrir. Eftir setningu laga nr. 82/2007 um breyting á áðurnefndum lögum nr. 78/1997 hefur Kirkjumálasjóður tekið við málefnum prestssetursjarða, en sjóðurinn starfar samkvæmt lögum nr. 138/1993 og lýtur stjórn þjóðkirkjunnar. Stefndi og þjóðkirkjan gerðu samkomulag 20. október 2006 um „prestssetur og afhendingu þeirra“ með fyrirvara um samþykki Kirkjuþings og Alþingis. Þar segir í 1. gr. að prestssetur og prestsbústaðir, sem Prestssetrasjóður tók við yfirumsjón á 1. janúar 1994, séu eign þjóðkirkjunnar. Hruni var með í upptalningu um prestssetur sem fylgdi samkomulaginu og þetta átti við um. Í 6. gr. laga nr. 82/2007 um breyting á áðurnefndum lögum nr. 78/1997 var eignarréttur þjóðkirkjunnar staðfestur og skyldi hið sama eiga við um prestsbústaði og aðrar eignir sem Prestssetrasjóður hafði keypt, en þetta ákvæði laganna öðlaðist gildi 1. júní 2007. Kirkjumálasjóður sendi sýslumanninum á Selfossi skjal dagsett 4. desember sama ár með beiðni um þinglýsingu þess sem eignarheimildar á Hruna fyrir þjóðkirkjuna og sjóðinn með vísan til áðurnefndra laga og samkomulags. Áfrýjendur byggja á því að eignarréttur að Hruna hafi fyrst á þessu tímamarki færst frá stefnda til Kirkjumálasjóðs og hvergi komi fram að afréttareign jarðarinnar á Hrunaheiðum hafi fylgt með í eignayfirfærslunni. Stefndi sé þannig eigandi bæði þjóðlendunnar og afréttareignar þar, sem áður fylgdi Hruna, og greiðsluskylda stefnda því ótvíræð. Stefndi andmælir þessu og bendir á að ekki sé ágreiningur milli aðila samkomulagsins 20. október 2006 um að afréttareign Hruna á Hrunaheiðum hafi fylgt jörðinni við þinglýsingu á rétti þjóðkirkjunnar yfir henni. Hinn 20. október 2006 höfðu áfrýjendur uppi kröfu um viðurkenningu á greiðsluskyldu stefnda sem hafnaði henni. Eftir það óskuðu þeir eftir því við nefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga að hún myndi skera úr ágreiningi aðila og voru þrír menn tilnefndir til að taka sæti í nefndinni á fyrri hluta árs 2009. Úrskurður hennar var kveðinn upp 29. september sama ár og varð niðurstaðan í samræmi við kröfu áfrýjenda. Stefndi neitaði enn greiðsluskyldu. Áfrýjendur höfðuðu málið 12. júní 2012 en stefndi krafðist sýknu. Hann höfðaði jafnframt gagnsök í málinu 10. júlí sama ár þar sem þess var krafist að áðurnefndur úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga yrði felldur úr gildi, en þeirri kröfu beindi hann að Kirkjumálasjóði auk áfrýjenda. Allir gagnstefndu í héraði kröfðust sýknu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af fjárkröfu áfrýjenda og jafnframt fallist á kröfu hans um að fella úrskurð nefndarinnar úr gildi. Fyrir Hæstarétti krefjast áfrýjendur þess að fjárkrafa þeirra verði tekin til greina en þar er ekki vikið að þeim hluta dómsorðs héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar sé felldur úr gildi. Kirkjumálasjóður hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur benda á að hartnær þrjú ár hafi liðið frá því úrskurður nefndarinnar lá fyrir þar til stefndi gerði reka að því með höfðun gagnsakar að fá hann felldan úr gildi. Þeir byggja á að með þessu hafi stefndi sýnt slíkt tómlæti að hugsanlegur réttur hans til að fá úrskurðinn ógiltan sé niður fallinn. II Eins og að framan var getið byggja áfrýjendur á því að eignarhald á Hruna hafi færst frá stefnda til þjóðkirkjunnar með samkomulagi 2006 og lagasetningu 2007. Afréttareign á Hrunaheiðum hafi ekki fylgt með við þessa eignayfirfærslu og tilheyri hún því enn stefnda. Málsástæðan gefur tilefni til að huga sérstaklega að því hvaða þýðingu samkomulagið og lögin hafi haft um eignarráð á jörðinni. Kemur þá til úrlausnar hvort í þessu hafi falist formleg og endanleg viðurkenning stefnda á eignarrétti þjóðkirkjunnar á Hruna, sem þegar var í raun fyrir hendi, eða hvort eignarréttur á jörðinni hafi fyrst á árinu 2007 verið fluttur frá stefnda til þjóðkirkjunnar eða starfseiningar á hennar vegum. Með setningu laga nr. 78/1997 var kveðið á um eignarrétt að jarðeignum kirkjunnar, en um það hafði lengi verið ágreiningur. Hann náði allt aftur til setningar laga nr. 46/1907 um laun sóknarpresta og laga nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða þegar breyttri skipan var komið á um vörslu kirkjueigna samtímis því að stefndi tók að sér í reynd að greiða laun presta þjóðkirkjunnar. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 78/1997 kemur meðal annars fram að samtímis gerð þess hafi viðræðunefndir stefnda og þjóðkirkjunnar náð samkomulagi um kirkjueignir og launagreiðslur til presta og tiltekinna annarra starfsmanna þjóðkirkjunnar. Drög að því samkomulagi fylgdi frumvarpinu, en í 1. gr. þess segir að kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir sem þeim fylgja séu eign stefnda að frátöldum prestssetrum og því sem þeim fylgir. Í athugasemdum með 61. gr. frumvarpsins, sem varð 60. gr. laganna, segir meðal annars að stefndi verði formlegur eigandi allra kirkjujarða að frátöldum prestssetrum. Á þeim grunni skuldbindi stefndi sig til að greiða prestum og tilteknum öðrum starfsmönnum þjóðkirkjunnar laun. Þar segir einnig að eins og fram komi í 4. gr. nefnds samkomulags „líta aðilar svo á að þetta samkomulag um eignaafhendingu og skuldbindingu sé fullnaðaruppgjör vegna þeirra verðmæta sem ríkissjóður tók við árið 1907 ... .“ Lög nr. 78/1997 lýstu stefnda réttan eiganda kirkjujarða að undanskildum prestssetursjörðum og í umfjöllun í lögskýringargögnum segir beinlínis að í þessu felist fullnaðaruppgjör vegna verðmæta í eigu þjóðkirkjunnar sem stefndi tók til sín með lögum árið 1907. Í fullnaðaruppgjöri felst að af hálfu þjóðkirkjunnar hafi nú með afhendingu kirkjujarða verið greitt að fullu fyrir þær skuldbindingar sem stefndi tókst á herðar gagnvart henni 1907 eða síðar, en prestssetur voru undanskilin í ákvörðun um endurgjald til stefnda. Í því hlaut að felast að jarðir, sem ótvírætt voru prestssetur, yrðu eftir sem áður eign þjóðkirkjunnar eða starfseininga hennar. Óumdeilt er að prestar hafi setið í Hruna á þessum tíma. Þá hefur Prestssetrasjóður lengi stjórnað málefnum jarðarinnar og mun meðal annars hafa ráðstafað hlunnindum hennar á Hrunaheiðum, svo sem með gerð óformlegs samkomulags við Hrunamannahrepp um að sveitarfélagið annist haustsmölun þar og fái í staðinn arð af veiðihlunnindum fyrir landi heiðanna í Stóru-Laxá. Dómur Hæstaréttar í áðurnefndu máli nr. 133/2006 féll áður en viðbótarsamkomulag stefnda og þjóðkirkjunnar var gert 20. október 2006, sbr. einnig lög nr. 82/2007. Málsaðilar þar voru Prestssetrasjóður og stefndi, en að framan var greint frá niðurstöðum dómsins um aðild sjóðsins sem talin var heimil. Um þetta er jafnframt að líta til dóms Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 þar sem stefndi var aðili bæði til sóknar og varnar. Í því máli kom stefndi annars vegar fram með kröfu um viðurkenningu á því að tiltekið landsvæði væri þjóðlenda og jafnframt sem eigandi tveggja jarða þar sem hann mótmælti þjóðlendukröfu sjálfs sín þar eð hún gengi inn á eignarland jarðanna. Samkvæmt dóminum verður dómsmál samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars ekki rekið af sama aðila til sóknar og varnar og var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins staðfest. Að þessu leyti væri sama aðstaða fyrir hendi hefði stefndi sem eigandi Hruna en ekki Prestssetrasjóður andmælt þjóðlendukröfu stefnda á Hrunaheiðum, en af eldri dóminum verður ráðið að slíkri kröfu stefnda hefði verið vísað frá dómi. Prestssetrasjóður gat á hinn bóginn verið aðili að nefndu dómsmáli nr. 133/2006. Samkvæmt því sem að framan er rakið um síðastnefndan dóm og lagasetningu á árinu 1997 verður lagt til grundvallar að Prestssetrasjóður hafi ekki síðar en á því tímamarki ótvírætt verið eigandi Hruna. Samkomulag stefnda og þjóðkirkjunnar 2006 og lög nr. 82/2007 breyta engu um þann eignarrétt en samkvæmt nefndu samkomulagi skyldi framlag stefnda til Kirkjumálasjóðs hækkað, en önnur prestssetur en þau sem Prestssetrasjóður hafði áður yfirtekið skyldu teljast með kirkjueignum sem féllu í hlut stefnda 1997. Þegar samkomulagsdrögin voru lögð fyrir Kirkjuþing 2006 fylgdi þeim greinargerð þar sem sagði meðal annars að „í samkomulaginu er gengið frá því hvaða prestssetrum Þjóðkirkjan heldur áfram í eigu sinni og hvaða önnur prestssetur færast til ríkisins.“ Að virtu öllu því sem sem að framan greinir verður hafnað málsástæðu áfrýjenda um greiðsluskyldu stefnda sem reist er á því að stefndi hafi verið eigandi Hruna til 2007 og að afréttareign á Hrunaheiðum tilheyri honum ennþá. Greiðsluskylda verður því hvorki felld á stefnda á þeim grunni að hann sé notandi né eigandi afréttareignar á Hrunaheiðum, sbr. 6. gr. girðingarlaga. III Áfrýjendur bera því jafnframt við að stefndi sé greiðsluskyldur sem eigandi áðurnefndrar þjóðlendu samkvæmt 6. gr. girðingarlaga. Í héraðsdómi er greint frá forsögu ákvæðisins í eldri lögum um sama efni og að það eigi sér rætur í réttarskipan sem var á vissan hátt með öðru móti þá en nú í eignarréttarlegu tilliti. Þar er einnig getið ummæla í lögskýringargögnum sem styðji það að megináhersla vegna greiðsluskyldu hafi verið lögð á not afréttar þar sem vísað var til þess að afréttar- og upprekstrarfélög eigi að bera aukinn kostnað umfram eigendur eða notendur heimalands jarða, en þörf á girðingum sé meðal annars til komin vegna búfénaðar sem færður er til sumarbeitar á afrétti. Um notkun hugtaksins afréttur í 6. gr. núgildandi girðingarlaga verður einnig að líta til þess að þau eru yngri en lög nr. 58/1998, en um skýringu á hugtakinu verður litið til síðastnefndra laga. Að því virtu sem að framan greinir getur eignarréttur stefnda á þjóðlendu á Hrunaheiðum ekki leitt til þess að krafa áfrýjenda á hendur honum nái fram að ganga. IV Í kafla I að framan var greint frá málsástæðu áfrýjenda sem studd er við tómlæti stefnda um að halda fram rétti sínum með því að höfða mál til að fá úrskurð nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga felldan úr gildi. Þar er einkum á því byggt að tæplega þrjú ár hafi liðið frá því úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp 29. september 2009 án þess að stefndi aðhefðist neitt til að fá honum hnekkt. Áfrýjendur sendu stefnda innheimtubréf 26. nóvember 2009 og kröfðust greiðslu innan tíu daga, en að öðrum kosti yrði krafan innheimt með atbeina dómstóla. Stefndi svaraði lögmanni áfrýjenda með bréfi 1. desember sama ár þar sem boðuð var höfðun máls til að fá úrskurðinum hnekkt. Hvorugur fylgdi þessu þó eftir fyrr en um tveimur og hálfu ári síðar, en áfrýjendur höfðuðu málið eins og áður segir 12. júní 2012 og stefndi gagnsök 10. júlí sama ár. Aðgerðarleysi um framgang málsins var þannig viðhaft á báða bóga. Áfrýjendur krefjast ekki endurskoðunar á þeim hluta héraðsdóms að úrskurður nefndarinnar sé felldur úr gildi. Að öllu virtu verður þessari málsástæðu áfrýjenda hafnað. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest eins og nánar segir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en rétt er að hvor málaðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu áfrýjenda, Félagsbúsins Tungufelli, Einars Jónssonar og Sigurjóns Helgasonar. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2013. I. Mál þetta var höfðað 12. júní 2012 og dómtekið 22. maí 2013 að loknum munnlegum málflutningi. Aðalstefnendur eru Einar Jónsson, til heimilis að Suðurengi 26, Selfossi, Sigurjón Helgason, til heimilis að Ofanleiti 11, Reykjavík og Félagsbúið Tungufelli í Hrunamannahreppi, en aðalstefndi er íslenska ríkið. Gagnstefnandi er íslenska ríkið, en gagnstefndu eru Einar Jónsson, Sigurjón Helgason og Jón Óli Einarsson til heimilis að Tungufelli Hrunamannahreppi fyrir hönd Félagsbúsins Tungufelli og Guðmundar Þórs Guðmundssonar, til heimilis að Drekavogi 18, Reykjavík fyrir hönd Kirkjumálasjóðs, Laugavegi 31, Reykjavík. Aðalstefnendur krefjast þess í aðalsök að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.426.563 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Aðalstefndi íslenska ríkið krefst sýknunar af öllum kröfum aðalstefnenda. Þá er krafist málskostnaðar. Gagnstefnandi höfðaði mál á hendur aðalstefnendum og Kirkjumálasjóði með stefnu birtri 10. júlí 2012. Er þess krafist að felldur verði úr gildi úrskurður nefndar sem skipuð var samkvæmt 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 til að skera úr um greiðslu kostnaðar vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða, sem kveðinn var upp þann 29. september 2009. Þá er krafist málskostnaðar. Gagnstefndu Einar og Sigurjón og félagsbúið Tungufelli krefjast sýknu af kröfu gagnstefnanda í gagnsök. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi í gagnsök, Kirkjumálasjóður, krefst sýknu af kröfum gagnstefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. II Málsatvik: Aðalstefnendur óskuðu eftir því við forsætisráðuneytið með bréfi dags. 20. október 2006 sem ítrekað var með bréfi dags. 24. nóvember s.á., að ríkið tæki þátt í girðingarkostnaði vegna fyrirhugaðrar girðingar á merkjum Tungufells og Hrunaheiða í samræmi við 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001, í því skyni að verjast ágangi búfjár úr Hrunaheiðum. Var farið fram á að íslenska ríkið sem eigandi þjóðlendunnar greiddi 4/5 hluta kostnaðar við girðinguna en eigendur eða ábúendur Tungufells greiddu 1/5 hluta. Með bréfum forsætisráðuneytisins til aðalstefnenda, dags. 4. desember 2006 og til Hrunamannahrepps, dags. 27. maí 2008, hafnaði ráðuneytið kröfu um kostnaðarþátttöku í girðingunni og vísaði í því sambandi til 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001, og forsögu þess, sbr. 7. gr. girðingarlaga nr. 10/1965 og laga nr. 24/1952. Tók ráðuneytið fram að ákvæði 6. gr. laganna hafi einkum verið hugsað þannig að þeir sem noti afréttinn fyrir búfénað bæru þyngri kostnað og m.a. skyldi taka tillit til ... þess ágangs, er ábúendur fjalljarða verða oft við að búa af afréttarfénaði. Það væri mat ráðuneytisins þegar litið væri til orðalags 6. gr. girðingarlaga og tilurðar þess, að kröfu um skiptingu kostnaðar samkvæmt ákvæðinu yrði ekki beint að forsætisráðuneytinu. Í svarbréfi Prestsetrasjóðs, dags. 25. janúar 2007, sem er svar við bréfi ábúenda að Tungufelli hafnaði sjóðurinn greiðsluþátttöku í girðingunni. Tók sjóðurinn fram að það væri eigandinn, þ.e. ríkið, sem væri hinn rétti aðili málsins. Kirkjan hefði ekki notað landið til beitar um árabil, þess vegna væri sjóðnum ekki skylt að girða landið. Kirkjan hefði ekki tekið ákvörðun um hvernig afrétturinn yrði nýttur í framtíðinni, en sl. áratugi hefði landið verið í umsjón Hrunamannahrepps samkvæmt óformlegu samkomulagi. Í svarbréfi landbúnaðarráðuneytisins til ábúenda að Tungufelli, dags. 16. apríl 2007 sem er svar við bréfi ábúenda, dags. 27. febrúar 2007, kom m.a. fram að ráðuneytið teldi sterk rök hníga til þess að 4/5 hlutar kostnaðar við girðingu milli heimalands og afréttar samkvæmt 6. gr. girðingarlaga yrði felldur á það upprekstrarfélag sem nýtti afréttinn. Vísaði ráðuneytið m.a. til laga nr. 6/1986 um afrétta- og fjallskilamálefni og eldri girðingarlaga varðandi tilurð og tilgang 6. gr. gildandi girðingarlaga. Með bréfi hreppsnefndar Hrunamannahrepps til gagnstefnanda, íslenska ríkisins, þann 30. október 2007 kom fram að hreppsnefndin teldi eðlilegt í ljósi þess að Hrunaheiðar væru þjóðlenda að ríkissjóður Íslands tæki þátt í girðingarkostnaði á móti ábúendum á Tungufelli. Á árinu 2009, tóku aðalstefnendur ákvörðun um að girða landið á eigin kostnað, þar sem ekki mætti bíða lengur með girðinguna. Var girt með 5.300 metra langri fimm strengja rafmagnsgirðingu og nam kostnaður vegna þess 3.033.204 krónum. Í kjölfar beiðni Svans Einarssonar á Tungufelli var skipuð þriggja manna nefnd samkvæmt 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 til þess að skera úr um kostnað vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða. Nefndina skipuðu þeir Kristján BJ. Jónsson ráðunautur, tilnefndur af Hrunamannahreppi, Rúnar Steingrímsson, lögreglumaður og búfræðingur, tilnefndur af sýslumanninum á Selfossi, og Sigurður Jónsson hrl., tilnefndur af Búnaðarsambandi Suðurlands. Með úrskurði nefndarinnar, dags. 29. september 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkinu bæri sem eiganda þjóðlendunnar að greiða 4/5 hluta girðingarkostnaðar vegna afréttargirðingarinnar milli Tungufells og Hrunaheiða, samtals 2.426.563 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 1. janúar 2009 til greiðsludags. Var það niðurstaða nefndarinnar að íslenska ríkið teldist eigandi Hrunaheiða í skilningi girðingarlaga og færi auk þess með umráð afréttarins. Í forsendum úrskurðarins segir eftirfarandi: Samkvæmt 2. gr. l. 58/1998 er íslenska ríkið eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Megin tilgangurinn með setningu l. 58/1998 var einmitt að tryggja að svo skyldi vera. Að mati nefndarinnar er þannig ekki hægt að halda því fram að íslenska ríkið sé hvorki eigandi né notandi Hrunaheiða í skilningi girðingarlaga. Þvert á móti hljóti ríkisvaldið að vera eigandi landsins hvað sem líður notkun þess. Ekki sé öðrum til að dreifa sem eigendum. Auk þess fari ríkisvaldið með umráð landsins sem eigandi eins og kveðið er á um í 2. kafla l. 58/1998 og sé þar ekki heldur öðrum til að dreifa. Loks hafi með úrskurði óbyggðanefndar þann 21. mars 2002 verið staðfest að Hrunamannaafréttur og Hrunaheiðar væru ekki eign annarra en ríkisvaldsins þó að Hrunaheiðar væru taldar afréttareign Prestsetrasjóðs. Spurningin sé einungis sú hvort skyldan til greiðslu kostnaðar við girðinguna skuli hvíla beint á ríkinu sjálfu eða á Kirkjumálasjóði sem afréttareiganda ef hann getur talist það. Um það álitaefni hvor sé eigandi í skilningi 6. gr. girðingarlaga, Prestsetrasjóður eða íslenska ríkið, vísaði nefndin til 62. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, þar sem fram komi að kirkjujarðir og aðrar kirkjueignir, sem þeim fylgi séu eign íslenska ríkisins, að frátöldum prestsetrum. Lög nr. 137/1993 um prestsetur hafi verið felld úr gildi með 7. gr. laga nr. 82/2007, um breytingu á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997 vegna samkomulags íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar, sem undirritað hafi verið 20. október 2006, þar sem íslenska ríkið afhenti þjóðkirkjunni til eignar prestssetur. Í 7. gr. samkomulagsins komi fram að prestsetursjarðir er séu afhentar, miði við landamerki jarða eins og þau séu talin vera þann 20. október 2006. Með samkomulaginu hafi átt að taka af öll tvímæli um eignarrétt að prestssetrum. Þá segir eftirfarandi í úrskurðinum: Þó að jörðin Hruni ... sé ein þeirra jarða sem falla skyldu til kirkjunnar samkvæmt samkomulaginu, liggur ekki fyrir hvort Hrunaheiðar séu innan landamerkja jarðarinnar Hruna eins og þau eru eftir að henni var ráðstafað til Kirkjumálasjóðs með eignarheimild sem þinglýst var þann 4. desember 2007. Af bréfi Prestsetrasjóðs til eigenda Tungufells dags 25 janúar 2007 má ráða að sjóðurinn telji að svo hafi verið þó að áhersla sé þar lögð á eignarrétt ríkisins og að landið sé undir umsjón Hrunamannahrepps. Hvorki er í ofannefndri eignarheimild Kirkjumálasjóðs né í samkomulaginu frá 20. október 2006 tekið fram að afréttareignin á Hrunaheiðum fylgi prestssetursjörðinni Hruna. Í fasteignaregistri fyrir jörðina Hruna 166769 eru talin upp hús og ræktun en afréttareign á Hrunaheiðum er þar ekki talin meðal matseininga. Land Hrunaheiða og Hruna tengjast ekki landfræðilega. Með bréfi forsætisráðuneytisins, dags. 1. desember 2009, sem er svar við innheimtubréfi fyrirsvarsmanns aðalstefnenda vegna hins umþrætta girðingarkostnaðar, tók ráðuneytið fram að það hefði falið ríkislögmanni að fá úrskurði þeim sem lægi til grundvallar kröfu fyrirsvarsmannsins hnekkt. Svanur Helgi Einarsson fyrirsvarsmaður Félagsbúsins Tungufelli gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. III 1. Málsástæður aðalstefnenda Aðalstefnendur vísa til 5. og 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 máli sínu til stuðnings. Þeir byggja á því að úrskurður nefndar skv. 7. gr. girðingarlaga, frá 29. september 2009, sé bindandi fyrir aðalstefnda. Tekið er fram að íslenska ríkið sé talinn eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki séu háð einkaeignarrétti, sbr. 2. gr. laga nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Ekki sé hægt að halda því fram að íslenska ríkið sé hvorki eigandi né notandi Hrunaheiða í skilningi girðingarlaga. Þvert á móti hljóti ríkisvaldið að vera eigandi landsins hvað sem líður notkun þess. Ekki sé öðrum til að dreifa sem eigendum. Auk þess fari ríkisvaldið með umráð landsins sem eigandi eins og mælt sé fyrir um í 2. kafla laga nr. 58/1998 og sé þar ekki heldur öðrum til að dreifa. Loks hafi verið staðfest með úrskurði óbyggðanefndar, þann 21. mars 2002, að Hrunamannaafréttur og Hrunaheiðar væru ekki eign annarra en ríkisvaldsins þó að Hrunaheiðar væru taldar afréttareign Prestssetrasjóðs. Spurningin sé einungis hvort skyldan til greiðslu kostnaðar við girðinguna skuli hvíla beint á ríkinu sjálfu eða á Kirkjumálasjóði sem afréttareiganda. Af hálfu Kirkjumálasjóðs hafi verið upplýst að sjóðurinn hafi engin afnot haft af landinu þrátt fyrir að hann, hafi verið talinn afréttareigandi samkvæmt áðurgreindum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 133/2006. Af því leiði að ákvæði 6. gr. girðingarlaga, þar sem segir að eigendur eða notendur afréttar skuli greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar, geti einungis átt við um eigendur þar sem notendum sé ekki til að dreifa. Heiðarnar séu ekki í afréttarnotum íbúa Hrunamannahrepps og skipti engu máli hvort hreppurinn aðstoði við hreinsun þeirra að hausti, til að tryggja góð gangnaskil. Nefndin hafi talið nauðsynlegt í ljósi þessa, að athuga hvor aðilja teldist eigandi í skilningi 6. gr. girðingarlaga, þ.e. sá sem færi með fullkominn eignarrétt að landinu eða sá sem teldist afréttareigandi þess. Aðalstefnendur byggja jafnframt á því að aðalstefndi hafi látið undir höfuð leggjast að fá úrskurði nefndarinnar hnekkt og útiloki slíkt tómlæti varnir af hálfu aðalstefnda. 2. Málsástæður aðalstefnda íslenska ríkisins Aðalstefndi telur úrskurð nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga rangan, þar sem íslenska ríkið geti ekki talist eigandi eða notandi afréttarins í skilningi 6. gr. girðingarlaga og af þeim sökum beri að fella hann úr gildi. Telur gagnstefnandi óumdeilt að Hrunaheiðar séu þjóðlenda og í eigu íslenska ríkisins samkvæmt 2. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998. Hrunaheiðar séu hins vegar afréttareign Kirkjumálasjóðs, sem eiganda prestssetursjarðarinnar Hruna í Hrunamannahreppi. Hruni hafi nýtt afréttareignina áður fyrr en Kirkjumálasjóður hafi síðar gert óformlegt samkomulag við Hrunamannahrepp um nýtingu á afréttareigninni. Aðalstefndi vísar til 6. gr. girðingarlaga máli sínu til stuðnings. Orðalag ákvæðisins gefi til kynna að það sé fyrst og fremst nýting afréttarins og heimalanda sem ráði því hver skuli bera kostnað sem hljótist af girðingarframkvæmdum, þar sem talað sé um eigendur eða notendur afréttar og um eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða. Þetta sé eðlilegt þegar litið sé til tilurðar og forsögu lagaákvæðisins og þeirrar staðreyndar að girðingar milli afréttar og heimalanda séu fyrst og fremst til hagsbóta fyrir þá sem nýta viðkomandi landsvæði fyrir búfénað sinn, enda séu girðingarnar tilkomnar vegna þeirra nota. Með orðunum eigendur eða notendur afréttar í 6. gr. sé fyrst og fremst átt við þá sem eru afréttareigendur eða nýta afréttinn, sem langoftast eru afréttar- eða upprekstrarfélög eða sveitarfélög sem nýta hann til sumarbeitar fyrir búfénað. Sennilegt sé að ástæður þess að talað sé um eigendur eða notendur afréttar í lagagreininni sé annars vegar sú áhersla sem lögð er á nýtingu afréttarins og hins vegar sú staðreynd að áður fyrr var ákveðin óvissa um eignarréttarlega stöðu þessara svæða, en með tilkomu þjóðlendulaga hafi orðið breyting þar á. Ekki sé um það deilt að Hrunaheiðar séu afréttareign eiganda jarðarinnar Hruna. Breyti engu í því sambandi þó að eigandi Hruna hafi ekki nýtt sjálfur afréttareignina á síðustu árum, heldur gert óformlegt samkomulag við sveitarfélagið, Hrunamannahrepp, um nýtingu á afréttareigninni. Afréttareigninni fylgi m.a. þau réttindi að geta nýtt hana til sumarbeitar fyrir búfénað en jafnframt fylgi afréttareigninni ákveðnar skyldur sem taki mið af þeim réttindum sem fylgi henni, svo sem smölun búfjár, verndun beitarlands, varnir gegn ágangi búfjár og annað sem kunni að falla til vegna sumarbeitar búfjár á afréttinum. Þá bendi aðalstefndi á að væru Hrunaheiðar þjóðlenda en ekki jafnframt afréttareign, færi kostnaður væntanlega eftir 5. gr. girðingarlaga. Sú staðreynd að landið sé afréttareign leiði til þess að kostnaði við girðingarframkvæmdir skuli skipt samkvæmt 6. gr. laganna. Þörfin fyrir girðingar væri fyrst og fremst vegna réttinda afréttareigandans til að beita búfénaði sínum á afréttinn. Með vísan til framangreinds telur aðalstefndi að kröfu um greiðslu kostnaðar samkvæmt 6. gr. girðingarlaga skuli beint að Kirkjumálasjóði, sem eiganda afréttareignarinnar. 3. Málsástæður gagnstefnanda íslenska ríkisins Gagnstefnandi telur að fella beri úr gildi úrskurð nefndar sem skipuð var samkvæmt 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001. Hrunaheiðar séu afréttareign gagnstefnda Kirkjumálasjóðs og breyti engu í því sambandi þó að sjóðurinn eða þjóðkirkjan hafi ekki sjálf nýtt afréttareignina um árabil. Telur gagnstefndi að hafa verði í huga þegar litið sé til tilurðar 6. gr. gildandi girðingarlaga, að ákvæðið eigi sér rætur í réttarskipun sem hafi veri önnur en sé fyrir hendi í dag. Ljóst sé af forsögu ákvæðisins og lögskýringargögnum að megináhersla sé lögð á not afréttarins, þar sem vísað sé til þess að afréttar- og upprekstrarfélög eigi að bera aukinn kostnað umfram eigendur eða notendur heimalanda, enda girðingarnar m.a. tilkomnar vegna þess búfénaðar sem fært var til sumarbeitar á afréttinn. Ástæður þess að í 6. gr. girðingarlaga og forsögu þess hafi verið talað um eigendur eða notendur afréttar megi án efa rekja til þeirrar óvissu sem hafi ríkt fyrir gildistöku þjóðlendulaga nr. 58/1998, um eignarréttarlega stöðu þessara svæða. Þar sem girðingarlög séu yngri en lög nr. 58/1998, verði að beita ákvæðum girðingarlaga um afrétti innan þjóðlendna í ljósi þeirra laga. Sá greinarmunur sem gerður sé á eiganda og notanda í girðingarlögum hafi mikla þýðingu. Þegar óbyggðanefnd kveði á um mörk eignarlanda, þjóðlendna og afréttar liggi jafnframt fyrir af hálfu nefndarinnar hvort afréttur innan þjóðlendu sé afréttareign annars en eiganda þjóðlendunnar. Afréttareigninni fylgi ákveðin réttindi en þar sé fyrst og fremst um að ræða rétt til að nýta viðkomandi afréttareign til sumarbeitar fyrir búfé. Afréttareign fylgi ákveðin réttindi en einnig ákveðnar skyldur. Þær skyldur taki taki vissulega mið af þeim notum sem afréttareigandinn hafi af eigninni, svo sem verndun beitilands, smölun búfjár og aðgerðir til varnar ágangi búfjár á heimalönd, sbr. lög nr. 6/1986 um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. Af framansögðu leiði að á afréttareigandanum hvíli einnig skylda til að standa straum af þeim kostnaði sem lagður er á notendur afréttarins samkvæmt ákvæðum girðingarlaga. Gagnstefnandi tekur fram að það sé óumdeilt að Hrunaheiðar séu afréttareign jarðarinnar Hruna, en jörðin sé í eigu gagnstefnda Kirkjumálasjóðs. Með vísan til framangreindra sjónarmiða telur gangstefnandi að það sé afréttareigandinn sem beri þær skyldur sem hvíli á eiganda eða notanda afréttar samkvæmt 6. gr. laga nr. 135/2001. Úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. sömu laga þar sem skorið er úr um greiðslu kostnaðar vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða sé því rangur og ekki í samræmi við réttan lagaskilning. Því beri að fella hann úr gildi. Engu breyti þó að eigandi jarðarinnar Hruna hafi ekki nýtt afréttareign sína á síðustu árum, eftir sem áður séu Hrunaheiðar afréttareign eiganda Hruna. 4. Málsástæður gagnstefndu Einars Jónssonar, Sigurjóns Helgasonar og Félagsbúsins Tungufelli Gagnstefndu byggja á því að íslenska ríkið sé í raun afréttareigandi að Hrunaheiðum með vísan til samkomulags, dags. 20. október 2006 á milli íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar um kirkjueignir og prestssetur. Á sama tíma hafi lög nr. 137/1993 verið felld úr gildi með lögum nr. 82/2007, um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Með samkomulaginu hafi nánar tilgreindar eignir verið afhentar kirkjunni til eignar og þar með skorið úr um óvissu varðandi eignarhald á prestssetrum og prestssetrajörðum. Með samkomulaginu hafi því aðrar eignir fallið undir íslenska ríkið, þ.m.t. afréttareign Kirkjumálasjóðs á Hrunaheiðum, sbr. 1. mgr. 62. gr. laga nr. 78/1997. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið er á því byggt að umrædd afréttareign sé ekki í notkun af hálfu Kirkjumálasjóðs og því verði gagnstefndu að beina kröfum sínum að eiganda landsins, íslenska ríkinu. Þá telja gagnstefndu það ekki óumdeilt eins og haldið hafi verið fram að Hrunaheiðar séu afréttareign jarðarinnar Hruna. Hvorki komi fram í samkomulaginu frá 20. október 2006 né í eignarheimild sem send hafi verið til þinglýsingar þann 4. desember 2007 að afréttareign fylgi jörðinni Hruna. Þá sé afréttareignar ekki getið í fasteignaskrá og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 133/2006 komi fram að samkvæmt þinglýsingarbókum sé jörðin skráð sem ríkisjörð. Enn fremur telja gagnstefndu að krafa gagnstefnanda sé fallin niður vegna tómlætis. Frá því að úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga hafi verið kveðinn upp séu liðin rúm þrjú ár. Sú skylda hvíli á íslenska ríkinu að stuðla að því að leyst sé úr ágreiningsmálum hratt og örugglega. Er í því sambandi m.a. vísað í ákvæði landskiptalaga nr. 46/1941, þar sem mælt sé fyrir um sex mánaða frest til að leita yfirmats eða lög nr. 58/1998 um sex mánaða málshöfðunarfrest. Því er einnig haldið fram að þessi málsmeðferð brjóti í bága við 70. gr. stjórnarskrár. 5. Málsástæður gagnstefnda Kirkjumálasjóðs Gagnstefndi Kirkjumálasjóður telur ljóst með vísan til niðurstöðu óbyggðanefndar sem staðfest hafi verið af Hæstarétti Íslands, að ríkið sé eigandi þjóðlendunnar Hrunaheiða og þar með eigandi hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendunni, sem ekki séu háðar einkaeignarétti. Eigandanum beri að greiða girðingarkostnaðinn samkvæmt 6. gr. laga nr. 135/2001. Telur gagnstefndi að orðalag ákvæðisins eigendur eða notendur vísi einkum til þess að miða skuli við eiganda sé hann þekktur, en notanda ef eigandi finnst ekki. Eðli máls samkvæmt verði eigandinn að bera kostnað af fasteign sinni, og hann verði því ekki felldur á afnotahafa, nema eigandinn finnist ekki. Stefndi telur það heyra undir samráðsnefnd samkvæmt 4. gr. laga nr. 58/1998, að leysa úr innbyrðis kostnaðaruppgjöri á milli eiganda og afnotarétthafa vegna þjóðlendunnar, þar með talið hinum umþrætta girðingarkostnaði. Gagnstefndi tekur fram að óumdeilt sé að stefndi Kirkjumálasjóður sé ekki notandi að afréttarlandinu Hrunaheiðum í skilningi girðingarlaga og hafi ekki verið um langan tíma. Umsjónarmaður heiðanna samkvæmt óformlegu samkomulagi við kirkjuna sé Hrunamannahreppur. Hreppurinn hafi séð um hreinsun heiðanna af flækingsfé, en í staðinn þegið arð af veiði úr Stóru-Laxá fyrir landi heiðanna. Kirkjumálasjóður sé samkvæmt framangreindu hvorki eigandi né notandi Hrunaheiða í merkingu girðingarlaga, eins og haldið sé fram af gagnstefnanda íslenska ríkinu. Íslenska ríkið sé eini eigandi afréttarlandsins Hrunaheiða samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, en ákveðinn takmarkaður afnotaréttur af Hrunaheiðum tilheyri Kirkjumálasjóði Hann hafi þó ekki nýtt þennan rétt um áratugaskeið. Landið sé ekki samnotaafréttur og enginn reki þangað fé sitt eða hafi sjálfstæðan upprekstrarrétt. Upprekstrarfélag um heiðarnar hafi ekki verið stofnað. Stefndi telur þann ágalla á úrskurði nefndar samkvæmt 7. gr. laga nr. 135/2001, að nefndin hafi ekki tekið skýra afstöðu til þess hvort ríkinu sem eiganda þjóðlendu beri að greiða kostnað við girðingu hennar eða handhafa afréttareignarinnar eða eftir atvikum raunverulegum notanda, sé hann annar en afréttareigandi. Hafa beri í huga að byggðamenn kunni að eiga afréttarítak á afrétt er sé afréttareign á grundvelli venju. Stefndi telji hins vegar að staðfesta beri niðurstöðu nefndarinnar. Stefndi tekur fram að girðingarlög séu yngri en lög um þjóðlendur. Engu að síður hafi ekki verið minnst á þjóðlendur í fyrrgreindu lögunum er sé verulegur ágalli. Þurft hefði að taka skýrt fram í girðingarlögum ef breyta hefði átt þeirri meginreglu að eigandi afréttar greiddi girðingarkostnað vegna afréttargirðingar. IV. Niðurstaða Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 133/2006, Prestssetrasjóður (nú Kirkjumálasjóður) gegn íslenska ríkinu frá 5. október 2006, var komist að þeirri niðurstöðu að Hrunaheiðar væru þjóðlenda, en að Prestssetrasjóður ætti óbeinan eignarrétt, þ.e. afréttareign, að Hrunaheiðum. Jörðin Tungufell liggur að Hrunaheiðum. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001, skulu eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingar, en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5. Umrætt ákvæði er að rekja til þágildandi laga nr. 24/1952 sem síðan voru endurskoðuð en þó ekki að því leyti sem þau eru hér til skoðunar. Fyrir gildistöku laga nr. 58/1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta ríkti óvissa um eignarréttarlega stöðu afrétta en hugtakið afréttur var skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé á landsvæði sem sannanlega hafði verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Á þessum tíma var ríkið almennt ekki talið eigandi svæða sem ekki voru háðir einkaeignarrétti. Með lögum nr. 58/1998 varð á hinn bóginn breyting á þessu. Þá var að því stefnt að taka landsvæði til meðferðar og úrlausnar og kveða á um réttarstöðu þeirra eftir því hvort þau væru eignarlönd háð einkaeignarrétti eða landsvæði utan eignarlanda, þ.e. þjóðlendur. Í þjóðlendum er íslenska ríkið eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Í lögum nr. 58/1998 er gert ráð fyrir því að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð einkaeignarréttindi, þar á meðal afrétti, og fellur það m.a. undir hlutverk óbyggðanefndar að úrskurða um slík réttindi. Þetta var m.a. gert í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sem tekur til máls þess sem hér er til meðferðar. Sem fyrr greinir eru orðin „eigendur eða notendur afréttar“ ættuð úr eldri löggjöf og miðuð við annað réttarástand en nú ríkir, þar sem óvissa gat hæglega verið um sjálfan eignarréttinn að afréttinum enda þótt ljóst væri að notandi hans væri viðkomandi sveitarfélag eða upprekstrarfélag. Eftir gildistöku þjóðlendulaga er þessi óvissa ekki lengur fyrir hendi, a.m.k. varðandi þau mál sem þegar er lokið. Ber að skýra fyrrgreind orð með hliðsjón af þessu. Af þeim leiðir fyrst og fremst að eigandi ber hér ábyrgð ef hann er þekktur. Sem fyrr sagði hafa dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að Kirkjumálasjóður eigi afréttareign að Hrunaheiðum. Af því leiðir að fyrrgreind ákvæði 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga taka ekki til íslenska ríkisins. Af framansögðu leiðir að aðalstefndi, íslenska ríkið skal vera sýkn af kröfum aðalstefnenda í máli þessu en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Í gagnsök hefur gagnstefnandi íslenska ríkið gert kröfu um að fyrrgreindur úrskurður nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga til að skera úr um greiðslu kostnaðar vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða, sem kveðinn var upp 29. september 2009, verði felldur úr gildi. Í úrskurðinum var m.a. komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið skyldi greiða 4/5 hluta af girðingarkostnaðinum vegna afréttargirðingar milli Tungufells og Hrunaheiða. Þessi úrskurður felur í sér bindandi niðurstöðu fyrir málsaðila hans að stjórnsýslurétti, en hann sætir þó endurskoðun dómstóla. Telja verður án tvímæla að gagnstefnandi eigi rétt til að sækja mál þetta í gagnsök samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Verður ekki fallist á að úrskurður hafi orðið bindandi fyrir tómlæti. Eins og áður greinir hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu í aðalsök að íslenska ríkið skuli vera sýkn af kröfum aðalstefnenda í aðalsök þar sem lög leiði ekki til þeirrar niðurstöðu að íslenska ríkið sé greiðsluskylt. Fyrrgreindur úrskurður er í beinni andstöðu við þessa niðurstöðu. Ber þegar af þeim sökum að fella hann úr gildi. Eftir atvikum þykir þó rétt að málskostnaður í gagnsök og sakaukasök falli niður að öllu leyti. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm. DÓMSORÐ Aðalstefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum aðalstefnenda. Í gagnsök er úrskurður nefndar sem skipuð var samkvæmt 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 til að skera úr um greiðslu kostnaðar vegna landamerkjagirðingar á mörkum Tungufells og Hrunaheiða, sem kveðinn var upp þann 29. september 2009, felldur úr gildi. Málskostnaður fellur niður í öllum sökum.
Mál nr. 228/2017
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að þrjú nafngreind vitni gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins gegnum síma eða annað fjarskiptatæki. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. apríl 2017, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 7. apríl 2017, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þremurnafngreindum vitnum yrði heimilað að gefa skýrslu undir aðalmeðferð málsins ígegnum síma eða annað fjarskiptatæki. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til n.liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með ákæru héraðssaksóknara 24. janúar 2017 var höfðað mál á hendurvarnaraðila fyrir tilraun til manndráps. Aðalmeðferð í málinu hófst 15. mars 2017og var krafan, sem hafnað var með hinum kærða úrskurði, sett fram í þinghaldi 31. sama mánaðar. Í 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 eru tæmandi taldar heimildir tilkæru eftir að aðalmeðferð máls er hafin. Þar er ekki að finna heimild til aðkæra úrskurð með því efni sem hér um ræðir. Verður málinu því vísað fráHæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2017.Málið er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri24. janúar 2017, á hendur:,, X, kennitala [...],[...],til dvalar í fangelsinu Litla-Hrauni,fyrir tilraun tilmanndráps, með því að hafa, laugardaginn 5. nóvember 2016, að [...] í [...],stungið A með hnífi í vinstri síðu inn í vinstra lunga og í vinstri kinn inn ímunnhol, með þeim afleiðingum að A hlaut stungusár á vinstri síðu, skurð semgekk inn í brjósthol, litlar afrifur úr rifi, og féll vinstra lunga hans samanað hluta, sem og stungusár á vinstri kinn, skurð sem gekk inn í munnhol ogtannarbrot.Telst þetta varða við 211. gr., sbr. 20.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu A, kennitala [...], er gerð krafa umað ákærði greiði honum miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 4. nóvember 2016þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar, en síðan dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Jafnframt er gerð krafa um að ákærða verði gert að greiða málskostnað að matidómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættumvirðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Aðalmeðferð málsins hófst 15.mars sl. og voru vitnin A, B og C á upphaflegum vitnalista ákæruvaldsins. Íréttarhaldi 31. f.m. greindi sækjandinn frá því að ekki hafi tekist að fá tvöfyrst greindu vitnin til að koma hingað til lands undir aðalmeðferð málsins envitnin eru bæði búsett í Litháen. Þá hafi ekki tekist að hafa uppi á C. Fórákæruvaldið fram á það að dómurinn heimilaði að teknar yrðu skýrslur af tveimurfyrrgreindu vitnunum gegnum síma eða annað fjarskiptatæki og jafnframt afþriðja vitninu, tækist að hafa uppi á því. Var í þessu sambandi vísað til 4.mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og taldi ákæruvaldiðskilyrði lagagreinarinnar til þess að heimila skýrslutökurnar uppfyllt. Verjandi ákærða mótmælti því að sá háttur yrði hafðurá skýrslutöku af þessum vitnum og taldi ekki uppfyllt skilyrði 4. mgr. 116. gr.laga nr. 88/2008. Þá taldi verjandinnákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómitryggja rétt ákærða til að fá þessi vitni fyrir dóm í málinu sem værinauðsynlegt eins og á stendur enda vitnisburður þeirra augljóslegamikilsverður. Þetta væru e.t.v. einu vitnin af atburðinum sem í ákærugreinir. NiðurstaðaÍ 4. mgr. 116 gr. sakamálalaga, nr. 88/2008, segir aðsé vitni statt fjarri þingstað eða það hafi annars sérstak óhagræði af því aðkoma fyrir dóm þá geti dómari ákveðið að skýrsla verði tekin af því á dómþingií gegnum síma eða annað fjarskiptatæki, enda verði skýrslutöku hagað þannig aðallir sem séu viðstaddir á dómþingi heyri orðaskipti við vitnið. Þessariheimild verði þó ekki beitt ef ætla megi að úrslit máls geti ráðist afframburði vitnisins. Hér er um að ræða frávik frá meginreglunni ummilliliðalausa sönnunarfærslu sem túlka ber þröngt eins og gert hefur verið ídómaframkvæmd og eins og segir í greinargerð með þessu ákvæði. Mikilvægivitnisburðar vitnanna sem um ræðir er augljóst og mjög líklegt að úrslitmálsins geti ráðist af vitnisburði þeirra. Að þessu virtu og með vísan til 4. mgr. 116. gr. i. f.laga nr. 88/2008 verður að telja að eins og á stendur séu ekki fyrir hendilagaskilyrði til að heimila skýrslutökur af þessum vitnum í gegnum síma eðaannað fjarskiptatæki. Ber samkvæmt þessu að hafna kröfu ákæruvaldsins. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn.Úrskurðarorð:Kröfu ákæruvaldsins um að heimilað verði að þrjúnafngreind vitni gefi skýrslu undir aðalmeðferð málsins gegnum síma eða annaðfjarskiptatæki er hafnað.
Mál nr. 114/2017
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli þrotabús A hf. gegn Ó var vísað frá Hæstarétti þar sem þrotabúið afhenti ekki skilríki fyrir málskostnaðartryggingu innan þess frests sem það hafði til þess að setja hana.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogasonog Ólafur Börkur Þorvaldsson.Azazo hf. skaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar2017 og krafðist aðallega sýknu af kröfum stefnda en til vara að þær yrðulækkaðar. Þá var gerð krafa um málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krafðist staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstaréttvar bú Azazo hf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness3. október 2017 og tók búið við aðild málsins fyrir Hæstarétti. Af því tilefnikrafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði gert með vísan til b. liðar 1. mgr.133. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að setjatryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist var á þá kröfuog áfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda skilríki fyrirtryggingunni sem ákveðin var 600.000 krónur. Sú trygging hefur ekki verið settog ber því samkvæmt 3. mgr. 133. gr., sbr. 166. gr. sömu laga að vísa málinusjálfkrafa frá Hæstarétti.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, þrotabú Azazo hf., greiði stefnda, ÓlafiPáli Einarssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 22. nóvember 2016.I. Mál þetta, sem tekið var tildóms 25. október 2016, er höfðað með birtingu stefnu 8. janúar 2016. Stefnandi er Ólafur PállEinarsson, kt. [...], Ásakór 14, Kópavogi. Stefndi er Azazo hf., kt. [...],Bæjarhrauni 22, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 5.810.327 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26.október 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefnda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Stefndi krefst þess að hannverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaðurað mati dómsins. II.Meðráðningarsamningi, dagsettum 14. nóvember 2014, réð stefnandi sig til starfahjá stefnda sem framkvæmdastjóri þróunarsviðs og skyldi jafnframt sitja íframkvæmdastjórn fyrirtækisins. Stefndi er hugbúnaðar- og þekkingarfyrirtækisem sérhæfir sig m.a. í stjórnun upplýsinga og skjala og rafrænum undirskriftum,en stefnandi er rafmagnsverkfræðingur að mennt. Gagnkvæmur uppsagnarfrestursamkvæmt ráðningarsamningi aðila var sex mánuðir, en um ráðningarkjör var aðöðru leyti vísað til ákvæða í kjarasamningi SA og VR.Stefndikveðst hafa á árinu 2008 hannað og markaðssett upplýsingastjórnunarkerfið„CoreData“. Á árinu 2013 hafi fyrirtækið bætt við lausn sem boðið hafi upp árafræna undirritun skjala. Rafræn undirritun hafi síðar verið boðin fram semsérlausn undir heitinu „AzazoSign“. Kveðst stefndi hafa frá árinu 2013 verið ísamstarfi við leiðandi erlend fyrirtæki um markaðssetningu á lausnum ogþjónustu, m.a. á sviði rafrænnar undirritunar skjala. Meðal fyrirtækja semstefndi sé í samkeppni við sé fyrirtækið SignWise sem skráð sé í Eistlandi, enþað fyrirtæki bjóði upp á sambærilega lausn og stefndi vegna rafrænnarundirritunar og hafi gert frá árinu 2014. Stefnandihóf störf hjá stefnda í febrúar 2015. Að sögn stefnda fór stefnandi í byrjunmars sama ár á ráðstefnu erlendis fyrir hönd fyrirtækisins. Markmið ferðarinnarhafi verið að koma lausnum stefnda á framfæri og kynna sér lausnirsamkeppnisaðila stefnda. Eftir ráðstefnuna hafi stefnandi lagt til að stefndihæfi samstarf við fyrirtækið SignWise, en vegna kröfu þess fyrirtækis umtakmarkanir á sölu lausna á öðrum mörkuðum en Íslandi hafi verið fallið fráþeim áformum. Um svipað leyti hafi samningaviðræður stefnda við Íslandsbankahafist um samstarf í tengslum við AzazoSign, en Íslandsbanki hafði þá þegartekið aðrar lausnir stefnda í notkun. Óumdeilt er að stefnandi tók þátt í þeimviðræðum ásamt forstjóra stefnda og kveður stefndi að samningur fyrirtækisinsvið Íslandsbanka hafi skipt stefnda miklu máli til að vekja athygli innanlandsá AzazoSign og auka líkur á því að önnur stór fyrirtæki fylgdu í kjölfarið. Stefnandisagði upp starfi sínu hjá stefnda með uppsagnarbréfi 25. september 2015. Ástæðaþess var að sögn stefnanda sú að á þessum tíma hafi verið mikil óvissa umrekstur stefnda og m.a. hafði orðið dráttur á greiðslu launa til starfsmanna ogstjórnarmanna. Í uppsagnarbréfinu óskaði stefnandi eftir því að ná samkomulagivið stefnda um að starfslok yrðu eins fljótt og unnt væri. Óumdeilt er að ásama tíma voru samningaviðræður við Íslandsbanka hf. um rafrænar undirskriftirá lokastigi og kveðst stefndi hafa lagt sig fram um að tryggja starfskraftastefnanda hjá fyrirtækinu. Fór forstjóri stefnda þess á leit við stefnanda aðhann drægi uppsögnina til baka. Stefnandi féllst ekki á þessa beiðni stefnda,enda kveðst hann þegar hafa tekið ákvörðun um að segja upp starfinu hjástefnda. Í áðurgreindum samningaviðræðum við Íslandsbanka hafi verið gert ráðfyrir að stefnandi myndi leiða mikilvægt verkefni á sviði rafrænna undirskriftaog hafi verið rætt um þróunarsamstarf til einhverra ára og jafnvel um bindandisamstarf í tiltekinn lágmarkstíma. Stefnandi kveður að sér hafi fundistmikilvægt að Íslandsbanki myndi ekki ganga til samninga án þess að áður yrðiupplýst um fyrirhuguð starfslok hans hjá stefnda og því hafi hann lagt ríkaáherslu á að tilkynnt yrði sérstaklega um það. Stefnandi kveðst hafa vakið málsá þessu á fundi framkvæmdastjórnar 6. október 2015, en á þeim fundi hafi veriðframkvæmdastjóri rekstrarsviðs og forstjóri stefnda. Kveðst stefnandi hafatalið heppilegast að sá síðarnefndi myndi greina Íslandsbanka frá þeirri stöðusem upp væri komin. Forstjóri stefnda hafi hafnað þessu og krafist þess aðstefnandi greindi samningsaðila ekki frá uppsögninni.Stefndikveður að framangreind ósk stefnanda hafi komið stefnda á óvart og hafi stefndiekki talið rétt að tengja starfslok stefnanda við samningsgerðina eða framgangverkefnisins, enda hafi þá tæpir sex mánuðir verið eftir af uppsagnarfrestistefnda. Þá hafi verkefnið ekki á nokkurn hátt verið svo nátengt persónustefnanda að brotthvarf hans úr starfi hálfu ári seinna ætti að geta haftafgerandi áhrif á framvindu þess. Kveðst stefndi þvert á móti hafa gert ráðfyrir að fljótlega eftir samningsgerðina myndi Ólafur leggja aukna áherslu áþróun nýrra viðskiptatækifæra. Forstjóri stefnda hafi viljað hafa ráðrúm til aðskipuleggja framvindu verkefnisins og huga að ráðningu eftirmanns áður enviðskiptavinum yrði tilkynnt um mannabreytingar.Stefnandikveðst hafa talið óheiðarlegt að greina samningsaðilum ekki frá uppsögn sinniog því kveðst hann hafa tekið af skarið og tilkynnt Íslandsbanka um hana meðtölvupósti 13. október 2015. Áður hafi hann endurtekið beðið forstjóra stefndaum að senda slíkan póst, m.a. á fundi framkvæmdastjórnar stefnda fyrr umdaginn. Í kjölfar þess að stefnandi sendi tilkynninguna til Íslandsbanka hafistefndi óskað eftir því að hann færi heim og héldi sig utan vinnustaðar að svostöddu. Að sögn stefnda var tekin sú ákvörðun að stefnandi héldi sig heima ámeðan mál hans væri kannað, enda hafi mátt skilja framgöngu stefnanda á þannveg að hann teldi sig hafa persónulega hagsmuni af því að tefja eða koma í vegfyrir samningagerðina við Íslandsbanka. Stefnandi kveður að daginn eftir aðhann tilkynnti Íslandsbanka um starfslok sín hjá stefnda hafi verið búið aðloka fyrir allt tölvuaðgengi hans hjá stefnda, nafn hans hafi verið tekið út afstarfsmannalista á heimasíðu fyrirtækisins og honum eytt út af starfsmannasvæðistefnda á Facebook.Næstudaga áttu stefnandi og forstjóri stefnda í samskiptum í gegnum smáskilaboð ísíma áður en þau funduðu hinn 16. október 2015. Stefnandikveður að hinn 23. október 2015 hafi málsaðilar átt fund þar sem farið hafiverið þess á leit við stefnanda að hann ynni út uppsagnarfrestinn viðgreiningarvinnu, en tilboðið hafi falið í sér að hann ynni ekki lengur sem framkvæmdastjóriþróunarsviðs í samræmi við starfslýsingu í ráðningarsamningi. Að öðrum kostimyndi hann láta af störfum og héldi þá launum út mánuðinn. Þessu hafi stefnandihafnað. Stefndi kveður stefnanda hafa tjáð sér að hann gæti ekki fellt sig viðneinar breytingar á starfsviði eða verkefnum og myndi ekki koma til vinnu áöðrum forsendum.Stefndikveður að forstjóri stefnda hafi fram að þessu ekki haft upplýsingar um aðstefnandi hefði þegar hafið undirbúning að samkeppni við stefnda. Stefnandihafi hins vegar í lok september upplýst nokkra samstarfsfélaga sína um að hannhefði flogið til Eistlands frá Ítalíu á meðan hann dvaldi þar í sumarfríi ogrætt við fyrirsvarsmenn fyrirtækisins SignWise um að hann yrði samstarfs- eðaumboðsaðili þeirra á Íslandi. Þegar þessar upplýsingar hafi borist forstjórastefnda hafi verið tekin ákvörðun um fyrirvaralausa riftunráðningarsambandsins, enda hafi verið ljóst að stefnandi hafði gerst sekur umalvarlegt brot á trúnaðarskyldu gagnvart stefnda. Stefnandikveður að hinn 26. október 2015 hafi honum borist bréf frá stefnda meðfyrirsögninni „Fyrirvaralaus uppsögn“. Þar hafi honum verið tilkynnt að honumværi vikið fyrirvaralaust úr starfi og jafnframt að launagreiðslur féllu niðurfrá og með sama tíma. Jafnframt hafi komið fram í bréfinu að nettenging og símiyrðu flutt yfir á hans kennitölu og þess óskað að tölvu yrði skilað fyrirklukkan 17 sama dag. Stefnandikveður lögmann sinn hafa sent stefnda bréf 27. október 2015 þar sem ólögmætumbrottrekstri hans hafi verið mótmælt og þess krafist að riftunráðningarsamnings yrði afturkölluð. Þar hafi jafnframt komið fram að stefnandiværi reiðubúinn til að vinna út uppsagnarfrest við þau störf og á þeim kjörumsem hann hefði verið ráðinn til í ráðningarsamningi í nóvember 2014. Yrði ekkifallist á þetta yrði litið svo á sem ekki væri óskað eftir frekaravinnuframlagi hans. Bréfinu hafi verið svarað 30. október 2015 þar sem stefndineitaði því að um ólögmætan brottrekstur hefði verið að ræða. Í kjölfarið eða5. nóvember 2015 hafi lögmaður stefnanda sent bréf til innheimtu á launum ogorlofi frá brottrekstrardegi og út uppsagnarfrest. Stefndikveður að í beinu framhaldi af starfslokum stefnanda hafi stefnandi hafiðundirbúning að stofnun félags í beinni samkeppni við stefnda. Skrifað hafiverið undir stofnskrá og samþykktir SignWise ehf. 18. desember 2015. Stefnandisé eini stofnandi félagsins, en hann hafi upplýst í viðtölum við fjölmiðla aðSignWise í Eistlandi eigi jafnframt hlut í félaginu. Samkvæmt stofnskrá sétilgangur félagsins „að þróa, selja og innleiða hugbúnað og skyldar lausnir semhjálpa fyrirtækjum að ná fram hagræðingu í rekstri með því að rafvæða innri ogytri ferla“. Stefnandi hafi verið framkvæmdastjóri félagsins frá stofnun þess. Stefnandi og fyrirsvarsmaður stefnda,Brynja Guðmundsdóttir, komu fyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrirdóminn sem vitni Alexander Michael Couper, Ari Björnsson og Steinar KarlKristjánsson.III.Stefnandikveðst byggja kröfur sínar á því að hann hafi ekki gerst brotlegur viðráðningarsamning aðila frá 14. nóvember 2014 með nokkrum þeim hætti semheimilað hafi stefnda fyrirvaralausa riftun hans. Stefnandi hafi ekki farið ásvig við fyrirmæli með óheimilum hætti þegar hann tilkynnti viðskiptavinistefnda um persónulega hagi sína. Stefnandi kveðst byggja á því aðatvinnurekendur geti ekki bundið starfsmenn sína þagnarskyldu um eiginuppsagnir. Slíkt myndi flokkast sem skerðing á atvinnufrelsi þar semstarfsmönnum væri þá gert ókleift að leita sér að nýrri vinnu. Í aðdraganda tilkynningarhans til Íslandsbanka kveðst stefnandi hafa farið þess á leit við forstjórastefnda að hann upplýsti um uppsögnina. Þegar það hafi ekki verið gert kveðststefnandi hafa greint forstjóra stefnda frá því að hann myndi sjálfur upplýsaum þetta atriði.Íbréfi stefnda til stefnanda frá 26. október 2015 hafi brottvikningin veriðrökstudd með því að stefnandi hefði orðið uppvís að því að vinna gegn hagsmunumstefnda og að stefnandi hefði sýnt af sér framferði sem væri ósamrýmanlegttrúnaðarskyldum hans við fyrirtækið, án þess að það væri skýrt nánar. Þá komfram að fyrirsvarsmenn stefnda teldu að fyrirvaralaus starfslok stefnanda værutil þess fallin að valda fyrirtækinu tjóni og að stefndi áskildi sér rétt íþeim efnum. Í bréfi lögmanns stefnda 30. október 2015 hafi verið vísað til þessað stefnandi hygðist fara í samkeppnisrekstur að uppsagnarfresti liðnum og aðundirbúningur að samkeppnisrekstri væri þegar hafinn. Þá hafi verið vísað tilþess í bréfinu að stefnandi hefði flogið út til fundar við erlendansamkeppnisaðila í þeim tilgangi að gerast samkeppnisaðili stefnda á Íslandi. Stefnandikveður að hið rétta sé að erlent fyrirtæki hafi haft samband við hann áður enhann sagði upp störfum hjá stefnda og boðið honum að kanna atvinnutækifæri.Stefnandi kveðst hafa þekkt starfsmenn hins erlenda fyrirtækis persónulega umáraskeið. Á þessum tímapunkti hafi verið mikil óvissa um rekstur stefnda ogm.a. hafi orðið dráttur á greiðslu launa til starfsmanna og stjórnarmanna.Stefnandi kveður að hefði orðið af því að stefnandi gengi til liðs við erlendafyrirtækið hefði hann ekki orðið starfsmaður samstarfsaðila stefnda, endastarfi félögin hvort á sínum markaðinum. Þá hafi aldrei verið gengið út frá þvíí samskiptum stefnanda við erlenda fyrirtækið að hann gengi til liðs við þaðfyrr en í fyrsta lagi að loknum uppsagnarfresti hjá stefnda. Stjórnarskrárvariðatvinnufrelsi stefnanda gangi lengra en skylda hans til að gæta hagsmunastefnda í víðtækum skilningi.Stefnandikveðst hafna því að trúnaðarskylda hafi verið rofin á uppsagnartíma. Samskiptistefnanda við hið erlenda fyrirtæki hafi verið þau að erlenda fyrirtækið hafihaft samband við hann á fyrra tímabili eftir að misbrestur hafði orðið álaunagreiðslum frá stefnda. Umrætt fyrirtæki starfi ekki á íslenskum markaði ogeigi ekki í neinni samkeppni við stefnda.Kröfur stefnandasundurliðast þannig:Laun á uppsagnarfresti (5 x 870.000 4.350.000krónur(+ 0,18 af 870.000 vegna október) 156.600krónurOrlof frá 1.5.2015 og út uppsagnarfrest 30.4.2016(27 dagar á ári (40.147/67 x 27) 1.083.987krónurOrlofsuppbót 26.20.15 - 30.04.16 (42.000 x 0,43) 18.060krónurDesemberuppbót 26.10.15-30.04.16(0,26 x 78.000 = 20.280 kr. + 4/12 af 78.000 =26.000 kr.) 46.280krónurBifreiðastyrkur út uppsagnarfrest (30.000 x 5,18) 155.400krónurSamtals 5.810.327krónurStefnandivísar máli sínu til stuðnings til ráðningarsamnings, svo og kjarasamningsSamtaka atvinnulífsins og VR. Enn fremur kveðst stefnandi byggja á lögum nr.19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum. Þá vísar stefnanditil meginreglna kröfuréttar, meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildisamninga og meginreglu vinnuréttar um að launþegi eigi rétt á að fá greidd launsamkvæmt vinnusamningi. Jafnframt vísar stefnandi til 75. gr. stjórnarskrárinnarum atvinnufrelsi. Stefnandikveður kröfu um málskostnað byggða á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Stefnandi kveðst ekki reka virðisaukaskattsskylda starfsemi, sbr. lögnr. 50/1988, og sé óskað eftir að tillit verði tekið til þess við ákvörðunmálskostnaðar. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og um varnarþing til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.IV.Stefndikveðst byggja sýknukröfu sína á því að riftun ráðningarsamnings aðila hafiverið lögleg og í samræmi við almennar reglur vinnuréttar. Kveðst stefndi fyrstog fremst vísa til meginreglunnar um trúnað í ráðningarsambandi, en ítrúnaðarskyldunni felist að starfsmanni sé óheimilt á ráðningartíma að vinnagegn hagsmunum vinnuveitanda síns og geti brot á þeirri skyldu varðað riftun ánaðvörunar eða fyrirvara.Stefnandihafi verið í stöðu framkvæmdastjóra hjá stefnda og hafi því borið ríkaritrúnaðarskyldu en almennt gerist. Stefnandi hafi þekkt til allra þátta írekstri stefnda sem máli skiptu í samkeppni á markaði. Hann hafi því verið íeinstakri stöðu til að semja við samkeppnisaðila stefnda og miðlatrúnaðarupplýsingum sem styrkt gætu stöðu samkeppnisaðila. Stefnandi hafi áttfund með samkeppnisaðila stefnda, SignWise, með það að markmiði að þaðfyrirtæki hæfi starfsemi á Íslandi sem hann yrði í forsvari fyrir. Hafi þaðfalið í sér alvarlegt brot á trúnaðarskyldunni og réttlætt fyrirvaralausauppsögn af hálfu stefnda. Ekki sé hægt að gera þá kröfu til fyrirtækja ísamkeppnisrekstri að þau haldi framkvæmdastjóra í vinnu sem hafi hafiðundirbúning að samstarfi við samkeppnisaðila. Ekki sé um það deilt að stefnandihafi átt fund með SignWise í Eistlandi í byrjun september 2015, en eins ograkið sé í atvikalýsingu stefnda sé SignWise samkeppnisaðili stefnda á sviðirafrænna undirskrifta.Þegarlitið sé til yfirlýsinga stefnanda um að hefja samkeppni við stefnda,eindreginnar óskar stefnanda um að hætta sem fyrst störfum hjá stefnda og þessað hann hafi þegar eftir starfslok hafið vinnu við stofnun félagsins SignWiseÍsland ehf. verði að telja staðfest að fundur stefnanda með SignWise íEistlandi hafi haft þann eina tilgang að undirbúa komu SignWise til Íslands ísamkeppni við stefnda. Verðifallist á með stefnanda að ekki hafi verið fyrir hendi lögmætur grundvöllur tilriftunar ráðningarsamnings aðila kveðst stefndi krefjast þess að bótakröfustefnanda verði hafnað eða bætur lækkaðar verulega. Kveðst stefndi byggja þákröfu á almennum skaðabótareglum. Viðuppsögn stefnanda 25. september 2015 hafi hann óskað eftir samkomulagi um „aðstarfslok [yrðu] eins fljótt og hægt er.“ Þessa ósk sé ekki hægt að skilja áannan veg en að stefnandi hafi viljað láta af störfum sem fyrst og þar meðfalla af launaskrá hjá stefnda. Stefnandi hafi annaðhvort haft í hyggju að farasem fyrst í annað starf eða vera utan vinnumarkaðar um tíma. Stefnandi eigi þaraf leiðandi enga réttmæta bótakröfu á hendur stefnda, enda sé það forsendabótakröfu að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna riftunar stefnda. Stefnandihafi verið á launaskrá hjá stefnda til og með 26. október 2015 eða í mánuðeftir að hann sagði upp störfum. Megi telja öruggt að stefnandi hefði þá hvorteð er verið fallinn af launaskrá hefði verið fallist á beiðni hans um starfslok„eins fljótt og hægt er.“ Hafi stefnandi því ekki orðið fyrir fjártjóni semrekja má til riftunar stefnda á ráðningarsamningi aðila. Kröfuum lækkun á bótakröfu kveðst stefndi byggja á því að stefnandi hafi eigi síðaren í byrjun desember 2015 hafið störf við stofnun SignWise Ísland ehf. í beinnisamkeppni við stefnda og með vísan til fundar stefnanda með fyrirsvarsmanniSignWise í Eistlandi í byrjun september 2015 verði að telja mjög líklegt aðstefnandi hafi allt frá þeim tíma unnið að stofnun fyrirtækisins. Eins og málumsé háttað verði að mati stefnda að gera þá kröfu til stefnanda að hann sýnifram á hið gagnstæða. Stefndikveður kröfu um málskostnað styðjast við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, aðallega 130. og 131. gr. laganna.V.Afhálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi brotið gegn trúnaðarskyldumsínum gagnvart stefnda með því að funda með fyrirsvarsmönnum SignWise í loksumars 2015 með það að markmiði að vinna að því að það fyrirtæki hæfi starfsemihér á landi, sem stefnandi yrði í forsvari fyrir.Óumdeilter að að stefndi og fyrirtækið SignWise hafa bæði unnið að lausnum er varðarafrænar undirskriftir skjala og þykir ljóst að hefði fyrirtækið SignWise hafiðstarfsemi hér á landi hefði það verið í beinni samkeppni við stefnda.Óumdeilter að stefnandi átti fund með fyrirsvarsmönnum fyrirtækisins SignWise í Talliní Eistlandi sumarið 2015. Hefur stefnandi borið um að fyrirsvarsmaður SignWisehafi hringt í hann þegar hann var staddur í sumarfríi á Ítalíu til að inna hannfrétta af hugsanlegum samstarfssamningi SignWise og stefnda sem þá var tilskoðunar hjá stefnda. Í símtalinu hafi fyrirsvarsmaður SignWise skynjað aðstefnandi væri óánægður með hlutskipti sitt hjá Azazo hf. vegnafjárhagserfiðleika fyrirtækisins, en stefnandi kveður að dráttur hafi orðið álaunagreiðslum til hans. Hafi fyrirsvarsmaður SignWise þá lagt til að stefnandimillilenti í Tallin á leið heim úr sumarfríinu og kæmi á fund meðfyrirsvarsmönnum fyrirtækisins. Jafnframt hefur komið fram í málinu aðstefnandi var kunnugur fyrirsvarsmönnum SignWise og starfsemi þess fyrirtækisúr fyrra starfi sínu hjá Símanum hf.Stefnandikveður fundinn hafa verið nokkurs konar atvinnuviðtal. Fyrirsvarsmenn SignWisehafa átt frumkvæði að fundinum og þeir hafi leitt alla umræðu á honum. Hafiþeir rætt um verkefni SignWise og framtíðarsýn hvað varðaði markaði erlendis,sérstaklega í Armeníu, Portúgal og Finnlandi. Einnig hafi þeir spurt hvort hanngæti hugsað sér að flytja út á næstu árum og hvort hann hygði á frekaribarneignir, en fyrirsvarsmenn SignWise hafi tjáð honum að fæðingarorlofskerfiðí Eistlandi væri mjög sterkt. Á fundinum hafi honum hins vegar hvorki veriðgert atvinnutilboð né boð um nokkurs konar samstarf. Að lokum hafifyrirsvarsmenn SignWise tjáð honum að ef aðstæður hans breyttust í framtíðinnivildu þeir gjarnan að hann hefði samband við þá. Komiðhefur fram að í kveðjupartýi í lok september 2015 á heimili vitnisins AraBjörnssonar, sem þá hafði nýlega látið af störfum hjá stefnda, hafi erfiðfjárhagsstaða stefnda komið til tals á milli þeirra sem þar voru, þ.e.stefnanda og vitnanna Ara, Alexanders M. Couper og Steinars KarlsKristjánssonar, en allir hafi þeir starfað hjá stefnda. Fram hafi komið að aukAra, sem látið hafði af störfum hjá stefnda, hafi hinir einnig verið farnir aðlíta í kringum sig á vinnumarkaði þar sem viðbúið væri að stefndi færi í þrot.Hefur vitnið Ari greint frá því að stefnandi hafi tjáð þeim að hann hefðinokkru áður farið á fund með fyrirsvarsmönnum SignWise í Eistlandi, en að öðruleyti hefði ekkert komið fram um það hjá stefnanda hversu langt þær viðræðurnáðu. Vitnin Alexander og Steinar Karl sögðu hins vegar að stefnandi hefði tjáðþeim að hann hygðist láta af störfum hjá stefnda og hefja samstarf með fyrirtækinuSignWise. Meta verður framburð vitnanna Alexanders og Steinars Karls meðhliðsjón af því að þeir eru enn starfsmenn stefnda, en að öðru leyti þykirframburður þeirra samrýmast framburði stefnanda og vitnisins Ara um aðstefnandi hafi tjáð þeim að hann væri einnig farinn að líta í kringum sig ávinnumarkaði og hefði nýlega átt fund með fyrirsvarsmönnum fyrirtækisinsSignWise.Ekkerter fram komið í málinu um að stefnandi hafi á fundinum í Eistlandi látiðfyrirsvarsmönnum eða starfsmönnum SignWise í té upplýsingar um starfsemistefnda sem leynt áttu að fara. Hefur stefndi reyndar borið um að á fundinumhafi starfsemi stefnda ekkert komið til tals. Þá er ósannað að markmiðfundarins hafi verið að undirbúa starfsemi fyrirtækisins SignWise á Íslandi,sem stefnandi yrði í forsvari fyrir, enda bera gögn málsins með sér aðstefnandi hafi fyrst hafið undirbúning að samstarfi við fyrirtækið SignWise ídesember 2015 eða rúmum tveimur mánuðum eftir að stefndi riftiráðningarsamningi sínum við stefnanda. Verður það hvorki talið brot átrúnaðarskyldu stefnanda við stefnda að hann hafi íhugað að segja upp störfumhjá stefnda og leita atvinnutækifæra annars staðar né að hann hafi gertráðstafanir til að stofna til samkeppnisrekstrar eftir að stefndi sleiteinhliða ráðningu hans. Samkvæmtframangreindu hefur stefndi ekki getað sýnt fram á að fyrir hafi legið ástæðurer réttlættu fyrirvaralausa riftun hans á ráðningarsamningi aðila. Samkvæmtráðningarsamningi átti stefnandi rétt á launum á sex mánaða uppsagnarfresti.Ekki þykja efni til að fallast á með stefnda að lækka beri dómkröfur stefnandameð vísan til þess að við uppsögn hafi stefnandi óskað eftir samkomulagi um aðstarfslok hans yrðu eins fljótt og hægt væri. Þá sýna gögn málsins að félagstefnanda SignWise Ísland ehf. hafði engar tekjur á árinu 2015 eða fyrri hlutaárs 2016 og greiddi engin laun á þeim tíma. Jafnframt má sjá af framlögðumgögnum úr staðgreiðsluskrá frá 9. maí 2016 að stefnandi var tekjulaus ínóvember og desember 2015 og a.m.k. fram í maí 2016. Með hliðsjón af ölluframangreindu ber að taka dómkröfur stefnanda til greina, en með aðilum er ekkitölulegur ágreiningur. Með hliðsjón af málsúrslitum erstefnda gert að greiða stefnanda 950.000 krónur í málskostnað og hefur þá veriðtekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Azazo hf., greiðistefnanda, Ólafi Páli Einarssyni, 5.810.327 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. október 2015til greiðsludags.Stefndigreiði stefnanda 950.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 493/1998
Fjárdráttur Viðurlagaákvörðun Húsbrot Líkamsárás
E og H voru sakfelldir fyrir hegningarlagabrot. H fyrir fjárdrátt með því að hafa slegið eign sinni á vinnupall sem hann og annar maður höfðu haft í vörslum sínum. E fyrir húsbrot, líkamsárás og brot gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa ruðst heimildarlaust inn í íbúð EJ ásamt tveimur öðrum mönnum, veita honum margskonar áverka og skilja hann eftir bjargarlausan í íbúðinni. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu H. Þá var ákvörðun refsingar E staðfest en hann hafði ekki áfrýjað málinu um annað en viðurlög.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar að ósk ákærðu með stefnum 25. nóvember 1998 og 2. desember sama ár. Önnur þau, sem voru ákærð með ákæruskjali 2. júní 1998 og sakfelld með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október sama ár, una dómi. Ákæruvaldið krefst þess, að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsiákvörðun ákærða Halldórs Lárusar og refsing ákærða Einars verði þyngd. Af hálfu ákærða Einars er gerð sú krafa, að refsiákvörðun héraðsdóms verði milduð. Af hálfu ákærða Halldórs Lárusar er aðallega krafist sýknu en til vara vægari refsingar en dæmd var í héraðsdómi. Ákæruskjalið skiptist í þrjá kafla og eru sakarefni ákærðu hér fyrir dómi ótengd. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða Halldórs Lárusar og refsiákvörðun beggja ákærðu. Ákærðu skulu greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður að því er varðar ákærða Einar Sigurjónsson og ákærða Halldór Lárus Pétursson. Ákærði Einar Sigurjónsson greiði saksóknarlaun í ríkissjóð, 20.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Ákærði Halldór Lárus Pétursson greiði saksóknarlaun í ríkissjóð, 20.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Allan annan áfrýjunarkostnað sakarinnar greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 1998. Ár 1998, föstudaginn 2. október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 581/1998: Ákæruvaldið gegn [...] Einari Sigurjónssyni, Halldóri Lárusi Péturssyni, [...], sem tekið var til dóms 10. september sl. Málið er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara dagsettu 2. júní sl. gegn [...] Einari Sigurjónssyni, kennitala 200464-3119, Suðurgötu 80, Hafnarfirði, Halldóri Lárusi Péturssyni, kennitala 060358-6489, Skipholti 49, Reykjavík, [...] „fyrir eftirgreind brot framin í Reykjavík árið 1997: I. Gegn ákærðu B og Halldóri Lárusi fyrir fjárdrátt með því að hafa slegið eign sinni á vinnupall, eign Pallaleigunnar Stoð hf., Skeifunni 8, kennitala 570588-1179, sem ákærðu höfðu í vörslum sínum samkvæmt leigusamningi, dagsettum 30. apríl. Telst þetta varða við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. II. Gegn ákærðu B, Einari og L fyrir eftirgreind brot framin aðfaranótt þriðjudagsins 18. nóvember 1997 að Kleppsvegi 90: 1) Ákærðu öllum fyrir húsbrot með því að ryðjast þar í heimildarleysi inn í íbúð Engilberts Jensen, kennitala 240241-2509. 2) Ákærðu öllum fyrir líkamsárás í ofangreint sinn, með því að veitast í sameiningu með ofbeldi að Engilbert og snúa hann í gólfið, ákærði L að snúa upp á þumalfingur Engilberts, ákærði B að sparka í andlit hans og ákærði Einar að binda hann með reipi á höndum og fótum og vefja lykkju um háls hans og stinga hann margsinnis með hnífi í háls og hnakka, með þeim afleiðingum að hann marðist og bólgnaði yfir hægra augnloki og skarst þar yfir, marðist á enni, marðist og bólgnaði undir vinstra auga og yfir gagnauga, marðist og hruflaðist í hársverði og á höku, blæddi undir hornhimnu í augum og undir slímhúð neðra augnloks hægra megin og árásarþoli hlut fimm skurðsár á hnakka og sár á báðum hnjám, marðist og bólgnaði um vinstri þumalfingur og liðband þar slitnaði. 3) Ákærða Einari fyrir að hóta Engilbert að drepa hann, meðan á líkamsárásinni stóð, ef hann kallaði á hjálp. 4) Ákærðu öllum fyrir þjófnað með því að láta greipar sópa í íbúð Engilberts og stela þaðan símtæki af Uni gerð ásamt símsvara, þráðlausum síma af Tropers gerð, sambyggðum Sherwood hljómflutningstækjum ásamt fjórum hátölurum, Mitsubishi myndbandstæki, Sony útvarpi, Nesco sjónvarpstæki, súrefnistæki, 14 fluguveiðistöngum með veiðihjólum, -línum, -taumum, taumefni og fluguhnýtingarefni, veiðifatnaði og töskum, veiðihníf, tveimur gíturum, skartgripaskríni sem meðal annars innihélt gullhring og ermahnappa, buxum úr flís efni, vasareiknivél og leðurbrydduðum spariskóm, kúlupenna, öskju með gullskeiðum, Orvis veiðigleraugum, tveimur flísatöngum og kveikjara, ásamt fleiri munum, samtals að verðmæti tæplega 2,000,000 króna. 5) Ákærðu öllum fyrir að yfirgefa Engilbert bjargarlausan, í íbúðinni, liggjandi með fyrrgreinda áverka á gólfinu, bundinn á höndum og fótum með lykkju um háls. Telst háttsemi ákærðu samkvæmt lið 1) varða við 231. gr., samkvæmt lið 2) við 2. mgr. 218. gr. - til vara við 1. mgr. 217. gr. -, samkvæmt lið 3) við 233. gr., samkvæmt lið 4) við 244. gr. og samkvæmt lið 5) við 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. III. [...] IV. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar. Þá krefjast eftirtaldir skaðabóta að tilgreindri fjárhæð: 1) Pallaleigan Stoð hf. af ákærðu B og Halldóri Lárusi, 300.612 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 frá tjónsdegi 30. apríl 1997 en síðan dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. 2) Engilbert Jensen af ákærðu B, Einari og L 2.543.189 krónur auk áfallandi kostnaðar og vaxta frá 12. janúar 1998. 3) Sjóvá Almennar tryggingar hf. af ákærða B 6041 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 24. desember 1997 til greiðsludags.“ I. Málavextir eru þeir að Pallaleigan Stoð ehf. og ákærði, B, gerðu með sér samning um leigu á vinnupöllum til stutts tíma 30. apríl 1997 og greiddi B leigu fyrir einn dag. Pallaleigan lagði fram kæru hjá lögreglu á hendur leigutakanum 27. maí 1997 þar sem pöllunum hafði ekki verið skilað og leigutaki ekki fundist. Þann 10. júlí sama ár lagði pallaleigan svo fram bótakröfu á hendur ákærða B vegna pallanna. Málið var síðan fellt niður á grundvelli 112. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Málið var tekið fyrir að nýju í kjölfar upplýsingaskýrslu Sólbergs S. Bjarnasonar rannsóknarlögreglumanns frá 15. desember sl., sem vottfest er af Kristni Sigurðssyni rannsóknarlögreglumanni. Báðir hafa staðfest fyrir dómi að efni skýrslunnar sé rétt. Þar kemur fram að í tilefni yfirheyrslu yfir ákærða B í öðru máli hafi hann viljað upplýsa að hann og ákærði, Halldór Lárus, hafi ákveðið að taka á leigu ofangreindan vinnupall í því skyni að kasta eign sinni á hann. Skyldi ákærði, B, leigja pallinn hjá Stoð, en síðan myndi ákærði, Halldór Lárus, stela honum. Átti ákærði, B, að fá 350.000 krónur fyrir sinn þátt, en það hafi ekki gengið eftir. Samkvæmt úrskurði héraðsdóms 17. desember sl. fór fram húsleit daginn eftir í Rafha-húsinu við Lækjargötu í Hafnarfirði, geymslurými sem Halldór Lárus Pétursson hafði á leigu. Þar fannst vinnupallur sem tekinn var vörslu lögreglu. Efnismagn og gerð hans að frátöldum fjórum klemmum og sextán splittum komu heim og saman við lýsingu kæranda á pallinum. Merkingar voru þó frábrugðnar upprunalegum merkingum Pallaleigunnar. Pallaeiningarnar voru auðkenndar með rauðgulri málningu, gulari en sú sem Stoð merkti sína palla með og á stoðunum voru greinilegar rispur sem gátu verið eftir að merkingar voru máðar af þeim. Göngupallarnir voru málaðir á hliðum með hvítri málningu en undir henni leyndist rauð málning sambærileg þeirri sem Stoð notaði til að merkja vinnupalla sína. Það efni sem vantaði upp á var síðan sent frá Grundarfirði af fyrrum leigusala Halldórs. Tæknideild lögreglu tók ljósmyndir af pöllunum og má þar sjá flekki af rauðri málningu. Vinnupallarnir voru afhentir Pallaleigunni Stoð 16. janúar þar sem talið var á grundvelli rannsóknargagna lögreglunnar að um væri að ræða palla þá sem ákærði B tók á leigu. Ákærðu, B og Halldór Lárus Pétursson, voru báðir yfirheyrðir við rannsókn málsins og fyrir dómi. Ákærði, B, var upphaflega yfirheyrður 10. júlí 1997 vegna kæru Pallaleigunnar Stoð. Við þá yfirheyrslu kvaðst hann hafa farið með pallana að Bólstaðarhlíð 52, sett þá upp og unnið daglangt við gluggaþrif. Um kvöldið hafi hann sett pallana saman. Daginn eftir hafi hann komið til að sækja pallana en þá hafi þeir verið horfnir. Kvaðst hann hafa talið að pallaleigan hefði tekið umrædda palla og því ekki aðhafst meira í málinu. Í yfirheyrslu 22. desember 1997 hvarf ákærði frá fyrri framburði sínum. Kvaðst hann nú á þeim tíma sem hann tók vinnupallana á leigu hafa verið atvinnulaus og búið á Laugateigi 19 hér í borg, sem er áfangaheimili. Hafi hann kynnst ákærða Halldóri Lárusi, sem einnig bjó þar. Hafi Halldór Lárus boðið sér vinnu við að skúra og skipta um glugga í fjölbýlishúsi við Bólstaðarhlíð. Kvaðst ákærði hafa tekið tilboði Halldórs Lárusar, sem hafi beðið sig um að taka á leigu vinnupalla og háþrýstidælu. Er hann hafi lokið ætlunarverki sínu varðandi pallana hafi hann farið á fund Halldórs Lárusar vegna dælunnar. Hafi Halldór Lárus tjáð sér að hann væri á förum til Grundarfjarðar og hafi hann boðið sér 150.000 króna greiðslu ef ákærði færi og tæki dæluna á leigu og setti hana á sama stað og pallarnir gegn því að Halldór myndi stela þessum hlutum. Kvað ákærði Halldór Lárus hafa sagt sér að ef hann, þ.e. B, myndi lenda í yfirheyrslu hjá lögreglu skyldi hann segja að pöllunum og dælunni hefði verið stolið, þetta hefði hann sjálfur margsinnis gert og framkvæmt með góðum árangri. Kvaðst ákærði hafa harðneitað þessu í fyrstu þar sem hann væri með „fyrirliggjandi dóm í kerfinu“. Ekki hafi komið til að dælan var tekin á leigu en að hann hafi látið pallana eiga sig og ekki skipt sér meira af málinu. Kvaðst ákærði hafa tjáð Halldóri Lárusi að ef einhver vandamál kæmu upp myndi hann kjafta frá. Kvað ákærði Halldór Lárus hafa verið með pallana frá því að hann tók pallana frá Bólstaðarhlíð daginn eftir að ákærði tók þá á leigu. Hafi Halldór Lárus tjáð sér fyrir stuttu að hann hafi farið með þá vestur á Grundarfjörð og þaðan í búslóðageymslu í Rafha-húsinu við Lækjargötu í Hafnarfirði. Kvað ákærði Halldór Lárus hafa átt frumkvæðið að þessu og að hann hefði komið aftan að sér. Hafi það verið ætlun sín að taka þessa vinnupalla á leigu til að vinna það verk sem Halldór hefði boðið sér. Í yfirheyrslu 19. janúar 1998 var ákærða kynnt bótakrafa Pallaleigunnar Stoðar ehf. Hafnaði hann kröfunni þar sem hann kvaðst hafa tekið pallana á leigu til að vinna fyrrgreint verk. Hafi það verið Halldór Lárus sem tók vinnupallana ófrjálsri hendi og hafði þá í sinni vörslu allan tímann. Kvaðst ákærði vísa bótakröfunni alfarið á Halldór, það hafi verið hann sem hafi svikið sig í viðskiptum á þessum tíma. Fyrir dómi bar ákærði á sama veg og í yfirheyrslu 22. desember sl. nema að því leyti að hann kvaðst ekki hafa ætlað að taka þóknun fyrir að taka pallana á leigu. Kvaðst hann ekki hafa vitað að meðákærði fór með pallana vestur á þessum tíma sem meðákærði tók þá. Aðspurður um breyttan framburð við lögreglurannsókn kvaðst ákærði hafa gert það þar sem Halldór Lárus neitaði að skila þýfi, sbr. 4. lið II. kafla ákæru, sem B hefði geymt hjá honum. Ákærði, Halldór Lárus Pétursson, hefur neitað sakargiftum. Hann hefur haldið því fram að hann hafi keypt vinnupalla þá sem fundust á geymslustað hans í Rafha-húsinu í Hafnarfirði stuttu eftir að hann kom af Litla Hrauni í júní eða júlí 1995 eða 1996. Hafi hann keypt vinnupallana af einhverjum verktaka og hafi hann greitt fyrir þá 80.000. krónur með fjórum afborgunum. Viðskipti þessi kvað ákærði hafa farið fram á einhverju ölhúsi borgarinnar. Umræddur verktaki hafi farið með sig út á Granda þar sem fyrir voru atvinnuhúsnæði og sýnt sér pallana þar sem þeir hafi verið ósamsettir. Hafi verktakinn verið á leið úr landi og viljað losna við pallana. Kvað ákærði pallana vera 3 hæðir og toppur. Kvaðst hann hvorki muna gerð né heiti pallanna en að sér hafi verið tjáð af seljanda að þeir væru trúlega tveggja til þriggja ára gamlir, lítið notaðir. Kvaðst ákærði ekkert hafa gert við þá og heldur ekki merkt þá með einhverskonar einkennum. Hann hafi í fyrstu látið pallana liggja óhreyfða útá Granda en síðan farið með þá vestur á Grundarfjörð í byrjun maí 1996. Kvaðst ákærði hafa yfirgefið Grundarfjörð um 20. september 1997 og að vinnupallarnir hefðu farið í búslóðageymslu í Rafha-húsinu 7. nóvember sama ár eftir að Landflutningar hafi flutt þá ásamt búslóð frá Grundarfirði til Reykjavíkur. Við yfirheyrslu var Halldóri tjáð að umræddir pallar kæmu heim og saman við lýsingu kæranda á stolnu pöllunum nema að því leyti að búið sé að afmá merkingar og sprauta yfir. Kvaðst ákærði ekki hafa skýringar á þessu, hann hafi aldrei gert neitt við pallana hvorki afmáð merki né notað þá. Kvaðst ákærði ekki geta lagt gögn til staðfestu viðskipta sinna við hinn óþekkta verktaka og gat heldur ekki um það sagt hvort einhver vitni hefðu verið að þeim viðskiptum. Við yfirheyrslu 21. janúar sl. var ákærða, Halldóri Lárusi, kynnt sú ákvörðun að afhenda pallana Pallaleigunni Stoð auk þess sem honum var kynnt skaðabótakrafa pallaleigunnar. Kvaðst ákærði mótmæla afhendingu pallanna en vildi ekki tjá sig um bótakröfuna. Fyrir dómi var framburður ákærða á sama veg og áður að því undanskildu að hann kvaðst hafa geymt pallana á svölum móður sinnar, sem væri nýlega látin, áður en hann fór með þá vestur á Grundarfjörð og að B hefði aldrei verið í vinnu hjá sér. Þegar ákærða voru sýndar ljósmyndir tæknideildar lögreglu af umræddum pöllum bar hann að þetta væru sínir pallar. Vitnið, Elvi Baldursdóttir, kvað ungan mann hafa tekið vinnupall á leigu. Hafi pallurinn verið fluttur að Bólstaðarhlíð 52 og settur þar við endann á bílskúr. Kvaðst vitnið hafa reynt að hafa upp á manninum er pallurinn skilaði sér ekki, meðal annars hringt í föður hans sem vissi ekkert um hann né vildi nokkuð af honum vita. Hafi hún auk þess hringt í marga í Bólstaðarhlíð en enginn hafi kannast við að pallurinn hafi verið notaður þar. Einnig hafi hún hringt á sendibílastöðvar til að grennslast fyrir um flutning á pallinum en einnig án árangurs. Þegar vitninu voru sýndar myndir af pöllunum sem fundust í geymslu ákærða, Halldórs Lárusar, kvaðst hún kannast við þá sem pallana sem leigðir voru 30. apríl 1996. Fyrir dómi útskýrir vitnið nánar hvernig hún þekki pallana á eftirfarandi hátt: „Pallarnir okkar eru merktir og við þeir einu sem erum með þetta efni. Við flytjum inn frá fyrirtæki sem heitir Wilhem Leier í Þýskalandi og við þekkjum náttúrlega okkar efni af því við líka merkjum það. Þetta bar heim og saman nákvæmlega við það magn sem hann tók og fékk.“ Vitnið, Helgi Gunnar Jónsson, kannaðist fyrir dómi við pallana á ofangreindum ljósmyndum. Kvaðst hann merkja alla sína palla með rauðum úða. Á pöllum þeim sem væru á myndunum væri búið að afmá merkingar Stoðar og mála yfir. Kvaðst hann í engum vafa um að þetta væru hans pallar. Kvaðst hann hafa einkaumboð á þessum pöllum, um væri að ræða sama efnismagn auk þess sem hægt væri að greina rauða málningu undir hvítu. Vitnið, Lúðvík Baldur Harðarson, kvaðst hafa afgreitt B með vinnupallana er hann tók þá á leigu. Þegar vitninu voru sýndar myndir af umræddum pöllum kannaðist vitnið við pallana á myndunum, þeir væru pallarnir sem hann hefði afgreitt B með í umrætt sinn. Kvaðst hann þekkja þá á því að um væri að ræða sama efnismagn, hluti af þeim merkingum (rauð málning) er starfsmenn pallaleigunnar hefðu látið á vinnupallana væru á þessum pöllum þó að búið væri að afmá megnið af merkingunum. Þá kvað vitnið að Pallaleigan Stoð ehf. hefði einkaleyfi hér á landi með vinnupalla af gerðinni Layher og eina fyrirtækið með slíka vinnupalla. Kvað vitnið vinnupalla á myndum vera af þessari gerð. Vitnið, Kristinn Sigurðsson, rannsóknarlögreglumaður, kvað við meðferð málsins að ákærði B hefði veitt lögreglunni upplýsingar um hvar pallarnir voru geymdir og í framhaldi af þeim upplýsingum hafi verið hafist handa við þann verkþátt að finna pallana, sem síðan hafi fundist í húsnæði Rafha í Hafnarfirði, nánar tiltekið í búslóðageymslu sem ákærði, Halldór Lárus, var með á leigu. Pallarnir hafi verið teknir í vörslu lögreglu. Fyrir dómi voru vitninu sýndar myndir af umræddum pöllum og staðfesti hann að þetta væru sömu pallarnir og lögregla haldlagði í Rafha-húsinu. Niðurstaða. Ákærði, B, hefur játað að hann hafi tekið vinnupallana á leigu. Hann hefur hins vegar borið úr og í um það í hvaða tilgangi hann gerði það. Ýmist heldur hann því fram að hann hafi tekið pallana á leigu fyrir meðákærða, Halldór Lárus, sem hafi ætlað að útvega honum vinnu við húsaviðgerðir eða að meðákærði og hann hafi gert með sér samkomulag um það að hann tæki að sér að leigja pallana fyrir ákærða, Halldór Lárus, sem hafi svo ætlað að slá eign sinni á pallana. Hann greiddi fyrir þá leigu í einn dag, en hirti ekki um að sjá til þess að þeim væri skilað í lok leigutímans. Framburður hans um það að meðákærði hafi tekið að sér að sjá til þess að pöllunum væri skilað er ekki trúverðugur enda gekk það ekki eftir og ákærði bar sjálfur á því ábyrgð sem leigutaki pallanna. Þegar litið er til þessa reikula framburðar ákærða þykir ljóst að ákærði hafði ekki hreint mjöl í pokahorninu eftir að hann tók pallana á leigu. Þrátt fyrir neitun ákærða, Halldórs Lárusar, þykir sannað með framburði eigenda og starfsmanna pallaleigunnar Stoðar, vitnanna Elvi Baldursdóttur, Lúðvíks Baldurs Harðarsonar og Helga Gunnars Jónssonar og annarra gagna málsins, einkum ljósmynda tæknideildar lögreglu, að vinnupallar þeir sem fundust á geymslustað í vörslu ákærða, Halldórs Lárusar, séu þeir sömu og ákærði B tók á leigu greint sinn hjá Stoð hf. Frásögn ákærða, Halldórs Lárusar, um það hvernig pallarnir komust í vörslur hans er afar ótrúverðug, enda hefur hann ekki getað gefið neinar haldbærar skýringar á því hvernig þeir komust í hans hendur. Pallarnir komu til Grundarfjarðar stuttu eftir að ákærði, B, tók þá á leigu og er enginn til vitnisburðar um að ákærði, Halldór Lárus, hafi haft palla í sínum fórum fyrir þann tíma. Þykir fyllilega sannað með hliðsjón af gögnum málsins og vitnisburði ofangreindra eigenda og starfsmanna Pallaleigunnar Stoðar að umræddir pallar, sem fundust í vörslum Halldórs Lárusar, séu þeir sömu sem B tók á leigu hjá Stoð. Þrátt fyrir reikulan framburð ákærða, B, í ýmsum atriðum hefur hann þó staðfastlega haldið því fram að ákærði, Halldór Lárus, hafi tekið við pöllunum eftir að hann (B) tók þá á leigu. Verður sá framburður lagður til grundvallar, enda fundust pallarnir í vörslu Halldórs Lárusar. Með hliðsjón af því þykir rétt að leggja frásögn B fyrir dómi af málsatvikum til grundvallar hvað varðar hlut Halldórs í málinu. Að mati dómsins telst það sannað samkvæmt framansögðu að B og Halldór hafi í sameiningu dregið sér pallana í auðgunarskyni. Hafa þeir með því gerst brotlegir við 247. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu Pallaleigunnar Stoðar ehf. hefur verið lögð fram skaðabótakrafa á hendur ákærðu, samtals að fjárhæð 300.612 krónur auk vaxta, eins og getið er í ákæru. Krafan er órökstudd og ekki studd gögnum. Ber því þegar af þeirri ástæðu að vísa henni frá. II. Þriðjudaginn 18. nóvember 1997 kl. 02:59 var lögregla kvödd að Kleppsvegi 90 í Reykjavík. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hitti lögregla á staðnum tilkynnendur, Guðjón Þór Pétursson og Þröst Jónasson. Í húsinu var Engilbert Jensen sem kvaðst hafa orðið fyrir árás þriggja manna auk þess sem þeir hafi rótað í hirslum hans í einhvern tíma og haft á brott með sér ýmis verðmæti, sem nánar er lýst í ákæru. Kvað Engilbert mennina hafa misþyrmt honum, bundið hann höndum og fótum, sett snöru um háls hans og skilið hann þannig eftir liggjandi á gólfinu í forstofunni. Auk þess hefðu þeir haft í hótunum við hann. Fengin var sjúkrabifreið á staðinn sem flutti Engilbert á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur til aðhlynningar. Á staðinn komu Kristján Ingi Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður og Kristján Kristjánsson tæknideildarmaður. Eftir nokkra eftirgrennslan lögreglu voru ákærðu B, Einar Sigurjónsson og L Svavarsson, handteknir síðar þennan sama dag. Þremenningarnir viðurkenndu allir aðild sína að málinu en greindi nokkuð á um þátt hvers um sig. Áður en vikið verður að framburði ákærðu og vitna þykir rétt að rekja fyrirliggjandi læknisvottorð. Í vottorði Curtis P. Snook, læknis á slysa- og bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur 18. nóvember 1997, er áverkum kæranda við komu á sjúkrahús sama dag, lýst svofellt: „Við skoðun kom í ljós að hann var með mikla bólgu og blámi yfir hægra augnloki og var þar mikið hæmatom. Augað algjörlega sokkið þennan bjúg 2-3 cm langur skurður sem nær þvert yfir augnlok. Það voru 5 x 5 cm mar og hruflsár á enni, húðblæðingar og hruflsár í hársverði hægra megin, subconjunctival blæðing í hægra auga, þekur þetta um fjórðung til helming af sclera. Á vinstra auga er hann einnig með subconjunctival blæðingu nær yfir fjórðung af sclera. Það voru haematoma neðan við vinstra auga, hruflsár á höku ca. 1 x 1 cm, hruflsár framan á hálsi, mar ca 4 x 4 cm yfir vinstra gagnauga, diffuse roði yfir nefi, grunnir skurðir aftan á hnakka, 4 talsins, hver um sig um 3-5 cm að lengd, 0.5 cm skurðsár aftan á hnakka sem samrýmist oddi á hvössum hníf og myndast þar lítil hola innan við 0.5 cm á dýpt. Hann var mjög aumur yfir kviði hægra megin undir brjóstkassa og aftan til á thorax hægra megin. Það var hruflsár 2 x 3 cm á hné, tognunar á báðum ökklum og mar á vinstri hendi. Röntgenmyndir af þumli sýndu ekki brot, þvag stixað fyrir blóði og var ekki að finna blóð í þvagi. Ljósmyndir voru teknar af áverkum. Sár á augabrún var deyft og saumað. Búið var um þumal með þumalgipsspelku. Sjúklingurinn var lagður inn á gæsludeild í umsjón skurðdeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur af slysa- og bráðamóttöku til frekari meðferðar og eftirlits. Endurkoma er áætluð hjá Magnúsi Páli Albertssyni m.t.t. hugsanlegs liðbandsáverka í vinstri þumli. Samkvæmt sjúkraskýrslu hafði þessi maður orðið fyrir mjög grófu ofbeldi og hlaut hann af nokkuð alvarlega áverka, sem ráða má af því, að lifran skyldi rupterað við áverkann. Ekki koma þó fram nein einkenni um alvarlegan áverka í líffærum. Hafi ekki komið fram ný eða óvænt einkenni eftir þessi atvik, ættu batahorfur að vera góðar.“ Þá liggur fyrir læknisvottorð Eiríks Gunnlaugssonar deildarlæknis á bæklunarlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur 29. desember sl. og kemur þar eftirfarandi fram: „Við upphafsskoðun var mikil bólga og blámi yfir svæðinu í kringum vinstri þumalfingur, bæði handarbaksmegin og lófalægt. Það voru veruleg hreyfi- og þreifieymsli um metacarpophalangeal liðinn og voru eymslin meira ulnart. Það var ekki hægt að meta stöðugleikann í MCP-liðnum vegna bólgu og verkja. Sem upphafsmeðferð við þumalfingursáverkanum fékk Engilbert þumalspelku úr gipsi. Lagðist síðan inn á skurðdeild með aðra áverka og er vísað í sögu að því leyti í vottorði frá skurðdeild. Gangur: Daginn eftir var vinstri hönd Engilberts rtg. mynduð og segir í svari rtg.deildar: „Brot greinast ekki. Subluxations staða er í metacarpophalangeal lið í þumalfingri þannig að nærkjúkan er vægt hliðruð radialt." Því áframhaldandi grunur um skaða á þumalfingri vinstri handar. Því var gipsið tekið og stöðugleiki ulnar collateral ligamentsins metinn. Til þess þurfti að leggja deyfingu í medianus taugina og superficial radial greinina þurfti að deyfa þar sem ekki var hægt að taka á liðbandinu vegna verkja. Þegar sú deyfing hafði tekið staðfesti það gruninn að ulnar collateral ligament væri slitið. Það er að segja greinilega laflaus þumalfingurinn um metacarpophalangeal lið vinstra þumalfingurs þegar það var prófað miðað við hægra megin. Fékk því áfram þumalspelku og settur á verkja- og bólgueyðandi lyf. Settur upp til aðgerðar á vegum Bæklunarlækningadeildar þegar pláss fengist á skurðstofu og bólgan hefði minnkað í fingrinum. Þann 27.11.1997 var Engilbert síðan kallaður til aðgerðar þar sem í staðdeyfingu var opnað inn að liðbandinu og kom þá í ljós að það var gauðrifið. Var það því saumað. Náðist vel saman en nauðsynlegt var að meðhöndla áverkann áfram í gipsi í að minnsta sex vikur. Við skoðun hálfum mánuði eftir aðgerð var sárið vel gróið. Minnkandi bólga í þumalfingrinum og endurkoma áætluð eftir fjórar vikur til þess að taka gipsið. Vert er að geta að Engilbert er rétthentur. Álit: Slit í ulnar collateral ligamenti í vinstra þumalfingurs. Áverki sem kemur vel og heim saman við þá sögu sem sjúklingur gefur. Áverki sem telst alvarlegur handaráverki. Sé ekki gerð aðgerð á þessu og liðbandið saumað verður þumallinn til lítilla eða engra nota í framtíðinni þar sem þetta er aðalliðband þumalfingurs til að stabilisera á móti gripi. Þrátt fyrir að liðbandið sé saumað tekur það marga mánuði að ná fullum styrk og liðleika í fingurinn og ekki hægt að segja að fullu nú um lokaárangur. Samantekið: Ráðist var á Engilbert og togað illþyrmilega í vinstri þumalfingur þannig að ulnar collateral ligament slitnaði. Saumað saman í aðgerð. Á fyrir höndum nokkra vikna gipsmeðferð og að öllum líkindum nokkra mánaða endurhæfingu á þumalfingurinn. Alvarlegur áverki sem nauðsynlegt er að laga þar sem þumalfingur verður annars til lítilla nota, ekki hægt að segja til um lokaárangur aðgerðar þar sem það stutt er liðið frá því að liðbandið var saumað.“ Samkvæmt vottorði Tryggva B. Stefánssonar sérfræðings í almennum skurðlækningum frá 30. janúar sl. er ljóst að Engilbert var lagður inn á B-6 deild Sjúkrahúss Reykjavíkur aðfaranótt 18. nóvember sl. þar sem teknar voru af honum röntgenmyndir af andlitsbeinum, hálshrygg, brjósthrygg, lungum, vinstri hönd, hægri þumli. Segir í vottorðinu að þær hafi allar verið eðlilegar og einnig ómskoðun í kvið. Hann var útskrifaður af deildinni daginn eftir. Ákærði, B, neitaði við fyrstu yfirheyrslu lögreglu og fyrir dómi í tilefni kröfu um gæsluvarðhald, að hann hefði tekið þátt í verknaði þeim sem hér um ræðir. Kvaðst hann hafa verið hjá kunningja sínum, Halldóri Lárusi Péturssyni, þessa nótt. Við síðari yfirheyrslu breytti hann framburði sínum. Lýsti hann atvikum svo að hann hefði verið á Ölkjallaranum ásamt hópi fólks og að förinni hefði verið heitið heim til Halldórs Lárusar. Hafi Halldór vísað fólkinu á brott en eftir hafi verið ákærði ásamt meðákærðu, Lárusi og Einari. Kvaðst ákærði hafa fengið lykla hjá Halldóri af bíl sem hann hafði geymt hjá honum fyrr um daginn. Á þessu augnabliki hafi kviknað hugmyndin að því að fara í hefndarskyni heim til Engilberts í fylgd Einars og Lárusar. Kvaðst ákærði lengi hafa þekkt Engilbert, sem oft hefði selt honum eiturlyf. Hafi hann beðið Lárus að keyra bílinn þar sem hann hefði sjálfur tekið tvær eða þrjár Mogadon-töflur og drukkið einn bjór. Kvað ákærði Lárus hafa keyrt eftir sínum ábendingum heim til Engilberts. Hafi þeir lagt bílnum fyrir aftan bíl Engilberts og kvaðst ákærði hafa sagt við Lárus að þeir skyldu fá að hringja hjá honum. Kvaðst ákærði hafa spurt Engilbert eftir að hann opnaði hvort þeir mættu hringja og hefði Engilbert svarað því neitandi. Hafi Lárus þá slegið Engilbert fyrirvaralaust í magann og slegið Engilbert þannig nokkrum sinnum. Kvað ákærði Engilbert hafa fallið á grúfu og hrópað eitthvað og hafi Einar þá stokkið á hann og sagt honum að þegja. Fljótlega hafi Einar beðið sig um eitthvað til að binda Engilbert með og kvaðst ákærði, B, þá hafa bent honum á hvítt band sem var upprúllað og lá við hliðina á þeim. Kvaðst ákærði hafa farið fram hjá Engilbert og inn í herbergið hans þar sem hann vissi að allar veiðigræjurnar hans voru. Hafi hann tekið þær saman ásamt myndbandstæki, sjónvarpi og fleira dóti og byrjað að bera það út í bíl ásamt Lárusi. Þegar hann hafi gengið fram hjá Engilbert með myndbandstækið hafi hann eitthvað verið að öskra og kvaðst B þá hafa sparkað einu sinni í ennið á honum. Á meðan á þessu stóð hafi Einar setið á bakinu á Engilbert og verið með hníf í annarri hendinni. Kvaðst ákærða hafa brugðið nokkuð þegar hann sá rispur á hálsi Engilberts og öskrað til Einars: „Hvern djöfulinn ertu að gera, þú drepur hann ekki.“ Kvaðst ákærði síðan hafa borið allt dótið út í bíl sem hann hefði valið sjálfur og hafi Lárus hjálpað sér, að sinni beiðni. Að endingu hafi hann sest undir stýri og flautað en ekið af stað þegar Einar og Lárus birtust ekki, kvaðst hann hafa orðið hræddur um hvað þeir væru að gera Engilbert. Varðandi stolnu munina kvaðst ákærði hafa ekið vestur á Seltjarnarnes, alveg út á Gróttu þar sem golfvöllurinn væri og hent öllu góssinu í sjóinn. Ástæður verknaðarins kvað hann vera að hefna sín fyrir hrottalega nauðgun sem Engilbert hafi framið á sér á heimili sínu um mánaðamótin ágúst-september sama ár. Síðar breytti ákærði framburði sínu varðandi tímasetningu nauðgunarinnar en kvað hana hafa átt sér stað um mánaðamótin sept. - okt. Fyrir dómi bar ákærði í meginatriðum á sama veg og í síðargreindri yfirheyrslu, en hann kvað nú að ástæður fyrir verknaðinum hafi verið þær að hann hafi verið blankur og boðist peningar ef hann færi og ýtti við Engilbert. Hafi verið um nokkurs konar handrukkun að ræða. Einnig breytti ákærði fyrri framburði sínum um það að hann hefði hent þýfinu út í sjó heldur kvaðst hann hafa farið með munina heim til Halldórs. Hann kvaðst hafa ekið burt frá heimili Engilberts án Lárusar og Einars þar sem honum hafi ekki litist á það sem þar var að gerast. Kvaðst hann að öðru leyti staðfesta lögregluskýrslur. Ákærði, Einar Sigurjónsson, kvaðst hafa hitt B og Lárus á Ölkjallaranum kvöldið sem atburðurinn átti sér stað og að þeir hafi síðan farið í partý heim til Halldórs Lárusar ásamt fleira fólki. Hafi Halldór ekki hleypt þeim inn og þeir þremenningar haft sig á brott í bíl sem var þarna fyrir utan og hafi Lárus setið undir stýri. Kvaðst ákærði hafa talið að þeir væru að fara í partý. Þegar komið var að húsi nokkru hafi hann og B farið að dyrunum, bankað og birtist maður í dyraopinu. Maður þessi hafi ekki viljað hleypa þeim inn og hafi B þá lamið hann. Kvaðst ákærði svo hafa gengið inn á eftir B og stjakað við honum, þ.e. B, og hafi hann þá slegið sig í hausinn. Kvað hann B og Lárus hafa verið á þeytingi fram og til baka um íbúðina með hluti og að B hafi röflað um að húsráðandinn skuldaði sér eitthvað. Kvaðst ákærði hafa setið inni á gólfi í einu herberginu á meðan á þessu stóð og verið að leika sér með veiðigirni. Hafi Lárus svo kallað á sig og sagt að B væri farinn og að þeir hafi rölt eitthvað í burtu frá húsinu og stuttu síðar tekið leigubíl. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa gert manninum neitt, sem var inni í húsinu, og þvertók fyrir að hafa tekið upp hníf. Kannaðist hann hvorki við að hafa bundið hann né hótað honum lífláti. Hann hafi heldur ekki orðið var við að einhver gerði manninum eitthvað. Þegar hann yfirgaf húsið kvað hann manninn hafa legið á sama stað með lífsmarki en kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því hvort hann væri bundinn eða ekki. Ákærði gat ekki svarað því hvernig munir í eigu Engilberts komust undir hans hendur og sem fundust í fórum hans við handtöku. Kvaðst ákærði ekki hafa tekið muni þá sem settir voru í pant hjá leigubílstjóranum sem ók þeim af staðnum og voru eign Engilberts. Um ástand sitt umrætt kvöld kvaðst ákærði hafa drukkið samfleytt í tvo daga, auk þess að hafa neytt bæði lyfja og fíkniefna og ástand sitt því mjög slæmt. Hafi hann verið í sínum eigin hugarheimi inni í húsi mannsins. Ákærði, L Svavarsson, lýsir atburðum áður en farið var heim til Engilberts á sambærilegan hátt og B og Einar. Þegar komið var heim til Engilberts kvaðst ákærði ekki hafa vitað hver ætti heima þarna né í hvaða erindagjörðum B væri. Það hefði þó komið fram hjá B eftir að bíllinn var stöðvaður að þarna í húsinu byggi maður sem hann þyrfti að ræða og tala við um óuppgerða hluti. Kvaðst ákærði hafa í fyrstu setið í bílnum en farið svo á eftir B og Einari en skilið lykilinn eftir í svissinum. B hafi bankað á hurðina og kallað hvort einhver væri heima og að Engilbert hafi komið til dyra á náttsloppnum og hafi hann samstundis þekkt hann. B hafi sagt eitthvað á þá leið: „Ég þarf að ræða ýmisleg mál við þig og þú ert búinn að vera að skvíla á mig og á aðra menn úti í bæ og nú verður gengið í skrokk á þér.“ Í sömu andrá ruddist B inn og ýtti Engilbert til hliðar. Hafi hann fallið í gólfið við þetta, lent á grúfu. Hann hafi greinilega meitt sig við fallið því það blæddi úr höfði hans. Fyrir dómi sagði ákærði að B hefði veitt Engilbert högg í anddyrinu, en hann hafi ekki séð með hvaða hætti, hann hafi ekki séð B sparka í höfuðið á Engilbert. Ákærði, Lárus, kvaðst ekki viss um hvort það var B eða Einar sem batt Engilbert en B hafi rekið hnéð í andlitið á Engilbert og hann stunið mikið við það. Kvaðst ákærði hafa haft áhyggjur af því hvernig B gekk í skrokk á Engilbert og haft orð á því en þá hefði B sagt að þetta væri allt í lagi því þarna við hliðina byggi blindur og heyrnarlaus maður og þeir þyrftu ekki að hafa áhyggjur. Kvað ákærði Einar hafa setið á baki Engilberts og tekið hníf úr brúnu slíðri og gert sig líklegan til að stinga Engilbert og hafi ákærði sagt honum að hætta þessu. Einar hafi hætt þessu en þó pikkað með hnífnum í hálsinn á Engilbert. Kvað ákærði B hafa kýlt í síðuna á Engilbert og byrjað síðan að bera ýmislegt dót út úr íbúð Engilberts, þar á meðal veiðistengur, sjónvarp, myndband, Adidastösku með ýmsu dóti, tvær gítartöskur með gíturum í og ýmsu öðru dóti sem Lárus kvaðst ekki hafa séð. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa tekið neitt en Einar hafi tekið hnífinn í brúna slíðrinu sem hann hafði verið með. Um ástand Engilberts við brottför kvað ákærði hann hafa legið bundinn á gólfinu og að blætt hafi úr andliti hans en að hann hafi þurrkað framan úr honum blóðið. Kvaðst hann ekki hafa getað leyst hann vegna þess að B hafi læst útidyrahurðinni og að Einar hafi látið öllum illum látum fyrir utan og talið réttast að hypja sig þar sem hann óttaðist hvað Einar og B hefðu gert Engilbert. Hafi B verið stunginn af á bílnum og löbbuðu þeir Einar heim til stúlku sem ákærði þekkti og hafi þeir beðið hana um að hringja á leigubíl. Síðar hafi þeir stöðvað leigubíl og farið niður í bæ. Munir þeir sem fundust á ákærða og sem hann setti í pant hjá leigubílstjóranum kvað hann B hafa rétt sér þegar þeir voru fyrir utan hjá Engilbert. Varðandi líkamsárásina kvaðst ákærði ekki hafa átt neinn þátt í henni. Um sitt eigið líkamsástand kvaðst ákærði ekki hafa verið búinn að drekka mikið áfengi en tekið eina töflu af Seroxat. Vitnið, Engilbert Jensen, kvaðst hafa verið á leið í háttinn um klukkan 2:00 þegar bankað var ónotalega eða valdsmannslega á dyrnar hjá sér. Hafi hann brugðið sér í slopp, opnað dyrnar og fyrir utan hafi staðið þrír menn og kvaðst hann hafa kannast við einn þeirra sem L Svavarsson en hina tvo hefði hann ekki þekkt þar sem fremur skuggsýnt var við dyrnar. Kvað vitnið L fyrst hafa spurt sig hvort þeir mættu hringja. Hann hafi neitað því en þeir ruðst inn og einn þeirra gripið í þumalputtann á sér. Honum hafi sortnað fyrir augu, en það næsta sem hann mundi var að hann lá á fjórum fótum á gólfinu og verkjaði mikið í þumalputtann. Kvaðst vitnið hafa hrópað og öskrað eins hátt og hann gat til að reyna að vekja athygli nágranna en fékk engin viðbrögð þaðan. Skyndilega hafi annar árásarmannanna komið og haldið hnífi að hálsi hans og hnakka. Sá sem hafi gert þetta hafi verið með hása rödd og ívið minni en hinn. Maðurinn hafi haldið hnífnum að hálsinum og hótað því að stinga hann ef hann hætti ekki að hrópa. Kvaðst vitnið ekki hafa hætt að hrópa enda verið viss um að sér stæði lífshætta af mönnunum en þá hafi sá stærri komið og sparkað af öllu afli í höfuð hans og beðið þann litla um að þagga niður í sér. Við þetta kvaðst Engilbert hafa vankast og nánast misst meðvitund við sparkið. Við rannsókn málsins sagði vitnið að sá sem sparkaði hafi sagst vera að hefna sín fyrir Geira frænda, Ásgeir Ebenesersson, en fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa hugmynd um hvers vegna þeir hafi ráðist inn til sín. Eftir þetta hafi mjög dregið af vitninu og hann hafi hætt að hrópa. Sá hási, minni, hafi á meðan á þessu stóð haldið hnífnum að hálsi sínum og hnakka en síðan byrjað að binda hendur hans með grönnum kaðli að skipan þess stærri sem þarna var og tekið síðan eina lykkju og vafið um hálsinn en það hafi verið sér til happs að hann hafi getað sett hökuna niður og þannig komið í veg fyrir að lykkjan hertist um hálsinn en ef það hefði gerst hefði hann aldrei getað leyst sig af sjálfsdáðum. Kvað vitnið þann hása hafa hvað eftir annað hótað sér lífláti en Lárus hefði þá beðið hann að láta ekki svona og sett tusku undir andlit sitt svo hann gæti þurrkað blóð sem vætlaði úr enni og auga. Að endingu hafi sá hási bundið fætur sínar með sjónvarpssnúru sem þarna var. Kvað vitnið Lárus og þann hærri hafa á meðan á þessu stóð gramsað og leitað um alla íbúðina og byrjað síðan að bera ýmislegt dót út. Hafi hann heyrt bíl ekið að útidyrunum og síðan hafi dótið verið borið út og hafi þar verið á ferðinni aðallega Lárus og og sá hærri. Kvaðst vitnið ekki hafa þorað að fylgjast mikið með því sem þremenningarnir voru að gera en eftir nokkurn tíma hafi þeir gert sig líklega til að fara og hafi sá stóri sagt við sig áður en hann fór að þeir kæmu aftur og myndu þá leysa hann. Hafi hann síðan farið út, lokað hurðinni og tekið í hurðarhúninn til að ganga úr skugga um að það væri læst. Kvaðst Engilbert hafa byrjað að reyna að losa sig og það tekist eftir nokkrar mínútur en að hann hafi fengið algert áfall eftir það og skolfið eins og hrísla. Að því búnu hafi hann farið út í bíl sinn og hringt þar í vin sinn, Guðjón Þór Pétursson, sem hafi komið að vörmu spori ásamt Þresti Jónassyni vinnufélaga sínum. Kvaðst hann hafa notað bílasímann þar sem mennirnir hefðu slitið símann hans úr sambandi áður en þeir fóru. Vitnið bar fyrir dómi að hann hafi nánast ekkert fengið af þýfinu aftur en kvað ákærða B hafa boðið sér það á 100.000 krónur. Vitnið, Guðjón Þór Pétursson, kvaðst hafa farið heim til Engilberts umrædda nótt eftir að Engilbert hefði hringt í sig í mikilli geðshræringu. Hafi hann farið ásamt félaga sínum, Þresti Jónassyni. Kvað vitnið aðkomuna sýnu verri en hann átti von á og hafi hann beðið Þröst að hringja eftir aðstoð. Hafi Engilbert sagt sér að þrír menn hefðu ráðist á sig og að hann hefði kannast við einn þeirra, Lárus. Hafi einn þeirra, lítill með ráma rödd, haft í hótunum við hann og verið með hníf á lofti og annar sparkað í andlit hans. Kvaðst vitnið minnast þess að Engilbert hefði talað um að Lárus hafi reynt að draga úr aðförinni að honum. Einnig kvað vitnið Engilbert hafa á orði að einhver þeirra hefði sagst vera að hefna fyrir Geira frænda, betur þekktur sem Ásgeir E. Þórðarson. Vitnið, Þröstur Jónasson, staðfesti að hann hefði komið á heimili Engilberts umrædda nótt og aðkoman hafi verið frekar ljót. Húsið hafi hreinlega verið í rúst og Engilbert blóðugur á höndum og með sár á höfði auk þess sem hann hafi verið í miklu uppnámi. Kvað vitnið Engilbert hafa sagt að það hefðu komið inn þrír menn og ráðist á sig, bundið sig og keflað og gengið yfir hann á gólfinu á meðan þeir báru húsmuni og hluti út úr íbúðinni hjá sér og að hann hafi þekkt einn þeirra á röddinni. Kvaðst vitnið ekki minnast þess að Engilbert hafi nefnt þátt hvers og eins. Vitnið, Kristján Ingi Kristjánsson, rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa komið á vettvang kl. 03:05 og rætt við Guðjón Þór Pétursson. Inni í íbúðinni hafi allt verið á tjá og tundri. Stuttu síðar hafi hann farið upp á slysadeild og rætt við Engilbert. Engilbert hafi verið með talsverða áverka og átt erfitt með hreyfingar. Kvað vitnið Engilbert hafa greint sér frá því að þrír karlmenn hafi bankað hjá sér um nóttina. Hafi hann þekkt einn manninn sem L. Þeir hafi ruðst inn til hans og ráðist á hann. Einn mannanna hafi snúið upp á þumalfingur hans og hafi honum síðan verið hent niður í gólfið á kviðinn. Einhver hafi stokkið ofan á hann og rist hnakka hans og háls með einhverju oddhvössu. Hann hafi við þetta öskrað upp og einn mannanna sparkað í höfuð hans 1 sinni eða tvisvar. Síðan hafi þeir bundið hendur hans fyrir aftan bak með bláu reipi og fætur hans með sjónvrpssnúru. Hafi stórséð á Engilbert og að hann hafi getað tjáð sér að hann kannaðist við einn af mönnunum, L. Vitnið, Kristján Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður, kvað rannsókn tæknideildar umrædda nótt aðallega hafa verið í því fólgna að ljósmynda vettvanginn eins og hann leit út og að leita að ummerkjum eftir það sem hafði gerst þarna. Vitnið sagði að annað bandið sem Englilbert kvaðst hafa verið bundinn með hafi verið nælonband en hitt sjónvarpskapall eða hluti af sjónvarpskapli. Niðurstaða. Ákærðu hafa játað að hafa komið á heimili Engilberts aðfaranótt þriðjudagsins 18. nóvember 1997. Lýsing þeirra á málsatvikum er nokkuð samhljóða fram að inngöngu þeirra á heimili Engilberts. Þá greinir hins vegar á um málsatvik eftir að inn í hús hans var komið. Ákærði, B, hefur játað að hafa stolið þýfi því sem greint er í ákæru af heimili Engilberts en neitar að hafa tekið þátt í líkamsárásinni að öðru leyti en því að hann hafi sparkað einu sinni í ennið á honum. Kveður hann Lárus og Einar hafa átt hér hlut að máli. Ákærðu, Lárus og Einar, neita báðir að hafa tekið þátt í líkamsárásinni og þjófnaðinum. Lárus kveður Einar og B hafa ráðist á Engilbert og staðhæfir að B hafi stolið þýfinu frá honum. Einar kvaðst ekki hafa orðið var við að einhver hafi veist að Engilbert en kveður meðákærðu hafa verið á þeytingi um íbúðina með muni. Vitnið, Engilbert, kveðst ekki viss um hver hafi veist að sér við inngönguna en lýsir því svo að bæði B og Einar hafi veist að honum þegar inn var komið og að Einar hafi hótað honum hvað eftir annað lífláti. Kveður hann B og Lárus hafa auk þess borið ýmislegt dót út. Ljóst er af því sem rakið hefur verið að ákærðu ruddust allir í heimildarleysi inn á heimili Engilberts umrætt sinn. Með því hafa þeir gerst sekir um brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið er til framburðar vitnisins Engilberts, sem fær stoð í framburði ákærða L og læknisvottorða sem rakin hafa verið, þykir sannað að ákærðu, B og Einar, veittust í sameiningu með ofbeldi að Engilbert, sneru hann í gólfið, bundu hann höndum og fótum og vöfðu lykkju um háls hans og veittu honum áverka þá sem í ákæru greinir, að undanskildu því að eins og ákæru er háttað þykir ósannað að þeir hafi snúið upp á vinstri þumalfingur Engilberts með þeim afleiðingum að liðband hans slitnaði. Óljóst er hvernig þætti þeirra hvors um sig var nákvæmlega háttað, en af vætti Engilberts, sem fær stoð í framburði ákærðu B og Lárusar, þykir fyllilega sannað að það hafi verið ákærði Einar sem stakk hann margsinnis með hníf í háls og hnakka, og með játningu ákærða B að hann hafi sparkað í andlit Engilberts. Sú atlaga ákærða, Einars, að stinga Engilbert með hnífi var mun hættulegri en annar þáttur árásarinnar. Þar sem ákærða, B, er ekki gert að sök að hafa tekið þátt í að vefja lykkju um háls Engilberts og binda hann með reipi á höndum og fótum verður hann ekki sakfelldur fyrir þann verknað. Verknaður ákærða, B, sem hann hefur hér verið sakfelldur fyrir, varðar við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981, en verknaður ákærða, Einars, verður felldur undir 2. mgr. 218. gr. fyrrgreindra laga, sbr. sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. Þegar litið er til framburðar vitnisins Engilberts og neitunar ákærða, L, telst hins vegar ósannað að hann hafi tekið þátt í líkamsárásinni á hendur Engilbert, með þeim hætti sem honum er að sök gefið í ákæru, og er hann því sýknaður af þeirri háttsemi. Vitnið Engilbert hefur borið að annar tveggja ákærðu, sem hann ekki bar kennsl á á staðnum, hafi hótað sér lífláti á meðan á árásinni stóð. Kemur lýsing hans heim og saman við ákærða Einar. Hvorki framburður meðákærðu né annað það sem fram er komið í málinu styður þessa fullyrðingu. Ber því gegn neitun ákærða Einars að sýkna hann af þeirri háttsemi sem honum er að sök gefin í 3. lið II. kafla ákæru. Ákærði, B, hefur haldið því fram að hann og ákærði, Lárus, hafi borið þýfið, sem getið er í 4. lið II. kafla ákæru, út úr íbúðinni. Er þetta í samræmi við vitnisburð Engilberts, sem kvað ákærða Lárus og „þann hærri“ hafa gramsað og leitað um alla íbúðina og byrjað síðan að bera ýmislegt dót út, svo og framburð ákærða, Einars, sem kvað þá B og Lárus hafa verið á þeytingi með hluti fram og til baka um íbúðina. Ljóst er af framburði ákærða, B, að hann fékk mestmegnið af þýfinu í sinn hlut, en lítill hluti þýfisins fannst á ákærða, Lárusi. Lárus hefur hins vegar neitað því að hann hafi tekið þátt í að bera þýfið út úr íbúðinni. Þegar framangreint er virt þykir fyllilega sannað að ákærðu, B og Lárus, hafi gerst sekir um þá háttsemi sem þeir eru ákærðir fyrir í 4. lið II. kafla ákæru. Sýnt þykir af framburði ákærðu að þeir fóru ekki í þjófnaðarskyni í íbúðina. Hefur ákærði, Einar, staðfastlega neitað því að hann hafi tekið þátt í þjófnaði munanna. Meðákærðu hafa ekki borið það á hann og vitnið Engilbert hefur borið að á meðan ákærði Einar þjarmaði að honum hafi meðákærðu borið út þýfið. Ákærði, Lárus, hefur haldið því fram að ákærði Einar hafi stolið hníf á staðnum, en öðru er ekki til að dreifa því til staðfestingar. Telst samkvæmt þessu ósannað að ákærði, Einar, hafi tekið þátt í þjófnaðinum á verðmætunum í íbúð Engilberts. Ákærðu, B og Einar, komu Engilbert í það ástand sem nánar er lýst er í 5. lið II. kafla ákæru og skildu hann þannig eftir við brottför sína. Sá verknaður þeirra varðar við 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Lárus, hefur verið sýknaður af líkamsárásinni sem lýst er í 2. lið II. kafla ákæru og hefur hann því ekki gerst brotlegur við þetta lagaákvæði Er hann því sýknaður af þessum lið ákæru. III. [...] IV. Viðurlög. [...] Ákærði, Einar, hefur frá árinu 1980 hlotið 10 refsidóma fyrir skjalafals, þjófnað, þjófnaðartilraun, fjársvik, tilraun til fjársvika og hilmingu auk brota gegn umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Auk þessa hefur ákærði hlotið 4 sáttir fyrir brot gegn umferðarlögum, lögum um ávana- og fíkniefni. Nemur samanlögð óskilorðsbundin refsivist hans nú tæpum 15 árum. Síðast hlaut ákærði dóm 19. desember 1988, 14 ára fangelsi fyrir manndráp, brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga. Í júní 1992 og ágúst sl. gekkst hann undir sátt vegna fíkniefnabrota. Þann 9. nóvember 1996 hlaut hann reynslulausn í 3 ár á eftirstöðvum refsingar, 1680 dögum. Samkvæmt bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 2. september sl. hefur ákærði ekki afplánað eftirstöðvarnar. Ákærði hefur með brotum þeim, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu, rofið skilorð reynslulausnarinnar. Ber því nú samkvæmt 1. mgr. 42. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 16/1976 og með hliðsjón af 60. gr. sömu laga að dæma hann nú í einu lagi fyrir brot þau, sem hér er fjallað um og hina 1680 daga óloknu refsivist. Með hliðsjón af sakaferli ákærða, og þegar litið er til þess að líkamsárás hans var fólskuleg og framin í félagi við annan, þykir refsing hans með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í 6 ár. Ákærði, Halldór Lárus, hefur frá árinu 1974 sætt refsingu 33 sinnum fyrir umferðarlagabrot, áfengislagabrot, fíkniefnabrot og hegningarlagabrot, einkum skjalafals og auðgunarbrot. Hann á að baki 19 refsidóma. Síðast var hann dæmdur 17. júlí 1997 í sekt fyrir fíkniefnalagabrot og gekkst undir sátt fyrir sama brot í júní sl. með sektargreiðslu. Síðast hlaut hann óskilorðsbundna refsingu 1995, 5 mánaða fangelsi auk sviptingar ökuréttar ævilangt fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum og umferðarlögum. Brotaferill ákærða hefur verið nær óslitinn, en hann hefur ekki sætt refsingu fyrir hegningarlagabrot síðan árið 1987, þá 12 mánaða fangelsi. Frá því ári hefur hann hins vegar 9 sinnum sætt refsingu fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalögum, samtals 9 mánaða óskilorðsbundið fangelsi auk sektarrefsinga. Refsing hans þykir með vísan til sakaferils hans hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. [...] Ákærðu, [...], Einar, [...], voru allir úrskurðaður í gæsluvarðhald í tilefni rannsóknar máls þessa, ákærði B 19. nóvember sl. kl. 15.15 til 3. desember sl. kl. 18.00, samtals 15 daga, ákærði Lárus 18. nóvember sl. kl. 22.33 kl. til 3. desember sl. kl. 18.00, samtals 15 daga, ákærði Einar frá 19. nóvember sl. kl. 15.55 til 28. janúar 1998 kl. 16.00, samtals 71 dag og ákærði Róber Örn 6. desember sl. kl. 22.48 til 10. sama mánaðar kl. 01.27, samtals 4 daga. Skal gæsluvarðhald ákærðu, B, Einars og L, koma til frádráttar refsingu og enn fremur komi gæsluvarðhald Róberts Arnar til afplánunar refsingar hans. Af hálfu Engilberts var lögð fram 12. janúar sl. skaðabótakrafa sú sem getið er í ákæru á hendur ákærðu, B, Einari og L, samtals að fjárhæð 2.543.189 krónur. Ákærðu hafna kröfunni alfarið. Krafist er samtals 1.881.881 vegna fjárhagslegs tjóns, þar af 5.581 króna vegna lækniskostnaðar, og bóta fyrir miska og þjáningar, samtals 500.000 krónur auk innheimtulauna. Með kröfunni fyrir fjárhagslega tjónið fylgir listi yfir horfna og eyðilagða muni úr innbúi Engilberts, sbr. 4. liður II. kafla ákæru. Kröfunni fylgja ófullnægjandi gögn og verður henni vísað frá í heild sinni að öðru leyti en því að tekin er til greina krafa um lækniskostnað að fjárhæð 5.581 króna ásamt vöxtum, eins og getur í dómsorði, enda fylgja henni gögn til rökstuðnings. Krafan um þjáningar og miska er ósundurliðuð og vanreifuð og verður henni einnig vísað frá dómi. [...] Ákærðu B, Einar, Halldór Lárus og L, eru dæmdir til að greiða óskipt saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur. [...] Ákærði, Einar, er dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Ákærði, Halldór Lárus, er dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur. [...] Annan sakarkostnað eru ákærðu öll dæmd til að greiða óskipt. Dómsorð: [...] Ákærði, Einar Sigurjónson, sæti fangelsi í 6 ár. Frá refsingu hans dragist gæsluvarðhaldsvist hans, 71 dagur. Ákærði, Halldór Lárus Pétursson, sæti fangelsi í 6 mánuði. [...] Ákærðu, B og Einar, greiði Engilbert Jensen, kt. 240241-2509, í skaðabætur 5.581 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. október 1998 til greiðsludags. Ákærðu, B, Einar, Halldór Lárus og [...], greiði óskipt saksóknarlaun í ríkissjóð, 100.000 krónur. [...] Ákærði, Einar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kjartans Reynis Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Ákærði, Halldór Lárus, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur. [...] Annan sakarkostnað greiði ákærðu öll óskipt.
Mál nr. 32/2015
Kærumál Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Ó o.fl. á hendur VÁ var vísað frá dómi. á þeim grundvelli að málshöfðunarfrestur 7. mgr. 39. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði hefði verið liðinn er málið var höfðað. Var talið að ákvæðið tæki jafnt til stofnunar veiðifélags og deildar innan þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18. desember 2014, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti hefur Elín Björt Grímsdóttir tekið við aðild að málinu af dánarbúi Gríms Guðmundssonar, sem var meðal stefnenda fyrir héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ólafur J. Bjarnason, Guðrún Gísladóttir, Halldór Jónsson, Einar E. Sæmundsen, Vilhjálmur Einarsson, Elín Björt Grímsdóttir, Sigurjón H. Sindrason, Jónína G. Einarsdóttir, Vilmundur Gíslason, Jón Bjarni Gunnarsson, Guðný Gísladóttir, Margrét Pálína Guðmundsdóttir, Kristján Helgi Guðmundsson, Ólafur G. E. Sæmundsen, Gerður Hannesdóttir, Hafliði Stefán Gíslason, Þórhallur F. Guðmundsson, Bernharður Guðmundsson, Sigríður H. J. Benedikz og Vilborg Vilmundardóttir, greiði óskipti varnaraðila, Veiðifélagi Árnesinga, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 308/2004
Kaupsamningur Virðisaukaskattur
H sem átti helming hlutafjár í Í ehf. á móti S gekk að tilboði hins síðarnefnda um kaup á hlut hans í félaginu. Varð að samkomulagi að H gerði reikning á hendur Í ehf. fyrir 7.000.000 krónur á móti viðskiptaskuld hans við félagið að viðbættum virðisaukaskatti, 1.715.000 krónum, en heildarupphæð reikningsins yrði 8.715.000 krónur. Í samkomulaginu var tekið fram að eftir að það hafi tekið gildi ætti H engar frekari kröfur á hendur Í ehf. eða S. H framseldi heimild sína til reikningsútgáfu til V ehf., sem gaf út reikning fyrir 8.715.000 krónum. Í ehf. nýtti sér 7.000.000 krónur af umræddri fjárhæð til skuldajafnaðar við skuldir H við félagið, en nýtti sér einnig virðisaukaskattinn sem innskatt. Í máli V ehf. á hendur Í ehf. var deilt um hvort Í ehf. væri skylt að greiða V ehf. virðisaukaskattinn. Talið var að í framangreindum samningi væri ekki með skýrum hætti kveðið á um það hvernig fara skyldi með virðisaukaskatt af reikningsfjárhæðinni. Ekki væri minnst á það, að Í ehf. ætti að greiða V ehf. skattinn, ef hann nýtti sér hann til innskatts. Líta yrði svo á, að það hafi ekki síður hvílt á V ehf. en Í ehf. að sjá til þess að sett væri í samninginn ákvæði um greiðslu skattsins, ef um það átti að vera að ræða. Var Í ehf. því sýknað af kröfu V ehf. um greiðslu virðisaukaskattsfjárhæðarinnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. júlí 2004. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.715.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. janúar 2003 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi stofnuðu Halldór Ingólfsson, eigandi áfrýjanda, og Stefán S. Guðjónsson, eigandi stefnda, hið stefnda félag árið 2000 og ráku það saman um tíma. Hinn 27. nóvember 2002 gerði Stefán tilboð í hlut Halldórs í félaginu. Í tilboðinu var tekið fram hvernig greiða skyldi fyrir hlut Halldórs, auk þess sem sagt var að Stefán samþykki „að Halldór geri reikning á hendur félaginu að upphæð kr. 7.000.000,- á móti viðskiptaskuld hans við félagið, að viðbættum virðisaukaskatti að fjárhæð kr. 1.715.000,- þannig að heildarupphæð reiknings sé kr. 8.715.000,-”. Var tekið fram, að samningurinn gengi í gildi við staðfestingu aðila eftir að fengist hefði samþykki ábyrgðaraðila félagsins, viðskiptabanka og verkkaupa þess. Að því uppfylltu sagði, að Halldór ætti engar frekari kröfur á hendur Stefáni eða hinu stefnda félagi. Undir þetta samkomulag rituðu þeir báðir. Halldór framseldi síðan heimild til reikningsútgáfu til áfrýjanda, sem gaf út reikning í samræmi við samkomulagið. Fram er komið, að stefndi nýtti sér 7.000.000 krónur af reikningsfjárhæðinni til skuldajafnaðar við skuldir Halldórs við stefnda og nýtti sér einnig virðisaukaskattinn sem innskatt. Snýst ágreiningur aðila um það, hvort stefnda beri skylda til að greiða áfrýjanda virðisaukaskattinn. Reikningur sá, sem áfrýjandi gaf út til stefnda var vegna verkfræðiráðgjafar og bókhaldsþjónustu, og var virðisaukaskattur sérstaklega tiltekinn, eins og kveðið var á um í samkomulagi aðila. Í framangreindum samningi var ekki með skýrum hætti kveðið á um það, hvernig fara skyldi með virðisaukaskatt af reikningsfjárhæðinni. Ekki var minnst á það, að stefndi ætti að greiða áfrýjanda skattinn, ef hann nýtti sér hann til innskatts. Líta verður svo á, að það hafi ekki síður hvílt á áfrýjanda en stefnda að sjá til þess að sett væri í samninginn ákvæði um greiðslu skattsins, ef um það átti að vera að ræða. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Verktakafélagið Glaumur ehf., greiði stefnda, Ísari ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 25. júní sl. var höfðað með stefnu sem þingfest var 4. febrúar 2004. Stefnandi er Verktakafélagið Glaumur ehf., Birkihæð 5, Garðabæ, en stefndi er Ísar ehf., Klettagötu 17, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.715.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 9. janúar 2003 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. I. Við upphaf aðalmeðferðar máls þessa lýstu lögmenn málsaðilja því yfir að skýrslutökur í málinu væru óþarfar. Jafnframt lá fyrir málflutningsyfirlýsing þess efnis að málsaðilja greindi ekki á um að stefndi Ísar ehf. hefði nýtt sér sem innskatt 1.715.000 krónur sem er virðisaukaskattur sem tilgreindur er á reikningi á dómskjali nr. 4 og jafnframt grundvöllur málsóknar stefnanda. Forsaga málsins er á þá leið að þeir Halldór Ingólfsson, eigandi stefnanda, og Stefán S. Guðjónsson, eigandi stefnda, stofnuðu og ráku saman um tíma hið stefnda félag Ísar ehf. en þann 27. nóvember 2002 náðu þeir samkomulagi um það með hvaða hætti Stefán leysti til sín eignarhlut Halldórs í félaginu. Var þetta samkomulag undir yfirskriftinni lokatilboð og undirritað af báðum eigendum. Í tilboðinu gerði Stefán Halldóri tilboð um að kaupa 50% hlut hans í félaginu á 8.000.000 króna er greiðast skyldi með nánar tilgreindum hætti. Auk þessa lýsti Stefán því yfir að hann féllist á þá ráðstöfun að Halldór gæfi út reikning að fjárhæð 7.000.000 króna auk virðisaukaskatts að fjárhæð 1.715.000 krónur á hendur stefnda á móti viðskiptaskuld hans við félagið þannig að heildarupphæð reikningsins sé 8.715.000 krónur. Í tilboðinu kemur m.a. einnig fram að Stefán sé tilbúinn til þess að yfirtaka veð sem félagið hafi látið í té vegna tækjakaupa og yfirdráttar á vegum félagsins. Heimildina til reikningsútgáfu á hendur Ísar ehf. framseldi Halldór til stefnanda og gaf félagið út reikning í samræmi við samkomulagið. Er gjalddagi reiknings sem er nr. 48 sagður 9. desember 2002 og eindagi 5. febrúar 2003. Af hálfu skattayfirvalda var að því fundið í bréfi þann 13. febrúar að á reikningnum væri ekki virðisaukaskattsnúmer og stefnda tilkynnt að fyrirhugað væri að lækka innskatt sem næmi 1.715.000 krónum. Var reikningur nr. 48 bakfærður vegna formgalla sbr. dómskjal nr. 13 og gefinn út nýr sbr. dómskjal nr. 4 og eru það meintar eftirstöðvar hans sem stefnandi vill nú heimta úr hendi stefnda. II. Málsaðilja greinir á um túlkun samnings þess sem ágreiningur í málinu á rót sína að rekja til. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða honum til baka virðisaukaskatt að fjárhæð 1.715.000 krónur sem hann hafi þurft að standa skil á en stefndi hafi nýtt sér sem innskatt. Byggir stefnandi á því í þessu sambandi að stefndi hafi, með því að taka athugasemdalaust við umræddum reikningi stefnanda, fært hann í bókhald sitt, nýtt reikningsfjárhæðina til skuldajöfnuðar við kröfu félagsins á hendur Halldóri Ingólfssyni og fært virðisaukaskattinn af reikningnum til innskatts, í raun fallist á samkomulag það sem Stefán Guðjónsson gerði við Halldór f.h. félagsins. Af þessum sökum beri stefndi ótvíræða greiðsluskyldu samkvæmt reikningnum gagnvart stefnanda að því marki sem stefnandi hefur ekki nýtt reikningsfjárhæðina til skuldajöfnuðar við skuldir Halldórs við félagið, enda hafi Halldór framselt rétt sinn til þess að gefa út reikning á hendur stefndu vegna vinnu við bókhaldsþjónustu og verkfræðiráðgjöf í samræmi við samkomulag hans við hið stefnda félag. Telur stefnandi því að krafa hans sé á því byggð að stefndi eigi eftir að efna umræddan samning og vísar til þeirrar meginreglu samninga- og kröfuréttar að samninga beri að efna. Stefndi telur á hinn bóginn kröfugerð stefnanda tilhæfulausa vegna þess að hún hafi enga stoð í samningi aðilja. Kemur fram í rökstuðningi hans að í umræddum samningi felist að Halldór Ingólfsson skuli fá að gera upp skuld sína við hið stefnda félag með því að gefa út nefndan reikning á hendur félaginu. Hafi báðum aðiljum verið ljóst að slíkur reikningur yrði ekki gerður án þess að virðisaukaskattur legðist við reikningsfjárhæðina og af þeim sökum væri það tekið sérstaklega fram í samningi þeirra. Síðan segir í samningnum ,,að þessu uppfylltu á Halldór Ingólfsson engar frekari kröfur hvorki á hendur mér undirrituðum né Ísar ehf.” Í samningnum sé ekki að finna neinar vísbendingar um skyldu stefnda til þess að greiða stefnanda neitt í tengslum við þennan uppgjörsmáta, heldur þvert á móti áréttað að engar frekari kröfur verði gerðar af hans hálfu. Að mati dómara er ljóst að úrslit máls þessa ráðast af því hvað felst í áðurnefndu orðalagi í umræddu samkomulagi og að við skýringu á því verði ekki leitað langt yfir skammt. Fellst dómari á þann rökstuðning sem fram kemur af hálfu stefnda að í þessu samkomulagi sé einungis verið að fjalla um uppgjörsmáta milli aðilja og að í áðurnefndri yfirlýsingu um að þegar þær skyldur hafi verið uppfylltar af hálfu aðilja sem samkomulagið segir til um geti efni samningsins sem slíks ekki gefið tilefni til neinnar kröfugerðar stefnanda á hendur stefnda. Hvergi er á það minnst í samningnum að stefndi eigi að endurgreiða stefnanda nefndan virðisaukaskatt ef til þess kæmi að stefndi nýtti sér hann til innskatts. Mátti stefnanda vera ljóst að ófrávíkjanleg forsenda fyrir gerð reikningsins væri að lögbundinn virðisaukaskattur væri hluti af reikningsfjárhæðinni og að hann yrði að standa skil á honum þó svo að það hefði ekki verið tekið sérstaklega fram í samkomulaginu. Þannig er það mat dómara að í samkomulaginu séu í raun tekin af öll tvímæli um hvernig farið skyldi með virðisaukaskattinn. Að lokum má benda á þá meginreglu kröfuréttar að sá sem fær framselda kröfu öðlast ekki betri rétt en sá er framseldi honum hana hafði. Er því mat dómara að fallast beri á sýknukröfu stefnda. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Ísar ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Verktakafélagsins Glaums ehf. í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 12/2019
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli K á hendur T var vísað frá héraðsdómi. Í málinu krafðist K þess að ógiltar yrðu synjanir T á umsóknum hans um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði samkvæmt lögum nr. 22/2006 um greiðslur til foreldra langveikra og alvarlegra barna. Í úrskurði Landsréttar, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að undirliggjandi fjárkröfur, sem K hefði getað leitast við að hafa uppi í kjölfarið á ógildingu ákvarðana T, væru fallnar niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað. Skorti K því lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um ógildingarkröfur sínar. Þá var jafnframt talið að K hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá nánar tilgreinda ákvörðun T fellda úr gildi þar sem hann hefði ekki krafðist ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála sem væri endanlegur úrskurður stjórnvalda í málinu og stæði því óhaggaður.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. febrúar 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. marssama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 15. febrúar 2019 þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a.lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðarog kærumálskostnaðar.Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður. ÚrskurðurLandsréttarLandsréttardómararnirKristbjörg Stephensen, Ragnheiður Harðardóttir og Sigurður Tómas Magnússonkveða upp úrskurð í máli þessu. Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27. júlí2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur […] 2018 í máli nr. E-[…]/2017. 2Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaðidómur verði ómerktur og öllum kröfum stefnda vísað frá héraðsdómi en til varaað dóminum verði hrundið og breytt með þeim hætti að áfrýjandi verði sýknaðuraf öllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi ogLandsrétti. 3Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið værieigi gjafsóknarmál. 4Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið flutt umformhlið þess 30. janúar 2019, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.Málsatvik5Stefndi er faðir drengs, sem fæddur er […] oggreindist með alvarlega fötlun í ágúst 2006. Með umsóknum 11. júní 2010 og 3.febrúar 2011 sótti stefndi um tekjutengdar greiðslur til foreldra ávinnumarkaði samkvæmt lögum nr. 22/2006 um greiðslur til foreldra langveikra ogalvarlega fatlaðra barna. Áfrýjandi synjaði umsóknum stefnda með ákvörðunum 28.júní 2010 og 7. mars 2011 með þeim rökum að sonur stefnda hefði greinst meðsjúkdóm eða fötlun fyrir 1. október 2017, en samkvæmt 20. gr. laga nr.158/2007, sem breyttu lögum nr. 22/2006, er það skilyrði fyrir tekjutengdumgreiðslum að barn hafi greinst með sjúkdóm eftir 1. október 2007. Með ákvörðunum sínum samþykktiáfrýjandi á hinn bóginn grunngreiðslur til handa stefnda á grundvelli 19. gr.laga nr. 22/2006 fyrir nánar tilgreind tímabil. Stefndi kærði 3. júní 2011síðari ákvörðun áfrýjanda 7. mars 2011 til úrskurðarnefndar fæðingar- ogforeldraorlofsmála sem staðfesti þá ákvörðun áfrýjanda 8. september 2011.6Stefndi höfðaði dómsmál á hendur áfrýjanda 20.febrúar 2014 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að greiða honum mismunþess sem hann fékk greitt frá áfrýjanda og þess sem hann hefði fengið greitt efhann hefði notið tekjutengdra greiðslna til foreldra á vinnumarkaði samkvæmt 8.gr. laga nr. 22/2006. Hélt stefndi því fram að ákvörðun áfrýjanda frá 7. mars 2011væri ólögmæt og bryti í bága við tiltekin ákvæði stjórnarskrár. Með dómiHæstaréttar 2. júní 2016 í máli nr. […] var máli stefnda vísað frá héraðsdómi. 7Stefndi höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda 23.júní 2017. Kveðinn var upp úrskurður um formhlið málsins 9. mars 2018, þar semfrávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað. Með hinum áfrýjaða dómi 4. júlí 2018 vorusynjanir áfrýjanda 28. júní 2010 og 7. mars 2011 á fyrrnefndum umsóknum stefndadæmdar ógildar.Niðurstaða8Áfrýjandi byggir frávísunarkröfu sína á þeirrimálsástæðu annars vegar að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausndómkrafna sinna, þar sem undirliggjandi fjárkröfur sem hafðar yrðu uppi til aðná fram þeim hagsmunum sem búa að baki kröfugerð stefnda, yrðu ákvarðaniráfrýjanda taldar ógildar, væru fyrndar. Hinsvegar byggir áfrýjandi frávísunarkröfu sína á þeirri málsástæðu að stefndi hafiekki lögvarða hagsmuni af úrlausn um síðari ákvörðun áfrýjanda 7. mars 2018 þarsem stefndi hafi einungis krafist ógildingar á ákvörðun áfrýjanda en ekki á úrskurðihins æðra setta stjórnvalds, úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála.9Í fyrrnefndum úrskurði héraðsdóms 9. mars 2018,þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað, er tekið fram að fallist sé á meðstefnda að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna meðþeim rökum að óljóst sé hvort almennur fyrningarfrestur eigi hér við og aðljóst virðist að réttur til greiðslna á grundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006 getisíðar átt eftir að vakna í tilviki sonar stefnda. 0Það er hlutverk dómstóla að taka afstöðu tilþess hvaða fyrningarfrestur gildi um einstakar kröfur sem hafðar eru uppi ídómsmáli hverju sinni ef fyrningu er borið við. Undirliggjandi kröfur, að bakikröfugerð stefnda í máli þessu, eru fjárkröfur sem fyrnast á fjórum árum, sbr.3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda en ekki verður talið að 6.gr. sömu laga eigi við um kröfur stefnda. Með umsóknum sínum um greiðslursamkvæmt lögum nr. 22/2006 11. júní 2010 og 3. febrúar 2011 var fyrningu krafna stefnda slitið, sbr. 16. gr.laga nr. 150/2007. Með ákvörðun áfrýjanda um að synja fyrri umsókn stefnda 28.júní 2010 og við uppkvaðningu úrskurðar úrskurðarnefndar fæðingar- ogforeldraorlofsmála 8. september 2011 hófust nýir fjögurra ára fyrningarfrestir,sbr. 16. gr. sömu laga. 1Eins og fyrr greinir höfðaði stefndi dómsmálgegn áfrýjanda 20. febrúar 2014. Með þeirri málssókn var fyrningu síðari kröfuhans slitið, sbr. 15. gr. laga nr. 150/2007. Með dómi Hæstaréttar 2. júní 2016í máli nr. […] var kröfum stefnda vísað frá héraðsdómi þar sem talið var aðdómstóla brysti vald til þess að taka kröfur hans til greina. Samkvæmt 22. gr.laga nr. 150/2007 gat stefndi þá höfðað nýtt mál innan sex mánaða fráuppkvaðningu dóms Hæstaréttar. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 23.júní 2017. Þá voru liðnir meira en sex mánuðir frá frávísunardómi Hæstaréttar2. júní 2016 um síðari kröfuna. Þá voru jafnframt liðin meira en fjögur ár fráþví að áfrýjandi synjaði fyrri umsókn stefnda 28. júní 2010. Samkvæmt þessuvoru þær fjárkröfur, sem stefndi hefði getað leitast við að hafa uppi íkjölfarið á ógildingu ákvarðana áfrýjanda, fallnar niður fyrir fyrningu þegarmál þetta var höfðað. Í ljósi þess að undirliggjandi fjárkröfur stefnda erufyrndar verður ekki séð að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þærkröfur sínar að ógilda beri umræddar ákvarðanir áfrýjanda. 2Stefndi hefur hvað síðari ákvörðun áfrýjandavarðar einungis krafist ógildingar á ákvörðun áfrýjanda þrátt fyrir aðákvörðunin hafi verið kærð til úrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmálaog úrskurðað um hana þar 8. september 2011. Sá úrskurður er endanlegurúrskurður stjórnvalda í málinu. Þegar litið er til þessa verður jafnframt ekkitalið að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá ákvörðun lægra setts stjórnvaldsfrá 7. mars 2011 fellda úr gildi þar sem eftir stæði óhaggaður úrskurður hinsæðra setta stjórnvalds. 3Í ljósi alls framangreinds er því óhjákvæmilegtað vísa kröfum stefnda frá héraðsdómi. 4Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða staðfest.5Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsréttifalli niður en um gjafsóknarkostnað fer sem í úrskurðarorði greinir. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda í héraði skulu óröskuð. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellurniður. Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Sögu Ýrar Jónsdóttur, 450.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur […] 2018Mál þetta var höfðað 23. júní 2017og dómtekið 18. apríl 2018. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundinsfrests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 29. júní síðastliðinn.Stefnandi er A, […]. Stefndi er Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114 íReykjavík. Dómari tók við málinu 10. janúar 2018 en hafði ekki fram að því haftnein afskipti af rekstri þess.Dómkrafa stefnanda er tvíþætt; 1) Aðsynjun stefnda 28. júní 2010 á umsókn hans um tekjutengdar greiðslur tilforeldra á vinnumarkaði verði ógilt. 2) Að synjun stefnda 7. mars 2011 á umsóknhans um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði verði ógilt. Þákrefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 2.488.935 krónur ímálskostnað eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu aföllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krafðist íöndverðu frávísunar allra krafna stefnanda en þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði 9. mars 2018.Í málinu er deilt um hvortstefnandi, sem faðir alvarlega fatlaðs barns, eigi rétt á tekjutengdumgreiðslum fyrir foreldra á vinnumarkaði samkvæmt 8. gr. laga nr. 22/2006 umgreiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Þá er deilt umhvort það skilyrði laganna að nefnt ákvæði eigi aðeins við um tilvik barna semgreinast með alvarlega og langvinna sjúkdóma eða alvarlega fötlun eftir 1.október 2007 standist að lögum. Stefndi hefur í tvígang synjað umsóknumstefnanda um slíkar greiðslur á þeim grundvelli að fötlun sonar stefnanda var greindfyrir 1. október 2007. Stefnandi skaut síðari ákvörðun stefnda tilúrskurðarnefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála, sem staðfesti ákvörðunstefnda. Stefnandi höfðaði dómsmál á árinu 2014 og krafðist tiltekinnagreiðslna á grundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006. Fjárkröfur hans voru reistar áþví að hann ætti samkvæmt lögum rétt til tekjutengdra greiðslna úr hendistefnda í fimm mánuði á árinu 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. […], varmáli stefnanda vísað frá héraðsdómi. Niðurstaðan var byggð á því að í 8. gr.laga nr. 22/2006 væri ekki kveðið á um skýlausan rétt foreldris tiltekjutengdra greiðslna vegna alvarlegs og langvinns sjúkdóms eða alvarlegrarfötlunar barns, heldur að foreldri gæti að ákveðnum skilyrðum uppfylltum áttrétt á slíkum greiðslum í allt að sex mánuði samkvæmt mati stefnda. TaldiHæstiréttur að með því að stefnandi hefði ekki í málinu gert kröfu um ógildingustjórnvaldsúrlausna stefnda og ekki nyti við í málinu neinna gagna um þaðhvernig þessum matskenndu lagaákvæðum hefði verið beitt í framkvæmd brystidómstóla vald til þess að taka kröfur stefnanda til greina. Í máli því sem hérer til úrlausnar kemur því deila þessi fyrir dóm öðru sinni og freistarstefnandi þess nú að fá nefndar stjórnvaldsúrlausnir stefnda ógiltar.Stefnandi byggir á því að hinarumdeildu ákvarðanir stefnda brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrár. Þannig sé stefnanda mismunað á grundvelli greiningardags sonarhans. Með þessu sé algjörlega litið fram hjá aðstæðum þeirra einstaklinga sem íhlut eiga eða þörf þeirra fyrir umönnun. Stefnandi telur að af jafnræðisreglustjórnarskrár leiði að börn sem glíma við sambærilegan sjúkdóm eða fötlun ásama tíma eigi rétt á að njóta sambærilegs stuðnings eða réttar til að fá notiðumönnunar foreldra eða forráðamanna. Tengsl þessarar umönnunarþarfar og þesshvenær nákvæmlega sjúkdómur barns greindist séu að mati stefnanda ekkimálefnalegur grunnur til að skera úr um hverjir njóti réttar og hverjir ekki.Þá telur stefnandi að ákvarðanir stefnda fari í bága við ákvæði 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrár um að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur tilaðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar ogsambærilegra atvika. Þá telur stefnandi að ákvarðanir stefnda fari alvegsérstaklega í bága við ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár þar sem kveðið er áum að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirrakrefst. Með setningu laga nr. 22/2006 hafi löggjafinn viðurkennt að við þæraðstæður að foreldrar þurfi að leggja niður störf til að annast um barn sitt þáskuli framfærsla þeirra tryggð með tekjutengdum greiðslum til foreldrisins. Meðþessu hafi löggjafinn kveðið á um tryggingu verndar og umönnunar barna ísamræmi við það sem velferð þeirra krefst. Með því að miða rétt þennan viðgreiningardag barns sé á hinn bóginn komið í veg fyrir að öll börn sem eins erástatt fyrir njóti þessarar verndar og þar með brotin jafnræðisregla. Stefnandivísar til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, alþjóðasamnings umefnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og félagsmálasáttmála Evróputil stuðnings kröfum sínum. Stefnandi vísar til þess að hvað sem líði því hvortfjárkröfur hans á hendur stefnda séu fyrndar eða ófyrndar hafi hann lögvarðahagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna. Þannig geti réttur til greiðslna ágrundvelli 8. gr. laga nr. 22/2006 vaknað hvenær sem er vegna sjúkdóms barns ogþví sé vel hugsanlegt að slík atvik geti komið upp síðar vegna sonar stefnanda.Þá vísar stefnandi til þess að tilgangur og réttaráhrif kröfugerðar hans séuskýr og valdi stefnda engum vandkvæðum við að taka til varna í máli þessu. Þáskeri dómur um fyrri kröfu hans að fullu úr málinu efnislega og því hafi engaþýðingu að vísa frá síðari kröfunni.Stefndi vísar til þess að ákvarðanirhans séu í fullu samræmi við 20. gr. laga nr. 158/2007 um breytingu á lögum nr.22/2006. Ákvæði breytingarlaganna sé afdráttarlaust um að byggja beriaðgreiningu þeirra sem réttar njóta samkvæmt ákvæðinu og hinna sem ekki njótaréttarins á því hvort sjúkdómur eða fötlun barna þeirra hefur greinst fyrir eðaeftir 1. október 2007. Stefndi telur sér óheimilt að veita undanþágu frá þessu.Með því að mat stefnda á greiðslum til stefnanda sé fyllilega lögmætt séu ekkiforsendur fyrir því að dómstóll endurskoði þetta mat stefnanda. Þá byggirstefndi á því að með því að samþykkja umsókn stefnanda um grunngreiðslursamkvæmt 19. gr. laga nr. 22/2006 hafi stefndi tryggt rétt stefnanda nægjanlegasamkvæmt 65. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafnar því að ákvarðanirhans hafi verið andstæðar 65. gr. stjórnarskrárinnar eða ákvæðum barnasáttmálaSameinuðu þjóðanna. Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar sé fyllilega heimilt aðmismuna fólki að því gættu að slík mismunun sé byggð á lögmætum og málefnalegumsjónarmiðum. Í því sambandi verði að ætla löggjafanum svigrúm til að takmarkaréttindi án þess að farið sé gegn stjórnarskrárvörðum rétti einstaklinga.Þannig sé nauðsynlegt þegar félagsleg réttindi eru lögleidd að afmarka viðtiltekið tímamark hvenær reglur um slík réttindi taki gildi. Greiningartímihljóti að teljast málefnalegur grundvöllur til að miða við í þeim efnum. Slíktviðmið sé almennt og gildi óháð aldri barns, kynferði, ríkisborgararétti eðaþjóðernisuppruna. Ákvæðið brjóti því ekki í bága við jafnræðisreglustjórnarskrár. Þá ítrekar stefndi kröfu sína um frávísun málsins. Tilgangurstefnanda með ógildingarkröfum sínum hljóti að vera að geta síðar haft uppifjárkröfur á hendur stefnda. Þær fjárkröfur telji stefndi fyrndar. Því hafistefnandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna. Um þettavísi stefndi til nýlegs fordæmis Hæstaréttar sem hann telji að eigi að leggjatil grundvallar í þessu máli, sem er dómurinn frá 8. mars 2018 í málinu nr.145/2017. Hins vegar bendir stefndi á að seinni stjórnvaldsúrlausn stefnda hafiverið staðfest af úrskurðarnefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála en stefnandihafi ekki krafist ógildingar þess úrskurðar. Telur stefndi því að þó kröfurstefnanda myndu ná fram að ganga myndi úrskurður úrskurðarnefndar fæðingar- ogforeldraorlofsmála standa óhaggaður. Einnig með vísan til þessa telur stefndiað stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn ógildingarkrafna sinna.NiðurstaðaGreiðslukerfi laga nr. 22/2006, einsog því var breytt með lögum nr. 158/2007, ákveður að kerfi greiðslna tilforeldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna skiptist í tvennt. Annarsvegar eru grunngreiðslur til foreldris sem getur hvorki sinnt störfum utanheimilis né námi vegna þess að barn þess þarfnast verulegrar umönnunar vegnamjög alvarlegs og langvinns sjúkdóms eða fötlunar. Skilyrði þess að foreldrinjóti réttar samkvæmt þessu eru nánar afmörkuð í lögunum og að nokkru háð matistefnda. Hins vegar eru tekjutengdar greiðslur sem foreldri sem leggur niðurlaunað starf vegna þeirra bráðaaðstæðna sem upp koma þegar barn þess greinistmeð alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun getur átt rétt á íallt að þrjá mánuði. Aftur eru skilyrði þess að foreldri njóti réttarins nánarafmörkuð í lögunum og einnig er réttur til tekjutengdra greiðslna að nokkruháður mati stefnda. Umfang greiðslna er mjög ólíkt. Synjun stefnda 28. júní2010 á umsókn stefnanda um tekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði,sem og synjun stefnda 7. mars 2011 á sams konar umsókn stefnanda erueinvörðungu á því byggðar að fötlun sonar stefnanda var greind fyrir 1. október2007.Við gæslu hagsmuna ríkisvaldsins eðaeinstakra þátta þess í skiptum við almenna borgara getur það ekki veriðhlutverk stjórnvalda að leita allra leiða eða beita öllum brögðum til að fásýknu fyrir hið opinbera eða til að fá málum vísað frá dómi. Þeim sem falið erað koma fram fyrir hönd ríkisvaldsins í dómsmáli er ekki tækt að verjast meðöllum sömu ráðum og einkaaðilum. Þeim sem fara með opinbert vald eða sem faliðer að gæta hagsmuna hins opinbera er trúað fyrir hlutverki sem þeir verða aðsinna í almannaþágu og af virðingu fyrir skyldu sinni til að stuðla aðréttmætri niðurstöðu. Þar getur tilgangurinn ekki helgað meðalið. Sonurstefnanda er enn á barnsaldri. Augljóst er, sérstaklega með tilliti tilsjúkdóms hans og fötlunar, að þau atvik gætu enn orðið í lífi hans sem myndukalla á að foreldrar hans þyrftu að leggja niður störf til að annast hann.Hagsmunir stefnanda af því að fá úrlausn um það hvort hann geti notið slíksréttar eða hvort gildissviðsákvæði hinnar umþrættu lagagreinar útiloki hann fráslíkum rétti eru því brýnir og augljósir og atvikum á annan veg háttað en tildæmis í dómi Hæstaréttar frá 8. mars 2018 í málinu nr. 145/2017. Varðar þáöngvu hvort fjárkröfur þær sem stefnandi taldi sig eiga á hendur stefnda vegnahinna umþrættu ákvarðana stefnda frá 28. júní 2010 og 7. mars 2011 eru fyrndareða ekki.Sá réttur sem í máli þessu er deiltum hvort stefnandi skuli njóta er í raun réttur barns til umönnunar sem því ernauðsynleg til að tryggja velferð þess. Þörf barns fyrir slíka umönnun er háðástandi þess en alls ótengd því hvenær sjúkdómur þess eða fötlun er greind eðalæknisfræðilega staðfest. Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár, sbr. 14. gr.stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnunsem velferð þeirra krefst. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr.97/1995, var tekið fram að gengið væri út frá því að nánari reglur umfélagslega aðstoð samkvæmt 76. gr. yrðu settar með lögum. Með ákvæðinu væriákveðið að til þyrftu að vera reglur sem tryggðu þessa aðstoð. Var sérstaklegaí því sambandi vísað til 12. og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, semfullgiltur var af Íslands hálfu 1976, og 11. og 12. gr. alþjóðasamnings umefnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem fullgiltur var af Íslandshálfu 1979. Þá verður nú að telja að við túlkun 76. gr. stjórnarskrár verðieinnig að líta til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins semfullgiltur var árið 1992 og fengið lagagildi með lögunum nr. 19/2013. Það erviðurkennd regla að norrænum rétti að skýra skuli lög til samræmis viðalþjóðasamninga sem ríki hefur staðfest eftir því sem kostur er. Samkvæmt þessuhefur 76. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð þannig að skylt sé að tryggja aðlögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti einhverrarlágmarksframfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi, sem ákveðið sé ámálefnalegan hátt. Samkvæmt þessu verður einnig með lögum að tryggja börnum þávernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnarhefur almenni löggjafinn vald um það hvernig þessu skipulagi skuli háttað.Skipulag, sem löggjafinn ákveður, verður þó að fullnægja þeim lágmarksréttindumsem felast í ákvæðum 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður það að uppfyllaskilyrði 65. gr. stjórnarskrárinnar um að hver einstaklingur njóti samkvæmt þvíjafnréttis á við aðra sem réttar njóta, svo og almennra mannréttinda, samanbertil hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 19. desember 2000 í málinu nr. 125/2000.Ljóst er af íslenskri dómaframkvæmd að það er á valdi almenna löggjafans aðákveða þau mörk sem félagsleg réttindi samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnarmiðast við, svo fremi sem þau uppfylla önnur ákvæði stjórnarskrárinnar, eins ogþau verða skýrð með hliðsjón af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem íslenskaríkið hefur undirgengist. Þannig getur löggjafinn takmarkað gildissvið slíkraréttinda, til dæmis með tilliti til fjárhagslegra hagsmuna ríkisins, eða þaðsvigrúm sem talið er vera fyrir hendi til að verja fé til slíkra þarfa. Þráttfyrir svigrúm almenna löggjafans til mats á því hvernig þessi lágmarksréttindiskuli ákvörðuð geta dómstólar ekki vikið sér undan því að taka afstöðu til þesshvort það mat samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Eins og atvikumer háttað hér verður ekki fallist á að það standist málefnalega skoðun að geragreinarmun á rétti til félagslegrar aðstoðar til fjölskyldna barna sem erufötluð eða alvarlega veik eftir því hvenær fötlun þeirra eða sjúkdómur ergreindur. Með því að stefndi hefur byggt synjun sína á umsóknum stefnanda áþessu einu verður fallist á það með stefnanda að ógilda beri ákvarðanirstefnda. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, Júlíar Óskar Antonsdóttur, sem telst hæfilega ákveðin 1.800.000 krónur.Ástráður Haraldsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.Dómsorð:Synjun stefnda 28. júní 2010 á umsókn stefnanda umtekjutengdar greiðslur til foreldra á vinnumarkaði er ógild. Synjun stefnda 7.mars 2011 á umsókn stefnanda um tekjutengdar greiðslur til foreldra ávinnumarkaði er ógild. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsstefnanda, Júlíar Óskar Antonsdóttur, 1.800.000 krónur.
Mál nr. 79/2003
Kaupsamningur Verðbætur Uppgjör
M og B gerðu með sér samning um kaup B á 18 raðhúsum. Þegar kom að uppgjöri eftirstöðva kaupsamningsgreiðslna setti B fram útreikninga sína um greiðslu verðbótaþáttar samningsins og skeikaði þar verulegu miðað við útreikninga M, sem í framhaldi af þessu stefndi B til greiðslu mismunarins. Talið var að samningur aðila yrði helst skilinn svo að greiðslur B til M skyldu taka verðbreytingum miðað við þann tíma er þær voru raunverulega inntar af hendi, en ekki miðað við stöðuuppgjör, svo sem B hélt fram. Kröfur M voru samkvæmt þessu teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2003. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur gert athugasemdir við það sem fram kemur í héraðsdómi um að hann hafi einn staðið að skráningu um verkframvindu og bent á að sú skráning hafi að mestu byggst á upplýsingum frá stefnda. Framanritað breytir hins vegar ekki því að orðalag ákvæða samnings aðila, sem tíunduð eru í héraðsdómi, verður helst skilið svo að greiðslur áfrýjanda til stefnda á 70% af kaupverði skyldu taka verðbreytingum miðað við þann tíma er þær voru raunverulega inntar af hendi, en ekki miðað við stöðuuppgjör. Er sú túlkun á ákvæðum samningsins einnig í samræmi við útreikninga á verðbótum vegna þeirra greiðslna á kaupverði sem þegar höfðu átt sér stað á milli aðila á grundvelli samningsins, en fram er komið að þær greiðslur innti áfrýjandi af hendi án athugasemda og án tillits til stöðu byggingaframkvæmda á þeim tíma. Samkvæmt framanrituðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verður ákveðinn í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Búmenn hsf., greiði stefnda, Mark-Húsi ehf., samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 11. desember sl., er höfðað með stefnu birtri 20. mars sl. Stefnandi er Mark-Hús ehf., Lyngási 18, Garðabæ. Stefndi er Búmenn hsf., Þverholti 14, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 11.011.952 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 3.925.092 krónum frá 4. desember 2001 til 4. janúar 2002, en af 11.011.952 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefndi verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda 9.696.879 krónur og að hann verði sýknaður af dráttarvaxtakröfu stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. MÁLSATVIK Á árinu 1999 hófust viðræður milli stefnda og Heimatúns ehf., sem hafði keypt land við Eyvindarstaðaveg í Bessastaðahreppi í upphafi ársins, um að Heimatún ehf. byggði á landinu íbúðarhúsnæði fyrir stefnda. Þann 22. júní 1999 undirrituðu tilgreindir aðilar yfirlýsingu um samstarf um og hönnun hagkvæmra og vandaðra íbúða fyrir Búmenn hsf., svo og að seljandi og verksali skyldi annast fjármögnun á byggingartímanum. Þann l. mars 2000 gerði Eðvarð Hallgrímsson byggingarmeistari fyrir hönd Heimatúns ehf. stefnda tilboð um sölu og byggingu á raðhúsum við Suðurtún 1-35, Bessastaðahreppi. Um var að ræða 18 íbúðir sem ýmist voru 120 fermetrar að stærð auk bílgeymslu eða 90 fermetrar auk bílgeymslu og heildarverð 268.000.000 króna og skyldi það verðtryggt miðað við byggingarvísitölu. Af hálfu stefnda var fallist á tilboðið þann 22. mars 2000 og kjölfar þessa fóru fram viðræður milli stefnda og Heimatúns ehf. um nánari útfærslu samnings þeirra. Gert var uppkast að kaupsamningi í maí 2000 þar sem kaupverð var 278.700.000 krónur og hafði tilboðsverðið þá verið framreiknað frá tilboðsdegi fram í maí 2000. Þessu samningsuppkasti fylgdi svokallað verkstöðuuppgjör þar sem fram kom hvernig kaupverð/verklaun voru fundin út. Inn í samningsfjárhæðina var liður 9.3, forvinna, undirbúningur, 9.700.000 krónur, sem stefndi kveður kostnað sinn við undirbúning framkvæmda, skipulag, hönnun og þess háttar sem skyldi greidd félaginu. Þá hafi fjármagnskostnaður verktakans (seljandans), vegna þess að um var samið að hann fjármagnaði verkið, verið reiknaður inn í verð verkeininga. Samkvæmt lið 9.5, verkstöðuyfirliti, hafi sú fjárhæð verið 25.700.000 krónur af heildarverði verksins. Ágreiningur varð með aðilum um endanlegan frágang og taldi Heimatún ehf. sig óbundið af samningi við stefnda og lýsti yfir riftun hans með bréf dags. l0. júlí 2000. Búmenn hsf. höfðuðu þann 20. október 2000 mál á hendur Heimatúni ehf, vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir af ólögmætri riftun samnings. Með dómi Hæstaréttar 14. nóvember sl. var því máli vísað frá héraðsdómi. Heimatún ehf. seldi í stefnanda máls framangreindar lóðir og þau mannvirki sem á þeim voru þann 9. ágúst 2000 og í framhaldi af því fól stefnandi Fasteignamarkaðnum sölu eignanna á almennum markaði. Um haustið 2000 hafði Þorlákur Einarsson sölumaður hjá Fasteignamarkaðnum samband við starfsmann stefnda til þess að kanna hug félagsins til þess að koma á ný að kaupum og byggingu á eignum þessum. Lauk þeim þreifingum með því að þann 13. desember 2000 undirritaði fyrirsvarsmaður stefnanda viljayfirlýsingu sem er svohljóðandi: "Ofangreindir aðilar hafa náð samkomulagi um að ganga til viðræðna um að gera samning um kaup kaupanda á fimm raðhúsalengjum með samtals 18 íbúðum og 18 innbyggðum bílskúrum að Suðurtúni 1-35 (oddatölur), Bessastaðahreppi, ásamt öllu sem eignunum fylgir og fylgja ber þ.m.t. tilheyrandi lóðarréttindi. Kaupsamningur þessi skal byggja að megin efni á kaupsamningi sem nú þegar hefur verið lagður fram og fylgir þessari viljayfirlýsingu. Samning þennan skal undirrita eigi síðar en þann 10 janúar 2001. " Kaupsamningsuppkast það sem vísað er til er það sem gert var í maí 2000 milli stefnda og Heimatúns ehf. og er það áritað af fyrirsvarsmanni stefnanda til staðfestingar. Aðilar máls þess sem hér er dæmt gerðu með sér kaupsamning, dags. 19. janúar 2001, um kaup stefnda á 18 íbúðum ásamt bílgeymslum í fimm raðhúsalengjum að Suðurtúni 1-35 í Bessastaðahreppi. Samningsverðið fyrir 18 raðhús var skv. 4. gr. samningsins 275.300.000 krónur, sem átti að taka verðlagsbreytingum á byggingartíma húsanna. Kaupverðið átti stefndi að greiða þannig að 30% af verði hvers húss átti að greiða við afhendingu á fokheldisvottorði eftir 15. mars 2001. Síðari hluti kaupverðsins, 70%, átti að greiðast eigi síðar en 20 dögum eftir formlega athendingu. Verðgrunnur samningsupphæðarinnar miðaðist við verðlag samkvæmt byggingarvísitölu Hagstofu Íslands miðað við grunnvísitölu janúar 2001 sem var 245,1 stig og í 11. grein samningsins sagði að verði breyting á vísitölunni á umsömdum verktíma, tækju greiðslur á hverju verktímabili samsvarandi breytingum og vísitalan. Í 5. grein kaupsamnings var kveðið á um það að samningsaðilar stilltu upp og samþykktu í lok hvers mánaðar nýju stöðuuppgjöri fyrir verkið sem sýndi hverju sinni sundurliðaða verkstöðu, reiknaðar verðbætur og unna framvindu í hverjum mánuði á áætluðum verktíma. Þetta stöðumat vann stefndi en kynnti það ekki stefnanda, enda taldi stefnandi að það þjónaði einvörðungu hagsmunum stefnda til að fylgjast með framvindu verksins og kostnaðarþróun þess. Stefnandi hafi hins vegar verið fús til að veita stefnda þær upplýsingar sem hann óskaði um framvindu verksins. Engir útreikningar verðbóta voru kynntir stefnanda á verktímanum aðrir en þeir sem greitt var eftir með umsömdum 30% kaupsamningsgreiðslum. Með viðbótarsamningi, dags. 22. nóvember 2001, sömdu aðilar síðan um snjóbræðslu undir malbik og hellulögn fyrir framan aðkeyrslur að raðhúsunum átján. Samningsverðið var 4.442.226 krónur, sem greiða átti við verklok hvers áfanga fyrir sig og verðbættist ekki á samningstímanum. Auk snjóbræðslunnar var gerður samningur milli aðila um þaklúgur og eldavélar, þ.e. 1.332.000 krónur fyrir þaklúgur og 438.400 krónur vegna eldavéla. Þessir þættir tóku heldur ekki verðbreytingum og áttu að gerast upp með sama hætti og snjóbræðslan. Stefnandi skilaði húsunum og stefndi greiddi eins og um hafði verið samið. Um var að ræða 5 raðhúsalengjur og voru fokheldisgreiðslur (30%) fimm talsins; tvær í apríl, ein í júní og tvær í júlí 2001. Fasteignamarkaðurinn ehf. á Óðinsgötu í Reykjavík sá um gerð kaupsamninga og Unnar Smári Ingimundarson, viðskiptafræðingur og lögg. fasteignasali sá um útreikning greiðslna og verðbóta samkvæmt samningi. Við fokheldisgreiðslur (30%) voru reiknaðar verðbætur miðað grunnvísitölu samnings og vísitölu í þeim mánuði þegar greiðslan fór fram. Engar athugasemdir voru gerðar af stefnda um þá útreikningsaðferð. Þegar kom að uppgjöri eftirstöðva kaupsamningsgreiðslna (70% greiðslna) fyrir húsin nr. 1-19 í fyrsta áfanga við afhendingu þeirra þann 20. nóvember 2001 setti stefndi fram útreikninga sína um greiðslu verðbótaþáttar samnings og skeikaði þar verulegu miðað við útreikninga stefnanda. Stefndi hefur kosið í sínum útreikningum að velja þá aðferð og túlkun á verðbótaákvæði kaupsamningsins að reikna verðbætur eins og að greiðslur hafi átt sér stað við þau stöðumöt sem hann hafði sjálfur gert í 10 svokölluðum skilauppgjörum sínum. Reiknar stefndi þannig verðbætur eins og um raunverulegar greiðslur hafi verið að ræða á þeim tíma sem stöðumat hans í byggingunum var gert. Með þessu móti fái stefnandi engar greiðslur á þessum útreikningstímum og nýtur þá ekki heldur verðbóta frá þeim tíma fram til raunverulegrar greiðslu. Þetta er ekki í samræmi við túlkun stefnanda á verðbótaákvæði samningsins og sætti stefnandi sig ekki við þá uppgjörsaðferð. Ágreiningur var orðinn með aðilum um verðbótaútreikning samnings. Að öðru leyti er enginn ágreiningur með aðilum um uppgjör kaupsamningsins. Þegar fyrir lá að um væri að ræða mismunandi aðferðir stefnda og stefnanda og túlkun þeirra á ákvæði samnings um verðbótaútreikning og greiðslur þeirra gerðu þeir með sér samkomulag um að leyst yrði úr þeim ágreiningi fyrir dómstólum, þar sem ekki náðist að leysa þann ágreining með samningi. Þetta var fyrst gert með samkomulagi þann 20. nóvember 2001 við lokauppgjör fyrri áfanga og síðar aftur með yfirlýsingu þann 21. desember 2001 sama efnis. Aðilar hafi ekki getað náð samkomulagi um lausn málsins og því er óhjákvæmilegt að leita úrlausnar dómstóla um lausn þess. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir kröfu sína til verðbóta og aðferð til útreiknings á verðbótum á ákvæðum kaupsamningsins frá 19. janúar 2001. Í 4. grein samningsins er ákvæði um greiðslu kaupverðsins, 275.300.000 krónur, og þar segir: "...og tekur upphæðin á verktíma hlutfallslega sömu breytingu og byggingarvísitala Hagstofu Íslands gerir í samræmi við 11. grein í kaupsamningi þessum." Í 11. grein kaupsamningsins segir: " Verðgrunnur samningsupphæðar miðast við verðlag samkvæmt byggingarvísitölu Hagstofu Íslands í janúar 2001 245,1 stig. Verði breyting á vísitölugrunni á umsömdum verktíma, taka greiðslur á hverju verktímabili samsvarandi breytingum og vísitalan." Stefnandi byggir jafnframt á því að útreikningsaðferð sú sem hann byggir kröfur sínar á hafi verið notuð við fyrrihlutagreiðslur (30% greiðslur) kaupsamnings og engar athugasemdir hafi komið fram hjá stefnda við þær greiðslur. Byggt er á því að aðferð þessi sé hefðbundin í samningum sem þessum og í verksamningum og greiðslur hverju sinni á samningstímanum taki verðbreytingum miðað við grunnvísitölu samnings til þeirrar vísitölu sem í gildi er þegar greiðsla fer fram. Það segi enda í 11. gr. samningsins að greiðslur á hverju verktímabili taki samsvarandi breytingum og vísitalan. Stefnandi byggir á því að reikningsaðferð stefnda byggi á rangri túlkun á samningi. Stefnandi heldur því fram að það séu engin rök til þess að verðbæta ákveðna verkstöðu í framvindu verksins, sem stefndi hefur einhliða sett fram, án nokkurs tillits til greiðslna á kaupverðinu. Verkstöðuyfirlit og verðbótaútreikningar stefnda hafi aldrei verið samþykkt af stefnanda og stefnandi ekki fengið að sjá afrit þeirra fyrr en eintak af því tíunda í röðinni, sem jafnframt hafi verið það síðasta, við verklok. Það hafi stefnandi ekki samþykkt enda þá kominn upp ágreiningur með aðilum um aðferð við útreikning verðbóta. Stefndi hafi sett fram útreikninga sína á verðbótum og stillt upp uppgjöri sínu á samningnum á dskj. nr. 9 og er efni þess mótmælt. Í þessu uppgjöri stefnda komi einnig fram óútskýrður "mismunur" að fjárhæð 221.346 krónur. Útreikningur þessi sé ekki í samræmi við efni kaupsamnings. Stefnandi hafi einnig til hliðsjónar, sbr. dskj. nr. 12, reiknað verðbætur af heildarfjárhæðinni miðað við vísitölu á hverjum tíma þegar greiðslur bárust og verði niðurstaðan í þeim útreikningi verðbóta nánast sú sama þó svo að aðferðin sé ekki hin hefðbundna og ekki umsamin í þessum viðskiptum. Um sundurliðun stefnukröfunnar vísar stefnandi til dskj. nr. 11 í málinu. Vangreiddar verðbætur við innborgun stefnda 4. desember 2001 hafi verið 3.925.092 krónur og vangreiddar verðbætur við innborgun þann 4. janúar 2002 7.086.860 krónur. Alls séu því vangreiddar verðbætur 11.011.952 krónur, sem er stefnufjárhæð málsins. Enginn tölulegur ágreiningur er með aðilum varðandi grunnverð samnings 275.300.000 krónur að viðbættum viðbótarverkum að fjárhæð 5.327.426 krónur. Heildarfjárhæð samnings án verðbóta sé því samtals 280.627.426 krónur. Enginn ágreiningur er heldur um innborganir stefnda sem eru samtals 284.556.874 krónur. Þess beri þó að geta að 70% greiðslan vegna húsa nr. 1-19 sem átti að greiðast í nóvember 2001, sbr. samkomulag aðila frá 20. nóvember 2001, hafi hins vegar ekki verið greidd fyrr en í desember 2001 og 70% greiðslan fyrir hús nr. 21-35 sem greiðast átti í desember 2001, sbr. yfirlýsingu frá 21. desember 2001, hafi ekki verið greidd fyrr en í janúar 2002. Þetta hafði tiltekin áhrif á útreikning verðbóta og verði stefndi að bera hallann af þeim drætti sem orðið hafi á þeim greiðslum og greiða verðbætur samkvæmt samningi fram til þess tíma þegar greiðslan var innt af hendi. Stefnukröfur sínar styður stefnandi við almennar reglur kröfu- og samningaréttar um loforð og greiðslu fjárskuldbindinga. Vísað er m.a. til samningalaga nr. 7/1936 um skuldbindingargildi loforða. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi byggir á því að samningur aðila frá 19. janúar 2001 hafi byggt á sömu forsendum og miðað hefði verið í samningsuppkasti stefnda og Heimatúns ehf. og sundurliðun á kaupverði. Samningurinn hafi verið byggður á fyrra uppkasti en starfsmaður Fasteignamarkaðarins sem hafði eignirnar til sölumeðferðar hafi séð um lokafrágang samningsins. Samningsverðið 275.300.000 krónur hafi verið þannig reiknað: Verð skv. samningsdrögum við Heimatún ehf. 278.700.000 krónur. Til frádráttar liður 9.3 í verkstöðuuppgjöri sem ekki hafi verið samþykktur af stefnanda 9.700.000 krónur. Umsaminn innifalinn fjármagnskostnaður vegna liðar 9.3 1.000.000 krónur Eftirstöðvar 268.000.000 krónur Sú fjárhæð hafi verið verðbætt miðað við grunnvísitölu í febrúar 2000 238,6 fram til samningsdags janúar 2001 245,1 7.300.922 krónur Samtals afrúnuð fjárhæð og samningsverð 275.300.000 krónur Þá byggir stefndi á því að fyrir liggi að búið hafi verið að reikna fjármagnskostnað stefnanda af því að fá ekki verklaun greidd eftir framvindu verksins inn í samningsverð aðila. Grunnverð íbúða hafi verið samtals 249.600.000 krónur og umsaminn fjármagnskostnaður á áætluðum verktíma 25.700.000 krónur. Fyrir liggi að kostnaður stefnanda af verkinu hafi ekki allur fallið til í upphafi verks heldur eftir framvindu verksins. Á því er byggt að verðtryggingarákvæði samnings aðila beri að túlka þannig að með umsömdum verðbótum sé verið að reikna stefnanda kostnaðarauka á umsamið samningsverð frá því samningurinn var gerður þar til kostnaður vegna einstakra verkþátta verður til. Umsaminn fjármagnskostnaður sé verðbættur með sama hætti og aðrir liðir samningsverðsins. Í 4. gr. samnings aðila sé fjallað um kaupverð en þar segir: "Umsamið heildarverð er samkvæmt samningi þessum samtals kr. 275.300. 000,- segi og skrifa; tvöhundruð sjötíu og fimm milljónir og þrjú hundruð þúsund 00/100 þúsund krónur og tekur upphæðin á verktíma hlutfallslega sömu breytingu og byggingarvísitala Hagstofu Íslands gerir í samræmi við ákvæði í 11.grein í kaupsamningi þessum. " Í 11. gr. samningsins segir: "Verðgrunnur samningsupphæðar miðast við verðlag samkvæmt byggingarvísitölu Hagstofu Íslands í janúar 2001 245,1 stig. Verði breyting á vísitölugrunni á umsömdum verktíma, taka greiðslur á hverju verktímabili samsvarandi breytingum og vísitalan. " Í 5. gr. samningsins er fjallað um verkstöðuyfirlit og framvindu en þar segir: "Samningsaðiljar skulu í lok hvers mánaðar stilla upp og samþykkja nýtt stöðuuppgjör fyrir verkið í samræmi við fylgiblað 9 með samningi þessum sem sýnir hverju sinni sundurliðaða verkstöðu, reiknaðar verðbætur og unna framvindu í hverjum mánuði á áætluðum verktíma. " Á því er byggt með hliðsjón af tilurð samnings aðila, orðalagi í framangreindum ákvæðum hans og tilgangi verðtryggingar miðað við eðli samningsins geti sjónarmið stefnanda um að allt samningsverðið skuli framreiknað frá upphafi til loka með þeim hætti sem hann geri, ekki staðist. Samkvæmt því beri að leggja til grundvallar útreikninga stefnda á verðbótum eins og þær séu reiknaðar eftir framvindu og verkstöðu í dómskjali nr. 9 enda ekki ágreiningur um að þeir útreikningar séu réttir verði þeir taldir byggja á réttum forsendum. Skilauppgjör séu gerð eftir húsalengjum og skiptist því fimm hluta eins og dómskjal nr. 9 ber með sér. Á verktímanum hafi reglulega verið haldnir verkfundir, sá fyrsti hinn 3. maí 2001 og sá síðasti 13.desember 2001. Samkvæmt bókunum á verkfundum hafi verið fjallað um framvindu verksins, verkáætlanir og breytingar á þeim. Skilauppgjör þau sem stefndi byggi útreikninga sína á og er að finna á dómskjali nr. 9 byggi á framlögðum verkáætlunum og raunverulegri framvindu. Á því er byggt að það hafi verið á ábyrgð stefnanda ekki síður en stefnda að framfylgja ákvæði l. tl. 4. gr. og 5. gr. samnings aðila um mánaðarleg stöðuuppgjör fyrir verkið. Stefnandi hafi ekki með neinum hætti hnekkt því að þær forsendur sem stefndi byggir stöðuuppgjör sín á séu réttar og því hljóti eins og atvikum er háttað að verða að leggja þær til grundvallar. Stefndi kveðst hafa í samningum sem félagið hefur gert um húsbyggingar og kaup miðað útreikninga á verðbótum við þá aðferð sem byggt er á í máli þessu og vísar því til staðfestingar til dómskjals nr. 20 sem staðfest er af Íbúðalánasjóði sem fjármagnar endanlega um 70% af byggingarkostnaði, sbr. og dómskjöl nr. 22-23. Mótmælt er sjónarmiðum stefnanda að það hafi einhverja þýðingu við úrlausn þessa máls hvernig stefndi greiddi fokheldisgreiðslur. Þegar komið hafi að verklokum húsa nr. 1-19 í nóvember 2001 hafi komið fram að ágreiningur var með aðilum um verðbótagreiðslur eins og fram hefur komið auk ágreinings um aukaverk og dráttar sem hafði orðið á verklokum af hálfu stefnanda. Samkvæmt 9. gr. samnings aðila frá 19. janúar 2001 hafi stefndi átt rétt á dagsektum 3.000 krónum fyrir hverja íbúð fyrir hvern virkan dag sem afhending drægist. Til þess að unnt væri að ganga frá fjármögnun og greiðslu þess hluta sem óumdeildur væri og til þess að einangra ágreiningsefni aðila hafi þeir gert með sér samkomulag annars vegar dags. 20. nóvember 2001 vegna húsa nr. 1-19 og hins vegar 21. desember 2001 vegna húsa nr. 21-35. Fjárhæðir sem miðað sé við hafi byggt á þeim forsendum og útreikningum sem hvor aðila taldi réttar. Mismunur verðbóta í fyrra samkomulagi hafi verið 5.358.349 krónur og í hinu síðara 4.338.530 krónur, eða samtals 9.696.879 sem ætti að vera sú fjárhæð sem stefnandi fengi greidda væri fallist á túlkun hans auk umsaminna verðbóta frá nóvember og desember 2001. Sú aðferð stefnanda að reikna verðbætur fram til greiðsludaga lokagreiðslna fái ekki staðist og sé ekki í samræmi við samninga aðila frá 20. nóvember og 21. desember 2001. Með því að gengið var frá samkomulagi um hvernig fara skyldi með ágreining um verðbótaþáttinn í samningi aðila hafi jafnframt verið gengið frá samkomulagi um aukaverk og að stefndi hefði ekki uppi kröfur um dagsektir vegna dráttar á verkinu. Á því er byggt að aðilar málsins séu bundnir af þeim fjárhæðum sem fram koma í samningum þeim sem gerðir voru í nóvember og desember 2001 við útgáfu afsala og uppgjör. Fráleitt sé að stefnandi geti krafið stefnda um verðbótahækkun sem til komi af drætti hans á skilum á verkinu þegar stefndi hafi samið svo um að falla frá dagsektum vegna dráttarins. Ekki verður annað ráðið af stefnu en ágreiningslaust sé í málinu að verði fallist á sjónarmið stefnda um túlkun á verðbótaþætti samnings aðila frá 19. janúar 2001 hafi fullnaðaruppgjör farið fram og það leiði til þess að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda enda sé það í samræmi við samninga aðila. Um varakröfu stefnda er vísað til framangreindrar umfjöllunar hvað varðar hámark fjárhæðar verði fallist á túlkun stefnanda. Samkvæmt samkomulagi aðila frá 20. nóvember 2001 skuli fjárhæð sú er deilt er um einungis bera verðbætur frá nóvember 2001 miðað við grunnvísitölu vísitölu neysluverðs þess mánaðar til greiðsludags. Samkvæmt þessu samkomulagi sem staðfest er í lok yfirlýsingarinnar frá 21. desember 2001 skuli sami háttur hafður á hvað varðar uppgjör samkvæmt yfirlýsingunni. Samkvæmt þessu eigi dráttarvaxtakrafa stefnanda sér ekki stoð í samningum aðila eða hafi lagastoð enda stefnandi bundinn af samningum hvað þetta varðar. Stefndi byggir kröfur sínar á almennum reglum samninga- og kröfuréttar stofnun og gildi samninga. Þá er vísað til almennra sjónarmiða samningaréttar um túlkun samninga. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Af hálfu stefnda er á því byggt að samningur aðila máls þessa byggi á sömu forsendum og miðað var við í samningsuppkasti því sem gert var í maí 2000 á milli stefnda og Heimatúns ehf. og verkáætlun sem því hafi fylgt. Verði að túlka samninginn og yfirlýsingu aðila málsins frá 10. janúar 2000 með hliðsjón af þessum gögnum. Fram kom hjá forsvarsmanni stefnanda að hann hefði aldrei gengist inn á verkstöðuyfirlit sem fylgir yfirlýsingu frá 10. janúar 2000. Hann setti upphafsstafi sína á samningsuppkast stefnda og Heimatúns ehf. sem fylgdi yfirlýsingunni en ekki verkstöðuuppgjör eða "mómentó" sem einnig fylgir yfirlýsingunni. Fram kom hjá vitninu Jóni Guðmundssyni að forsvarsmaður stefnanda hafi ekki viljað hlusta á það að ákvæði í 9.3 í verkstöðuppgjöri kæmi til álita varðandi samning aðila og vísitöluákvæði í samningi yrði að athugast í ljósi þess að greiðslur bærust seint og stirt. Með vísan til þessa er ósannað að í skiptum aðila skyldi byggt á þeim forsendum sem stefndi kveður hafa legið til grundvallar við samningsgerð við Heimatún ehf. Kemur þá til úrlausnar hvernig skýra beri ákvæði samnings aðila frá 19. janúar 2001 um verðbætur á greiðslur. Í 4. gr. samningsins segir að umsamið heildarverð sé samtals 275.300.000 krónur og taki upphæðin hlutfallslega sömu breytingum og byggingarvísitala Hagstofu Íslands geri í samræmi við 11. gr. samningsins. Um greiðslufyrirkomulag segir í sama ákvæði að aðilar gangi í lok hvers mánaðar frá verkstöðumati og skilauppgjöri í samræmi við 5. gr. samningsins. Þá greiði kaupandi 30% af samningsverði við afhendingu fokheldisvottorðs og loks skilagreiðslur við afhendingu á húsum, eða eigi síðar en 20 dögum eftir afhendingu samkvæmt lokauppgjöri á hvorum áfanga. Í 5. gr samningsins segir að aðilar skuli í lok hvers mánaðar stilla upp og samþykkja nýtt stöðuuppgjör fyrir verkið sem sýni hverju sinni sundurliðaða verkstöðu, reiknaðar verðbætur og unna framvindu í hverjum mánuði á áætluðum verktíma. Í 11. gr. samningsins segir að verði breyting á vísitölugrunni á umsömdum verktíma taki greiðslur á hverju verktímabili samsvarandi breytingum og vísitalan. Það er álit dómsins að ákvæði 11. gr. samnings aðila frá 19. janúar 2001 verði ekki skilinn öðruvísi en þannig að kaupanda beri að greiða verðbætur á þær greiðslur sem hann innti af hendi, annars vegar er 30% kaupverðs voru greiddar og hins vegar er lokagreiðslur voru inntar af hendi. Er þess sérstaklega að gæta hér að sú túlkun sem stefndi heldur fram er óvenjuleg í viðskiptum af þessu tagi og stefndi ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum í þessu efni sem honum hefur ekki tekist að axla. Samkvæmt þessu verður fallist á þann skilning stefnanda að greiðslur skyldu verðbætast er þær voru inntar af hendi. Samkomulag varð með aðilum 20. desember 2001 þess efnis að ganga frá uppgjöri og afsali á húsunum nr. 1-19 út frá túlkun stefnda á verðbótaákvæði kaupsamnings en þá stóðu eftir 5.358.349 krónur ógreiddar samkvæmt útreikningi stefnanda. Skyldi fjárhæð þessi renna til þess sem hana skyldi fá samkvæmt niðurstöðu dómstóla eða samkomulagi aðila. Þá segir: "Á fjárhæðina skulu reiknast verðbætur frá undirritun samkomulags þessa þar til greiðsla verður innt af hendi. Miðað skal við vísitölu neysluverðs með grunnvístölu í nóvember 2001. Ekki reiknast vextir á fjárhæðina." Þá segir í samkomulaginu að aðilar séu sammála um að hafa sama hátt á um uppgjör vegna húsanna nr. 21-35 við Suðurtún og lýst sé að framan. Fram kemur í yfirlýsingu aðila frá 21. desember 2001 þar sem gengið var frá uppgjöri vegna húsanna nr. 21-35 að mismunur vegna ágreinings um túlkun samnings nemi 4.338.530 krónum. Skyldi fara um ágreining aðila um verðbótatúlkun á sama hátt og greinir í samkomulaginu frá 20. nóvember sem gerð er grein fyrir hér að framan. Samtals nema fjárhæðir þær sem ágreiningur var um 9.696.879 krónum. Samkvæmt þessu urðu aðilar sammála um fjárhæð þá sem ágreiningur er um og að hún skyldi verðbætast með tilteknum hætti frá undirritun samkomulagsins 20. nóvember 2001. Eins og áður greinir er fallist á það með stefnanda að verðbætur skuli reiknast eins og hann byggir á hér. Þegar litið er til framangreinds samkomulags aðila verður á því að byggja að höfuðstóll kröfu stefnanda sé 9.696.879 krónur. Hins vegar verður ekki fallist á vaxtakröfu stefnanda þar sem í samkomulagi aðila segir að vextir reiknist ekki á fjárhæðina en samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi ber stefnda að greiða verðbætur á höfuðstól ofangreindrar dómkröfu stefnanda í samræmi við breytingar á vístölu neysluverðs frá 20. nóvember 2001 og er miðað við grunnvístölu í nóvember 2001 sem var 202,1. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 600.000 krónur í málskostnað. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni og Vífli Oddssyni verkfræðingum. DÓMSORÐ Stefndi, Búmenn hsf., greiði stefnanda, Mark-húsum ehf., 9.696.879 krónur og tekur fjárhæðin breytingum frá 20. nóvember 2001 í samræmi við breytingar á vístölu neysluverðs, en grunnvísitala er 202,1. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 552/2011
Kærumál Útivist Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Sératkvæði
D hf. krafði H um greiðslu gjaldfallinna eftirstöðva skuldabréfs, en útivist varð af hálfu hins síðarnefnda í héraði. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi vegna vanreifunar, enda hefði málatilbúnaður D hf. verið reistur á því eingöngu að um erlent lán væri að ræða en það væri ekki í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum. Hæstiréttur kvað D hf. reisa kröfu sína í málinu á því að skuldbinding H hefði verið ákveðin í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Með skírskotun til þess að heiti samningsins bæri með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að þar væri hún nákvæmlega tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum væri áðurgreind dómaframkvæmd ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingarinnar. Í þeim málum, sem vísað hefði verið til, hefði þessu verið ólíkt farið að því leyti að þær skuldbindingar, sem krafist var efnda á, voru ekki tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum, heldur ýmist sem tilteknar fjárhæðir í íslenskum krónum eða jafnvirði fjárhæða í íslenskum krónum er skiptast skyldu eftir tilteknum hlutföllum í tvær eða fleiri erlendar myntir. Felldi Hæstiréttur hinn kærða úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 8. apríl 2010. Ekki var sótt þing af hálfu varnaraðila, sem þó var löglega stefnt. Málið var því að kröfu sóknaraðila tekið til dóms á þingfestingardegi í samræmi við 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Bar héraðsdómara að dæma málið eftir kröfum og málatilbúnaði sóknaraðila að því leyti sem samrýmanlegt var framkomnum gögnum nema gallar væru á málinu sem vörðuðu frávísun þess án kröfu. Þrátt fyrir útivist varnaraðila bar dómara ennfremur að kanna hvort lagastoð væri fyrir kröfu sóknaraðila og kemur það atriði því til skoðunar fyrir Hæstarétti. Í forsendum hins kærða úrskurðar er talið að komist hafi verið að þeirri niðurstöðu í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 að lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Sambærilega niðurstöðu sé að finna í dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og 604/2010, dómum 8. mars sama ár í málum nr. 30/2011 og 31/2011 og dómi 9. júní sama ár í máli nr. 155/2011. Sé samningur sá, sem sóknaraðili reisi kröfu sína á, sambærilegur samningum sem á reyndi í áðurnefndum dómum Hæstaréttar. Eins og greinir í forsendum fyrrgreindra dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðli ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegar óheimilt að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem tekið er fram í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim. Málsatvikum, málsástæðum og lagarökum er nægilega lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir sótti varnaraðili um lán hjá forvera sóknaraðila með „beiðni um reiknislán í erlendum myntum“ 21. september 2007. Þar kvaðst varnaraðili óska eftir að sér yrði veitt „fjölmyntareiknislán að upphæð jafnvirði ISK 2.025.253- í erlendum myntum ... sem verði samsett af eftirfarandi gjaldmiðlum: JPY 1.865.904,- og CHF 18.945,29-.“ Var orðið við þessari beiðni af forvera sóknaraðila 29. september 2007 með staðfestingu „á fjölmyntareikningsláni“ þar sem sagði meðal annars: „SPRON Verðbréf hf. lánar í formi fjölmyntareikningsláns á útgáfudegi skjals þessa í eftirfarandi myntum: JPY og CHF sbr. neðar ... JPY 1.865.904- ... CHF 18.945,29“. Í máli þessu krefst sóknaraðili greiðslu úr hendi varnaraðila á gjaldföllnum höfuðstól lánsins samkvæmt ofangreindum samningi ásamt vöxtum og reisir kröfu sína á því að skuldbinding varnaraðila hafi verið ákveðin í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Með skírskotun til þess að heiti lánsins ber með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að í beiðni um lánið er hún nákvæmlega tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum og eingöngu í staðfestingu þess, eru áðurgreindir dómar Hæstaréttar ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingarinnar. Í þeim málum, sem þar var leyst úr, var þessu ólíkt farið að því leyti að þær skuldbindingar, sem krafist var efnda á, voru ekki tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum, heldur ýmist sem tilteknar fjárhæðir í íslenskum krónum eða jafnvirði fjárhæða í íslenskum krónum er skiptast skyldu eftir ákveðnum hlutföllum í tvær eða fleiri erlendar myntir. Samkvæmt þessu og með vísan til dóms Hæstaréttar 3. nóvember 2011 í máli nr. 520/2011 verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar lögum samkvæmt. Ákvörðun um málskostnað í héraði bíður efnislegrar meðferðar málsins þar, en rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Viðars Más Matthíassonar
Mál nr. 295/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðarins sem kveður á um að hann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 56/2009
Kærumál Kæruheimild Kyrrsetning Frávísun frá Hæstarétti
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfu A um staðfestingu kyrrsetningar sem gerð hafði verið í eigum Þ, en jafnframt hafnað að öðru leyti kröfum Þ um frávísun málsins. Kæra A til Hæstaréttar barst viku eftir að kyrrsetningargerðin var niður fallin og samkvæmt því taldi Hæstiréttur að A gæti ekki haft lögvarða hagsmuni af því að leita dóms um staðfestingu gerðarinnar. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2009 þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að staðfest yrði kyrrsetning, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignum varnaraðila 20. júní 2008 í máli nr. K-14/2008, en jafnframt hafnað að öðru leyti kröfu varnaraðila um frávísun málsins. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar frávísun kröfu um staðfestingu á nefndri kyrrsetningu sýslumannsins í Reykjavík og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Hann krefst þess einnig að staðfest verði að öðru leyti niðurstaða hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að kæru sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Að hluta til felst kröfugerð sóknaraðila í því að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að hafna því að kröfu um að varnaraðili verði dæmdur til að greiða tiltekna skuld með vöxtum verði vísað frá dómi. Með gagnályktun frá framangreindu ákvæði laga nr. 91/1991 brestur lagaheimild til að kæra úrskurð héraðsdóms til staðfestingar. Verður þessari kröfu vísað frá Hæstarétti þegar af þeirri ástæðu. Varnaraðili styður aðalkröfu sína annars vegar þeim rökum að kröfugerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti sé svo óskýr og óljós að ekki séu uppfyllt skilyrði 145. gr. laga nr. 91/1991. Í annan stað reisir varnaraðili kröfu sína á því að sóknaraðili hafi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína. Vísar hann um það til 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Í síðastnefndu ákvæði laga nr. 31/1990 segir meðal annars að hafi máli til staðfestingar á kyrrsetningu eða lögbanni verið vísað frá dómi, standi gerðin í eina viku frá því gerðarbeiðanda urðu þau málalok kunn. Að loknum þeim fresti falli gerðin sjálfkrafa úr gildi nema gerðarbeiðandi hafi áður fengið stefnu gefna út á ný til staðfestingar henni. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp 15. janúar 2009 að viðstöddum lögmanni sóknaraðila. Kæra í málinu barst Héraðsdómi Reykjavíkur ekki fyrr en 29. sama mánaðar, en kyrrsetningargerðin var þá fallin úr gildi viku fyrr. Hagsmunir, sem sóknaraðili hafði af því að leita dóms um staðfestingu kyrrsetningargerðarinnar eru því ekki lengur fyrir hendi. Málinu verður í samræmi við það vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Arkís ehf., greiði varnaraðila, Þverási ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda 9. janúar sl., er höfðað með réttarstefnu sem birt var 13. ágúst 2008. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Að stefnda verði dæmt til greiðslu skuldar að fjárhæð 56.750.786 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 af 39.902.250 krónum frá 20. febrúar 2008 til 7. apríl s.á., af 34.902.250 krónum frá þ.d. til 23. apríl s.á., af 48.597.250 krónum frá þ.d. til 8. maí s.á., af 55.120.432 krónum frá þ.d. til 20. júní s.á., en af 56.750.786 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að staðfest verði með dómi kyrrsetning sem Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignum gerðarþola hinn 20. júní 2008 í málinu nr. K-14/2008. Loks krefst hann þess að stefnda verði dæmt til greiðslu málskostnaðar, þ.m.t. vegna reksturs kyrrsetningarmálsins nr. K-14/2008. Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins og málskostnaðar að mati dómsins. Er sá þáttur hér til úrlausnar. II. Málsatvik eru í megindráttum eftirfarandi: Stefnda er byggingafyrirtæki og tók með samningi að sér að reisa námsmannaíbúðir á lóðum Byggingafélags námsmanna ses. við Einholt og Þverholt í Reykjavík. Með hönnunarsamningi um alhönnun 19. janúar 2007 samdi stefnda við stefnanda um hönnun námsmannaíbúðanna og gekk verkið undir heitinu BN-Campus. Samkvæmt samningnum nam heildarþóknun stefnanda fyrir verkið 446.299.000 krónum, án virðisaukaskatts, og bar stefnda að greiða eftir framvindu þess. Þá sagði þar að greiðslur yrðu verðbættar miðað við byggingarvísitölu janúarmánaðar 2007. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi sent stefnda reikninga eftir framvindu hönnunar og hafi þeir verið greiddir með skilum, allt þar til kom að reikningi útgefnum 20. febrúar 2008, að fjárhæð 39.902.250 krónur. Stefnda hafi þó greitt 5.000.000 króna inn á þann reikning 7. apríl 2008, en ekkert eftir það. Þá hafi stefnda ekki heldur greitt síðari reikninga frá stefnanda, að fjárhæð 13.695.000 krónur, útgefinn 23. apríl 2008, og reikning vegna verðbóta, að fjárhæð 6.523.182 krónur, útgefinn 8. maí 2008. Með bréfi forsvarsmanns stefnda 6. maí 2008 var stefnanda tilkynnt að Byggingafélag námsmanna ses. myndi ekki standa við verksamning við stefnda um byggingu námsmannaíbúðanna, og því sæi stefnda sér ekki annað fært en að stöðva allar framkvæmdir á byggingarreitnum. Um leið óskaði forsvarsmaðurinn eftir viðræðum við stefnanda um samningslok. Í greinargerð stefnda segir að verkstaðan hafi þá verið sú að búið hafi verið að girða byggingarsvæðið af og að mestu leyti grafa fyrir bílakjallara. Engin uppbygging hafi hins vegar verið hafin á svæðinu, enda ekki ljóst hvað mætti byggja, þar eð deiliskipulagsvinnu byggingaryfirvalda hafi ekki verið lokið. Stefnandi hafi því hvergi nærri lokið verki sínu, þótt á blað væru komnar hugmyndir að því hvað mætti reisa á byggingarreitnum. Eftir áskoranir stefnanda til stefnda um greiðslu vangoldinna reikninga óskaði stefnandi 12. júní 2008 eftir því að Sýslumaðurinn í Reykjavík kyrrsetti eignir stefnda til tryggingar skuldinni, auk dráttarvaxta og lögmannskostnaðar. Að ábendingu stefnanda kyrrsetti sýslumaður 20. júní 2008 tvo bankareikninga í eigu stefnda. Krafa stefnanda í máli þessu er til heimtu hinna vangoldnu reikninga og staðfestingar á kyrrsetningargerð sýslumanns. III. Frávísunarkrafa stefnda er á því reist að málatilbúnaður stefnanda sé í andstöðu við ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þannig sé ekki með neinu móti unnt á að átta sig á því hvernig stefnandi finni út þær 56.750.786 krónur, sem hann telji stefnda skulda sér. Reikningum stefnanda sé hvergi lýst í stefnu, hvorki fjárhæð þeirra, útgáfudegi eða gjalddaga, né fyrir hvaða vinnu verið sé að krefja. Aðeins sé látið við það sitja að vísa til dómskjala, sem feli þó ekki í sér neina lýsingu á reikningum stefnanda. Sum þeirra dómskjala séu hins vegar ekki reikningar, né veiti þau upplýsingar um fyrir hvað stefnandi sé að krefjast greiðslu. Í öðrum tilvikum skorti á hver sé útgefandi hinna meintu reikninga og brjóti slíkt gegn 20. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Í einu skjalanna, sem stefnandi nefni reikning, sé krafist verðbóta, án þess að finna megi útreikning á verðbótunum. Í sama skjali krefjist stefnandi virðisaukaskatts á verðbæturnar, án þess að séð verði að lagaheimild standi til slíks. Telur stefnda að málatilbúnaður stefnanda brjóti að þessu leyti ekki aðeins gegn áðurnefndu ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, heldur einnig gegn 95. gr. sömu laga. Stefnda byggir einnig kröfu sína á því að síðari liður kröfugerðar stefnanda sé ekki dómtækur, en þar krefjist stefnandi þess „Að staðfest verði með dómi kyrrsetning sem Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignum gerðarþola hinn 20. júní 2008 í málinu nr. K-14/2008.“ Að áliti stefnda yrði þannig orðað dómsorð óskiljanlegt og andstætt ákvæðum 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Bendir stefnda á að dómsorð verði að vera endanlegt og skiljanlegt, en ekki háð efni annarra skjala. IV. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið og mótmælir því að málatilbúnaður hans sé í andstöðu við ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þvert á móti telur hann málatilbúnað sinn bæði skýran og glöggan og að öllu leyti í samræmi við tilvitnað ákvæði. Hann mótmælir því einnig að erfitt sé að átta sig á hvernig dómkrafan sé fundin í málinu. Vísar hann til þess að í stefnu komi fram að krafan sé samkvæmt þremur tilgreindum reikningum, samtals að fjárhæð 60.120.432 krónur. Stefnda hafi greitt 5.000.000 króna inn á skuldina og því nemi eftirstöðvar reikninganna 55.120.432 krónum. Að viðbættri innheimtuþóknun að fjárhæð 1.630.354 krónur, sem fallið hafi til við kyrrsetningu eigna stefnda, nemi dómkrafan því 56.750.786 krónum. Þá telur stefnandi engin rök fyrir þeirri staðhæfingu stefnda að reikningar beri ekki með sér fyrir hvað stefnandi sé að krefjast greiðslu. Á reikningum komi fram að þar sé verið að krefjast greiðslu í samræmi við samning aðila, í þessu tilviki hönnunarsamning frá 19. janúar 2007, en þar sé mælt fyrir um greiðslur eftir framvindu verks, svo og greiðslu verðbóta. Jafnframt tekur stefnandi fram að hluti þeirra reikninga sem hann hafi lagt fram, séu reikningar úr bókhaldi stefnanda, en ekki ljósrit af frumriti þeirra. Í því felist skýring á því að nokkrir reikninganna beri ekki með sér nafn útgefanda þeirra. Loks bendir stefnandi á að stefnda hafi aldrei mótmælt reikningum stefnanda, hvorki formi þeirra, efni, né fjárhæð þeirra. Að því er varðar kröfu um staðfestingu kyrrsetningar, mótmælir stefnandi því að sú krafa sé ódómtæk. Í 36. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sé mælt fyrir um að gerðarbeiðandi skuli, að lokinni kyrrsetningu, fá gefna út réttarstefnu til héraðsdóms til staðfestingar kyrrsetningunni. Í samræmi við þann áskilnað hafi stefnandi krafist staðfestingar á kyrrsetningu eigna stefnda, sem fram hafi farið hjá Sýslumanninum í Reykjavík 20. júní 2008 í málinu nr. K-14/2008. Í endurriti úr gerðabók sýslumanns, sem lagt hafi verið fram í málinu, komi greinilega fram tilgreining þeirra eigna sem kyrrsettar voru í umrætt sinn, þ.e. bankareikningar stefnda nr. 324-26-46010 og 324-13-300627. Telur stefnandi að ekki sé því þörf á að tilgreina frekar hinar kyrrsettu eignir í kröfugerð sinni. V. Kröfugerð stefnanda í máli þessu er tvíþætt. Annars vegar er krafist greiðslu á skuld, hins vegar er krafist staðfestingar á kyrrsetningu. Samkvæmt fyrri lið kröfugerðar krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmt til greiðslu skuldar, samtals að fjárhæð 56.750.786 krónur, auk dráttarvaxta. Stefnufjárhæðin er mynduð af þremur reikningum, sem stefnandi kveðst hafa gefið út eftir framvindu hönnunar, í samræmi við ákvæði hönnunarsamnings sem aðilar gerðu með sér 19. janúar 2007. Fjárhæð hvers reiknings er tilgreind í stefnu, svo og útgáfudagur. Jafnframt er þar gerð grein fyrir innborgun stefnda inn á elsta reikninginn, svo og innheimtuþóknun stefnanda, sem fallið hafði á kröfuna við kyrrsetningargerðina 20. júní 2008. Þykir dóminum að þessu leyti krafa stefnanda skýr og engum vandkvæðum bundið að finna út hvernig stefnufjárhæðin er mynduð. Þótt fallast megi á að reikningar stefnanda geymi ekki mikla útlistun á þeirri vinnu sem stefnandi krefst greiðslu fyrir, þykja mótmæli stefnda við umræddum reikningum, bæði efni og formi þeirra, fremur lúta að efnisþætti málsins, og bíða því efnisúrlausnar þess. Verður því ekki á það fallist að málatilbúnaður stefnanda sé að þessu leyti í andstöðu við ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. eða 95. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Samkvæmt því er hafnað kröfu stefnda um frávísun þessa kröfuliðar. Síðari liður kröfugerðar stefnanda í máli þessu hljóðar um að „staðfest verði með dómi kyrrsetning sem Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignum gerðarþola hinn 20. júní 2008 í málinu nr. K-14/2008.“ Í stefnu er þess aðeins getið að við kyrrsetningargerðina hafi tveir bankareikningar í eigu stefnda verið kyrrsettir, en að öðru leyti látið nægja að vísa til framlagðs endurrits úr gerðabók Sýslumannsins í Reykjavík. Í því endurriti má finna númer umræddra bankareikninga og hvar þá er að finna. Í d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er að finna fyrirmæli um hvernig haga skuli kröfugerð í stefnu. Hefur jafnan verið litið svo á að í ákvæðinu felist sú leiðbeiningarregla að kröfugerð stefnanda skuli vera svo ákveðin og ljós að dómstóll geti formsins vegna tekið hana til greina og gert að niðurstöðu sinni, ef efnisleg skilyrði eru á annað borð fyrir þeim málalokum. Tæki dómurinn síðari lið kröfu stefnanda til greina, eins og hún er fram sett í stefnu í máli þessu, hefði dómsorðið ekki sjálfstætt gildi, en væri þess í stað bundið við efni skjals þar sem finna mætti tilgreiningu á þeim eignum stefnda, sem kyrrsettar voru í umrætt sinn. Slík niðurstaða stríddi gegn 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að því leyti er þessi liður kröfugerðar stefnanda í andstöðu við áðurnefnt ákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. tilvitnaðra laga. Ber því að fallast á kröfu stefnda um að vísa frá dómi þessum lið kröfugerðar stefnanda. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms í málinu. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu stefnanda, um að staðfest verði með dómi kyrrsetning sem Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignum stefnda 20. júní 2008 í málinu nr. K-14/2008, er vísað frá dómi. Að öðru leyti er hafnað kröfu stefnda um frávísun málsins. Málskostnaðarákvörðun bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 21/2022
Endurupptaka Skattalög Fjármagnstekjuskattur Mannréttindasáttmáli Evrópu Skriflegur málflutningur Frávísun frá héraðsdómi
Með dómi Hæstaréttar 15. maí 2014 í máli nr. 465/2013 hafði X verið sakfelldur fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum. Með úrskurði Endurupptökudóms 21. janúar 2022 var fallist á beiðni X um endurupptöku málsins. Ákæruvaldið tók undir kröfu X um að vísa málinu frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling myndi brjóta í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Samkvæmt því og í ljósi málsatvika féllst Hæstiréttur á kröfu ákæruvaldsins um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir og Björg Thorarensen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson fyrrverandi hæstaréttardómarar.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 21. janúar 2022 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 465/2013 sem dæmt var 15. maí 2014.3. Ákæruvaldið krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.4. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann þess að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar. Til þrautavara krefst hann sýknu.5. Málið var dómtekið 24. ágúst 2022 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsatvik6. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum ákærða vegna tekjuáranna 2003 til og með 2008 hófst 30. júlí 2009 og var honum afhent tilkynning um hana 4. ágúst sama ár. Rannsókninni lauk 5. ágúst 2010 með skýrslu skattrannsóknarstjóra en umfang hennar hafði þá verið afmarkað við skattframtöl og skattskil ákærða vegna tekjuáranna 2006 til og með 2008.7. Með úrskurði […] 2012 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærða gjaldárin 2007 til 2009 með því að hækka stofn fjármagnstekjuskatts um samtals 204.872.948 krónur. Að viðbættu 25% álagi á vantalinn skattstofn samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt nam stofninn samtals 561.067.991 krónu. Við þetta hækkaði fjármagnstekjuskattur ákærða samtals um 25.249.258 krónur. Ákærði mun hafa innt af hendi greiðslu í samræmi við úrskurðinn og skaut honum ekki til yfirskattanefndar á grundvelli laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Úrskurðurinn varð því endanlegur á stjórnsýslustigi að liðnum þriggja mánaða kærufresti samkvæmt 1. mgr. 5. gr. þeirra laga.8. Skattrannsóknarstjóri ríkisins vísaði málinu til rannsóknar lögreglu 1. mars 2012. Sérstakur saksóknari gaf út ákæru á hendur ákærða 17. desember 2012 þar sem honum voru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2007 til 2009 vegna tekjuáranna 2006 til 2008. Með því hefði ákærði látið undir höfuð leggjast að telja fram fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 204.872.949 krónur sem honum hefði borið að greiða fjármagnstekjuskatt af, samtals 20.487.295 krónur. Brotin voru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.9. Með héraðsdómi 28. júní 2013 var ákærði dæmdur í sex mánaða skilorðsbundið fangelsi og til greiðslu sektar að fjárhæð 35.850.000 krónur. Hæstiréttur staðfesti sakfellingu ákærða og fjárhæð sektar með fyrrgreindum dómi 15. maí 2014 í máli nr. 465/2013 en þyngdi fangelsisrefsingu hans í átta mánuði skilorðsbundið.0. Með kæru 11. nóvember 2014 leitaði ákærði til Mannréttindadómstóls Evrópu sem í dómi 16. apríl 2019 í máli nr. 72098/14 komst að þeirri niðurstöðu að fyrrgreind saksókn á hendur ákærða og refsing hefði farið í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Refsað hefði verið fyrir sama brot, skattamálið og refsimálið hefðu haft sama tilgang, afleiðingarnar hefðu verið fyrirsjáanlegar og tekið hefði verið tillit til skattaálaga við ákvörðun refsingar. Hins vegar hefði háttsemi ákærða og ábyrgð hans verið til rannsóknar hjá mismunandi yfirvöldum í málum sem hefðu að mestu leyti verið óháð hvort öðru. Samanlagður tími málsmeðferðar beggja málanna hefði verið um fjögur ár og tíu mánuðir. Á þeim tíma hefðu málin í raun aðeins verið rekin samhliða í rétt rúma fimm mánuði. Þá hefði ákæra verið gefin út sjö mánuðum eftir lokaákvörðun ríkisskattstjóra og um fjórum mánuðum eftir að hún tók gildi að lögum. Því hefðu ekki verið nægjanlega náin tengsl í efni og tíma milli skattamálsins og sakamálsins. Ákærði hefði þannig sætt lögsókn og refsingu fyrir sömu eða efnislega sömu háttsemi af hálfu mismunandi yfirvalda í tveimur mismunandi málum þar sem nauðsynlega tengingu skorti. Með því hefði verið brotið gegn 4. gr. 7. samningsviðaukans. Þá voru ákærða dæmdar 5.000 evrur í miskabætur og 29.800 evrur í málskostnað vegna málsmeðferðar bæði fyrir Mannréttindadómstólnum og dómstólum hér á landi.1. Með beiðni til Endurupptökudóms 1. desember 2020 fór ákærði fram á endurupptöku á umræddu hæstaréttarmáli nr. 465/2013 á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008. Fallist var á þá beiðni hans með úrskurði dómsins 21. janúar 2022 í máli nr. 10/2021. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 21. mars 2022 vegna endurupptöku málsins sem birt var ákærða 24. sama mánaðar.Niðurstaða2. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling myndi brjóta í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Ákæruvaldið vísar meðal annars til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu og dóms Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrrgreindra málsatvika verður fallist á kröfu ákæruvaldsins um að málinu verði vísað frá héraðsdómi, sbr. einnig dóma Hæstaréttar 13. apríl 2022 í máli nr. 34/2021 og 22. júní 2022 í máli nr. 11/2022.3. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 465/2013 að öllu leyti úr ríkissjóði.4. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Garðars Valdimarssonar lögmanns, 2.691.113 krónur.Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Geirs Þórissonar lögmanns, 500.000 krónur.
Mál nr. 295/2014
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Frávísun frá héraðsdómi að hluta Mannréttindasáttmáli Evrópu
X og Y voru ákærðir fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa í störfum sínum sem stjórnarmenn A ehf. látið hjá líða að skila skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda á tilteknum tímabilum og standa skil á slíkum gjöldum. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að saksókn á hendur X og Y fæli í sér endurtekna meðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi í andstöðu við 1. mgr. 4. gr. samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu þótt A ehf. hefði verið gert að sæta álagi á gjöldin. Þá var ekki fallist á frávísun málsins á öðrum forsendum að öðru leyti en því að vísað var frá héraðsdómi hluta málsins sem laut að skilum á virðisaukaskatti vegna þess að ekki hafði farið fram rannsókn á töpuðum útistandandi kröfum. Hvað efnisatriði málsins snerti kom fram í dómi Hæstaréttar að á þeim tíma sem ákæra málsins tæki til hefði X farið með yfirumsjón verklegra framkvæmda hjá félaginu og Y annast markaðsmál. Hvorugur þeirra hefði haft með höndum skil á skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda eða annast skil á slíkum gjöldum. Var því ekki talið að X og Y bæru refsiábyrgð og voru þeir sýknaðir.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2014 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi en til vara að þeir verði sýknaðir. Að því frágengnu krefjast þeir þess að refsing verði milduð. I Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi lýtur mál þetta að skilum á skýrslu um virðisaukaskatt og skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og greiðslu á þessum gjöldum í starfsemi fyrirtækisins [...] ehf., en nafni þess var breytt 1. mars 2010 í [...]. Ákærði X var stjórnarformaður félagins frá 30. mars til 11. desember 2009, en þá gekk hann úr stjórninni. Frá þeim tíma var ákærði Y einn í stjórn félagsins. Tilkynning um þetta barst hlutafélagaskrá 21. sama mánaðar. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 9. september 2010. II Ákærðu krefjast frávísunar málsins frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að skattgreiðanda hafi verið gert að sæta álagi samkvæmt 28. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 27. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Því feli saksókn á hendur ákærðu í sér endurtekna málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi eða tvöfalda refsingu sem fari í bága við 1. mgr. 4. gr. samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þótt skattgreiðanda, sem var [...], hafi verið gert að sæta álagi á opinber gjöld felur saksókn á hendur ákærðu ekki í sér brot gegn banni við endurtekinni málsmeðferð eða tvöfaldri refsingu, enda ekki um að ræða sömu aðila. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á kröfu ákærðu um frávísun á þessum grundvelli. Til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi bendir ákærði X einnig á að hvergi sé getið í ákæru með hvaða hætti hann hafi gerst brotlegur. Þannig sé ekki gerð grein fyrir þeim skyldum sem á honum hvíldu og í engu getið um hvort ábyrgð hans byggi á saknæmri háttsemi, vanrækslu, stórfelldu gáleysi eða gáleysi. Þá sé látið við það eitt sitja í ákæru að vísa aðeins til lagagreinar sem kveði á um skyldur launagreiðanda og um skattskylda menn án þess að vikið sé að því hvernig þau ákvæði eigi við um ákærða. Af þessum sökum sé ákæran svo óljós að efnisdómur verði ekki lagður á málið. Í ákæru er ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum í starfi sínu sem stjórnarmaður í því félagi sem var skattgreiðandi. Eru þær sakargiftir reistar á því að hann hafi ekki sinnt þeim lögboðnu skyldum sem á honum hvíldu við skattskilin. Að þessu leyti er ákæran í samræmi við hvernig saksókn hefur verið hagað í slíkum málum en föst dómvenja er fyrir því að verknaðarlýsing af þessu tagi sé fullnægjandi. Þá leiðir af 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ekki þarf að jafnaði að víkja í ákæru að saknæmisstigi þess verknaðar sem ákærða er gefinn að sök, en slíkar kröfur ráðast af þeirri refsiheimild sem saksóknin er reist á. Kröfu um frávísun samkvæmt þessu verður því hrundið. Þá byggja ákærðu kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi enn fremur á að ekki hafi farið fram viðhlítandi rannsókn á því hvort virðisaukaskattur hafi í raun innheimst af útistandandi kröfum [...] á hendur öðrum. Í því sambandi benda ákærðu á að fram hafi komið að félagið hafi tekið að sér ýmis verk og ekki fengið greitt fyrir þau, en gera megi ráð fyrir að þær kröfur hafi tapast. Í 1. hluta ákæru er ákærða X gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 5.821.147 krónur sem innheimtur var í rekstri félagsins á uppgjörstímabilinu maí til júní 2009. Ákærða Y er hins vegar gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 7.256.145 krónur vegna uppgjörstímabilsins mars til apríl 2010. Í bréfi skattrannsóknarstjóra ríksins 14. nóvember 2011, þar sem málinu var vísað til rannsóknar hjá lögreglu, kom fram að skuld vegna fyrra tímabilsins hefði verið greidd að fullu en engin greiðsla hefði borist vegna síðara tímabilsins. Þar sem virðisaukaskattur vegna fyrra tímabilsins hefur verið greiddur skiptir ekki máli um þær sakargiftir hvort útistandandi kröfur félagsins hafi ekki fengist greiddar. Eru því ekki efni til að vísa frá héraðsdómi þeim hluta ákærunnar sem beinist að ákærða X. Aftur á móti geta tapaðar útistandandi viðskiptaskuldir vegna síðara tímabilsins haft áhrif við ákvörðun refsingar og eftir atvikum hvort heimild standi til að víkja frá sektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Í málinu nýtur ekki við fullnægjandi rannsóknar á þessu og verður því að vísa þeim hluta ákærunnar frá héraðsdómi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006. Loks krefst ákærði X frávísunar málsins frá héraðsdómi þar sem ekki hafi verið kannað hvort skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda væru réttar fyrir árið 2009 þar sem engin rannsókn hefði farið fram á bókhaldi [...] fyrir það ár. Samkvæmt 15. gr., sbr. 20. gr., laga nr. 45/1987 skal launagreiðandi draga staðgreiðslu af launum og skila til innheimtumanns því fé sem hann heldur þannig eftir eða bar að halda eftir og skal greiðslunni fylgja sundurliðuð skilagrein. Af þessum ákvæðum leiðir að launagreiðanda er aðeins skylt að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda af launagreiðslum sem hann í raun innir af hendi. Dragist greiðsla launa fram yfir gjalddaga frestast að sama skapi skylda til afdráttar vegna opinberra gjalda. Við rannsókn málsins benti ekkert til að laun hefðu ekki verið greidd í rekstri félagsins, heldur upplýstu fyrirsvarsmenn þess þvert á móti við rannsóknina og fyrir dómi að greiðsla launa hefði verið látin ganga fyrir uppgjöri á öðrum skuldum. Þá liggja fyrir skilagreinar sem félagið tók sjálft saman og hefur ekkert komið fram í málinu sem gefur til kynna að þær séu rangar. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að vísa frá héraðsdómi 2. hluta ákærunnar að því leyti sem hún lýtur að því að ákærðu hafi ekki staðið skil á opinberum gjöldum. III Ákærðu eru sóttir til saka fyrir að hafa sem stjórnarmenn [...], áður [...], látið hjá líða að skila skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda á tilteknum tímabilum á árunum 2009 og 2010 og standa skil á slíkum gjöldum að nánar tilgreindum fjárhæðum. Með þessu telur ákæruvaldið að þeir hafi gerst brotlegir við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Svo sem áður greinir átti ákærði X sæti í stjórn einkahlutafélagsins til 11. desember 2009 þegar hann gekk úr henni en ákærði Y tók þá sæti í stjórninni. Ákærðu voru á þeim tíma sem ákæra málsins tekur til starfsmenn félagsins en ákærði X fór með yfirumsjón með verklegum framkvæmdum og ákærði Y annaðist markaðsmál. Í málinu liggur fyrir að hvorugur þeirra hafði á hendi skil á skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda eða önnuðust skil á slíkum gjöldum. Aftur á móti var framkvæmdastjóri starfandi hjá fyrirtækinu sem fór með daglegan rekstur þess í samræmi við 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og undir hann heyrðu fjármálastjóri og bókari sem fóru með verkefni á þessu sviði. Með hinum áfrýjaða dómi var framkvæmdastjórinn sakfelldur fyrir þau brot sem ákærðu eru gefin að sök og unir hann þeim dómi. Samkvæmt framansögðu bera ákærðu ekki refsiábyrgð á því að vanhöld hafi orðið á skilum skýrslna vegna áðurgreindra gjalda eða að vanskil hafi orðið á greiðslu þeirra, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 392/2006 og dóma réttarins 12. desember 2013 í máli nr. 354/2013 og 23. janúar 2014 í máli nr. 388/2013. Breytir engu í því tilliti þótt ákærðu hafi setið fundi í svonefndri framkvæmdastjórn félagsins og verið kunnugt um vanskil gjaldanna, enda hefur ekki verið leitt í ljós að þeir hafi tekið þátt í að ákveða hverjar af skuldum þess yrðu greiddar umfram aðrar. Samkvæmt þessu verða ákærðu sýknaðir af ákæru í málinu. Allur sakarkostnaður sem felldur var á ákærðu í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi þeim sakargiftum á hendur ákærða Y að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti samtals að fjárhæð 7.256.145 krónur vegna uppgjörstímabilsins mars til apríl 2010 en að öðru leyti er hann sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði X er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður sem felldur var á ákærðu í héraði, þar með talin málsvarnarlaun með þeim fjárhæðum sem greinir í hinum áfrýjaða dómi, greiðist úr ríkissjóði. Einnig greiðist úr ríkissjóði allur áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða X, Bjarka Þórs Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, og ákærða Y, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 941.250 krónur til hvors þeirra. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. mars 2014. Mál þetta, sem þingfest var 8. maí 2013 og dómtekið 10. febrúar sl., er höfðað með ákæru embættis sérstaks saksóknara, skv. lögum nr. 135/2008, útgefinni 10. apríl 2013 á hendur Þ, kt. [ ],[ ],[ ], X, kt. [ ],[ ],[ ], X, Z og Y, kt. [ ],[ ],[ ], „fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, Þ sem framkvæmdastjóri, X, X og Z sem stjórnarmenn til 21. desember 2009 og Y sem stjórnarmaður frá 21. desember 2009, einkahlutafélagsins [ ], kt. [ ], [ ],[ ], með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslu einkahlutafélagsins á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilsins maí – júní rekstrarárið 2009 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins, vegna uppgjörstímabilanna maí – júní rekstrarárið 2009 og mars – apríl rekstrarárið 2010, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 13.077.292 hvað varðar ákærða Þ, samtals að fjárhæð kr. 5.821.147 hvað varðar ákærðu X og Z og samtals að fjárhæð kr. 7.256.145 hvað varðar ákærða Y, sem sundurliðast sem hér greinir: Uppgjörstímabil: Vangoldinn VSK: Vangoldinn VSK: Vangoldinn VSK: hvað varðar hvað varðar hvað varðar Þ: MX, X og Z: Y: Árið 2009 maí - júní kr. 5.821.147 kr. 5.821.147 kr. - Árið 2010 mars - apríl kr. 7.256.145 kr. - kr. 7.256.145 Samtals kr. 13.077.292 kr. 5.821.147 kr. 7.256.145 2. Eigi staðið skil á skilagreinum einkahlutafélagsins vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna greiðslutímabilanna maí, júní og júlí rekstrarárið 2009 og janúar, maí og júní rekstrarárið 2010, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna greiðslutímabilanna maí, júní, júlí og nóvember rekstrarárið 2009 og janúar til og með júní rekstrarárið 2010, samtals að fjárhæð kr. 31.380.886, hvað varðar ákærða Þ, samtals að fjárhæð kr. 16.825.575, hvað varðar ákærða X samtals að fjárhæð kr. 18.159.317, hvað varðar ákærðu X og Z og samtals að fjárhæð kr. 15.399.073, hvað varðar ákærða Y, sem sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Vangoldin Vangoldin Vangoldin Vangoldin staðgreiðsla: staðgreiðsla: staðgreiðsla: staðgreiðsla: hvað varðar hvað varðar hvað varðar hvað varðar Þ: X, [ ] og [ ] Y Árið 2009 maí kr. 5.663.672 kr. 5.813.682 kr. 6.137.169 kr. - júní kr. 4.669.016 kr. 4.819.026 kr. 5.142.513 kr. - júlí kr. 4.192.686 kr. 4.382.366 kr. 4.718.920 kr. - nóvember kr. 1.616.094 kr. 1.810.501 kr. 2.160.715 kr. - kr. 16.141.468 kr. 16.825.575 kr. 18.159.317 kr. - Árið 2010 janúar kr. 5.080.167 kr. - kr. - kr. 5.239.822 febrúar kr. 3.888.301 kr. - kr. - kr. 3.888.301 mars kr. 1.702.431 kr. - kr. - kr. 1.702.431 apríl kr. 2.337.923 kr. - kr. - kr. 2.337.923 maí kr. 1.827.219 kr. - kr. - kr. 1.827.219 júní kr. 403.377 kr. - kr. - kr. 403.377 kr. 15.239.418 kr. - kr. - kr. 15.399.073 Samtals kr. 31.380.886 kr. 16.825.575 kr. 18.159.317 kr. 15.399.073 Framangreind brot ákærðu samkvæmt 1. og 2. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005, að því er varðar 1. tölulið ákæru. b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005, að því er varðar 2. tölulið ákæru. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðu neituðu allir sök við þingfestingu málsins. Ákærðu lögðu fram greinargerðir 10. október sl. og kröfðust allir frávísunar málsins frá héraðsdómi. Fór munnlegur málflutningur fram um þá kröfu þann 25. nóvember sl. og var krafan tekin til úrskurðar að honum loknum. Var kröfu ákærðu um frávísun hafnað með úrskurði dómsins hinn 12. desember 2013. Í þinghaldi þann 7. janúar sl. felldi ákæruvaldið niður ákæru á hendur ákærðu X og Z með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar Íslands í máli uppkveðnu 12. desember 2013 nr. 354/2013. Við upphaf aðalmeðferðar játaði ákærði Þ sök eins og háttseminni er lýst í ákærulið 2. Fór aðalmeðferð fram þann 10. febrúar sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Málsatvik. Málsatvik eru þau að skattrannsóknarstjóri ríkisins sendi mál ofangreindra aðila til embættis sérstaks saksóknara þann 14. nóvember 2011 til rannsóknar á meintum brotum á ákvæðum laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og eftir atvikum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Voru ákærðu Þ og X kærðir vegna skattaðilans [ ]. Ákærði Þ var skráður framkvæmdastjóri allt það tímabil sem ákæran tekur til. Ákærði X var skráður stjórnarformaður fyrri hluta tímabilsins sem ákært er fyrir eða til 21. desember 2009. Ákærði Y var skráður stjórnarformaður frá þeim tíma og út það tímabil sem ákæran tekur til. Segir í bréfi skattrannsóknarstjóra að bú S12 bygginga ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 9. september 2010. Tilefni rannsóknar skattrannsóknarstjóra á staðgreiðslu og virðisaukaskattsskilum skattaðilans hafi verið athugun skattrannsóknarstjóra á skilum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimts virðisaukaskatts. Rannsóknin hafi formlega hafist 10. mars 2011 með því að tilkynning hafi verið send skiptastjóra þrotabúsins þess efnis að rannsókn væri hafin á skilum á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna maí, júní, júlí, október, nóvember og desember rekstrarárið 2009 og janúar til og með júní rekstrarárið 2010 og innheimtum virðisaukaskatti vegna uppgjörstímabilanna maí til júní rekstrarárið 2009 og mars til apríl rekstrarárið 2010. Segir í bréfinu að ákærði Þ hafi verið skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Ákærði X hafi verið skráður stjórnarformaður frá 30. mars 2009 til 11. desember 2009 en þá hafi ákærði Y verið skráður stjórnarmaður og ákærði X meðstjórnandi. Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins hafi ákærði Þ sagst hafa verið forstjóri [ ] frá 19. ágúst 2007 þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Hafi hann annast daglegan rekstur skattaðila en A hafi annast fjármálin. Hafi hún starfað undir stjórn ákærða Þ. Kvað Þ ákærða Y hafa verið byggingar- og þróunarstjóra félagsins en ekki komið beint að daglegum rekstri en hafi átt að vera meðvitaður um stöðuna á rekstri félagsins. Þá hafi ákærði X sagst hafa verið framkvæmdastjóri verklegra framkvæmda hjá félaginu tímabilið nóvember 2007 til og með janúar 2010 en ekki komið að daglegum rekstri. Hann hafi verið í höndum ákærða Þ. Haft var eftir ákærða X að ákærði Y hafi verið með verkefnaöflun og markaðsstarf en hann hafi ekki komið að daglegum rekstri. Þá hafi A annast um fjármál félagsins. Kvað ákærði X það ekki vera rétt að hann hafi verið með prókúru hjá félaginu eins og fram kæmi í gögnum hjá Fyrirtækjaskrá RSK. Í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra kvaðst ákærði Y hafa starfað hjá félaginu og hafi hlutverk hans verið að afla verkefna. Hann hafi aldrei komið nálægt daglegum rekstri né fjármálum hjá félaginu. Ákærði Þ og Ahafi alfarið séð um þann þátt. Þá er haft eftir ákærða Y að ákærði X hafi verið framkvæmdastjóri félagsins og „búið“ til peningana fyrir félagið og hafi þannig komið að fjármálum með ákærða Þ. Þá segir enn fremur í bréfinu að rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi leitt m.a. í ljós að vanrækt hafi verið, fyrir hönd félagsins, að standa á lögmæltum tíma skil á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna maí, júní, júlí, október, nóvember og desember rekstrarárið 2009 og janúar til og með júní rekstrarárið 2010 til innheimtumanns ríkissjóðs. Þá hafi verið vanrækt að standa skil á skilagreinum vegna greiðslutímabilanna maí, júní og júlí rekstrarárið 2009 og janúar, maí og júní rekstrarárið 2010. Jafnframt hafi rannsóknin leitt í ljós að vanrækt hafi verið, fyrir hönd félagsins, að standa á lögmæltum tíma skil á innheimtum virðisaukaskatti til innheimtumanns ríkissjóðs, vegna uppgjörstímabilanna maí til júní rekstrarárið 2009 og mars til apríl rekstrarárið 2010. Þá hafi verið vanrækt, fyrir hönd félagsins, að standa skil á virðisaukaskattsskýrslu á lögmæltum tíma, vegna uppgjörstímabilsins maí til júní rekstrarárið 2009. Þá segir að skattrannsóknarstjóri ríkisins hafi tilkynnt fyrrverandi fyrirsvarsmönnum félagsins með bréfum þann 1. júní 2011 um fyrirhugaða ákvörðunartöku um refsimeðferð í málinu og leitað eftir því að þeir tjáðu sig um refsimeðferðina. Samkvæmt gögnum frá skiptastjóra [ ]hafði félagið ekki verið í rekstri nokkru áður en það var úrskurðað gjaldþrota. Hafði þá [ ] tekið við öllum rekstri og keypt allt lausafé af [ ]. Hafi [ ] m.a. tekið við bókhaldstölvu [ ].[ ]. hafi síðar farið í gjaldþrot og [ ] tekið við rekstri [ ]. Kemur fram í tölvupósti skiptastjóra að bróðir ákærða Þ hafi verið starfsmaður [ ]og getað veitt skiptastjóra upplýsingar um bókhald [ ]. Kvað skiptastjóri bókhaldsgögn [ ] hafa verið í möppum í geymslu í [ ] en hann síðan sett þau á Þjóðskjalasafnið. [ ]var úrskurðað gjaldþrota þann 5. maí 2011. Í gögnum málsins liggur fyrir að ákærði Þ var framkvæmdastjóri [ ] frá 17. ágúst 2007 með prókúru ásamt ákærða Y. Nokkrar breytingar urðu á stjórnarsetu og prókúru [ ] á árunum 2007 til og með 1. mars 2010 en þá fékk félagið nýtt nafn, [ ]., og var félagið rekið áfram á sömu kennitölu og [ ].,[ ]. Samkvæmt gögnum málsins var skilagrein vegna virðisaukaskatts fyrir tímabilið maí-júní 2009, með eindaga 5. ágúst 2009, skilað 25. september 2009. Skilagrein fyrir tímabilið mars-apríl 2010, með eindaga 7. júní 2010, var skilað þann dag. Inn á skuldina hafa verið greiddar alls 5.355.456 krónur. Þá var skilagrein vegna afdreginnar staðgreiðslu starfsmanna fyrir maí 2009, með eindaga 15. júní 2009, skilað 16. júní 2009. Skilagrein fyrir júní 2009, með eindaga 15. júlí 2009, var skilað 31. júlí 2009. Skilagrein fyrir júlí 2009, með eindaga 17. ágúst 2009, var skilað 19. ágúst 2009. Skilagrein fyrir október 2009, með eindaga 16. nóvember 2009, var skilað 5. nóvember 2009. Skilagrein fyrir nóvember 2009, með eindaga 15. desember 2009, var skilað 10. desember 2009. Skilagrein fyrir desember 2009, með eindaga 15. janúar 2010, var skilað 14. janúar 2010. Skilagrein fyrir janúar 2010, með eindaga 15. febrúar, var skilað 9. mars 2010. Skilagrein fyrir febrúar 2010, með eindaga 15. mars 2010, var skilað 9. mars 2010. Skilagrein fyrir mars 2010, með eindaga 15. apríl 2010, var skilað 14. apríl 2010. Skilagrein fyrir apríl 2010, með eindaga 17. maí 2010, var skilað 12. maí 2010. Skilagrein fyrir maí 2010, með eindaga 15. júní 2010, var skilað 17. ágúst 2010 og skilagrein vegna júní 2010, með eindaga 15. júlí 2010, var skilað 17. ágúst 2010. Var því þremur af alls sex skýrslum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda skilað eftir eindaga. Allar skilagreinarnar voru án greiðslu. Inn á höfuðstól staðgreiðsluskuldar hafa samtals 26.125.062 krónur verið greiddar. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði Þ kom fyrir dóminn og kvaðst aðspurður ekki hafa verið framkvæmdastjóri félagsins heldur hafi hann verið ráðinn sem forstjóri samkvæmt ráðningarsamningi við félagið. Kvaðst hann ekkert hafa haft með það að gera hvernig fyrirtækjaskrá skráði þetta inn hjá sér. Hann hafi skrifað undir tilkynningu til fyrirtækjaskrár um stöðu sína sem framkvæmdastjóri þar sem eyðublaðið byði ekki upp á annað. Ákærði kvaðst hafa kynnt sér skyldur framkvæmdastjóra. Hlutverk hans hjá félaginu hafi verið fólgið í stefnumótun og samskiptum við viðskiptavini og birgja. A hafi verið ráðin fjármálastjóri félagsins og þau haldið vikulega fundi til að fara yfir mál félagsins. A hafi verið undirmaður ákærða hjá félaginu. Það hafi verið hlutverk A að sjá um skattskil félagsins þar til hún lét af störfum en þá hafi C tekið við að sjá um skattskil. Ákærði kvaðst hafa undirritað skattskil eftir að A hætti. A hafi séð um að skila virðisaukaskattsskýrslum og B hafi tekið við því eftir að A hætti. Þær hafi báðar verið undirmenn hans. Gögn vegna virðisaukaskattsskila frá maí til júní 2009 og mars til apríl árið 2010 voru borin undir ákærða. Kvað ákærði gögnin stafa frá félaginu en hann hafi ekki komið að skilum á þessum skýrslum. Gerði hann ekki athugasemdir við þau gögn. Ákærði kvað færslur ríkisskattstjóra á árinu 2010 ekki vera í samræmi við bókhald félagsins en kvaðst ekki geta sagt til um það hvernig þetta hafi verið fært af hálfu skattyfirvalda. Ákærði kvaðst hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti að það séu rangar færslur hjá skattstjóra og að ógreiddur virðisaukaskattur félagsins sé að hámarki um 3.700.000 krónur vegna þess tíma sem ákært sé fyrir. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því hvers vegna virðisaukaskattsskýrslum hafi verið skilað of seint en A hafi séð um þau skil. Ákærði hafi hins vegar ekki vitað af því á þeim tíma að skýrslum fyrir tímabilið maí og júní 2009 hafi verið skilað of seint en hann hafi vitað að greiðslum fyrir þetta tímabil og mars og apríl 2010 hafi ekki verið skilað. Ákærði kvaðst hafa borið ábyrgð sem æðsti maður félagsins. Ákærði kvað laun starfsmanna og greiðslur til birgja hafi verið í forgangi, félagið hafi tapað miklum fjárhæðum á þessum tíma og því orðið að forgangsraða hvað var greitt til að halda fyrirtækinu gangandi. Samningar hafi verið við sýslumannsembættið í Hafnarfirði og hafi A séð um það. Aðspurður um það hver eða hverjir hafi tekið ákvörðun um það hvernig ætti að stýra félaginu, hvað hann alla í framkvæmdastjórninni hafa vitað um þetta, ákærða, A og meðákærðu X og Y. Kvað hann framkvæmdastjórnina hafa vitað á þessum tíma að virðisaukaskatti var ekki skilað. Gögn vegna skila á staðgreiðslu fyrir tímabilin 2009 og 2010 sem ákært er fyrir í ákærulið 2 voru borin undir ákærða. Kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við þær skilagreinar en þær hafi ekki farið um hans hendur. Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við lista um starfsmenn félagsins en kvaðst ekki geta svarað um það hvort þar séu tilgreind rétt laun þeirra starfsmanna. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því hvers vegna skýrslum vegna staðgreiðslu hafi ekki verið skilað á réttum tíma á kærðu tímabili. Ákærði hafi ekki vitað af því að skýrslum var ekki skilað á réttum tíma en hann hafi hins vegar vitað af því að greiðslum var ekki skilað. Ákærði kvað framkvæmdastjórnina hafa vitað að afdreginni staðgreiðslu hafi ekki verið skilað á réttum tíma. Vísaði ákærði til svars síns varðandi virðisaukaskattinn. Framkvæmdastjórnin hafi ætíð fengið upplýsingar um greiðslustöðuna á vikulegum fundum. Meðákærðu X og Y hafi einnig verið upplýstir um að greiðslur voru á eftir. Aðspurður um það hvort ákærði hafi talið sig bera skyldu til að hafa eftirlit með því að skýrslum væri skilað á réttum tíma kvað ákærði vel geta verið að það megi orða það þannig en hann hafi treyst sínum undirmönnum. Ástæða þess að félagið hafi verið í skömm með opinber gjöld hafi verið að greiðslur vegna stórra verka eins og frá [ ]hafi ekki skilað sér í aðdraganda hrunsins. Þeim hafi verið sagt að opin lánalína væri vegna [ ] en þegar að uppgjöri kom hafi þeim verið tilkynnt að þeir gætu fengið 170.000.000 króna í stað 400.000.000, ella fengju þeir ekkert. Félagið hafi einnig verið með stórt verk fyrir [ ] og ekki mátt framleiða meira en fyrir 30-40.000.000 króna á mánuði en þeir reikningar verið greiddir seint og illa og jafnvel ekki verið greiddir. Þá kvað ákærði reikninga hafa verið gefna út, m.a. í mars 2010, og þeir verið kreditfærðir í júlí eða ágúst s.á. þar sem þeir hafi ekki fengist samþykktir. Kvað ákærði þá reikninga hafa fundist í tölvu félagsins og hann loks getað prentað þá út undir rekstri þessa máls. Kvað hann innskattinn hafa verið bókaðan á móti einhverjum kostnaði og álögum hjá ríkisbókhaldi en ekki inn á ógreiddan virðisaukaskatt á tímabilinu mars-apríl 2010 eins og lofað hafði verið. Ákærði kvaðst aðspurður aldrei hafa komist í fylgiskjöl félagsins vegna áranna 2009 og 2010 og kvaðst ekki vita hvernig skiptastjóri hafi getað unnið málið. Öll bókhaldsgögn [ ] hafi verið til staðar þegar félagið fór í gjaldþrot og kvaðst ákærði ekki vita hvernig skiptastjóri hafi farið með gögnin. Virðisaukaskattsskýrsla fyrir tímabilið maí-júní 2009, sem liggur frammi í málinu og er móttekin af skattstjóra 25. september 2009, var borin undir ákærða. Kvað hann A hafa beðið með að skila inn skýrslum ef hún taldi að um innskatt yrði að ræða. Ákærði kvaðst hafa verið ráðinn til félagsins í ágúst 2007, félagið hafi verið með um 200 starfsmenn og veltan árið 2008 eða 2009 hafi verið um þrír milljarðar. Kvað ákærði að félagið hefði staðið af sér hrunið ef það hefði fengið útistandandi kröfur greiddar í kjölfar hrunsins. Ákærði kvað stjórnarfundi hafa verið haldna þegar þörf var talin á því. Ákærði kvaðst aðspurður hafa borið ábyrgð á rekstri félagsins sem framkvæmdastjóri en A hafi verið hans undirmaður en ákærði hafi borið ábyrgð á henni. Þá kvað ákærði sér hafa verið ljóst að virðisaukaskattur og afdregin staðgreiðsla hafi verið vörsluskattar eða svokölluð „rimlagjöld“. Ítrekaði hann að allir í framkvæmdastjórninni hafi verið upplýstir um stöðuna á rimlagjöldunum. Ákærði kvað skipurit fyrirtækisins hafa verið þannig að stjórn félagsins hafi verið sinn yfirmaður, en stjórnarmenn hafi einnig verið undirmenn sínir. Framkvæmdastjórafundir hafi verið haldnir vikulega á mánudagsmorgnum. A hafi ætíð farið yfir fjármál fyrirtækisins í byrjun funda. Farið hafi verið yfir skuldir við innheimtumann ríkissjóðs. Síðan hafi meðákærði X farið yfir stöðu sinna verka. Síðan hafi ákærði farið yfir stöðu sinna mála og loks hafi Y farið yfir stöðu sinna mála. Ákærði kvaðst hafa stýrt framkvæmdastjórafundunum og A ritað fundargerðir en ákærði ritað fundargerðir á stjórnarfundum. Stjórnarformaður hafi stýrt fundum stjórnarfunda. Ákærði hafi boðað til stjórnarfunda í samráði við stjórnarformann. Aðspurður kvað ákærði að rætt hafi verið um skuld við ríkissjóð á stjórnarfundum og ítrekað á framkvæmdastjórafundum. Ákærði kvað þessa stöðu ætíð hafa verið rædda og þá á árinu 2009. Félagið hafi verið komið í vanskil með vörsluskatta í byrjun árs 2009 og í mars 2009, þegar félagið fékk greiddar eitt hundrað og sjötíu milljónir frá [ ], hafi vanskil verið gerð upp. Ákærði X kom fyrir dóminn og kvaðst hafa gengið úr stjórn [ ]14. desember 2009 en hann geti ekki svarað fyrir það hvenær einhver stofnun skráir slíkar upplýsingar hjá sér. Ákærði kvaðst ekki hafa kynnt sér neinar skyldur er hvíldu á stjórnarmönnum almennt. Ákærði kvaðst hafa stýrt verklegum framkvæmdum og tæknideild hjá félaginu en fjármálastjórn hafi verið í höndum forstjóra, enda yfirmaður þeirra deildar sem sá um fjárreiður. Ákærði kvaðst vita það núna að B hafi undir það síðasta skilað skýrslum en fjármálastjórinn, A, hafi borið ábyrgð á greiðslum. Ákærði kvaðst ekki hafa neinar forsendur til að gagnrýna virðisaukaskattsskýrslu frá 25. september 2009, hann hafi ekki séð þá skýrslu fyrr en við rannsókn málsins. Þá kvaðst ákærði ekki geta sagt neitt til um staðgreiðsluskýrslur sem liggja fyrir í málinu, hann hafi ekki séð þau gögn fyrr en undir rekstri málsins. Spurður um starfsmannalista, sem liggja fyrir í málinu, kvaðst ákærði ekki hafa þekkt alla starfsmenn og laun þeirra hafi verið trúnaðarmál. Ákærði kvaðst ekki vita af hverju staðgreiðsluskattur skilaði sér ekki á réttum tíma, hann hafi vitað að félagið var í peningavandræðum en ekki vitað í hverju það fólst. Um framburð ákærða hjá lögreglu um að hann hafi lýst því að fundir hafi verið haldnir reglulega og þeir upplýstir um stöðu virðisaukaskatts, kvað ákærði það rétt að fundir hafi verið haldnir um stöðu virðisaukaskatts en ekki um að þeir skulduðu hann. Ákærði kvaðst vita að það hafi verið samkomulag við sýslumann og þeim stundum sagt hver staðan væri varðandi það en ákærði myndi aðeins eftir einum fundi þar sem talað var um fjárhæðir og þeim sagt að það vantaði „X“ milljónir til að ganga frá uppgjöri við sýslumann. Þessir fundir hafi verið til upplýsinga, þar sem ákærði hafi upplýst um stöðu á rekstri þeirra verka sem hann stýrði, A hafi upplýst þá um stöðu fjármála, Y hafi upplýst um það sem hann gerði og Þ hafi haldið utan um þetta. Ákærði kvað framburð sinn hjá lögreglu um að hann hafi vitað um stöðuna hafa átt við árið 2010, þegar fyrirtækið var að fara í þrot. Ákærði hafi vitað um vanskil á virðisaukaskatti á árinu 2009, að röng skýrsla hafi verið send inn, en meira hafi hann ekki vitað. Ákærði kvað það rangt hjá meðákærða Þ, að allir ákærðu hafi verið upplýstir á framkvæmdastjórafundum um vanskil á sköttum, Þ sjálfur hafi ekki einu sinni vitað um skattskilin. Þeir hafi vitað að þeir voru í fjárþröng en að það vantaði 3.700.000 krónur, sem yrðu ekki borgaðar akkúrat núna, hafi þeir ekki verið upplýstir um. Hver um sig hafi sinnt sínum verkum en þeir reynt að hittast og upplýsa hver annan um stöðuna. Ákærði kvað rétt að þeir hafi vitað um fjárskort hjá félaginu en það hafi verið ákvörðun Þ að láta launagreiðslur og greiðslur til birgja hafa forgang. Sú ákvörðun hafi aldrei verið borin undir þá, ákærði myndi eftir einum fundi þar sem rætt hafi verið um að það vantaði átta milljónir til að standa við samninga við sýslumann en meira hafi ákærði ekki vitað. Ákærði kvað hrun hafa orðið í landinu og félagið hafi hitt mjög illa inn í hrunið. Búið væri að afskrifa marga milljarða hjá einstökum fyrirtækjum en ekki hjá þeim. Ákærði kvaðst vita að fyrirtækið hafi verið í vanskilum við sýslumann eins og öll önnur fyrirtæki hafi verið. Ákærði var inntur eftir skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir tímabilið maí, júní og júlí 2009, og kvaðst ákærði ekkert vita um það hvort þeim skilagreinum hafi verið skilað á réttum tíma. Fjármálastjórinn hafi borið ábyrgð á að þeim skilagreinum væri skilað á réttum tíma en ákærði hafi ekki komið nálægt því. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað hversu mikið væri ógreitt af staðgreiðslu, hann hafi bara vitað að það væru vanskil. Bréf lögmanns meðákærða Þ til skattrannsóknarstjóra frá 23. maí 2011 var borið undir ákærða. Var ákærði inntur eftir því að tekið er fram í bréfinu að ákærða og meðákærða hafi verið fullljós staða félagsins gagnvart ríkissjóði. Kvað ákærði þessa vitneskju þeirra eiga við árið 2010 en það ár hafi þeir verið upplýstir um stöðu virðisaukaskatts. Meðákærði Y hafi mætt sjaldan á þessa fundi, hann hafi yfirleitt verið annars staðar, en þetta eigi við árið 2010. Ákærði kvaðst hafa komið að samþykkt reikninga félagsins en hann hafi ekki séð um bókhald eða haft aðgang að því. Ákærði hafi þurft að samþykkja reikninga sem komu til félagsins til greiðslu en hann hafi ekki séð um að greiða reikningana. Ákærði kvaðst ekki hafa haft neitt boðvald yfir fjármálastjóra eða bókara félagsins. Ákærði kvaðst aðspurður muna það að velta fyrirtækisins hafi verið um fjórir milljarðar á árinu 2008. Á árinu 2009 hafi starfsfólki verið fækkað um 80% auk þess sem veltan hafði farið niður að sama skapi. Meðaltekjur hafi því lækkað verulega eða úr þrjú hundruð og fimmtíu til fjögur hundruð milljónum á mánuði niður í þrjátíu til fjörutíu milljónir. Félagið hafi fengið kjaftshögg í október vegna virðisaukaskatts sem var ógreiddur, yfir tuttugu milljónir, sem hefði ekki verið neitt mál að greiða í desember, þegar veltan var yfir fjögur hundruð milljónir í mánuði, en þeir hafi verið að fá þetta í hausinn þegar veltan var komin niður í tuttugu og fimm til þrjátíu milljónir á mánuði. Þess vegna hafi vandamálin magnast svo gríðarlega upp. Ákærði kvaðst hafa eytt sumrinu í að leita að bókhaldi [ ] vegna þessa máls, en bókhaldsgögnin hafi verið komin á Þjóðskjalasafn. Ákærði hafi ekki fundið þar neitt af þeim gögnum sem sýndu fram á skattskil félagsins. Ákærði kvað meðákærða Y hafa haft það hlutverk að leita að verkefnum fyrir félagið. Meðal annars hafi þeir verið með verkefni fyrir [ ] og ekki fengið greiðslur, um sex hundruð milljónir hafi tapast þar. Kvað ákærði meðákærða ekki hafa komið að verkefnastjórnun, enda hafi það ekki verið hans verksvið. Ákærði kvað meðákærða Y ekki hafa komið neitt að fjármálastjórn félagsins í tíð ákærða X en hann hafi gert það áður en ákærði X kom í fyrirtækið. Meðákærði Þ hafi borið ábyrgð á fjármálum fyrirtækisins en undirmenn hans hafi verið fjármálastjórinn A, C bókari og launadeildin þar sem B sá um launaútreikninga. Ákærði kvað það hafa verið um mánaðamótin október/nóvember, þegar verið var að vinna að níu mánaða uppgjöri, að upp kom að mistök höfðu verið gerð með skil á virðisaukaskattsskýrslu en það hafi verið lagfært. Kvað ákærði að þegar ljóst var að félagið stefndi í þrot þá hafi meðákærði Þ haldið þeim vel upplýstum um stöðuna en meðákærði Y hafi verið óduglegur að mæta á fundi. Kvað ákærði þetta hafi verið um áramótin 2009/20010. Ákærði hafi ekki sett sig sérstaklega inn í ógreiddan virðisaukaskatt fyrir tímabilið mars til apríl 2010 en meðákærði Þörugglega upplýst þá um stöðuna. Á þeim tíma hafi þeir fengið upplýsingar um stöðuna nánast daglega. Meðákærði Þ hafi á þessum tíma verið að berjast við að greiða þessa skuld upp. Ákærði kvaðst ekki muna til þess að rætt hafi verið á fundi að skuldin hafi verið uppgerð, en ákærði hafi talið að skuldin væri í kringum þrjár milljónir. Ákærði kvaðst meðvitaður um að umrædd gjöld væru vörsluskattar. Ákærði kvað Þ hafa ráðið sig sem starfsmann hjá fyrirtækinu og hafi engu breytt með það eftir að hann tók við stjórnarsetu í félaginu. Ákærði kvaðst, aðspurður, hafa fengið upplýsingar um vanskil á virðisaukaskatti í október/nóvember 2009 þegar þeir hafi fengið upplýsingar um að félagið skuldaði yfir tuttugu milljónir vegna desember 2008. Ákærði kvað engin vanskil hafa verið í maí og júní 2009 á virðisaukaskatti. Ákærði kvaðst ekki muna hvort um þessi vanskil hafi verið rætt á stjórnarfundum, hvorki virðisaukaskattur né staðgreiðsla, en hann hafi fengið upplýsingar um að vanskil hafi verið á samkomulagi við sýslumann. Mundi ákærði eftir því að rætt hafi verið um að það vantaði um átta milljónir til að standa í skilum við sýslumann. Ákærði Y gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Ákærði kvað það rétt að hann hafi verið í stjórn [ ]frá 21. des. 2009. Ákærði kvaðst ekki hafa kynnt sér sérstaklega skyldur stjórnarformanns eða stjórnarmanns einkahlutafélags. Kvaðst ákærði hafa mest unnið við öflun verkefna úti í bæ en fjármálastjórnin hafi verið A og hennar yfirmaður. Kvað hann meðákærða Þ hafa borið ábyrgð á fjármálastjórn fyrirtækisins. Virðisaukaskattsskýrsla vegna mars til apríl 2009 var borin undir ákærða og kvaðst hann ekkert kannast við þá skýrslu. Þá voru staðgreiðsluskilagreinar bornar undir ákærða. Kvaðst hann ekki rengja þau gögn en hann hafi ekki komið nálægt þeim á sínum tíma. Ákærði kvaðst ekki rengja starfsmannalista sem er í gögnum málsins en hann hafi enga hugmynd um launakjör starfsmanna. Meðákærði Þ og A hafi séð um yfirlit yfir laun starfsmanna. Þá kvaðst ákærði ekki hafa neinar forsendur til að gagnrýna hreyfingalista yfir greiðslur félagsins til sýslumanns, hann hafi ekki séð þessa lista. Ákærði taldi að fjármálastjórinn hafi átt að standa skil á virðisaukaskattsskýrslum og greiðslum hans. Ákærða hafi orðið vanskilin á vörslusköttum ljós í lokin og að meðákærði Þ hafi verið að reyna borga og borga. Kvaðst ákærði ekki muna hvort vanskil vörsluskatta hafi verið rædd á fundum framkvæmdastjóra. Þá kvað hann rétt að meðákærði Þ hafi borið ábyrgð á fjármálum fyrirtækisins. Hvort A hafi haft sjálfstæða heimild til að ákveða að skila ekki virðisaukaskatti, vissi ákærði ekki. Þá kvaðst ákærði ekki geta svarað neinu um skil á staðgreiðsluskilagreinum né greiðslum samkvæmt þeim. Ákærði sagði að þegar hann kom inn í stjórn félagsins hafi hann spurt meðákærða Þ hvort vanskil væru á vörslusköttum, og hafi Þ sagt sér að allt væri í góðu lagi. Þess vegna hafi ákærði samþykkt að fara í stjórn félagsins. Ákærði kvað sér ekki hafa verið greint frá því að virðisaukaskatti hafi ekki verið skilað fyrir mars til apríl 2010. Sú umræða hafi hins vegar komið upp að verið væri að græja einhverja reikninga og hafi meðákærði X sagt sér frá því. Ákærði hafi ekki verið á öllum fundum en rætt hafi verið um skuld sem verið væri að greiða. Ákærði kvaðst, aðspurður um vikulega framkvæmdastjórafundi og stöðu félagsins gagnvart ríkissjóði, ekki muna þá svo glöggt, en hann myndi að hann og meðákærði X hafi rætt þetta og að verið væri að berjast við að ganga frá einhverju. Ákærði kvaðst ekkert hafa vitað um vanskil vörsluskatta á árinu 2009 og myndi ekki hvort meðákærði X hafi rætt þau við sig. Ákærði kvað meðákærða X hafa verið meira á skrifstofunni en ákærði en hann hafi einnig verið úti í bæ á fundum. Ákærði kvað að um hafi verið rætt í lokin, undir gjaldþrot félagsins, að verið væri að reyna að ná inn peningum til að standa skil á skuldum. Ákærði var inntur eftir því hver hefði ráðið meðákærða Þ. Kvað ákærði fyrrverandi eiganda, D, hafa ráðið Þ til starfa. Ákærði hafi verið yfirmaður yfir öllu fyrirtækinu, [ ] og [ ]. Ætíð hafi verið litið á Þ sem forstjóra. Vitnið E kom fyrir dóminn og kvað rétt að það hafi verið skráð stjórnarmaður til 14. desember 2009 en tilkynningin hafi verið send til fyrirtækjaskrár 21. desember 2009. Aðkoma vitnisins að rekstri félagsins hafi ekki verið nein og stjórnarfundir verið mjög stopulir á þessum tíma. Skuldastaða og vanskil á vörslusköttum hafi ekki verið rædd á stjórnarfundum. Skattskil félagsins hafi verið í höndum fjármálastjóra félagsins A og hafi hún starfað undir stjórn forstjóra félagsins, ákærða Þ. Þ hafi haft yfirumsjón með daglegum rekstri félagsins og kvaðst vitnið ekki geta sagt til um verkaskiptingu á milli hans og A. Vitnið kvað ákærða X lítið sem ekkert hafa komið að skattskilum félagsins og séð um framkvæmdir og verkstöðu félagsins. Eins hafi verið með ákærða Y, hann hafi fyrst og fremst séð um verkefnaöflun fyrir félagið. Vitnið kvað skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu hafa verið á höndum Þ og A en þekkti ekki til hvort skattskil hafi verið að einhverju leyti í höndum X en taldi að þau hafi ekki verið í höndum X eða Y. Vitnið kvaðst vita að félagið hafi tapað miklum fjármunum á verkum, t.d. á Korputorgi. Vitnið kvað líklegt að félagið hafi tapað kröfum á þessu tímabili og viðsemjendur félagsins hafi hrasað fjárhagslega eins og síðar urðu örlög [ ]. Vitnið kvað fyrir liggja í gögnum málsins að samkomulag hafi verið við innheimtumann ríkissjóðs vegna vanskila á opinberum gjöldum og vissi vitnið að Þ hafði unnið að því hörðum höndum að standa skil á opinberum gjöldum, sem vitnið taldi víst að hafi grundvallast á samkomulagi. Vitnið var spurt hvort röng virðisaukaskýrsla hafi farið til sýslumanns fyrir mistök og því komið fram að ógreidd virðisaukaskattsskuld hafi verið við innheimtumann ríkissjóðs. Kvaðst vitnið muna eftir því að það hafi gerst en mundi ekki hvenær þetta hafi verið. Þá hafi félagið verið að taka þátt í opinberu útboði og þurft að vera skuldlaust við innheimtumann ríkissjóðs. Minnti vitnið að sú yfirlýsing hafi legið fyrir en hún sé ekki í gögnum málsins. Vitnið mundi ekki fjárhæðir varðandi þetta. Vitnið kvað ákærða Þ hafa verið ráðinn sem forstjóri félagsins en hann hafi sinnt sömu starfsskyldum og framkvæmdastjóri. Vitnið kvaðst ítreka að nánast engir stjórnarfundir hafi verið þegar vitnið var í stjórn félagsins. Þá hafi ekki verið haldnir stjórnarfundir þegar ákærði X var með honum í stjórn, þar sem sérstaklega hafi verið rætt um skattastöðu félagsins. Vitnið kvaðst hafa farið í stjórn félagsins þar sem hann hafi verið lögmaður félagsins á sínum tíma. Eigendur félagsins hafi allir verið í rekstrinum, fyrri eigandi félagsins hafi verið farinn að trufla reksturinn verulega og því hafi verið ákveðið að skipta um stjórn. Vitnið F kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í stjórn félagsins og kvaðst hafa verið í stjórn [ ] fram í desember 2009. Hafi vitnið ekki haft neina aðkomu að rekstri félagsins og stjórnarfundir verið fátíðir. Þá kannaðist vitnið ekki við að vörsluskattar félagsins hafi verið ræddir á stjórnarfundum. Taldi vitnið að skattskil hafi verið á ábyrgð Þ en fjármálastjórinn, A, hafi komið að framkvæmd skattskila. Vitnið kvaðst ekki þekkja til þess hvort ákærðu X og Y hafi komið að skattskilum fyrirtækisins. Kvað vitnið að Þ hafi verið framkvæmdastjóri og séð um skrifstofuhaldið, Ahafi verið fjármálastjóri og X séð um framkvæmdir. Þ, X og Y hafi verið saman í framkvæmdastjórn og annast rekstur félagsins frá degi til dags. Kvað vitnið stjórnarfundi hafa verið haldna í stjórnartíð sinni og hafi Þ stýrt þeim fundum. Mundi vitnið ekki til þess að vanskil vörsluskatta hafi verið rædd á þessum fundum. Vitnið kvaðst hafa komið í stjórn félagsins á vegum VB fjárfestingarbanka til að gæta hagsmuna bankans. Vitnið G kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið skipaður skiptastjóri þrotabús [ ]. Aðspurt kvað vitnið félagið hafa haldið bókhald en það hafi verið í tölvu í [ ] þegar vitnið var skipaður skiptastjóri. [ ] hafi verið tekið við rekstri að einhverju leyti og tölvur og bókhald félagsins verið komið þangað. Kvaðst vitnið hafa beðið um bókhaldsgögn og fengið þau gögn sem hann þurfti á að halda vegna þrotabúsins. Hann hafi látið pakka öðrum bókhaldsgögnum sem voru í geymslu í [ ] og komið þeim á Þjóðskjalasafn. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað um nein önnur gögn sem tilheyrðu þrotabúinu. Kvaðst vitnið hafa gengið í að innheimta ógreiddar samningsgreiðslur vegna seldra íbúða en vitnið kvaðst ekki minnast tapaðra krafna. Vitnið A kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað sem fjármálastjóri hjá [ ] og síðar [ ]. Ákærði Þ hafi verið hennar yfirmaður. Vitnið kvaðst hafa starfað hjá félaginu frá nóvember 2007 og hætt störfum 30. apríl 2010. Kvaðst vitnið ætíð hafa séð um skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins utan þess er vitnið var í fríi. Þá hafi aðrir starfsmenn, C og fleiri, séð um skattskil. Virðisaukaskattsskil fyrir tímabilið maí til júní 2009 voru borin undir vitnið og kannaðist vitnið við skilagrein virðisaukaskattsins. Kvað vitnið skattskil ætíð hafa verið byggð á bókhaldi félagsins. Vitnið kvað sér hafa verið kunnugt um að félagið hafi verið í vanskilum með opinber gjöld eftir bankahrunið og verið í sambandi við innheimtudeild sýslumanns vegna þess. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið ákvörðun persónulega um að skila ekki opinberum gjöldum. „Pyngjan“ hafi verið látin ráða því hvaða gjöld hefðu forgang. Vitnið kvað félagið hafa innheimt virðisaukaskatt og staðgreiðslu og gert ráð fyrir ákveðnum greiðslum, en það hafi ekki staðið steinn yfir steini og stórir viðskiptamenn svikið þau um greiðslur. Þau hafi sett launagreiðslur og greiðslur til birgja í forgang því að ef laun hefðu ekki verið greidd þá hefði ekki verið hægt að halda starfseminni gangandi. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um það hver hafi tekið ákvörðun um það hvaða gjöld væru sett í forgang. Hugsanlega hafi vitnið tekið einhverjar ákvarðanir og hugsanlega einhverjir aðrir en langt sé um liðið og vitnið hafi ekki verið spurt út í þetta í mörg ár. Ef laun hefðu ekki verið greidd, væri ljóst að fyrirtækið hefði farið í þrot. Vitnið kvaðst hafa farið reglulega til sýslumanns til að semja um greiðslur eftir að þetta ástand varð og ef ekki var hægt að standa við samkomulagið þá hafi vitnið farið aftur og skýrt út stöðu félagsins. Vikulegir framkvæmdastjórafundir hafi verið haldir og þar hafi staða félagsins verið rædd. Fundargerðir hafi verið ritaðar. Þau hafi einnig rætt saman á göngum fyrirtækisins fyrir utan framkvæmdastjórafundina. Fjármál félagsins hafi verið rædd svo og vörsluskattar og hafi vitnið gert grein fyrir stöðu félagsins gagnvart sýslumanni. Vitnið taldi að ekki hafi verið farið út í smáatriði á þessum fundum en bæði virðisaukaskatturinn og staðgreiðsla opinberra gjalda hafi verið rædd. Í dag gæti vitnið ekki sagt hversu oft þetta hafi verið rætt. Í einhver skipti hafi vitnið verið beðið um nánari útlistun á stöðunni en vitnið kvaðst ekki muna um hvað það snerist. Staðgreiðsluyfirlit voru borin undir vitnið og kvaðst það reikna með að skýrslurnar byggðust á upplýsingum úr bókhaldskerfi félagsins. Vitnið kvaðst hafa farið inn á heimasíðu RSK og skoðað staðgreiðsluskil, vegna reksturs þessa máls, og hafi það komið vitninu í opna skjöldu þegar það sá síðbúin staðgreiðsluskil á árinu 2009 og framan af árið 2010. Vandamál sé að engar aðvaranir komi þegar staðgreiðsluskýrslum sé skilað of seint. Vitnið hafi vitað um vanskilin en ekki um þessi síðbúnu skil skýrslna og hafi launafulltrúinn ekki farið að þeim fyrirmælum sem honum voru gefin um að skila skilagreinum á réttum tíma. Vitninu hafi orðið ljós þessi síðbúnu skil í febrúar 2010, þegar það fór að vinna að ársuppgjöri ársins 2009, með launafulltrúanum. Ef vitnið hefði haft upplýsingar um þessi síðbúnu skil á skilagreinum, hefði vitnið gripið fyrr inn í. Vitnið kvaðst hafa stjórnað fjármálunum á þeim tíma sem ákært er fyrir og hafi greint stjórninni frá vanskilunum. Vitnið kvað, aðspurt, að um leið og ljóst var um vanskilin á opinberum gjöldum, hafi vitnið farið til sýslumanns og samið um greiðsluáætlun. Ef vanskil hafi orðið á samningnum hafi vitnið ætíð farið til sýslumanns og gert honum grein fyrir breyttum forsendum á greiðslugetu þeirra. Vitnið kvað ákærða Þ hafa lagt mikla áherslu á að samkomulagið við sýslumann stæðist. Vitnið, Þ og X hafi rætt þessi mál en ákærði Y hafi haft minni áhuga á þessum málum, hann hafi haft meiri áhuga á framkvæmdahliðinni. Vitnið var spurt út í hvort virðisaukaskattsskýrslu hafi verið skilað of seint, og kvaðst vitnið muna að skýrslu hafi verið skilað inn einum degi of seint og einnig annarri sem hafi verið skilað einum mánuði of seint. Skýrslan sem hafi verið skilað degi of seint hafi verið fyrir tímabilið janúar til febrúar 2009 og skýrslan sem skilað var mánuði of seint hafi verið fyrir maí-júní 2009. Vitnið kvaðst muna vel eftir skilunum degi of seint en ekkert eftir skýrslu sem fór mánuði of seint til sýslumanns. Vitnið kvaðst ætíð hafa talið að ef það væri að skila kreditskýrslum, þá hafi það haft um mánaðarfrest til þess. Vitnið taldi þetta minnisleysi sitt geta stafað af því að það hafi átt að vera inneignarskýrsla. Vitnið hafi farið í frí 26. ágúst til 14. september 2009. Taldi vitnið að umsvif fyrirtækisins hafi verið mikil og það verið eitt af fimm stærstu fyrirtækjum landsins. Strax eftir bankahrunið hafi starfsmönnum, sem hafi verið undirverktakar, verið sagt upp, um tvö hundruð manns. Þá hafi félagið reynt að skila dýrri lóð til Kópavogsbæjar sem það hafði átt til margra ára. Félagið hafi átt von á að fá eitthundrað og sextíu milljónir greiddar fyrir lóðina en fengið eitthundrað og tólf milljónir fyrir hana. Vitnið kvað sér hafa sviðið mjög þegar félagið var svikið um greiðslur, sérstaklega þegar um opinbera aðila hafi verið að ræða. Hafnarfjarðarbær hafi svikið félagið um háar fjárhæðir. Vitnið kvað bókhald félagsins hafa verið vel fært og mikill metnaður lagður í bókhaldið, bæði hjá stjórnendum [ ]. og síðar [ ]. Vitnið kvaðst ekki muna hvernig staðan hafi verið með útistandandi kröfur sem [ ]hafi átt eftir bankahrunið. Vitnið kvaðst hafa bæði sent virðisaukaskattsskýrslur rafrænt en einnig handskrifaðar skýrslur þegar um leiðréttingarskýrslur var að ræða. Aðspurt um innborgun upp á fjórar milljónir til tollyfirvalda án þess að hafa skilað virðisaukaskýrslu, kvað vitnið það mögulegt og að skýrslunni hafi verið skilað síðar. Vitnið taldi að fyrstu vanskil félagsins hafi verið um haustið 2008 eða í byrjun árs 2009. Þá kvað vitnið félagið ætíð hafa staðið við það samkomulag sem gert hafi verið við sýslumann vegna vanskila á vörslusköttum og opinberum gjöldum. Vitnið kvað ákærðu Þ, X og Y og sig hafa setið framkvæmdastjórafundi. Þá kvað vitnið innheimtan virðisaukaskatt og afdregna staðgreiðslu starfsmanna ekki hafa verið haldið sérgreindu, heldur hafi því verið blandað saman við annað fé félagsins. Vitnið C, bróðir ákærða Þ, gaf símaskýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa starfað fyrir [ ] frá mars 2007 fram á mitt ár 2010 en þá hafi hann farið að vinna hjá [ ]. Kvaðst vitnið hafa fært bókhald fyrir [ ]. Kvaðst vitnið hafa skilað virðisaukaskattsskýrslum eftir að fjármálastjóri félagsins hætti í júní 2010. Taldi vitnið fjármálastjórann hafa verið sinn yfirmann. Vitnið kvaðst hafa vitað um ákveðna erfiðleika í rekstri félagsins sem leiddu til þess að það dróst að greiða virðisaukaskatt fyrir tímabilin maí-júní 2009 og mars-apríl 2010. Vitnið kvaðst ekki vita hver hafi tekið ákvörðun um að draga þær greiðslur. Vitnið kvaðst fyrst og fremst hafa fært til bókar þau skjöl sem það hafi fengið inn á borð til sín. Vitnið taldi að virðisaukaskýrslur sem skilað var hafi gefið rétta mynd af veltu félagsins á umræddu tímabili. Hvað varðar staðgreiðslu í maí, júní, júlí og nóvember 2009 og janúar til júní 2010, kvaðst vitnið hafa séð þegar skýrslurnar voru bókfærðar að þær samrýmdust ekki efnahagsreikningi félagsins. Vitnið kvaðst ekkert hafa með fjárreiður hjá félaginu að gera og ekki vita hver hafi tekið ákvörðun um að skila ekki opinberum gjöldum. Vitnið var innt eftir því hvort það hafi óskað eftir því að inneignarskýrsla fyrir tímabilið júlí og ágúst 2010 yrði færð inn á tímabil mars-apríl 2010 en við því hafi ekki orðið heldur verið færð inn á eldra tímabil, kvaðst vitnið geta staðfest að það hafi óskað eftir þessu en við því hafi ekki verið orðið. Vitnið kvaðst hafa séð kvittanir frá sýslumanninum í Hafnarfirði og þar komið fram inn á hvaða tímabil var verið að greiða en vitnið séð síðar að Fjársýsla ríkisins hafði fært umræddar greiðslur á annan veg. Vitnið kvað ætlun félagsins hafa verið að hafa tímabilið mars-apríl 2010 hreint. Skattaðilinn hefur þegar hlotið refsimeðferð og ótækt að viðhalda tvöfaldri refsingu. Engin rannsókn fór fram á töpuðum kröfum. Forsendur og niðurstöður. Ákæruliður l. Ákærðu töldu að vísa ætti málinu frá dómi þar sem lýsing á háttsemi í 1. lið ákærunnar væri vanreifuð en eingöngu væri vísað til þess að ákærðu hefðu ekki staðið skil á tilgreindum skatti í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um þetta er að segja að margdæmt er um þessa lýsingu í ákæru sem staðfest hefur verið í dómum Hæstaréttar Íslands. Verður, af þeirri ástæðu, þessi málsástæða ekki reifuð frekar og henni hafnað. Ákærðu Þ, sem framkvæmdastjóri [ ] og X, sem stjórnarformaður félagsins, eru ákærðir fyrir þá háttsemi að hafa ekki skilað virðisaukaskattsskýrslum né greiðslum samkvæmt þeim fyrir tímabilið maí-júní 2009, en X var stjórnarformaður á þeim tíma. Þá eru ákærðu Þ og Y ákærðir fyrir að hafa ekki greitt virðisaukaskatt samkvæmt innsendri skýrslu vegna tímabilsins mars-apríl 2010, en Yvar stjórnarformaður félagsins á þeim tíma. Ákærðu neita sök. Ákærði Þ neitaði sök á þeim forsendum að hann hafi verið forstjóri félagsins en ekki framkvæmdastjóri og sé það ekki á hans ábyrgð hvernig starfsheiti hans sé skráð hjá Fyrirtækjaskrá. Hann sé ákærður sem framkvæmdastjóri en hann hafi ekki gegnt þeirri stöðu hjá félaginu. Aldrei hafi verið ráðinn neinn framkvæmdastjóri til félagsins. Fyrir liggur í gögnum málsins að ákærði Þ undirritaði tilkynningar til Fyrirtækjaskrár um stjórnarskipan og prókúru félagsins [ ] og síðan [ ] nokkrum sinnum. Var ákærði Þ í öllum tilvikum tilkynntur sem framkvæmdastjóri félaganna. Þá kom fram í framburði allra ákærðu og vitna að ákærði Þ starfaði sem framkvæmdastjóri félagsins þrátt fyrir að starfsheitið „forstjóri“ hafi verið í ráðningarsamningi hans. Breytir því engu hvaða starfsheiti ákærði taldi sig hafa í félaginu þar sem hann bæði gegndi þeim störfum sem framkvæmdastjóra ber að gegna auk þess að tilkynna sig og undirrita til Fyrirtækjaskrár að hann væri framkvæmdastjóri félaganna. Ber ákærði því ábyrgð sem slíkur út á við gagnvart viðsemjendum sínum og ber að hafna þessari málsástæðu ákærða Þ. Ákærði X telur sig ekki bera ábyrgð sem stjórnarformaður eftir 14. desember 2009 þar sem ákvörðun hafi verið tekin þann dag um að hann gengi úr stjórn og tilkynning um breytt stjórnarskipti hafi verið undirrituð á þeim degi. Eftir þann dag geti hann ekki borið ábyrgð sem stjórnarmaður. Að auki hafi hann ekki komið að rekstri fyrirtækisins að öðru leyti en að starfa sem framkvæmdastjóri við byggingaframkvæmdir en ekki komið neitt að fjármálastjórn. Samkvæmt 9. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 skal tilkynna stofnun félags til hlutafélagaskrár. Félag, og þá stjórnendur þeirra, getur ekki borið ábyrgð fyrr en félagið hefur verið skráð. Af þessu leiðir að stjórnarmenn bera hvorki lögmæt réttindi né skyldur fyrir hönd félags fyrr en við skráningu þess. Þá er tilkynning um breytta stjórn til hlutafélagaskrár á ábyrgð stjórnarmanna en ekki á ábyrgð hlutafélagaskrár eins og ákærði X byggir á þar sem hann kvaðst ekki geta gert að því hvenær hinu opinbera valdi þóknaðist að stimpla tilkynninguna frá félaginu. Ekkert er fram komið um að tilkynningar um breytta stjórnarsetu í félaginu [ ] hafi ekki verið mótteknar á þeim degi sem móttökustimpill segir til um eða 21. desember 2009. Er það á ábyrgð stjórnarmanna að koma slíkum tilkynningum til Fyrirtækjaskrár eftir að samþykktar hafa verið breytingar á stjórnum félaga. Því bar ákærði X ábyrgð, sem stjórnarformaður [ ]., til 21. desember 2009 en þann dag barst Fyrirtækjaskrá tilkynning um að hann væri hættur sem stjórnarformaður félagsins. Verður því að hafna þessari málsástæðu ákærða X. Samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994 fer félagsstjórn með málefni félagsins og skal annast um að skipulag félags og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Sé framkvæmdastjóri ráðinn fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn félagsins, sbr. 2. mgr. 41. gr. Í 2. mgr. segir að framkvæmdastjóri annist daglegan rekstur félagsins og skuli í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hefur gefið. Hinn daglegi rekstur taki ekki til ráðstafana sem séu óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir geti framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild frá félagsstjórn nema ekki sé unnt að bíða ákvarðana félagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Í slíkum tilvikum skuli félagsstjórn tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina. Í 3. mgr. segir að félagsstjórn skuli annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Ef ráðinn sé framkvæmdastjóri skuli hann sjá um að bókhald félagsins sé fært í samræmi við lög og venjur og meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Sú ákvörðun félagsins að láta launagreiðslur og greiðslur til birgja á umræddum tíma, sem ákært er fyrir, ganga fyrir greiðslu opinberra gjalda verður að teljast meiri háttar ákvörðun og telur dómurinn óhjákvæmilegt að slíka ákvörðun hafi orðið að taka af félagsstjórn og falli ekki undir daglegan rekstur, sbr. 2. málslið 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994. Skil á virðisaukaskattsskýrslum og greiðsla samkvæmt þeim var því á ábyrgð framkvæmdastjóra auk félagsstjórnar. Þó svo að framkvæmdastjóri hafi ráðið til félagsins fjármálastjóra, bókara eða gjaldkera, getur hann aldrei firrt sig ábyrgð og borið því við að ábyrgðin sé á herðum viðkomandi starfsmanns. Ljóst er að ef viðkomandi starfsmaður fer út fyrir starfssvið sitt eða ábyrgð ber framkvæmdastjóra að taka á slíku innan fyrirtækisins, enda er ábyrgðin á herðum framkvæmdastjóra, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994. Virðisaukaskattsskýrsla fyrir fyrir tímabilið maí-júní 2009, með gjalddaga 5. ágúst 2009, var undirrituð og skilað til innheimtumanns ríkissjóðs 25. september 2009. Samkvæmt 27. gr. laganna skal aðili sæta álagi, sé virðisaukaskattur ekki greiddur á tilskildum tíma, til viðbótar skatti samkvæmt virðisaukaskattsskýrslu eða til viðbótar þeim skatti sem honum bar að standa skil á, sbr. 19. gr. laganna. Sama gildir ef virðisaukaskattsskýrslu hefur ekki verið skilað eða verið ábótavant og virðisaukaskattur því áætlaður eða endurgreiðsla skv. 25. gr. hefur verið of há. Í 2. mgr. segir að álag skuli greiða fyrir hvern byrjaðan dag eftir gjalddaga, 1%, þó ekki hærra en 10%. Eins og að ofan hefur verið rakið, bar ákærði Þ ábyrgð, sem framkvæmdastjóri, á skilum á virðisaukaskattsskýrslum og greiðslu hans. Með sömu rökum bar ákærði Þábyrgð á skilum á virðisaukaskattsskýrslu og greiðslu samkvæmt henni fyrir tímabilið mars-apríl 2010 en þeirri virðisaukaskattsskýrslu var skilað 7. júní 2010 án greiðslu. Inn á höfuðstól virðisaukaskattsskuldar félagsins hafa verið greiddar 5.355.456 krónur. Báðir ákærðu X og Y telja sig ekki ábyrga fyrir skilum á virðisaukaskattsskýrslum og greiðslu virðisaukaskatts, á því tímabili sem ákært er fyrir, þar sem þeir hafi ekki komið nálægt fjárreiðum félagsins né rekstri fyrir utan að hafa verið starfsmenn félagsins, unnið að ákveðnum verkefnum og ekki vitað um stöðu félagsins gagnvart innheimtumanni ríkissjóðs fyrr en undir lok eða síðla árs 2010 þegar félagið fór í gjaldþrot. Ákærði Y heldur því fram að hann hafi lítið verið á fundum félagsins, stjórnarfundir hafi verið stopulir og hann sjaldan mætt á framkvæmdastjórafundi. Eins og fram kom hjá öllum ákærðu, sem vitnið A staðfesti, voru haldnir vikulegir framkvæmdastjórafundir sem allir ákærðu sóttu ásamt fjármálastjóra. Á þeim fundum var staða félagsins almennt rædd. Meðal annars var staða við innheimtumann ríkissjóðs rædd. Vildu ákærðu X og Y meina að eingöngu skuldir félagsins almennt hafi verið ræddar á þessum fundum þegar fjármál voru rædd, en stöðu virðisaukaskatts eða staðgreiðslu opinberra gjalda hafi ekki borið á góma. Engar fundargerðir hafa verið lagðar fram sem styðjast mætti við. Þrátt fyrir það kom fram hjá ákærðu að vanskil virðisaukaskatts hafi byrjað í desember 2008 og eftir það hafi félagið lent í vandræðum með að standa skil á þeim skatti. Vanskil í byrjun árs 2009 hafi verið afleiðing þess. Þá liggur fyrir og er staðfest af vitninu A og ákærða Þ að samningur við innheimtumann ríkissjóðs vegna opinberra gjalda hafi ætíð verið ræddur á þessum fundum auk þess að sú staða hafi einnig verið rædd á göngum félagsins. Þykir dóminum með ólíkindum að ákærðu hafi ekki látið vanskil á vörslusköttum, sem rædd voru á framkvæmdastjórafundum, til sín taka og haft skoðun á því hvort þessi gjöld yrðu látin hafa forgang eða ekki við ákvörðun um að láta fyrirtækið ganga áfram eða ekki. Í ljósi þess að ákærðu allir sátu framkvæmdastjórafundi vikulega, breytir það engu um að stjórnarfundir hafi verið haldnir slitrótt þar sem allir stjórnarmenn félagsins sátu umrædda framkvæmdastjórafundi og fengu sömu upplýsingar á þeim fundum og þeir hefðu fengið á stjórnarfundum. Telur dómurinn því sannað að ákærðu hafi allir komið að daglegum rekstri félagsins og stjórnun þess sem hafi verið með þeim hætti að þeir hafi borið ábyrgð, hvort sem var á öflun verkefna, framvindu verka eða stjórnun fjármála, enda um fyrirtæki að ræða sem var eitt það stærsta á landinu í byggingariðnaði. Verður að krefjast þess af stjórnarmönnum að þeir axli ábyrgð eins og kveðið er á í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög auk þess sem slík ákvörðun um að láta vörsluskatta mæta afgangi við greiðslu skulda af þeirri fjárhæð sem ákært er fyrir hlýtur að teljast til meiri háttar ákvarðana sem félagsstjórn sé ein bær um að taka ákvörðun um. Þó svo að tapaðar kröfur síðar meir hafi skapað innskatt hjá félaginu, þá breytir það engu um skyldu stjórnarmanna eða framkvæmdastjóra að skila inn virðisaukaskattsskýrslum eins og þær eru samkvæmt bókhaldi á hverjum tíma, til innheimtumanns ríkissjóðs innan lögbundins frests. Þá báru ákærðu því allir við að vörn þeirra hafi verið ábótavant þar sem bókhald félagsins hafi ekki fundist undir rekstri málsins og þeir því ekki, nema að mjög litlu leyti, getað sýnt fram á tapaðar kröfur og að yfirlit yfir skil á virðisaukaskattsskýrslum hjá innheimtumanni ríkissjóðs væri ekki í samræmi við bókhaldsgögn og vísuðu til þess að bókhald félagsins hafi ekki verið að finna á Þjóðskjalasafni eins og skiptastjóri þrotabúsins hafi upplýst um. Um þetta er að segja að bæði vitnin A og C staðfestu fyrir dóminum að skýrslur, sem skilað var til innheimtumanns ríkissjóðs, hafi verið unnar upp úr og byggðar á bókhaldi félagsins á hverjum tíma fyrir sig. Þá staðfestu þau einnig að bókhald félagsins hafi verið í mjög góðu ástandi og kvaðst vitnið A hafa lagt metnað sinn í að hafa bókhald félagsins í góðu ástandi þegar félagið var í rekstri. Þá sáu starfsmenn félagsins um að skila inn virðisaukaskattsskýrslum, ýmist handrituðum eða á vélrænu formi. Ákærðu hafa ekki borið brigður á þennan vitnisburð. Verður ekki séð að frekari rannsókn hefði leitt annað í ljós en ákært er fyrir. Þá hefur það engin áhrif á refsinæmi verknaðar að inneign skapist eftir eindaga. Innskattur á virðisaukaskatti vegna tapaðra krafna getur ekki skapast fyrr en við útgáfu kreditreikninga og hefur engin áhrif á skil á skýrslum né greiðslu samkvæmt þeim vegna fyrri tímabila. Málsástæðum ákærðu, varðandi það að innskattur síðar hefði átt að koma til frádráttar virðisaukaskatti á því tímabili sem ákært er fyrir, er því hafnað. Þá ber ákærði X því við að greitt hafi verið inn á virðisaukaskattsskuldina vegna maí-júní 2009 þann 7. ágúst 2009, 4.000.000 króna. Samkvæmt gögnum málsins var höfuðstóll virðisaukaskattsskuldar skattaðila þann dag samtals 26.438.614 krónur. Var innborguninni ráðstafað inn á þá skuld. Hefur þessi innborgun ekki áhrif á refsinæmi síðbúinna skila, enda var skýrslu vegna tímabilsins maí-júní 2009 ekki skilað fyrr en 21. september 2009. Að öllu ofangreindu virtu telur dómurinn að ákærðu allir hafi komið að daglegum rekstri félagsins, með setu sinni á vikulegum fundum, og verða ákærðu Þ, X og Yþví sakfelldir fyrir þá háttsemi sem lýst er í ákærulið 1. Ákæruliður 2. Ákærðu Þ og X eru ákærðir fyrir að hafa ekki staðið skil á skilagreinum einkahlutafélagsins vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna greiðslutímabilanna maí, júní og júlí rekstrarárið 2009 og janúar, maí og júní rekstrarárið 2010, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna greiðslutímabilanna maí, júní, júlí og nóvember rekstrarárið 2009 og janúar til og með júní rekstrarárið 2010, samtals að fjárhæð kr. 31.380.886, hvað varðar ákærða Þ, samtals að fjárhæð kr. 16.825.575, hvað varðar ákærða X, samtals að fjárhæð kr. 18.159.317, hvað varðar ákærðu X og Z og samtals að fjárhæð kr. 15.399.073, hvað varðar ákærða Y, sem sundurliðast eins og kemur fram í ákæru. Ákærði Þ sem framkvæmdastjóri en ákærðu X og Ysem stjórnarformenn á hverjum tíma. Í ákæru er afdregin staðgreiðsla ákærðu sjálfra dregin frá þeim fjárhæðum sem ákært er fyrir. Fram kom við aðalmeðferð málsins að upplýsingar og skilagreinar staðgreiðslu opinberra gjalda voru unnar samkvæmt bókhaldi félagsins á hverjum tíma. Ákærði Þ játaði sök varðandi þennan ákærulið. Er háttsemin í samræmi við gögn málsins og verður ákærði Þ sakfelldur fyrir þá háttsemi eins og henni er lýst í ákæru. Allar fjárhæðir vegna staðgreiðslu launa, sem ákært er fyrir í þessum lið, eru byggðar á skilagreinum sem félagið skilaði sjálft inn. Staðfestu vitnin A og C fyrir dómi að skilagreinarnar hafi verið byggðar á bókhaldi félagsins. Eins og rakið er í ákærulið 1 sátu ákærðu Y og X vikulega framkvæmdarstjórnarfundi á sama tíma og þeir voru stjórnarformenn félagsins. Með sömu rökum og rakin eru í ákærulið 1 voru þeir ábyrgir fyrir skilum á skilagreinum og skilum á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda eins og virðisaukaskatti. Ákærðu voru formlega stjórnarformenn félagsins á því tímabili sem ákært er fyrir, eins og rakið er að ofan, og bera ábyrgð samkvæmt því. Ákærði X hefur haldið því fram að í þeim tilvikum sem skýrslu vegna afdreginnar staðgreiðslu hafi verið skilað degi of seint geti sá dráttur ekki leitt til sakfellis. Um það er að segja að skiladagur skýrslna fyrir hvert tímabil er eindagi og brotið því fullframið þegar komið er fram yfir eindaga. Þá liggur fyrir að auki að greiðslum var ekki skilað þrátt fyrir að skilagreinar hafi borist á réttum tíma. Þá verður ekki tekið undir þá málsástæðu ákærðu að innborganir hafi átt að vera með öðrum hætti en þeim var ráðstafað af hálfu innheimtumanns ríkissjóðs en greiðendur að þessu leyti geta ekki valið inn á hvaða vanskil greiðslur þeirra fara. Ákærði Y byggir sýknukröfu sína meðal annars á því að hann sem einstaklingur geti ekki borið refsiábyrgð samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, þar sem tekið sé fram í ákvæðinu að brotalýsing varði launagreiðanda refsiábyrgð en ekki sé tekið fram að hún eigi líka við um fyrirsvarsmenn. Sama sé upp á teningnum í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Ákærði Y hafi ekki verið launagreiðandi í þessu tilviki. Er þessari málsástæðu ákærða Y hafnað þar sem sérstaklega er tekið fram í 44. gr. laga nr. 138/1994 að félagsstjórn fari með málefni félags. Liggur því í hlutarins eðli að ákærðu komu fram og framkvæmdu í nafni félagsins og bera refsiábyrgð samkvæmt lögum, hafi þeir brotið lög í nafni félagsins. Þá hefur það ekki áhrif á refsinæmi háttsemi ákærðu að afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda hafi verið greidd til innheimtumanns ríkissjóðs síðar og sé lítið eftir af skuldinni í dag. Hafa innborganir einungis áhrif við ákvörðun refsingarinnar. Með vísan til alls þess sem að ofan hefur verið rakið verða ákærðu allir sakfelldir fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í þessum ákærulið. Í ljósi dómaframkvæmda og þeirra fjárhæða sem ákært er fyrir og ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir, er brot ákærðu talið stórfellt og réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar. 0 Ákærði Þ er [ ] ára að aldri. Ákærði X er [ ] ára og ákærði Y [ ] ára. Ákærðu eru allir með hreint sakavottorð. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess hvort greitt hafi verið inn á skuldir félagsins við innheimtumann ríkissjóðs svo og annarra atvika. Ákærði Þ játaði við upphaf aðalmeðferðar háttsemina samkvæmt ákærulið 2. Inn á virðisaukaskattsskuldina, samkvæmt ákærulið 1, voru greiddar 5.355.456 krónur áður en rannsókn málsins hófst. Virðisaukaskattur fyrir tímabilið maí-júní 2009 er nú greiddur að fullu og hluti af síðara tímabilinu. Þá er tímabilið maí 2009 vegna afdreginnar staðgreiðslu greitt að fullu. Staðgreiðsla vegna nóvember 2009 er greidd að verulegu leyti. Ákærðu krefjast þess, verði þeir fundnir sekir, að sektarfjárhæðum verði skipt á milli þeirra eins og dómaframkvæmd sé fyrir. Samkvæmt 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 skal fésektarrefsing vera allt að tífaldri þeirri fjárhæð sem undan var dregin og aldrei lægri en tvöföld sú fjárhæð sem ekki var skilað eða greidd samkvæmt skilagrein. Samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 40. gr. má fara niður úr sektarlágmarki, hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum virðisaukaskatti samkvæmt skilagreinum, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur verið miklar. Samkvæmt þessu má fara niður úr sektarlágmarki vegna virðisaukaskattsskýrslu fyrir tímabilið mars-apríl 2010, en henni var skilað á eindaga. Sama á við um skilagreinar vegna afdreginnar staðgreiðslu fyrir nóvember 2009 og febrúar, mars og apríl 2010. Ákærðu hafa allir verið sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með síðari breytingum. Með vísan til þessa verður refsing ákærða Þ ákveðin fangelsi í tólf mánuði. Refsing ákærða X og Y er ákveðin fangelsi í átta mánuði fyrir hvorn. Brot þau sem ákærðu eru sakfelldir fyrir voru framin á árunum 2009 og 2010. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst í mars 2011 og var vísað til embætti sérstaks saksóknara 14. nóvember 2011. Af gögnum málsins má ráða að rannsókn embættisins hafi verið lokið um mitt ár 2012. Ákæra var síðan gefin út 10. apríl 2013. Hafa þessar tafir ekki verið skýrðar. Tafir málsins undir rekstri þess fyrir dómi eru tilkomnar vegna fresta er ákærðu fengu til að afla gagna sem hvorki skiluðu árangri né hefðu haft þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þrátt fyrir það, með hliðsjón af því hversu langt er um liðið, þykir dóminum rétt að skilorðsbinda refsingu ákærðu þannig að hún falli niður að liðnum tveimur árum, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður ákærðu gert að greiða fésektir þannig að ákærði Þ skal greiða 44.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ella fangelsi í 360 daga. Ákærði X skal greiða 22.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ella fangelsi í 300 daga. Ákærði Y skal greiða 22.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ella fangelsi í 300 daga. Að þessum niðurstöðum fengnum ber að dæma alla ákærðu til greiðslu sakarkostnaðar sem eru málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra þannig: Ákærði Þ greiði verjanda sínum, Jóni Sigfúsi Sigurjónssyni hdl., 1.380.500 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði X greiði verjanda sínum, Bjarka Þór Sveinssyni hdl., 1.380.500 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði Y greiði verjanda sínum, Björgvini Jónssyni hrl., 1.380.500 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvalds flutti mál þetta Þorbjörg Sveinsdóttir fulltrúi. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ. Ákærði Þ sæti fangelsi í tólf mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Þ greiði 44.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 360 daga. Ákærði Þ greiði allan sakarkostnað, sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Jóns Sigfúsar Sigurjónssonar hdl., 1.380.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði X sæti fangelsi í átta mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Xgreiði 22.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 300 daga. Ákærði X greiði allan sakarkostnað, sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Bjarka Þórs Sveinssonar hdl., 1.380.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði Y sæti fangelsi í átta mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Y greiði 22.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 300 daga. Ákærði Y greiði allan sakarkostnað, sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Björgvins Jónssonar hrl., 1.380.500 krónur.
Mál nr. 454/2002
Höfundarréttur Skaðabætur
F hf. fékk S hf. til að framleiða auglýsingu sem átti að sýna á erlendri sjónvarpsstöð. Af þessu tilefni fór S hf. þess á leit við R að hann læsi upp texta úr enskri þýðingu Hávamála fyrir auglýsinguna. Í málinu var deilt um aðdraganda þess að R tók að sér verkið og hvort hann hafi samið við S hf. um greiðslur fyrir það. Var ekki talið sannað að R hafi átt rétt á hærri þóknun en hann var vanur að áskilja sér fyrir sambærilegan upplestur. Voru S hf. og F hf. því sýknuð af kröfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2002. Hann krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér 750.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. apríl 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Saga Film hf. krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi Flugleiðir hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Rúrik Haraldsson, sem var stefnandi málsins í héraði, lést 23. janúar 2003. Hefur dánarbú hans tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, dánarbú Rúriks Haraldssonar, greiði stefndu, Saga Film hf. og Flugleiðum hf., hvorum um sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2002. I. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 7. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Rúrik Haraldssyni, kt. 140126-2179, Skólabraut 5, Seltjarnarnesi, með stefnu birtri 11. október 2001 á hendur Saga Film hf., kt. 590578-0109, Vatnagörðum 4, Reykjavík, Flugleiðum hf., kt. 601273-0129, Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda fébætur að fjárhæð kr. 500.000, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 frá 23. apríl 2001 til l. júlí s.á., en frá þeim degi með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 til greiðsludags. 2. Að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð kr. 250.000, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987, frá 23. apríl 2001 til 1. júlí s.á., en frá þeim degi með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þess er krafizt, að dráttarvextir leggist árlega við höfuðstól, í fyrsta sinn 23. apríl 2002, samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá er krafizt málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum, að skaðlausu, að mati dómsins. Við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Flugleiða hf., eru þær aðallega, að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu, sbr. málskostnaðarreikning á dskj. nr. 36, og málskostnaður verði dæmdur með álagi. Til vara gerir stefndi þá kröfu, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar, dráttarvextir verði ekki dæmdir fyrr en frá dómsuppsögu, og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Dómkröfur stefnda, Saga Film hf., eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur, að bótafjárhæðir verði lækkaðar verulega að mati dómsins, og málskostnaður verði látinn niður falla. II. Málavextir: Verulegur ágreiningur er um málavexti. Stefnandi, sem er þjóðkunnur leikari, kveðst hafa unnið mikið á undanförnum árum fyrir stefnda, Saga Film hf., við innlestur auglýsinga og fleira, en stefnda, Saga Film hf., hefur m.a. atvinnu sína af auglýsingagerð fyrir sjónvarp. Stefnandi lýsir því svo í stefnu, að hann hafi unnið störf sín fyrir stefnda sem verktaki, og hafi sá háttur verið á, að stefnandi hafi gefið út reikning fyrir hvert verk til stefnda. Snýst ágreiningur í máli þessu um greiðslur fyrir upplestur á texta úr Hávamálum á ensku, sem stefnandi kveðst hafa lesið fyrir stefnda, Saga Film hf, í janúar 2002 til prufu, sem hafi síðan verið sýndur og lesinn í sjónvarpi, án samráðs við stefnda, eða samþykkis hans. Stefnandi lýsir aðdraganda þess svo, að hann hafi verið staddur í starfsstöð stefnda, Saga Film hf., í janúar 2001, við upptöku auglýsingar. Hafi starfsmaður Saga Film hf. þá komið til hans og beðið hann um að lesa fyrir sig umdeildan texta til prufu, fyrst hann væri þarna á staðnum. Stefnandi kveðst hafa orðið við beiðninni, og hafi upplesturinn verið hljóðritaður. Ekkert hafi verið rætt við stefnanda um notkun þessa hljóðrits. Þá hafi ekkert verið rætt um greiðslur fyrir, enda hafi starfsmaður stefnda fullyrt, að aðeins væri um prufuinnlestur að ræða, sem alls væri óvíst, hvort yrði notaður. Hafi stefnandi því ekki haft í hyggju að taka þóknun fyrir slíkt verk, en kveðst hafa átt von á, að haft yrði samband við hann, ef óskað yrði eftir, að hann tæki að sér eitthvert tiltekið verk í framhaldi af þessari prufu, eða ef nota ætti viðkomandi hljóðrit. Nokkru síðar hafi stefnanda verið bent á, að rödd hans hljómaði í auglýsingu fyrir stefnda, Flugleiðir hf., á bandarísku sjónvarpsstöðinni, CNN, og kveðst hann þá hafa gert sér grein fyrir því, að það, sem kallað hefði verið prufuinnlestur, hefði verið notað í þessa auglýsingu, sem framleidd var af stefnda, Saga Film hf., fyrir stefnda, Flugleiðir hf. Síðar hafi stefnandi heyrt af umfjöllun í sjónvarpsfréttum, að um væri að ræða "auglýsingaherferð" stefnda, Flugleiða hf., á erlendri grundu, og væri hér um að ræða dýrasta átak sem íslenskt fyrirtæki hefði ráðist í til þessa dags, en það myndi kosta mörg hundruð milljónir króna. Þann 6. desember 2000 sendi lögmaður stefnanda bréf til stefnda, Saga Film hf., og vakti athygli á, að birting umræddrar auglýsingar hefði verið án alls samráðs eða samkomulags við stefnanda. Var jafnframt óskað eftir upptöku af umræddri auglýsingu og upplýsingum um, hversu oft hún hefði birzt og í hvaða fjölmiðlum. Með bréfi framkvæmdarstjóra stefnda, Saga Film hf., dags. 12. desember 2000, var bréfi þessu svarað, og var því þar haldið fram, að samið hefði verið við stefnanda um tiltekna upphæð fyrir upplesturinn, en stefnandi ætti hins vegar eftir að gefa út reikning fyrir verkið og hefði því ekki fengið greitt. Með símbréfi dags. 16. febrúar 2001 til stefnda, Saga Film hf., ítrekaði lögmaður stefnanda fyrri beiðni sína. Með bréfi framkvæmdarstjóra stefnda, Saga Film hf., dags. sama dag, fylgdi upptaka af auglýsingunni. Í bréfinu var því enn haldið fram af hálfu stefnda, að samið hefði verið við stefnanda um ákveðna greiðslu fyrir verkið. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 23. marz 2001, til stefnda, Saga Film hf., var sjónarmiðum stefnanda lýst og settar fram kröfur hans vegna þess tjóns og miska, sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna háttsemi stefnda. Stefnandi kveður engin viðbrögð hafa borizt við þessu bréfi, og hafi efni þess verið ítrekað með bréfi, dags. 29. maí 2001, án árangurs. Með bréfi, dags. 29. júní 2001, til framkvæmdarstjóra stefnda, Flugleiða hf., setti lögmaður stefnanda fram kröfur hans á hendur þessum stefnda vegna notkunar á umræddri auglýsingu. Var jafnframt skorað á stefnda að láta stefnanda í té upplýsingar um, hvar og hversu oft umrædd auglýsing hefði verið birt. Stefnandi kveður símbréf hafa borizt frá lögmanni stefnda, Flugleiða hf., þann 19. júlí 2001, þar sem greint hafi verið frá því, að bréfi stefnanda yrði svarað, er afstaða lægi fyrir. Slíkt bréf hafi hins vegar enn ekki borizt. Stefndi, Saga Film hf., kveður málavexti vera þá, að starfsmaður stefnda, Jón Bjarni Guðmundsson, hafi hringt í stefnanda og spurt, hvort hann hefði tök á að lesa inn texta á auglýsingu, sem stefndi væri að framleiða. Framleiðsla á auglýsingunni hafi verið var á lokastigi, og hafi starfsmenn stefnda fengið þá hugmynd að láta einhvern virðulegan leikara af eldri kynslóðinni lesa inn á hana texta úr Hávamálum. Stefnandi hafi komið í hljóðver stefnda daginn eftir, laugardaginn 15. janúar 2000. Hafi honum þar verið kynnt verkefnið og fyrir hverja væri verið að vinna auglýsinguna. Hafi því verið sérstaklega komið á framfæri, að umrædd auglýsing væri ætluð erlendum markaði, enda hafi lestur stefnanda átt að fara fram á ensku. Þegar stefnandi hafði lokið við lesturinn, hafi hann lýst því yfir, að hann tæki kr. 35.000 fyrir. Hafi honum þá verið tilkynnt, að ekki væri alveg öruggt, að lesturinn yrði notaður. Hafi hann verið inntur eftir því, hvort hann væri tilbúinn að semja um lægri þóknun, eftir því hvort lesturinn yrði notaður eða ekki. Stefnandi hafi tekið því mjög illa og sagzt taka kr. 35.000 fyrir lestur sjónvarpsauglýsingar, án tillits til þess hvort hann væri notaður eða ekki. Þar sem starfsmaður stefnda hafi verið þess nánast fullviss, að umræddur lestur yrði notaður, hafi verið samþykkt að greiða ásett verð og hafi stefnanda verið sagt að senda reikning. Reikningur hafi hins vegar ekki borizt. Stefndi kveðst hafa boðið stefnanda á fund til að endurskoða greiðslur til hans, en það boð hafi verið virt að vettugi. Eftir að krafa stefnanda um miska- og skaðabætur úr hendi stefnda barst, hafi stefndi greitt umsamda þóknun inn á bankareikning stefnanda, hinn 14. júní 2001. Stefndi, Flugleiðir hf., kveður málsatvik hafa verið þau, að 15. nóvember 1999 hafi orðið samkomulag milli beggja stefndu um gerð auglýsingar til birtingar á sjónvarpsstöðinni CNN. Á þessum tíma hafi ekki verið gert ráð fyrir, að meðstefndi, Saga Film hf., útvegaði þul í auglýsinguna, heldur hafi það verið ákveðið síðar. Hafi þessi þáttur í auglýsingunni þar af leiðandi verið reikningsfærður sérstaklega af meðstefnda, Saga Film hf. Engar sérstakar óskir hafi komið fram af hálfu stefnda, Flugleiða hf., um aðkomu stefnanda að auglýsingunni, og hafi gerð hennar, hvað það varði, einungis verið á ábyrgð meðstefnda, Saga Film hf. Meðstefndi hafi skilað auglýsingunni fullbúinni til stefnda, Flugleiða hf., í janúarmánuði árið 2000. Þá fyrst hafi stefndi, Flugleiðir hf., vitað, að stefnandi læsi upp texta í auglýsingunni. Í auglýsingunni, sem sé um 30 sekúndur að lengd, heyrist rödd stefnanda á kafla, og lesi hann upp eftirfarandi texta úr Hávamálum á ensku: “One is truly wise, who has traveled far, and knows the ways of the world." Fyrsta birting auglýsingarinnar á sjónvarpsstöðinni CNN hafi átt sér stað þann 31. janúar 2000. Stefnda, Flugleiðum hf., hafi ekki verið kunnugt um, með hvaða hætti viðskiptum meðstefnda, Saga Film hf., við stefnanda var háttað og telji sig hafa mátt treysta því, að rétt væri staðið að öllum málum, er vörðuðu auglýsinguna af hálfu meðstefnda, Saga Film hf. Hafi stefndi, Flugleiðir hf., engin samskipti haft við stefnanda, og sé ekkert samningssamband milli þeirra. Hafi þessum stefnda fyrst verið ljós ágreiningur meðstefnda og stefnanda, þegar kröfubréf stefnanda, dags. 29. júní 2001, barst félaginu, eða tæpum 18 mánuðum eftir að upptaka á lestri stefnanda fór fram. III. Málsástæður stefnanda: 1. Almennt. Stefnandi byggir á því, að hann hafi, sem listflytjandi, einkarétt til eintakagerðar af listflutningi sínum og hvers konar dreifingar hans til almennings, samkvæmt 45. gr. höfundalaga. Í þeirri upptöku, sem hér um ræði, flytji stefnandi texta úr Hávamálum á ensku á sinn einstaka hátt, með sinni hljómmiklu röddu. Sé enginn vafi á, að hér sé um sérstakan listflutning að ræða, en ekki eingöngu upplestur á texta, og sé þessi listflutningur stefnanda meginuppistaðan í umræddri auglýsingu, eins og þeim sé ljóst, er hana hafi séð. Heimildarlaus notkun stefndu á hljóðriti af umræddum listflutningi stefnanda, án alls samráðs við hann, hafi í senn verið saknæm og ólögmæt. Stefnandi hafi verið fenginn til þess af starfsmanni stefnda, Saga Film hf., að lesa inn enskan texta til prufu. Hafi ekkert verið rætt um frekari notkun umrædds hljóðrits, heldur hafi stefnanda þvert á móti verið gefið í skyn, að umræddur upplestur væri einungis til prufu og alls ekki víst, hvort hann yrði notaður. Þá hafi, eins og áður sé rakið, ekki verið samið um neina þóknun við stefnanda fyrir umræddan upplestur, og hafi það rennt enn frekar stoðum undir þann skilning stefnanda, að hér væri aðeins um prufu að ræða, og yrði samið um sérstaka þóknun, kæmi til þess, að stefnandi yrði fenginn til að vinna viðkomandi verk, eða ef ætti að birta viðkomandi hljóðrit. Stefnandi hafi um árabil unnið sem verktaki fyrir stefnda, Saga Film hf., og hafi ávallt gefið út reikning vegna þóknunar fyrir þau verk, sem hann hafi unnið í þágu stefnda. Stefnandi hafi aldrei gefið út reikning fyrir því verki, sem hér um ræði, og styðji það fullyrðingu stefnanda um, að hér hafi ekki verið um að ræða verk, sem samið hafi verið um þóknun fyrir og þá einnig, að ekki hafi verið samið um notkun hljóðritsins. Varðandi stefnda, Flugleiðir, sé vísað til þess, að það sé meginregla í höfundarétti, að sá, sem haldi því fram, að hann hafi fengið höfundarétt framseldan, beri sönnunar­byrði fyrir því, að slíkt framsal hafi átt sér, svo og umfangi þess framsals. Þótt í þessu máli sé um höfundarétt listflytjanda að ræða, sé réttarvernd stefnanda í grundvallaratriðum sú sama, og þegar um höfund sé að ræða. Af þeim sökum beri stefndi jafnframt sönnunarbyrðina fyrir því, að framsal hafi átt sér staði svo og hvert umfang framsalsins sé. Þá sé enn fremur vísað til þess, að eins og fallizt hafi verið á af íslenzkum dómstólum, sé sá bótaskyldur gagnvart höfundi, sem hagnýti sér höfundaverk í formi auglýsingar. Það fyrirtæki, sem auglýsi vöru sína eða þjónustu, sé því bótaskylt gagnvart höfundi, brjóti notkun þess gegn höfundarrétti hans. 2. Krafa um fébætur. Krafa stefnanda á hendur stefndu um fébætur, vegna réttarbrota þeirra gegn 45. gr. höfundalaga, sé byggð á l. mgr. 56. gr. höfundalaga og almennum reglum skaðabóta­réttarins, þ.m.t. almennu skaðabótareglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð. Augljóst sé, að stefndu hafi með sinni saknæmu og ólögmætu háttsemi valdið stefnanda fjártjóni, m.a. með því að svipta hann þeim lögmæta rétti hans sem listflytj­anda að njóta arðs af eign sinni, listflutningnum. Stefndu beri að bæta stefnanda það tjón hans, sem eftir atvikum verði að meta að álitum, samkvæmt l. mgr. 56. gr. höfundalaga, almennum reglum skaðabóta- og höfundaréttarins og með vísan til dómafordæma. Við mat á umfangi tjóns stefnanda verði að líta til þess, að tjón hans sé í raun meira en sem nemi eiginlegu fjártjóni. Í því sambandi hafi það verið almennt viðurkennt, að við ákvörðun fjártjóns vegna brota á höfundarétti skuli miða við helmingi hærri bætur, en sem nemi eiginlegu fjártjóni. Til stuðnings fjárhæð kröfu sinnar bendi stefnandi á, að hér hafi verið um óvenju umfangsmikið verk á þessu sviði að ræða. Samkvæmt umfjöllun sjónvarpsfrétta hafi hér verið um auglýsingaherferð að ræða, sem væri langdýrasta slíka verkefni, sem íslenzkt fyrirtæki hefði ráðist í til þessa dags. Verði þetta að teljast sennilegt, þar sem hér hafi verið um að ræða fjölmargar birtingar á erlendum sjónvarpsstöðvum. Stefnandi telji ekki leika vafa á, að hefði honum verið ljóst, hversu hér hafi í raun verið um umfangsmikið verk að ræða og hversu oft og víða listflutningur hans ætti að birtast, hefði hann samið sérstaklega um þóknun fyrir framlag sitt til auglýsingarinnar, einkum ef honum hefði verið ljóst, að þáttur hans í umræddri auglýsingu yrði eins stór og raun hafi borið vitni. Þessu til hliðsjónar megi benda á grein 3.2. í samningi SÍA og FÍL, sbr. dskj. nr. 10, en þar segi, að samið skuli sérstaklega um meiriháttar verk. Sé þáttur stefnanda í umræddri auglýsingu gríðarlega stór og ekki hægt að miða við þóknun, sem venjulega sé tekin fyrir einfaldan innlestur á auglýsingu, eins og stefndi, Saga Film hf., hafi boðið fram á einhverju stigi málsins. Þáttur stefnanda sem listflytjanda í umræddri auglýsingu sé afgerandi, og beiti hann þar leikrænum tilburðum sínum með sinni hljómmiklu röddu, sem löngu sé orðin þjóðþekkt. Þá bendi stefnandi á, kröfu sinni til stuðnings, að brot stefndu virðist vera unnið af grófum ásetningi, a.m.k. miðað við þær skýringar, sem stefndi, fyrirtækið Saga Film hf., hafi sjálft gefið á atburðarrásinni, sbr. dskj. nr. 5, en þar komi fram, að aldrei hafi farið milli mála, um hvaða auglýsingu væri að ræða, og hvar hún ætti að birtast. Þetta hafi ekki verið þær upplýsingar, er stefnanda hafi verið gefnar, er hann var óvænt gripinn til þessa prufuinnlesturs, er hann var staddur á starfsstöð stefnda. Þvert á móti hafi stefnanda verið gefið í skyn, að um væri að ræða ótiltekinn prufuinnlestur og því hafi raunin orðið sú, að stefnandi hafi ekki samið um neina þóknun fyrir verkið á þeim tíma. Hafi stefnanda, á þessu stigi, á engan hátt verið ljóst, að þessi flutningur hans yrði með einhverjum hætti birtur opinberlega. Þá hafi stefndu ekki á neinu stigi málsins látið af þeim ásetningi sínum að svipta stefnanda rétti hans til þess að fá sanngjarna og eðlilega þóknun fyrir listflutning sinn. Þá megi þessu til stuðnings benda á, að samkvæmt samningi SÍA og FÍL, sbr. dskj. nr. 10, sé kveðið á um í gr. 2.1, að gerður skuli skriflegur verksamningur um hvert verkefni. Slíkt hafi ekki verið gert í því tilviki, sem hér um ræði, og verði stefndu að bera hallann af því, telji þau, að um umrætt verk hafi verið samið. Þá sé í grein 2.2. tekið fram, að í slíkum samningum skuli sérstaklega geta um, í hvaða miðlum auglýsing eigi að birtast, svo og um notkunartíma hennar. Þá sé kveðið á um það í tilvitnuðum samningi í gr. 4.5, að óheimilt sé að nota hljóðrit í öðru samhengi en upphaflega hafi verið gert ráð fyrir, nema til komi samþykki viðkomandi félagsmanns FÍL, og samkomulag sé um greiðslu. 3. Krafa um miskabætur. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 2. mgr. 56. gr. höfundalaga. Stefndu hafi með framangreindum réttarbrotum sínum valdið stefnanda ófjárhagslegu tjóni, sem sé bótaskylt samkvæmt nefndu lagaákvæði, en heimildarlaus og ólögmæt eintakagerð og birting á listflutningi listflytjanda, ásamt því sem af slíkri háttsemi leiði, sé augljóslega til þess fallið að valda listflytjandanum miska. Þá vilji stefnandi sérstaklega benda á, miskabótakröfu sinni til stuðnings, að hann hafi, af hálfu stefndu, aldrei verið upplýstur um, að umræddur listflutningur hans yrði birtur opinberlega og dreift til almennings. Eftir að listflutningurinn var kominn í birtingu, hafi stefnanda aldrei verið gert viðvart um það af hálfu stefndu, eða samið við hann um þóknun, hvorki þá né síðar. Hafi stefnandi komizt að því fyrir hreina tilviljun, að listflutningi hans væri dreift opinberlega, og hafi það einkum verið til þess fallið að valda honum miska. Þá hafi stefndu engan vilja sýnt til að koma til móts við kröfur stefnanda, eftir að í ljós kom, að flutningur hans hafði verið notaður, fyrir utan það að stefndi, Saga Film hf., hafi boðið honum smánarlega þóknun fyrir verk hans, sem hafi engan veginn verið það, sem stefnandi hafi getað sætt sig við miðað við umfang verksins og þátt hans í auglýsingamyndinni. Að öllu þessu virtu verði að telja, að háttsemi stefndu hafi verið sérstaklega til þess fallin að valda stefnanda miska. Stefnandi byggir kröfur sínar á höfundalögum nr. 73/1972 með síðari breytingum. Vísað sé til V. kafla laganna, einkum 45. gr. um listflytjendur. Varðandi fébótakröfu stefnanda sé vísað til 1. mgr. 56. gr. laganna, og varðandi miskabótakröfu hans sé vísað til 2. mgr. sama ákvæðis. Þá sé vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins, einkum almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbónda­ábyrgð. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 fram til l. júlí 2001, en frá þeim degi byggist kröfur hans um dráttarvexti og vaxtavexti á III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Upphafsdagur dráttarvaxta miðist við, að dráttarvextir reiknist á kröfu stefnanda mánuði eftir að hann setti kröfur sínar fyrst fram gagnvart stefnda, þ.e. með bréfi dags. 23. marz 2001, sbr. dskj. nr. 8. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. Málsástæður stefnda, Saga Film hf.: Stefndi, Saga Film hf., byggir sýknukröfu sína á því, að það sé rangt, sem fram komi í stefnu, að stefndi hafi, án samþykkis stefnanda, notað hljóðupptöku af lestri hans inn á umrædda auglýsingu. Stefndi hafi fengið stefnanda í máli þessu sérstaklega til að mæta í hljóðver stefnda laugardaginn 15. janúar 2000 til að lesa inn texta úr Hávamálum á ensku á umrædda auglýsingu. Honum hafi verið gert ljóst frá upphafi, hvaða auglýsingu væri um að ræða; að hún væri gerð fyrir erlendan markað, og að hún væri liður í auglýsingaherferð. Stefnandi hafi lýst því yfir þá, að hann tæki kr. 35.000 fyrir. Honum hafi þá verið tjáð, að ekki væri alveg öruggt, að lesturinn yrði notaður og hann inntur eftir því, hvort hann væri tilbúinn að semja um lægri fjárhæð, ef niðurstaðan yrði, að lesturinn yrði ekki notaður. Stefnandi hafi ekki verið reiðubúinn til þess og hafi orðið að samkomulagi aðila, að greiddar yrðu kr. 35.000, óháð því hvort lesturinn yrði notaður eða ekki. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafi verið fram af hálfu stefnda, sé ljóst, að sú fullyrðing stefnanda, að "hann hafi verið staddur í starfstöð stefnda Saga Film hf. við upptöku auglýsingar" sé röng. Fram hafi komið, að hljóðupptakan á stefnanda hafi farið fram laugardaginn 15. janúar 2000, en ekki í júlímánuði, eins og stefnandi haldi fram, enda hafi fyrsta birting á auglýsingunni verið á fyrri hluta ársins 2000. Stefndi hafi látið kanna það, hvort mögulegt sé, að stefnandi hafi verið að vinna að einhverju verkefni á starfstöð stefnda, og hafi komið í ljós, að svo hafi ekki verið. Í hljóðveri/myndveri stefnda á laugardeginum hafi þeir eingöngu verið að vinna þáttinn "Með hausverk um helgar", sem hafi verið í útsendingu á sjónvarpstöðinni Sýn. Samkvæmt verkseðlum starfsmanna stefnda hafi einungis verið að vinna að tveimur öðrum auglýsingum þennan dag, og hafi stefnandi hvergi komið þar nærri. Samkvæmt verkskýrslum starfsmanna stefnda sé ljóst, að stefnandi hafi ekki komið að neinu verki hjá stefnda utan umrædds lesturs þann 15. janúar. Stefnandi hafi, eins og fram komi í stefnu, á undanförnum árum unnið töluvert af verkefnum fyrir stefnda. Í öllum tilfellum hafi stefnandi gefið út reikning fyrir vinnu sinni, og hafi sá reikningur verið byggður á samkomulagi aðila um þóknun. Aldrei hafi staðið á stefnda að greiða útgefna reikninga stefnanda, enda hafi þeir verið gefnir út í samræmi við samkomulag þeirra. Samkvæmt dskj. nr. 15 - 19, sem séu útgefnir reikningar stefnanda til handa stefnda á tímabilinu 15. maí 1996 - 1. september 1998, sé ljóst, að þetta fyrirkomulag hafi verið við lýði í viðskiptum aðila um langt skeið. Megi því með sanni segja, að þróazt hafi mjög skýr viðskiptavenja milli þessara sömu aðila. Aldrei hafi verið gerður skriflegur samningur, en munnlegt samkomulag hafi verið gert, þegar verk hafi verið unnið, og síðan hafi verið greitt samkvæmt því samkomulagi, þegar reikningur barst frá stefnanda. Samkvæmt þessum reikningum sé ljóst, að venja hafi verið í viðskiptum aðila, að stefnandi gæfi út reikning fyrir vinnuframlaginu, og stefndi greiddi fyrir samkvæmt reikningnum. Aldrei hafi verið gerður skriflegur samningur milli aðila um innlesturinn, enda hafi munnlegt samkomulag aðila verið talið nægilegt. Þessi viðskiptavenja hafi ekki einungis verið viðhöfð milli aðila máls þessa, heldur einnig milli stefnda og annarra aðila, sem hafi lesið inn á auglýsingar hjá honum. Þessu til stuðnings séu lagðir fram reikningar þriggja leikara vegna innlesturs, sbr. dskj. nr. 27 - 29. Stefndi telji sýnt, að samkomulag aðila feli í sér, að það verk, sem stefnandi sé fenginn til að vinna, verði notað og birt. Heimild stefnda til að nota það verk, sem stefnandi sé fenginn til að vinna, hljóti að vera forsenda þess, að greitt sé fyrir vinnu­framlagið. Með vísan til þess að aðilar hafi um árabil stundað viðskipti sín á milli með ofangreindum hætti, sé því haldið fram hér, að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðreynd, að öðruvísi hafi verið háttað varðandi vinnu þá, sem innt hafi verið af hendi þann 15. janúar 2000. Þar að auki sé vísað til þess, að sú fjárhæð, sem samið hafi verið um, sé í fullu samræmi við undanfarandi greiðslur vegna innlesturs stefnanda á auglýsingar, sbr. dskj. nr. 15-­19. Verði bótaskylda stefnda talin vera fyrir hendi, sé byggt á því, að bæði fjárhags- og miskatjón stefnanda sé ósannað, en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því, að hann hafi orðið fyrir tjóni. Eins og áður hafi komið fram, hafi stefnandi fengið greiddar kr. 35.000,00, sbr. dskj. nr. 25 - 26. Ef mið sé tekið af þeim fjárhæðum, sem stefnandi hafi fengið greiddar fyrir svipaða vinnu, sé ljóst, að sú fjárhæð virðist eðlileg. Einnig ef mið sé tekið af reikningum á dskj. nr. 27-29. Eiginlegt fjártjón stefnanda sé því ekki til staðar. Varðandi þá fullyrðingu stefnanda, að um sé að ræða óvenju umfangsmikið verk, sé henni mótmælt. Framleiðsla á umræddri auglýsingu sé ekki dýrari eða umfangsmeiri en gangi og gerist hérlendis. Auglýsingaherferðin sjálf sé dýr, enda sé birtingarkostnaður á erlendum sjónvarpstöðvum margfalt dýrari en hérlendis. Stefndi hafi hins vegar ekkert með birtingu auglýsingarinnar að gera, og framleiðslukostnaður við gerð auglýsingar sé ekki í neinum tengslum við það, hvar og hversu oft hún verði birt í framhaldinu. Sú vinna, sem stefnandi hafi innt af hendi að beiðni stefnda, sé síður en svo umfangsmeiri en innlestur á aðrar auglýsingar. Þeirri fullyrðingu stefnanda, að hér sé um óvenju umfangsmikið verk að ræða, sé því mótmælt. Tilvísunum stefnanda í samning SÍA og FÍL sé mótmælt, enda sé stefndi ekki aðili að umræddum samningi. Því sé sérstaklega mótmælt sem ósönnuðu, að stefnandi hafi í reynd beðið eitthvert ófjárhagslegt tjón, þ.e. miska. Það, að lestur hans á Hávamálum, undir myndefni af erlendum stórborgum og íslenskri náttúru, fái að hljóma á erlendum sjónvarpsstöðvum, hljóti að teljast stefnanda til tekna. Með hliðsjón af fyrrgreindu byggi stefndi á því, að skilyrðum l. og 2. mgr. 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972 um greiðslu skaða- og miskabóta sé ekki fullnægt. Um lækkunarkröfu stefnda vísist til ofangreindra raka. Stefndi byggi sýknukröfu sína á reglum samningaréttarins um skuldbindingar­gildi samninga. Einnig sé byggt á 1., 2. mgr. 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972, auk almennra reglna skaðabótaréttarins um sönnunarbyrði. Málskostnaðarkröfur byggi á 129., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með breytingum. Málsástæður stefnda, Flugleiða hf.: Aðalkrafa. 1. Aðildarskortur. Stefndi, Flugleiðir hf., byggir á því, að máli þessu sé ranglega beint að honum, þar sem hann hafi enga hlutdeild átt í hinu meinta broti og geti ekki borið meðábyrgð á meintu broti meðstefnda, Saga Film hf., á meintum listflytjandarétti stefnanda. Ekkert vinnusamband sé á milli stefnda og meðstefnda, Saga Film hf. Málið sé honum í raun óviðkomandi, þar sem hann hafi fengið auglýsinguna fullbúna í hendurnar frá meðstefnda, Saga Film hf., og hafi engar óskir haft uppi um aðkomu stefnanda að henni. Því eigi samaðild samkvæmt 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ekki við í þessu máli. Leiði þetta til þess, að um aðildarskort stefnda sé að ræða, sem leiði til sýknu, sbr. 16. gr. sömu laga. Þá byggi stefndi á því, að ágreiningur milli stefnanda og meðstefnda um fjárhæð endurgjalds fyrir upplestur og notkun þess upplestur hafi ekki með meintan listflytjandarétt hans að gera, og geti stefnandi ekki beint kröfum að þessum stefnda á þeim grundvelli, að ekki hafi samizt um þóknun fyrir flutninginn. Verði niðurstaðan sú, að samizt hafi um upplestur og notkun hans, en ekki fjárhæð endurgjalds, sé um að ræða samningsréttarlegt atriði milli meðstefnda, Saga Film hf., og stefnanda, sem sé stefnda, Flugleiðum hf., óviðkomandi. Því eigi samaðild samkvæmt 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ekki við, og leiði það til þess, að um aðildarskort stefnda sé að ræða, sem leiði til sýknu, sbr. 16. gr. sömu laga. 2. Skilyrði sakarreglu um, að bótakröfu verði beint að þeim sem hefur bakað meint tjón. Stefndi, Flugleiðir hf., byggi á því, að ekki sé uppfyllt það skilyrði sakarreglu, að bótakröfu verði beint að þeim, sem baki hið meinta tjón. Stefndi hafi engan þátt átt í hinu meinta broti á meintum listflytjandarétti stefnanda. Ekkert vinnusamband sé á milli þessa stefnda og meðstefnda, Saga Film hf. Hann hafi mátt treysta því, að engir annmarkar væru á því að sýna auglýsingu þá, sem mál þetta varði, og hafi ekki bakað stefnanda hið meinta tjón hans. 3. Tómlæti. Stefndi, Flugleiðir hf., byggi á því, að jafnvel þó viðurkennt yrði af dómi, að hann bæri ábyrgð á broti á listflytjandarétti stefnanda, sé stefnandi engu að síður búinn að glata þeim rétti fyrir tómlætissakir. Þannig hafi stefnandi engar kröfur haft uppi á hendur stefnda, fyrr en um 18 mánuðum eftir að upptaka fór fram, og allt að einu um einu ári eftir að stefnandi hafi vitað af birtingu auglýsingar. Geti kröfugerð á hendur meðstefnda, Saga Film hf., engu breytt í þessu sambandi. 4. Ekki er um verndaðan listflutning að ræða. Stefndi, Flugleiðir hf., byggi á því, að upplestur stefnanda úr Hávamálum, eins og hann komi fyrir í téðri auglýsingu, uppfylli ekki lágmarksskilyrði til að njóta verndar höfundalaga nr. 73/1972. Einungis sé um að ræða örstutta auglýsingu, um 30 sekúndur í heild, með mörgum myndrænum og hljóðrænum þáttum, þar á meðal upplestri stefnanda. Upplestur stefnanda nái einungis til stutts textabrots, eða 15 orða alls, og geti því ekki uppfyllt lágmarksskilyrði til þess að njóta verndar, og sé því sérstaklega mótmælt, að upplestur hans, eins og hann komi fyrir í auglýsingunni, njóti verndar, sem og að upplestur hans sé meginuppistaðan í auglýsingunni. Minna beri á, að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því, að um listflutning sé að ræða, sem njóti verndar. Því er sérstaklega mótmælt, að frægð raddar stefnanda hafi eitthvað með meintan listflytjandarétt hans að gera, enda hafi frægð raddar eða manneskju ekkert með réttindi samkvæmt höfundalögum nr. 73/1972 að gera. 5. Grandleysi. Jafnvel þó viðurkennt yrði af dómi, að um verndaðan listflutning væri að ræða, og að ekki hefði samizt um upptöku og notkun á téðri auglýsingu milli meðstefnda, Saga Film hf., og stefnanda, hafi stefndi verið grandlaus um slíkt og geti því ekki borið ábyrgð, hvorki eftir almennu skaðabótareglunni, reglum um vinnuveitendaábyrgð, né ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972. Ranglega sé haldið fram af stefnanda, að viðurkennt sé af íslenskum dómstólum, að sá sé bótaskyldur gagnvart höfundi, sem hagnýti sé höfundarverk í formi auglýsingar. Til slíks geti ekki komið án sakar þess, sem hagnýti höfundarverkið, eða í þessu tilfelli listflutning, og hafi annað ekki verið viðurkennt. Slíkt færi og gegn ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972, og sé því mótmælt, að stefndi geti grandlaus borið skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Áratugavenja liggi fyrir framsali á vernduðum listflutningi á Íslandi vegna auglýsingagerðar, og megi hverjum, sem komi að gerð auglýsingar, vera ljóst, að hún verði birt sem slík. Engan sérstakan löggerning þurfi til framsals afnotaréttar af listflutningi, þegar um auglýsingar sé að ræða, annars vegar frá listflytjanda til auglýsingafyrirtækis, og hins vegar frá auglýsingafyrirtæki til kaupanda auglýsingar, enda sé slíkt falið í eðli þessara viðskipta. Hafi stefndi mátt treysta því, að slíkt framsal hefði átt sér stað. 6. Ekkert brot hafi verið framið. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi heimilað upptöku á lestri hans hjá auglýsingafyrirtæki, og hafi hann lesið upp texta á ensku vitandi vits um, að hljóðupptaka væri gerð. Þannig geti ekki verið um brot á meintum rétti hans sem listflytjanda að ræða á grundvelli 45. gr. höfundalaga nr. 73/1972, eða annarra ákvæða þeirra laga. Stefnanda megi vera ljóst, að upptaka sé ekki gerð hjá auglýsingafyrirtæki, án þess að not hennar séu fyrirhuguð, og sé byggt á því, að um leið og upptaka sé gerð með vitneskju og heimild listflytjanda, sé þar með framseldur réttur til notkunar upptökunnar; enda fái listflytjandi greitt fyrir vinnu sína við upplestur. Í raun hafi mál þetta því ekkert með höfundalög nr. 73/1972 að gera, heldur einungis það atriði, hvort komizt hafi á samningur um endurgjald fyrir þessa vinnu. Slíkt geti ekki haft áhrif til ákvörðunar á því, hvort framsal hafi átt sér stað eða ekki, eða hvort um sé að ræða brot á rétti listflytjanda. Byggt sé á, að ágreiningur milli stefnanda og meðstefnda um fjárhæð endurgjalds fyrir upplestur og notkun þess upplesturs, hafi ekki með meintan listflytjandarétt hans að gera, og geti stefnandi ekki beint kröfum að stefnda, Flugleiðum hf., á þeim grundvelli, að ekki hafi samizt um þóknun fyrir meintan listflutning. Stefndi mótmæli því, að stefnandi geti beint að honum kröfum á þeim grundvelli, að hann beri sönnunarbyrði um framsal til hans á afnotarétti að meintum listflutningi, eða að stefndi eigi að bera sönnunarbyrði um slík atriði. Mál þetta sé skaðabótamál, og sé óumdeilanlegt, að samkvæmt íslenzkum rétti beri stefnandi sönnunarbyrði á meintu broti, sem og meintu tjóni. Stefnandi geti ekki velt sönnunarbyrði um heimild til notkunar yfir á stefnda, þegar um skaðábótamál sé að ræða. Þá byggi stefndi á því, að í raun hafi samizt milli meðstefnda, Saga Film hf., og stefnanda um upplestur stefnanda og notkun hans, sem og um þóknun vegna þessa. Þannig hafi stefnandi komið þann 15. janúar 2000 á starfstöð meðstefnda sérstaklega til að lesa inn á hljóðupptöku, og hafi honum verið fullkunnugt, að ætlunin væri að nota upplestur hans í auglýsingu, sem birt yrði erlendis. Stefnanda hafi hlotið að vera ljóst, að auglýsingin væri ætluð fyrir erlenda markaði, enda hafi upplesturinn verið á ensku. Þá hafi hann samið við meðstefnda, Saga Film hf., um tiltekna þóknun, sem skyldi standa, óháð því hvort upplesturinn yrði í raun notaður í endanlegri auglýsingu eða ekki. Stefndi mótmæli öllum fullyrðingum stefnanda um, að hann hafi verið staddur í öðrum erindagjörðum á starfstöð meðstefnda, Saga Film hf., en til að taka upp upplestur hans fyrir not í téða auglýsingu, eða að atvik, þegar að upptöku og samningsgerð við stefnanda hafi verið staðið, séu með nokkrum öðrum hætti en meðstefndi, Saga Film hf., hafi lýst. Fyrir liggi bindandi yfirlýsing af hálfu stefnanda á bls. 2 í stefnu, 2. til 4. línu talið ofanfrá, að venja hafi skapazt milli stefnanda og meðstefnda, Saga Film hf., að staðið væri að viðskiptum þeirra með þeim hætti, sem meðstefndi, Saga Film hf., haldi fram, að samizt hafi um í þessu máli. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að víkja hafi átt frá þessu fyrirkomulagi í þetta skipti. Þá megi ljóst vera, að venja hafi skapazt um eingreiðslu fyrir upplestur í auglýsingar hjá meðstefnda, Saga Film hf., óháð birtingarfjölda, auk þess sem stefnanda hafi mátt vera ljóst, að upplestur á ensku fyrir auglýsingafyrirtæki yrði notaður í auglýsingu fyrir erlend markaðssvæði. Stefndi byggir ennfremur á, að hugsanlegur ágreiningur um endurgjald geti ekki haft áhrif í þá átt, að um brot gegn listflytjandarétti sé að ræða, sem sé grundvallarforsenda stefnanda fyrir því að sækja bætur úr hendi stefnda, Flugleiða hf. 7. Ekkert tjón hafi orðið. Meðstefndi, Saga Film hf., hafi þegar greitt stefnanda umsamda og sanngjarna þóknun fyrir vinnu hans og notkun á upplestri hans í téðri auglýsingu. Hafi stefnandi því ekki orðið fyrir neinu tjóni. Stefndi mótmæli því, að um umfangsmikið verk sé að ræða, enda sé ekki um sérstaklega langa auglýsingu að ræða. Um sé að ræða einfaldan upplestur á 15 orðum í auglýsingu, sem í heild sinni sé 30 sekúndur að lengd, sem eðli málsins samkvæmt geti ekki talizt vera "umfangsmikið" verk. Ekkert hamli því, að samið sé um eingreiðslu vegna upplesturs fyrir auglýsingu, óháð birtingarstað eða birtingarfjölda, eins og gert hafi verið í þessu tilviki, og sé slíkt viðskiptavenja í starfsemi meðstefnda, Saga Film hf. Það, hversu miklum fjárhæðum stefndi, Flugleiðir hf., hafi kosið að ráðstafa í kaup á birtingum í erlendri sjónvarpsstöð, geti ekki haft áhrif til hækkunar á endurgjaldi til stefnanda. Þá hafi stefnanda mátt vera ljóst, að um væri að ræða auglýsingu fyrir erlendan markað, enda um upplestur á ensku að ræða. Því sé sérstaklega mótmælt, að meint uppgötvun stefnanda á notkun á upplestri hans hafi verið til þess fallin að valda honum miska, eða atriði sem þessi hafi nokkur áhrif á ákvörðun um miskabætur samkvæmt höfundalögum nr. 73/1972. Sama gildi um greiðslu þóknunar meðstefnda, Saga Film hf., til stefnanda, og önnur atvik málsins. 8. Önnur atriði. Stefndi mótmæli því, að stefnandi geti gert kröfur á hendur honum á grundvelli samnings SÍA og FÍL. Í fyrsta lagi sé meðstefndi, Saga Film hf., ekki meðlimur í SÍA og hafi enga aðild að samningi þessara aðila, og því hafi téður samningur enga þýðingu í þessu máli. Þá sé því í öðru lagi mótmælt, að ekki sé unnt að semja á annan veg en kveðið sé á um í þeim samningi. Í þriðja lagi sé því mótmælt, að farið hafi verið gegn þeim samningi í þessu máli. Aukinheldur geti slíkt ekki haft í för með sér, að stefndi, Flugleiðir hf., beri ábyrgð gagnvart stefnanda, enda ekkert samningssamband milli hans og stefnanda, auk þess sem stefndi hafi mátt treysta því, að rétt væri staðið að málum af hálfu meðstefnda, Saga Film hf. Varakrafa. Verði ekki fallizt á sýknukröfu í málinu, byggi stefndi, Flugleiðir hf., á því, að fjárhæð tjóns stefnanda sé ósannað. Fjárhæðir í kröfugerð séu í raun úr lausu lofti gripnar og úr hófi. Því sé sérstaklega mótmælt, að viðurkennt sé af dómstólum að dæma helmingi hærri fjárhæð í bætur fyrir fjártjón, en sem nemi fjártjóni. Þá liggi fyrir bindandi yfirlýsing í stefnu á bls. 4, að hér sé krafizt helmingi hærri bóta fyrir fjártjón, en nemur meintu raunverulegu fjártjóni, og beri þegar af þeirri ástæðu að lækka kröfur vegna fjártjóns um helming. Til áréttingar skuli tekið fram, að jafnvel þótt það yrði gert, telji stefndi engu að síður, að bæði krafa um bætur vegna fjártjóns og fyrir miska séu langt umfram það, sem sanngjarnt megi telja. Þá hafi stefnandi þegar fengið greidda sanngjarna þóknun fyrir vinnu sína, í samræmi við venju milli stefnanda og meðstefnda, Saga Film hf., og beri að taka tillit til þess. Enn fremur séu kröfufjárhæðir langt frá því að vera í samræmi við þær bætur, sem dæmdar hafi verið fram að þessu vegna brots á réttindum þeim, sem höfundalög nr. 73/1972 mæli fyrir um, og beri því þegar af þeirri ástæðu að lækka dómkröfur stórlega. Varakrafa varði enn fremur upphafsdag dráttarvaxta, þ.e. að sá dagur skuli vera við dómsuppsögu, enda hafi stefnandi ekki áður sýnt fram á tjón sitt, þannig að bindi stefnda. Jafnvel þótt ekki yrði fallizt á að setja upphafsdag dráttarvaxta við dómsuppsögu, sé upphafsdegi dráttarvaxta, eins og hann sé ákveðinn í stefnu, mótmælt sem röngum, enda hafi engar kröfur verið gerðar á hendur stefnda fyrr en 29. júní 2001. Upphafsdagur dráttarvaxta geti því í fyrsta lagi orðið 29. júlí 2001. Stefndi kveðst byggja mál sitt á 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, almennum reglum skaðabótaréttarins, þ.m.t. sakarreglu, ákvæðum höfundalaga nr. 72/1973, meginreglum samningaréttarins og meginreglum kröfuréttar. Vegna dráttarvaxta sé vísað til vaxtalaga nr. 25/1987 og til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. sérstaklega ákvæði 2. málsl. 9. gr. laganna. Til stuðnings kröfum um málskostnað vísist til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Enn fremur vitnin, Jón Bjarni Guðmundsson, framleiðandi hjá Saga Film hf., Lárus Halldórsson, markaðsstjóri hjá Saga Film hf., og Nicholas Anthony Cathcart-Jones, hljóðmaður hjá Saga Film hf. Kröfu sína á hendur stefnda, Saga Film hf., byggir stefnandi á því, að hann hafi verið beðinn um að lesa inn umræddan texta til prufu, þegar hann var staddur á Saga Film í öðrum erindagjörðum, og hafi upplesturinn verið notaður heimildarlaust. Byggir stefnandi á því, að hann hafi ekki gefið út reikning fyrir verkið, svo sem hann geri alltaf, og styðji það fullyrðingar hans um, að um prufuinnlestur hafi verið að ræða, og hvorki hafi verið samið um notkun hans né greiðslu fyrir. Stefndi, Saga Film hf., heldur því fram, að stefnandi hafi verið boðaður sérstaklega til upplestursins á laugardegi, og hafi verið samið við hann um greiðslu við það tækifæri. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að hann hefði verið staddur í húsakynnum Saga Film hf. í erindagjörðum, sem hann gat ekki gert grein fyrir, einhvern tímann í janúar 2001, þegar einhver starfsmaður stefnda, sem hann gat ekki gert grein fyrir hver var, bað hann um að koma í prufukeyrslu á ensku á auglýsingu frá Flugleiðum. Hann kvaðst ekki minnast þess, að myndin hefði verið sýnd um leið og hann las inn textann, en sérstaklega aðspurður, vildi hann ekki útiloka það. Hann taldi upptökuna hafa tekið um 5 mínútur. Hann bar ýmist, að hann vissi ekki til þess, að raddprufa væri notuð í auglýsingu, þótt hún tækist vel, en jafnframt bar hann, að ákvæði stefndi að nota raddprufu, sem tekizt hefði vel, væri ekki haft samband við stefnanda sérstaklega, heldur greitt beint inn á reikningsnúmer hans, hefði hann ekki skrifað reikning. Hann kvað yfirleitt ekki gerða skriflega samninga, en í þessu tilviki hefði honum fundizt slíkt eðlilegt. Munurinn á þessu tilfelli og öðrum tilfellum væri sá, að þessi auglýsing væri margra milljóna króna virði, og það skipti máli varðandi greiðsluna. Sérstaklega aðspurður, hvort honum fyndist hann hefði átt að fá hærra endurgjald fyrir þennan upplestur vegna þess, hversu miklum fjármunum Flugleiðir hefðu ætlað að eyða í þessa auglýsingaherferð, svaraði hann því játandi og kvað annað endurgjald eiga að vera, sé auglýsing birt í erlendum sjónvarpsstöðvum en íslenzkum. Vitnunum, Jóni Bjarna Guðmundssyni, Lárusi Halldórssyni og Nicholas Anthony Cathcart-Jones, bar saman um, að stefnandi hefði sérstaklega verið boðaður í upptöku auglýsingar á laugardegi, en útilokað væri, að hann hefði verið staddur fyrir tilviljun í húsinu þennan dag, þar sem húsið væri læst og engin starfsemi í bókhaldi, sem skýrt gæti veru hans þar. Þá sýnir yfirlit, gert eftir verkseðlum starfsmanna stefnda, Saga Film hf., á dskj. nr. 23, að unnið hafi verið við auglýsinguna laugardaginn 15. janúar. Er ekkert að finna á því yfirliti, sem tengir stefnanda við önnur verk þann daginn, sem skýrt gæti veru hans í staðnum. Þar sem minni stefnanda um tildrög upptökunnar er svo óljóst, en framburður vitnanna staðfastur og trúverðugur og á jafnframt stoð í framlögðu yfirliti á dskj. nr. 23, verður að leggja hann til grundvallar um aðdraganda þess, að stefnandi var fenginn til að lesa inn umdeilda auglýsingu. Samkvæmt framburði framangreindra vitna er sá munur á raddprufu og lestri inn á auglýsingu sá, að við raddprufu er texti eingöngu lesinn inn, en auglýsingin ekki sýnd jafnframt á sjónvarpsskjá, og kom fram hjá vitninu, Nicholas Anthony, að ekki sé alltaf lesinn endanlegur texti við raddprufu. Að sögn vitnisins, Jóns Bjarna, er raddprufa aldrei notuð í auglýsingu, raddprufu er ekki leikstýrt og ekki lögð í hana sama vinna og upplestur. Að sögn vitnisins, Nicholasar Anthonys, er ekki venja að kalla menn inn til raddprufu á laugardegi, og hefur ekkert komið fram, sem styður þá fullyrðingu stefnanda. Vitnin báru öll, að við umdeildan upplestur hefði myndin verið sýnd jafnóðum og stefnandi las inn textann, svo sem gert sé við lestur inn á auglýsingu. Töldu vitnin, að upptakan hefði tekið um 15 mínútur, og hefði verið tekin 5-7 sinnum. Það kom fram í framburði vitnisins, Jóns Bjarna, að auk stefnanda hefði erlendur maður, Marteinn Regal, jafnframt lesið inn textann. Þetta væri ekki hið sama og prufulestur og væri mjög algengt. Hann hefði sagt stefnanda, að kúnninn ætti eftir að sjá auglýsinguna með upplestri hans og gæti hugsanlega hafnað honum, en hann hafi jafnframt bætt við, að hann ætti ekki von á því að stefnanda yrði hafnað, en færi svo, hafi hann samt viljað bjóða honum laun fyrir ómakið, þannig að þeir gætu sætzt á tvenns konar greiðslu. Stefnandi hefði hafnað því og sagzt taka kr. 35.000 fyrir að lesa inn á auglýsinguna. Aðspurður um hinn tvöfalda taxta svaraði vitnið því til, að alltaf sé greitt fyrir upplestur, sem hafnað sé, sendi þulur inn reikning, en í 90% tilvika rukki þulir ekki fyrir þannig upplestur. Með vísan til þessa framburðar vitnisins þykir mega líta svo á, að um einhvers konar prufulestur hafi verið að ræða, þar sem tveir þulir lásu inn sama texta, og kaupanda auglýsingarinnar var gefinn kostur á að velja milli þeirra. Hins vegar kom jafnframt skýrt fram, að fyrir slíkan lestur er greitt samkvæmt reikningi, enda auglýsingin í endanlegri gerð. Stefnandi sendi hins vegar aldrei inn reikning. Svo sem fyrr er rakið telst upplýst, að stefnandi hafi verið sérstaklega til kvaddur til að lesa inn á auglýsingu laugardaginn 15. janúar. Honum var kunnugt um það í upphafi, að auglýsingin var fyrir Flugleiðir hf., sbr. framburð hans fyrir dómi, og enn fremur að hún skyldi eingöngu notuð fyrir erlendan markað. Engu að síður gerði hann engan fyrirvara um hærri greiðslur fyrir vikið en venja var til. Stefnandi, sem var vanur verktaki hjá Saga Film hf., getur ekki borið fyrir sig eftir á, að gera hefði átt sérstakan samning um greiðslu vegna umfangs auglýsingarinnar erlendis og kostnað kaupandans, Flugleiða hf., við birtingu hennar. Þá gerði stefnandi engan fyrirvara um sérstakt endurgjald vegna birtingar á erlendri sjónvarpsstöð. Ekki er fallizt á, að auglýsingin hafi verið notuð í heimildarleysi, þrátt fyrir að greiðsla hefði ekki borizt fyrir hana, með því að stefnandi lagði aldrei fram reikning til stefnda, Saga Film hf., svo sem honum bar að gera sem verktaka og sem var viðtekin venja í samskiptum hans við stefnda. Stefnandi bar sjálfur fyrir dómi, að hann hefði almennt ekki grennslast sérstaklega fyrir um, hvort auglýsing væri notuð, sem hann hefði lesið inn á, og ekki hefði verið venja, að tilkynna honum sérstaklega um það. Hann skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði reiknað með því, þegar hann las inn auglýsinguna, að hún yrði hugsanlega notuð. Er því ósannað, að atvikum hafi verið háttað með öðrum hætti við gerð umdeildrar auglýsingar en endranær, þegar stefnandi tók að sér verk fyrir stefnda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á, að honum hafi borið hærri fjárhæð fyrir auglýsinguna, en þegar hefur verið greidd, kr. 35.000, ef litið er til greiðslna fyrir sambærilega vinnu hans, sbr. dskj. nr. 15-19 og með vísan til framburðar hans fyrir dómi þar að lútandi. Að öllu þessu virtu ber að sýkna stefnda, Saga Film hf., af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Krafa stefnanda á hendur stefnda, Flugleiðum hf., er á því byggð, að framsal höfundarréttar og umfang þess framsals til þessa stefnda sé ósannað. Stefnanda var ljóst, að auglýsingin var unnin fyrir Flugleiðir hf., svo sem hann bar sjálfur fyrir dómi. Stefnandi gerði engan fyrirvara um notkun þess fyrirtækis á auglýsingunni eða um meintan höfundarrétt sinn. Ber því þegar af þeim sökum að sýkna þennan stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilegur til handa hvorum um sig kr. 150.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Saga Film hf. og Flugleiðir hf., skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Rúriks Haraldssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu, hvorum um sig, kr. 150.000 í málskostnað.
Mál nr. 452/2004
Kærumál Útburðargerð Húsaleigusamningur
Aðilar gerðu með sér tímabundinn leigusamning um leigu H á einbýlishúsi sem kom í stað eldra húss hennar á sama stað, sem varð óíbúðarhæft vegna skemmda af völdum jarðskjálfta. Að loknum umsömdum leigutíma var ekki gerður nýr húsaleigusamningur, en H hafði eftir sem áður umráð hússins. Vegna vanskila á húsaleigu rifti íslenska ríkið leigusamningnum að undangenginni greiðsluáskorun en fyrir lá að H hafði aldrei greitt leigu. Var talið að ekkert lægi fyrir í málinu gæti raskað þeirri skyldu H. Var íslenska ríkinu því heimilað að fá H borna út úr húsinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. október 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sér yrði heimilað að fá varnaraðila borna út úr húsi að Leikskálum 2 á Hellu með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að aðfarargerð þessi verði heimiluð og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, sem henni verði dæmdur ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Kemur því ekki frekar til álita krafa hennar um breytingu á ákvæði úrskurðarins um málskostnað. Samkvæmt gögnum málsins var gerður milli aðilanna 8. mars 2001 „húsaleigusamningur um færanleg íbúðarhús á jarðskjálftasvæðum á Suðurlandi“, en með honum tók varnaraðili á leigu hjá sóknaraðila einbýlishús að Leikskálum 2 á Hellu, 79,5 m2 að stærð. Mun varnaraðili vera eigandi lóðarinnar undir húsi þessu, sem var reist á árinu 2000 til að koma í stað eldra húss hennar, sem varð óíbúðarhæft vegna skemmda af völdum jarðskjálfta á því ári. Í samningnum var kveðið á um að leigutími skyldi vera tvö ár frá 1. desember 2000 að telja. Á fyrstu sex mánuðum leigutímans átti enga húsaleigu að greiða, en eftir það 10.500 krónur á mánuði næstu þrjá, 21.000 krónur á mánuði næstu þrjá þar á eftir, en loks upp frá því 35.000 krónur á mánuði. Tekið var fram í lið samningsins, sem bar yfirskriftina „greiðslustaður húsaleigu“, að greiðsla yrði „samkvæmt sendum gíróseðli.“ Þá voru í samningnum ákvæði um heimild varnaraðila til að óska skriflega eftir kaupum hússins á leigutímanum á markaðsverði, svo og um forkaupsrétt hennar ef húsið yrði selt öðrum en sveitarfélaginu, þar sem það stendur. Nýr samningur var ekki gerður um leigu varnaraðila á húsinu að liðnum áðurnefndum leigutíma, en hún mun eftir sem áður hafa haft umráð þess frá þeim tíma. Óumdeilt er í málinu að varnaraðili hefur aldrei greitt húsaleigu eftir ákvæðum þessa samnings. Með bréfi 17. maí 2004 skoraði sóknaraðili á varnaraðila að standa skil á ógreiddri húsaleigu, sem næmi 1.004.500 krónum auk dráttarvaxta og kostnaðar, að því viðlögðu að samningnum yrði rift. Varnaraðili varð ekki við þeirri áskorun og lýsti sóknaraðili yfir riftun samningsins 10. júní 2004. Í framhaldi af því krafðist hann 18. sama mánaðar fyrir héraðsdómi heimildar til að fá hana borna út úr húsinu og var mál þetta þingfest af því tilefni 30. júlí 2004. Eftir samningi aðilanna bar varnaraðili þá meginskyldu að greiða sóknaraðila nánar tiltekna mánaðarlega fjárhæð í húsaleigu að liðnum sex fyrstu mánuðum leigutímans, sbr. og 33. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Þessa skyldu hefur hún vanefnt frá öndverðu. Varnaraðila var ekki fært að halda að sér höndum um greiðslu húsaleigu af þeirri ástæðu einni að henni hafi ekki borist gíróseðlar fyrir leigufjárhæðinni. Gat varnaraðili heldur ekki litið svo á að athafnaleysi sóknaraðila um innheimtu húsaleigunnar hafi falið í sér eftirgjöf kröfu um hana eða einhliða breytingu af hans hendi á ákvæði samningsins um skyldu til að greiða leigu. Varnaraðili hefur ekki lagt fram gögn um að hún hafi óskað skriflega eftir kaupum á húsinu, eins og henni var veittur réttur til í samningnum. Hún hefur heldur ekki lagt neitt fram til styrktar þeirri staðhæfingu að hún hafi leitað eftir slíku munnlega. Fær því ekkert, sem liggur fyrir í málinu, raskað skyldu varnaraðila til greiðslu húsaleigu. Því er ekki andmælt að sóknaraðili hafi gætt þeirra formskilyrða, sem um ræðir í 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga, fyrir riftun samningsins vegna leiguvanskila eða að riftun hafi réttilega verið lýst yfir í framhaldi af því. Ber þannig að verða við kröfu sóknaraðila um heimild til að fá varnaraðila borna út úr húsinu. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðila, íslenska ríkinu, er heimilt að fá varnaraðila, Heiðu Magnúsdóttur, borna út úr húsinu að Leikskálum 2 á Hellu með beinni aðfarargerð. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úr­skurður Héraðs­dóms Suður­lands 25. október 2004. Sóknaraðili er Ríkissjóður Íslands, kt. 540269-6459, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Varnaraðili er Heiða Magnúsdóttir, kt. 250839-2519, Leikskálum 2, Hellu. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðar um að varnaraðili verði ásamt öllu sem henni tilheyrir, borin út úr einbýlishúsinu að Leikskálum 2, Hellu, með beinni aðfarargerð. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Varnaraðili krefst þess að synjað verði um kröfur sóknaraðila, en verði fallist á kröfur sóknaraðila er þess krafist að kveðið verði á um það í úrskurði að málskot fresti framkvæmd hans þar til dómur æðra dóms liggi fyrir. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Aðfararbeiðnin er dagsett 18. júní s.l. og barst dóminum 25. júní s.l. Málið var þingfest 30. júlí s.l. og varnaraðili skilaði greinargerð 6. september s.l. Málið var tekið til úrskurðar 28. september s.l. að loknum munnlegum málflutningi. Upphaf máls þessa má rekja til jarðskjálftanna sem urðu á Suðurlandi í júní 2000, en þá skemmdist íbúðarhús varnaraðila að Leikskálum 2, Hellu svo mikið að það var dæmt óhæft til búsetu og var það rifið skömmu síðar. Var þá komið fyrir bráðabirgðahúsi á nýjum grunni á lóðinni að Leikskálum 2 og var það afhent varnaraðila formlega 1. desember 2000. Var um að ræða nýtt færanlegt 79,5m² timburhús. Málsaðilar gerðu með sér leigusamning 8. mars 2001 til tveggja ára frá afhendingardegi og var svo umsamið að engin leiga yrði greidd fyrstu sex mánuðina, en næstu þrjá mánuði skyldi greiða 10.500 krónur á mánuði, næstu þrjá mánuði skyldi leigugreiðslan vera 21.500 krónur á mánuði og eftir eitt ár var umsamin leigufjárhæð 35.000 krónur á mánuði. Tekið var fram í leigusamningi að greiðsludagur leigu væri fyrsti dagur hvers mánaðar og þá var ákvæði um að greiðsla leigunnar yrði samkvæmt sendum gíróseðli. Í leigusamningi var tekið fram að því er ástand hins leigða varðaði að útihurð væri óþétt, þvottahúshurð félli ekki að stöfum, klósettkassi væri bilaður og jafnframt að það gustaði inn í stofu með gólfi þegar vindur væri. Í 11. tl. samningsins var sérákvæði sem fjallaði um rétt til kaupa á húsnæði, forkaupsrétt og lóðarleigu. Samkvæmt þessum ákvæðum gat leigjandi óskað skriflega eftir kaupum á hinu leigða á leigutímanum. Við söluna yrði þá miðað við að söluverð yrði sem næst markaðsverði sambærilegrar eignar á þeim tíma sem sala færi fram. Þá var ákvæði þess efnis að leigusali gæti boðið leigjanda hið leigða til kaups á ákveðnu verði, en áskildi sér þó ætíð rétt til að afla kauptilboða í hið leigða með opinberri auglýsingu. Leigjandi skyldi hins vegar hafa forkaupsrétt á leigutímanum þannig að honum væri heimilt að ganga inn í samþykkt tilboð með sömu kjörum og greiðsluskilmálum og þar væri boðið. Varnaraðili heldur því fram að skömmu eftir afhendingu hafi hún óskað eftir því að kaupa húsnæðið og hafi hún farið í greiðslumat sem hafi verið tilbúið 27. ágúst 2003. Hafi hún afhent það umboðsmanni sóknaraðila og ítrekað ýtt á afgreiðslu málsins en ætíð hafi dregist af hálfu sóknaraðila að ganga frá því. Óumdeilt er að varnaraðili hefur aldrei greitt umsamdar leigugreiðslur. Varnaraðili segist aldrei hafa fengið senda gíróseðla vegna leigunnar og aldrei hafi hún verið krafin um leigu. Hún hafi rætt við umboðsmann sóknaraðila og gert athugasemdir við ástand eignarinnar, afgreiðslu á kaupum á henni auk þess sem hún hafi rætt um leigumálin. Kvaðst hún hafa staðið í þeirri trú að það væri hluti af afgreiðslu málsins að krefja hana ekki um leigu meðan málið væri í afgreiðslu hjá sóknaraðila auk þess hafi ekki verið bætt úr annmörkum á húsnæðinu. Kvaðst varnaraðili hafa litið svo á að í ljósi aðstæðna hefði sóknaraðili ekki ætlað að krefja hana um leigu og hefði því komist á nýr samningur með þessum kjörum þegar hinn eldri rann út. Varnaraðila var send greiðsluáskorun 17. maí s.l. og var skorað á hana að greiða gjaldfallna leigu, 1.004.500 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar innan 7 daga frá dagsetningu bréfsins. Varnaraðili sinnti ekki þessari áskorun sóknaraðila og með ábyrgðarbréfi dagsettu 10. júní s.l. var leigusamningi rift og skorað á varnaraðila að rýma húsið innan 7 daga. Krafa sóknaraðila er á því byggð að leigusamningi aðila hafi verið rift á lögmætan hátt og búi varnaraðili nú heimildarlaust í húsnæði sóknaraðila. Auk vanskila á leigugreiðslum hafi verið um tímabundinn leigusamning að ræða sem runnið hafi út 1. desember 2002 og því sé varnaraðili samnings- og heimildarlaust í húsinu. Sóknaraðili byggir á húsaleigulögum nr. 36/1994, einkum 13. gr, VII. og XII. kafla laganna, VI. bók 14. kapítula 6. gr. norsku laga Kristjáns V., svo og 78. gr. laga nr. 90/1989. Sóknaraðili upplýsti að ummæli í aðfararbeiðni um húsreglnabrot varnaraðila hefðu verið sett þar fram vegna mistaka. Varnaraðili byggir á því að réttur sóknaraðila sé ekki ljós og ótvíræður og séu því ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Að minnsta kosti sé slíkur vafi um réttmæti kröfunnar að hafna beri henni samkvæmt lokaákvæði 83. gr. sömu laga. Byggir varnaraðili á því að ekki sé við hana að sakast að hún hafi ekki verið krafin um leigu á gildistíma samningsins. Þegar samningurinn hafi runnið út 1. desember 2002 hafi komist á ótímabundinn leigusamningur um húsnæðið, sbr. 59. gr. húsaleigulaga. Hafi kjörin þá orðið með sama hætti og sóknaraðili hafi samþykkt í framkvæmd, þ.e. að ekki hefði verið krafist leigu fyrir afnot af húsnæðinu. Forkaupsréttarákvæði og réttur varnaraðila til að kaupa eignina hafi haldið gildi sínu þrátt fyrir breytingu samningsins úr tímabundnum samningi í ótímabundinn. Hafi hún óskað eftir kaupum á húsnæðinu og beitingu kaupréttar löngu áður en tilkynning um riftun og útburð hafi verið send. Varnaraðili byggir á því að kaupréttur hafi verið skilgreindur sem réttur aðila til að kaupa eign annars manns. Geti kaupandi ákveðið á sitt eindæmi hvort hann kaupi og þá hvenær. Sá munur sé á kauprétti og forkaupsrétti, sem sé háður vilja eiganda til sölu. Hafi varnaraðili beitt kauprétti sínum en afgreiðsla málsins hafi dregist úr hömlu hjá sóknaraðila. Eftir að varnaraðili hafi óskað eftir að neyta skýlauss kaupréttar síns geti sóknaraðili ekki krafist útburðar. Varnaraðili byggir einnig á því að samkvæmt 2. tl. 56. gr. laga nr. 36/1994 sé uppsagnarfrestur ótímabundins leigusamnings á íbúðum sex mánuðir. Af því leiði að vilji sóknaraðili breyta þeim kjörum sem komist hafi á í framkvæmd, hefði fyrst þurft að segja upp afnotum varnaraðila með sex mánaða uppsagnarfresti. Hafi sóknaraðili því ekki heimild til þess að rifta samningnum og gera varnaraðila að rýma heimili sitt. Varnaraðili vísar einnig til aðstöðumunar aðila, annars vegar sóknaraðila, ríkissjóð, sem hafi haft sérfræðing í fasteignaviðskiptum á sínum vegum og hins vegar varnaraðila, en hún sé eldri kona sem hafi misst húsnæði sitt og fjölskyldunnar í jarðskjálftum. Sé því ósanngjarnt af hálfu sóknaraðila að beita svo harkalegum aðgerðum, einkum í ljósi þess að varnaraðili verði ekki gerð ábyrg fyrir því að mistök hafi orðið af hálfu sóknaraðila við innheimtu leigugjalds, sbr. 11. gr. laga nr. 36/1994 og lög nr. 7/1936. Hafi varnaraðili ekki verið krafin um leigu fyrir afnot af húsnæðinu í þrjú og hálft ár. Samkvæmt 37. gr. laga nr. 36/1994 sé aðilum frjálst að semja um fjárhæð húsaleigu og hvort og með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Skuli leigufjárhæðin þó jafnan vera sanngjörn og eðlileg í garð beggja, sbr. síðari málslið greinarinnar. Sóknaraðili hafi átt að krefja varnaraðila um leigugreiðslur með gíróseðli, en þar sem það hafi aldrei verið gert og í ljósi forsögu samningsins og félagslegra aðstæðna varnaraðila hafi hún haft réttmætar ástæður til að telja að hún yrði ekki krafin um leigu. Sú ákvörðun sóknaraðila að senda varnaraðila án fyrirvara tilkynningu um greiðslu á leigu fyrir öll þessi ár í einu lagi og í kjölfarið riftun og útburð sé óeðlileg. Beri þessi ákvörðun öll merki þess að ætlunin sé að þvinga gerðarþola til að rýma húsnæðið og/eða greiða óréttmæta skuld. Sé slík ákvörðun ólögmæt í skilningi 37. gr. laga nr. 36/1994, sbr. einnig 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá liggi líka fyrir að varnaraðili hafi beitt kauprétti sínum og ætíð hafi legið fyrir vilji hennar til að kaupa eignina og nýta kauprétt sinn samkvæmt ákvæðum samningsins. Varnaraðili byggir einnig á almennum tómlætisreglum og reglum samningaréttar þar sem fyrir liggi að sóknaraðila hafi verið fullkunnugt um afnot varnaraðila en hafi þrátt fyrir það engar athugasemdir gert og ekki sett fram greiðslukröfur. Varnaraðili bendir á að verði kröfur sóknaraðila teknar til greina muni varnaraðili og fjölskylda hennar þurfa að rýma húseign þá sem þau hafi dvalist í frá því jarðskjálftarnir urðu árið 2000. Þar sem þau stæðu þá uppi húsnæðislaus gerir varnaraðili þá kröfu að framkvæmd úrskurðarins frestist þar til dómur æðra dóms liggi fyrir, sbr. 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili vísar um lagarök til 78. gr., 3. mgr. 83. gr. og 84. gr. laga nr. 90/1989 og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er byggt á ákvæðum laga nr. 36/1994, einkum 7. gr., 11. gr., 37. gr., 2. tl. 56. gr. og 59. gr. laganna. Einnig er vísað til 33. og 36. gr. samningalaga, svo og almennra tómlætisreglna og reglna samningaréttar. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Niðurstaða. Við upphaf munnlegs málflutnings um kröfur aðila lagði lögmaður sóknaraðila fram annars vegar afrit af óundirrituðu bréfi stíluðu á varnaraðila, dagsettu 14. janúar 2003, sem virðist stafa frá Jóni Bergþóri Hrafnssyni, f.h. Fannbergs ehf., en samkvæmt leigusamningi var það félag umboðsmaður sóknaraðila á leigutímanum og hins vegar yfirlýsingu undirritaða af Jóni Bergþóri 7. september s.l. Í hinu fyrra bréfi er varnaraðila bent á að leigutíma hafi lokið 1. desember fyrra árs og jafnframt að í 11. gr. samningsins sé að finna heimild fyrir leigjanda til að óska eftir kaupum á eigninni á leigutímanum á skilgreindu verði, enda skili hann skriflegu erindi þar að lútandi áður en leigusamningur rennur út. Var vakin athygli á því að berist slíkt erindi ekki innan ofangreindra tímamarka falli þessi réttur niður og muni húsnæðið þá verða auglýst til sölu með opinberum hætti við lok leigutímans. Með yfirlýsingu Jóns Bergþórs er staðfest að hann hafi í nokkur skipti minnt varnaraðila á hina ógreiddu húsaleigu og að hún þyrfti að ganga frá greiðslu hennar. Í máli þessu er óumdeilt að varnaraðili greiddi aldrei umsamda leigu af húsnæðinu. Ljóst er einnig að varnaraðila voru aldrei sendir gíróseðlar vegna húsaleigunnar eins og ráðgert var í samningi aðila. Einnig er ljóst að vanskil varnaraðila virtust ekki valda sóknaraðila miklum áhyggjum, t. d. er ekkert á þau minnst í umræddu bréfi frá 14. janúar 2003. Samkvæmt gögnum málsins var ekki skorað á varnaraðila með formlegum hætti fyrr en með bréfi dagsettu 17. maí s.l. að greiða alla gjaldfallna leigu, en þá var liðið tæplega eitt og hálft ár frá því umsömdum leigutíma lauk. Ekki er ágreiningur um að samningur aðila var liður í því að mæta félagslegum þörfum varnaraðila sem hafði misst húsnæði sitt í náttúruhamförum. Samkvæmt framansögðu verður að telja að varnaraðili hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að ákvæðum leigusamningsins um greiðslu húsaleigu yrði ekki framfylgt. Samkvæmt ákvæðum leigusamningsins skyldi honum ljúka 1. desember 2002 en varnaraðili rýmdi húsnæðið ekki eftir þann tíma og virðist sóknaraðili ekki hafa gert reka að því að skora á varnaraðila að rýma húsnæðið fyrr en með bréfi dagsettu 10. júní s.l., eða í kjölfar fyrrgreindra bréfaskrifta og rúmu einu og hálfu ári eftir að leigutíma lauk. Varnaraðili heldur því fram að komist hafi á ótímabundinn leigusamningur um húsnæðið í samræmi við ákvæði 59. gr. laga nr. 36/1994 og hafi kjörin þá verið með sama hætti og fyrr, þ.e. að varnaraðili nýtti húsnæðið leigulaust. Þá heldur varnaraðili því fram að hún hafi ákveðið að nýta sér kauprétt sinn samkvæmt ákvæðum samningsins en afgreiðsla málsins hafi dregist úr hömlu hjá sóknaraðila. Engin gögn liggja frammi í málinu sem styðja þessa fullyrðingu varnaraðila önnur en greiðslumat dagsett 27. júní 2003 og virðist varnaraðila ekki unnt að bæta úr því nema með frekari sönnunarfærslu fyrir dómi. Samkvæmt framansögðu er ljóst að verulegur ágreiningur er á milli aðila um lögskipti þeirra. Er ljóst að úr þessum ágreiningi verður ekki skorið nema með því að leiða vitni fyrir dóm, en slík sönnunarfærsla er óheimil samkvæmt 78. gr., sbr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Þegar höfð er hliðsjón af þeim hagsmunum sem hér eru í húfi og að öðru leyti til málsatvika, verður að telja varhugavert að gerðin nái fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83. gr. sömu laga. Verður kröfum sóknaraðila því hafnað. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Öllum kröfum sóknaraðila, Ríkissjóðs, á hendur varnaraðila, Heiðu Magnúsdóttur, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 366/2011
Kærumál Kærufrestur Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2011, og bárust málsgögn réttinum 6. júní 2011. Kærði hann úrskurð Héraðsdóms Austurlands 25. maí 2011, þar sem honum hafði verið gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 22. júní 2011 klukkan 14. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Við uppkvaðningu úrskurðar Héraðsdóms Austurlands um gæsluvarðhald yfir varnaraðila var bókað eftir honum að hann myndi taka sér lögmæltan frest til ákvörðunar um kæru. Gögn málsins bera með sér að verjandi varnaraðila sendi dómstjóra Héraðsdóms Austurlands tölvupóst 27. maí 2011 þar sem lýst var yfir kæru á úrskurðinum. Vegna utanlandsferðar dómstjórans mun honum á hinn bóginn ekki hafa borist vitneskja um kæruna fyrr en nokkrum dögum síðar. Þegar litið er til dóms Hæstaréttar 19. janúar 2009 í málinu nr. 4/2009 verður talið að kæran hafi borist með fullnægjandi hætti og nægilega snemma, enda var hún send á opinbert tölvupóstfang dómstjóra Héraðsdóms Austurlands sem kvað upp hinn kærða úrskurð. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 365/2017
Kærumál Vitni Matsmenn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni D ehf. og S ehf. um að tilteknir yfirmatsmenn yrðu kvaddir fyrir dóm til að svara spurningum um nánar tilgreind atriði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þó að yfirmatsgerð hefði ekki verið lögð fram í málinu þá væri heimilt samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að kveðja yfirmatsmenn fyrir dóm í því skyni að fá úr því skorið hvort þeir hefðu lagt mat á tiltekin atriði. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson ogViðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2017 þar sem tekin var til greina beiðnivarnaraðila um að tilteknir yfirmatsmenn yrðu kvaddir fyrir dóm til að svara spurningumum nánar tilgreind atriði. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri beiðnivarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þákrefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sittleyti og kemur krafa þeirra um málskostnað vegna þessa hluta málsins þar fyrirdómi því ekki til úrlausnar.Atvik málsins lúta að því að varnaraðilinn Datacell ehf. ogsóknaraðili hafi 15. júní 2011 gert með sér samning um svonefnda greiðslugátttil handa varnaraðilanum. Skyldi sóknaraðili taka á móti framlögum sem inntværu af hendi með kreditkortafærslum um greiðslugáttina og afhenda þauvarnaraðilanum. Tilgangur greiðslugáttarinnar var að taka á móti framlögum fráeinstaklingum og lögaðilum, hvar sem vera skyldi, til styrktar WikiLeaks.Varnaraðilar hafa gert samning sín á milli 1. október 2010 þar sem um þetta varsamið svo og um þóknun varnaraðilans Datacell ehf. fyrir milligönguna. Byrjaðvar að taka við framlögum 7. júlí 2011, en sóknaraðili sleit samningnumfyrirvaralaust og lokaði greiðslugáttinni degi síðar. Þá hafði verið heitiðframlögum sem námu 3.830 evrum. Með dómi Hæstaréttar 24. apríl 2013 í máli nr.612/2012 var því slegið föstu að riftunin hafi verið ólögmæt. Varnaraðilar höfðuðu mál þetta til heimtu skaðabóta vegnahinnar ólögmætu riftunar. Þeir beiddust dómkvaðningar manna til þess að fáætlað tjón hvors þeirra um sig metið og var matsgerð lokið 4. mars 2016.Sóknaraðili óskaði yfirmats 17. nóvember 2016 og tók fram í beiðninni að hannteldi matsgerð þá er fyrir lægi ranga auk þess sem annmarkar hefðu verið áframkvæmd matsins. Tilgangur með yfirmatsgerð væri að fá hnekkt niðurstöðuþeirrar matsgerðar er fyrir lá um ætlað tjón varnaraðilanna. Í þinghaldi 30.mars 2017 upplýsti sóknaraðili að yfirmatsmenn hefðu lokið yfirmatsgerðinni, enhann hefur þó ekki lagt hana fram í málinu. Í þinghaldi 5. apríl sama ár lagðisóknaraðili á hinn bóginn fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna en þar leitarhann mats á atriðum sem tilgreind eru í níu tölusettum spurningum. Varnaraðilarandmæltu því að dómkvaðning færi fram. Þeir reisa mótmæli sín á því aðspurningum í matsbeiðninni hafi mörgum verið svarað af hálfu yfirmatsmanna, enaðrar séu þýðingarlausar til sönnunar í málinu. Varnaraðilar krefjast þess aðyfirmatsmenn verði kvaddir fyrir dóm sem vitni til þess að gefa skýrslu um það,hvaða atriða þeir hafi tekið afstöðu til í yfirmatsgerðinni.Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að heimilt sé samkvæmt1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991 að kveðja yfirmatsmenn fyrir dóm í því skyniað fá úr því skorið hvort þeir hafi lagt mat á tiltekin atriði. Þá er staðfestákvæði héraðsdóms um málskostnað þar fyrir dómi. Sóknaraðili greiði varnaraðilum hvorum fyrir sigkærumálskostnað eins og í dómorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Valitor hf., greiði varnaraðilum, Datacell ehf.og Sunshine Press Productions ehf., hvorum fyrir sig, 300.000 krónur íkærumálskostnað. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2017.Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 8. maí sl., er höfðaðaf Datacell ehf., Síðumúla 28 í Reykjavík og Sunshine Press Productions ehf.,Klapparhlíð 30 í Reykjavík. Stefndi er Valitor hf., Dalshrauni 3 í Hafnarfirði. Ímálinu gera stefnendur aðallega þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiðaSunshine Press Production 7.698.931.792 krónur og Datacell ehf. 405.206.936krónur. Til vara er þess krafist að stefndi greiði Sunshine Press Production3.495.026.310 krónur og Datacell 183.454.927, til þrautavara er krafistgreiðslu 1.267.825.851 króna til Sunshine Press Production og 66.727.676 krónatil Datacell. Að þessum kröfum frágengnum gera stefnendur loks kröfu um stefndiverði gert að greiða stefnendum bætur sem ákveðnar verði að álitum. Í öllumtilvikum er gerð krafa um vexti og dráttarvexti og málskostnað úr hendistefnda. Íþinghaldi þann 5. maí sl. gerðu stefnendur þá kröfu að stefnda yrði gert aðleggja fram yfirmatsgerð sem dómkvaddir yfirmatsmenn voru fengir til að vinnasamkvæmd yfirmatsbeiðni stefnda með ákvörðun dómsins þann 18. nóvember 2016. Ínæsta þinghaldi á eftir gerði stefndi jafnframt þá kröfu að yfirmatsmenn yrðukvaddir fyrir dóm til að gefa vitnaskýrslu áður en ágreiningur aðila um nýjamatsbeiðni stefnda yrði útkljáður. Stefndi mótmælir kröfum stefnenda og krefstmálskostnaðar í þessum þætti málsins. Tilstuðnings þeirri kröfu að stefndu verði gert að leggja fram yfirmatsgerð bendastefnendur á að fyrir liggi að yfirmatsmenn hafi lokið störfum og óumdeilt séað stefndi hafi fengi matsgerð þeirra afhenta. Matgerðin kunni að hafa miklaþýðingu í málinu. Þar sem stefni hafi ekki orðið við áskorun um framlagninguskjalsins skv. 67. sbr. 68. gr. laga nr. 91/1991 krefjist stefnendur þess aðstefnda verði með úrskurði dómsins gert að leggja matsgerðina fram. Í ljósiþess að yfirmatsgerðin hafi ekki enn verið lögð fram í málinu og fyrir dóminumliggi að taka afstöðu til beiðni stefnda um dómkvaðningu nýrra matsmanna gerastefnendur jafnframt þá kröfu að yfirmatsmönnum verði gert að gefa skýrslurfyrir dómi. Kveða stefnendur að tilgangur skýrslugjafarinnar sé sá að leggjaspurningar fyrir yfirmatsmenn um það hvaða gögn þeir höfðu til hliðsjónar viðmat sitt og hvaða atriði hafi komið til skoðunar í yfirmatsgerðinni. Fyrirliggur að yfirmatsmenn töldu sér ekki fært að svara skriflegri fyrirspurnlögmanns stefnanda þar sem hann beindi til þeirra nánar greindum spurningum umframangreint. Vísuðu yfirmatsmenn í svari sínu til lögmanns stefnenda til þessað þeir hafi lokið matsstörfum að öðru leyti en því að þeir séu reiðubúnir tilað staðfesta matsgerðina fyrir dómi og svara spurningum um hana á sama stað. Stefnendurrökstyðja þessa kröfu á þá leið að ekki sé unnt með öðrum hætti en með skýrslugjöfyfirmatsmanna að leiða í ljós hvort þær matsspurningar sem komi fram í nýjumatsbeiðni stefnda hafi þegar verið svarað eða hvort tekið hafi verið íyfirmati á þeim atriðum sem matspurningar nú lúti að og hvort þau gögn ogupplýsingar sem þar sé óskað hafi legið frammi. Komi í ljós að yfirmatsmennhafi metið þau atriði sem matsbeiðni stefnda lúti að sé ljóst að hafna beribeiðni hans um nýja matsgerð þar eð réttarfarslög setji því skorður að unnt séað óska nýs undirmats um efni sem þegar hefur verið metið af yfirmatsmönnum. Vísarstefndi til 65. gr. laga nr. 91/1991 um skyldu matsmanna til að koma fyrir dóm,en þar sé kveðið á um að tilgangur skýrslugjafar þeirra sé m.a. að gefa skýrsluum atriði sem tengjast matsgerðinni. Stefnendur byggja á því að það sé ekkiskilyrði þess að ákvæðinu verði beitt að matsgerð hafi verið lögð fram fyrirdómi.Stefndi krefst þess að hvorum tveggja kröfum stefnenda verði hafnað. Enginheimild sé í lögum til að knýja hann til að leggja yfirmatsgerð fram í dómi,enda hafi aðilar forræði á sönnunarfærslu og ákveði því sjálfir hvaða gögn þeirleggi fram og hvenær þau verði lögð fram. Þá rökstyður hann andmæli sín við þvíað yfirmatsmenn verði kallaðir fyrir dóm með vísan til sömu meginreglu, þ.e.forræði aðila á sönnunarfærslu. Stefndi byggir á því að matsbeiðni hans lúti aðöðrum spurningum en lögð var fyrir yfirmatsmenn. Sönnunargildi allra matsgerðasé háð frjálsu mati dómara þegar þær liggi fyrir sbr. 66. gr. laga 91/1991.Niðurstaða:Aðilar máls hafa forræði á því hvernig þeir hagasönnunarfærslu í málinu. Samkvæmt 67. laga nr. 91/1991 er aðila kleift að skoraá gagnaðila að leggja fram skjal sem hann hefur í vörslu sinni. Í X. kaflalaganna er kveðið á um afleiðingar þess ef aðili verður ekki við slíkri áskorunog er í kaflanum með tæmandi hætti greint frá tækum viðbrögðum við synjungagnaðila á að leggja fram skal. Samkvæmt þeim reglum er ekki unnt að knýjaaðila máls með dómsúrskurði til að verða við áskorun um framlagningu skjal.Kröfu stefnenda þar að lútandi er því hafnað. Varðandikröfu stefnenda um að yfirmatsmenn komi fyrir dóm verður að líta svo á að meðþví hyggist stefnendur sanna að yfirmatsmenn hafi þegar svarað einhverjum eðaöllum þeim spurningum sem stefndi óskar eftir að nýir matsmenn svari. Í þessuefni ber að líta til þess að aðili getur ekki aflað matsgerðar um atriði semþegar hafa verið metin í undirmatsgerð og yfirmatsgerð. Í máli þessu hefurþegar verið unnin bæði undir- og yfirmatsgerð og sú fyrri lögð fyrir dóminn. Súspurning sem lögð var fyrir matsmenn fól í sér að meta fjártjón sem stefnendurtelja sig hafa orðið fyrir vegna lokunar stefnda á greiðslugátt stefndaDatacell ehf. Í fyrirliggjandi matsbeiðni stefnda, sem dómurinn hefur enn ekkitekið afstöðu til, er m.a. óskað eftir mati dómkvaddra matsmanna á því hvort ogþá hver hafi verið hagnaðarmissir stefnenda vegna framangreindrar lokunar ágreiðslugátt stefnanda Datacell ehf. á nánar greindu tímabili. Svo semað framan greinir hefur yfirmatsgerð ekki verið lögð fram í dómi og óvíst hvortstefndi muni gera það. Hvorki af yfirmatsbeiðni né öðrum gögnum málsins verðurskýrlega ráðið hvort yfirmatsmenn hafi svarað framangreindri spurningu semstefndi nú óskar eftir að lögð verði fyrir nýja matsmenn. Í því efni ber aðlíta til þess að spurningin sem lögð var fyrir yfirmatsmenn er mun víðtækari ensú sem stefndi óskar eftir svari við fyrirliggjandi matsgerð. Þá er heldur ekkiljóst hvort svör við örðum spurningum í matbeiðni hafi verið svarað afyfirmatsmönnum. Stefnendurstaðhæfa að yfirmatsmenn hafi þegar svarað þeim spurningum sem fram koma ímatsbeiðni stefnda. Í því skyni að færa sönnur á þá staðhæfingu sína óska þeireftir að fá að leiða yfirmatsmenn fyrir dóm og leggja fyrir þá spurningar semlúta að þessu atriði. Samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991 geta aðilar gert kröfutil þess að matsmenn komi fyrir dóm, m.a. til að svara spurningum sem tengjastmatsgerð sinni. Þar sem stefndi hefur ekki lagt yfirmatsgerðina fram í dómi ogágreiningur er uppi um hvort tilteknum spurningum hafi verið svarað í yfirmatsgerðinni,verður fallist á kröfu stefnenda um að leiða yfirmatsmenn fyrir dómi í þvískyni að spyrja þá út í það atriði. Hins vegar hefur það ekki þýðingu viðúrslausn ágreinings um framkomna matsbeiðni að spyrja yfirmatsmenn út í hvaðagagna þeir hafi aflað við vinnu sína og verður þeim ekki gert að svaraspurningum þar að lútandi. Ákvörðunum málskostnað vegna þessa þáttar málsins bíður endanlegs dóms. Ú r s k u r ð a r o r ð : Hafnaðer kröfu stefnenda, Sunshine Press Production ehf. og Datacell ehf. um aðValitor hf. verði gert að leggja fram yfirmatsgerð en fallist er á kröfustefnenda um að yfirmatsmenn verði kvaddir fyrir dóm til að svara því hvaðaatriði þeir tóku afstöðu til í matsgerð sinni.
Mál nr. 621/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Aðfinnslur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hin kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast að úrskurðurinn var kveðinn upp 9. nóvember 2008. Hann var kærður 11. sama mánaðar og var kæran móttekin af héraðsdómi sama dag. Málið var hins vegar ekki sent Hæstarétti fyrr en 14. sama mánaðar og er það aðfinnsluvert. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sýslumaðurinn á Selfossi hefur gert þá kröfu að úrskurðað verði að X, kt. [...], til heimilis að [...], Kópavogi, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 28. nóvember nk. á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu kærðu er þess krafist að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað en til vara að því verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjóra segir að klukkan 08:22 í gærmorgun hafi Neyðarlínunni borist tilkynning um að maður hefði látist í sumarhúsi að Y, í Grímsnesi. Er lögregla hafi komið á vettvang kl. 08:42 hafi A, kt. [...], legið í stofusófa, þá látinn og voru áberandi líkblettir byrjaðir að myndast á vinstri hönd hans. Samkvæmt frumskoðun vakthafandi læknis, er kom á vettvang nokkrum mínútum eftir lögreglu, hafði hinn látni orðið fyrir hrottalegri líkamsárás. Er lögregla kom á vettvang hafi þrír aðilar verið í bústaðnum. Athygli lögreglu hafi strax beinst að því hve viðstaddir voru rólegir miðað við aðstæður og að allt hafi verið í röð og reglu í bústaðnum og ekkert sem hafi bent til þess að átök eða mikill drykkja hefði átt sér þar stað. Klukkan 08:55 hafi allir aðilar þessir verið handteknir. Frá upphafi hafi umgangur í húsinu verið takmarkaður og vettvangur verndaður. Rannsóknarvinna hafi staðið sleitulaust yfir í allan daginn og njóti lögregla aðstoðar réttarmeinafræðings og tæknideildar LRH. Samkvæmt frumáliti réttarlæknis séu áverkar á líki A af mannavöldum. Misræmis hafi gætt í framburði hinna handteknu hjá lögreglu um veigamikil atriði og sé framburður hinna handteknu á köflum afar ótrúverðugur. Þá segir í greinargerðinni að verið sé að rannsaka ætluð brot eins eða fleiri aðila á 211. gr., 2. mgr. 218. gr., 220. gr. og/eða 221. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Sterkur rökstuddur grunur liggi fyrir um brot hinna handteknu aðila á einni eða fleirri nefndra lagagreina. Ljóst sé að áverkar á líki A séu af mannavöldum og lögreglu þyki fullljóst að andlát hans hafi ekki borið að með eðlilegum hætti. Þá sé ennfremur ljóst að framburður hinna grunuðu aðila stangist á í veigamiklum atriðum. Rannsókn málsins sé mjög viðamikil og sé á algjöru frumstigi. Þá telji lögregla mikla hættu eins og mál þetta sé vaxið að grunaðir muni torvelda rannsóknina með því að skjóta undan munum, og eða hafa áhrif á vitni og samseka. Þau sakarefni sem hér um ræði muni varða fangelsisrefsingu ef sök teljist sönnuð. Með vísan til alls framanritaðs, rannsóknarhagsmuna, svo og með vísan til a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, er þess farið á leit að ofangreind krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. Kærða er grunuð um brot eða aðild að broti sem geti varðað hana fangelsisrefsingu ef sök sannast. Kærða neitar sakargiftum en rannsóknargögn vekja sterkan grun um aðild hennar að framangreindu broti. Eftir er að rannsaka hugsanlega samseka í málinu ásamt öðru sem tekið er fram í greinargerð lögreglu. Rannsókn málsins er á algjöru frumstigi og verður að telja að hætta sé á því að kærða geti spillt rannsókninni með óskertu frelsi, svo sem með því að hafa áhrif á vitni eða þá sem hugsanlega eru samsekir. Rannsóknarhagsmunir styðja þannig kröfu um að kærðu verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Er því fallist á að skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa sýslumannsins á Selfossi tekin til greina, og skal kærða sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 28. nóvember n.k. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærða, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. nóvember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 59/2012
Virðisaukaskattur
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í af kröfu G um að felldur yrði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra í máli G gegn skattstjóranum í Reykjavík þar sem hafnað var beiðni G um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna aðkeyptrar vinnu við endurbætur og breytingar á húsnæði sínu. Var ekki talið að húsnæði G teldist til íbúðarhúsnæðis samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 1. mgr. XV. ákvæðis til bráðabirgða við lögin og reglugerð nr. 440/2009.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2012. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra 30. mars 2010 í máli sínu gegn skattstjóranum í Reykjavík og að stefnda verði gert að greiða sér 2.155.771 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. október 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með breytingu á kröfugerð sinni frá því í héraði krefst áfrýjandi endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna vinnu við húsnæði hans að Hringbraut 50 í Reykjavík eftir 1. mars 2009. Því grundvallast dómkrafa hans nú einvörðungu á 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 1. mgr. XV. ákvæðis til bráðabirgða við lögin með síðari breytingum og reglugerð nr. 440/2009 um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði auk annars húsnæðis sem er alfarið í eigu sveitarfélaga. Með framangreindu ákvæði til bráðabirgða var hlutfall endurgreiðslu virðisaukaskatts til húsbyggjenda og eigenda íbúðarhúsnæðis vegna greiðslu af vinnu manna við húsbyggingu, endurbætur og viðhald eftir 1. mars 2009 hækkað úr 60% í 100%. Við skýringu á þessu ákvæði verður að líta til þess sem fram kemur í athugasemdum með frumvarpi til laganna þar sem sagði meðal annars að ákvæðið hefði það markmið að koma til móts við húsbyggjendur í erfiðleikum, sporna við svartri atvinnustarfsemi, jafnframt því að hvetja til aukinnar starfsemi á atvinnumarkaði.Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2011. I. Málið var höfðað 15. febrúar 2011 og dómtekið 4. október sl. Stefnandi er Grund, elli og hjúkrunarheimili, Hringbraut 50, Reykjavík. Stefndi er Ríkisskattstjóri, Laugavegi 166, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að felldur verði úr gildi úrskurður stefnda í máli stefnanda, Grundar, elli- og hjúkrunarheimilis, gegn Skattstjóranum í Reykjavík, sem kveðinn var upp 30. mars 2010. Einnig gerir stefnandi þá kröfu að stefndi greiði sér 3.676.105 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 118.072 krónum frá 4. febrúar 2009 til 6. febrúar 2009, af 169.615 krónum frá þeim degi til 13. febrúar 2009, af 241.601 krónu frá þeim degi til 3. mars 2009, en af 639.067 krónum frá þeim degi til 6. mars 2009, af 659.648 krónum frá þeim degi til 13. mars 2009, af 783.930 krónum frá þeim degi til 16. mars 2009, af 882.353 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, af 1.380.629 krónum frá þeim degi til 3. apríl 2009, af 1.515.448 krónum frá þeim degi til 8. apríl 2009, af 1.546.009 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2009, af 1.632.445 krónum frá þeim degi til 14. maí 2009, af 1.741.507 krónum frá þeim degi til 15. maí 2009, af 2.036.687 krónum frá þeim degi til 22. maí 2009, af 2.210.564 krónum frá þeim degi til 29. maí 2009, af 2.315.228 krónum frá þeim degi til 4. júní 2009, af 2.775.553 krónum frá þeim degi til 5. júní 2009, af 2.881.777 krónum frá þeim degi til 15. júní 2009, af 3.152.064 krónum frá þeim degi til 2. júlí 2009, af 3.444.890 krónum frá þeim degi til 3. júlí 2009, af 3.676.105 krónum frá þeim degi til 7. september 2009, og með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur að felldur verði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra í máli Grundar,- elli og hjúkrunarheimilis, gegn Skattstjóranum í Reykjavík, sem kveðinn var upp 30. mars 2010. Einnig gerir stefnandi þá kröfu að stefndi greiði sér 3.434.504 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 397.466 krónum frá 3. mars 2009 til 6. mars 2009, af 418.047 krónum frá þeim degi til 13. mars 2009, af 542.359 krónum frá þeim degi til 16. mars 2009, en af 640.752 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2009, af 1.139.028 krónum frá þeim degi til 3. apríl 2009, af 1.273.847 krónum frá þeim degi til 8. apríl 2009, af 1.304.408 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2009, af 1.390.844 krónum frá þeim degi til 14. maí 2009, af 1.499.906 krónum frá þeim degi til 15. maí 2009, af 1.795.086 krónum frá þeim degi til 22. maí 2009, af 1.968.963 krónum frá þeim degi til 29. maí 2009, af 2.073.627 krónum frá þeim degi til 4. júní 2009, af 2.533.952 krónum frá þeim degi til 5. júní 2009, af 2.640.176 krónum frá þeim degi til 15. júní 2009, af 2.910.463 krónum frá þeim degi til 2. júlí 2009, af 3.203.289 krónum frá þeim degi til 3. júlí 2009, af 3.434.504 krónum frá þeim degi til 7. september 2009 og með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst auk þess málskostnaðar að skaðlausu í öllum tilvikum. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. II. Málsatvik Stefnandi máls þessa rekur dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldraða að Hringbraut 50 í Reykjavík. Stefnandi er sjálfseignarstofnun með staðfesta skipulagsskrá. Með bréfi dags. 9. september 2009 fór hann fram á það við Skattstjórann í Reykjavík að endurgreiddur yrði virðisaukaskattur sem hann hafði greitt vegna aðkeyptrar vinnu verktaka við endurbætur og breytingar á húsnæði sínu frá janúar til júní 2009. Með bréfinu fylgdu tvær útfylltar beiðnir á eyðublöðum stefnda annars vegar vegna framkvæmda í janúar og febrúar 2009 og hins vegar vegna framkvæmda frá mars til og með júní 2009. Efst á eyðublöðunum sagði að um væri að ræða beiðni um endurgreiðslu virðisaukaskatts „vegna aðkeyptrar vinnu við endurbætur og viðhald á húsnæði í eigu sveitarfélaga“. Beiðninni var upphaflega hafnað með bréfi Skattstjórans í Reykjavík, dags. 18. september 2009. Þar var vísað til fyrirmæla laga og reglugerða um endurgreiðslu alls virðisaukaskatts sem greiddur hefði verið af vinnu manna m.a. við endurbætur eða viðhald á íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði. Þá var tekið fram að á tímabilinu 1. mars 2009 til 1. janúar 2011 næðu ákvæði þessi jafnframt til annars húsnæðis sem væri alfarið í eigu sveitarfélaga eða stofnana og félaga sem væru í eigu sveitarfélaga. Því næst var í bréfinu vísað til 2. gr. reglugerðar nr. 440/2009, þar sem frístundahús eru skilgreind, sem og til 3. gr. sömu reglugerðar þar sem útskýrt er hvað átt sé við með húsnæði sem alfarið sé í eigu sveitarfélaga. Því var síðan lýst með hvaða hætti húsnæðið sem um ræddi væri skráð í fasteignaskrá Íslands og talið að það gæti hvorki fallið undir skilgreiningu á frístundahúsi né gæti Grund, elli- og hjúkrunarheimili talist stofnun eða félag í eigu sveitarfélags, þar sem um sjálfseignarstofnun með staðfesta skipulagsskrá væri að ræða. Hinn 22. september 2009 óskaði stefnandi eftir því að skattstjórinn í Reykjavík endurskoðaði ákvörðun sína og að sérstaklega yrði þá tekið tillit til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 319/1997. Í þeim úrskurði hefði verið litið svo á að sjálfseignarstofnun, sem hafði með höndum rekstur hjúkrunarheimilis fyrir aldraða, bæri réttur til endurgreiðslu virðisaukaskatts til opinberra aðila, enda lægju fyrir allir veigamestu þættir sem venjulega væru hafðir til viðmiðunar um hvort sjálfseignarstofnun gæti talist liður í hinu opinbera kerfi. Með bréfi, dags. 1. október 2009, hafnaði Skattstjórinn í Reykjavík beiðni stefnanda öðru sinni. Þar kom fram að í umræddum úrskurði yfirskattanefndar í máli nr. 319/1997 hefði verið fallist á að heimilt væri að endurgreiða sjálfseignarstofnun virðisaukaskatt samkvæmt 5. tölul. 1. mgr. 12. gr. reglugerðar nr. 248/1990 um virðisaukaskatt af skattskyldri starfsemi opinberra aðila. Þá sagði þar að þrátt fyrir að stefnandi ætti almennt rétt á endurgreiðslu á þeim liðum sem taldir væru upp í þessu reglugerðarákvæði félli sá kostnaður sem stefnandi óskaði eftir að fá endurgreiddan í umræddu tilviki ekki innan ákvæðis greinarinnar. Hinn 26. október 2009 kærði stefnandi áðurnefndar ákvarðanir til stefnda. Stefnandi krafðist þess að ákvarðanirnar yrðu felldar úr gildi og að tekin yrði ný ákvörðun þar sem fallist yrði á kröfu hans um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kostnaðar við endurbætur og breytingar á húsnæði hans. Stefnandi kvaðst reisa þessa kröfugerð á reglugerð nr. 440/2009 um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði auk annars húsnæðis sem væri alfarið í eigu sveitarfélaga. Taldi stefnandi ljóst að húsnæði hans hlyti að teljast til íbúðarhúsnæðis í skilningi 1. gr. reglugerðarinnar og vísaði í því sambandi til skilgreiningar á íbúðarhúsnæði í lögfræðiorðabók. Með úrskurði stefnda, dags. 30. mars 2010, var niðurstaða Skattstjórans í Reykjavík staðfest. Í úrskurðinum voru rakin ýmis ákvæði laga og reglugerða er lúta að endurgreiðslu virðisaukaskatts og komist að þeirri niðurstöðu að eins og skráningu stefnanda í Fasteignaskrá Íslands væri háttað yrði að líta svo á að stefnandi félli hvorki undir 2. gr. reglugerðar nr. 440/2009 um frístundahúsnæði, né undir ákvæði reglugerðar nr. 449/1990 um íbúðarhúsnæði. Þá væri heldur ekki hægt að skilgreina stefnanda sem stofnun eða félag sem alfarið væri í eigu sveitarfélags, þar sem stefnandi væri sjálfseignarstofnun með staðfesta skipulagsskrá. Með hliðsjón af þessum atriðum féllst stefndi ekki á að stefnanda bæri réttur til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna aðkeyptrar vinnu við endurbætur og viðhald á húsnæðinu og því væru ekki forsendur til að hnekkja ákvörðunum skattstjórans í Reykjavík. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi skiptir kröfugerð sinni upp í aðal- og varakröfu. Stefnandi kveður muninn á þessum kröfum felast í því að í aðalkröfu sé krafist endurgreiðslu á virðisaukaskatti frá janúar til júlí 2009 en í varakröfunni sé einungis krafist endurgreiðslu þeirra greiðslna sem fram hafi farið á tímabilinu mars til júlí 2009. Ástæða þessa sé sú að reglugerð nr. 440/2009, sem og 1. mgr. í bráðabirgðaákvæði XV í lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, taki aðeins til greiðslna sem fram fari eftir 1. mars 2009 og eigi því aðrar málsástæður við um greiðslur fyrir það tímamark. Varðandi greiðslur stefnanda eftir 1. mars 2009 tekur hann fram að ágreiningur aðila snúist að meginstefnu til um hvort stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kostnaðar við endurbætur og breytingar á húsnæði hans að Hringbraut 50 í Reykjavík. Stefnandi telur ljóst að á grundvelli laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, sem og reglugerðar nr. 440/2009 um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði o.fl., eigi hann rétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við húsnæðið. Þessi niðurstaða sé einfaldlega byggð á þeirri staðreynd að húsnæði stefnanda teljist til íbúðarhúsnæðis í skilningi ákvæðisins, enda reki hann hjúkrunar- og dvalarheimili þar sem fjöldi fólks (heimilismanna) búi og hafi skráð lögheimili, sbr. lög nr. 21/1990 um lögheimili. Lögfræðiorðabók Codex, skilgreini íbúðarhúsnæði á eftirfarandi hátt: „Húsnæði þar sem einhver hefur fasta búsetu og hefur sjálfstætt skráningarauðkenni í.“ Stefnandi telur að hjúkrunar- og dvalarheimilið falli innan þessarar skilgreiningar. Þetta leiði til þess að fallast beri á kröfur stefnanda. Í því sambandi vísar stefnandi til 1. mgr. í bráðabirgðaákvæði XV í lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988, þar sem fram komi að þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 42. gr. skuli á tímabilinu 1. mars 2009 til 1. janúar 2012 endurgreiða byggjendum íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafi greitt af vinnu manna á byggingarstað. Jafnframt skuli á sama tímabili endurgreiða eigendum íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna við endurbætur eða viðhald þess. Í þessu sambandi vísar stefnandi einnig til 1. gr. reglugerðar nr. 440/2009. Stefnandi telur að framangreindar reglur séu skýrar og mæli fyrir um skýlausan rétt stefnanda til endurgreiðslu að því tilskyldu að húsnæði hans verði talið til íbúðarhúsnæðis. Rök hafi verið færð fyrir því að húsnæðið sé íbúðarhúsnæði og aldrei hafi komið fram nokkur rök af hálfu stefnda eða frá Skattstjóranum í Reykjavík gegn þeirri staðhæfingu. Um þetta atriði segi einfaldlega í hinum kærða úrskurði: „Þá telur ríkisskattstjóri jafnframt að Grund elli- og hjúkrunarheimili falli ekki undir ákvæði reglugerðar nr. 449/1990 um íbúðarhúsnæði.“ Þessari staðhæfingu stefnda fylgi enginn rökstuðningur og því sé ómögulegt að átta sig á því hvernig komist sé að þessari niðurstöðu. Þá áréttar stefnandi að endurgreiðslukrafa hans vegna greiðslna eftir 1. mars 2009 sé ekki byggð á reglugerð nr. 449/1990 heldur reglugerð nr. 440/2009. Að öðru leyti sé niðurstaða stefnda að meginstefnu rökstudd með tvennum hætti. Í fyrsta lagi telji stefndi í úrskurði sínum upp ýmis laga- og reglugerðarákvæði sem fjalli um hvernig fara eigi með endurgreiðslu virðisaukaskatts þegar um sé að ræða húsnæði sem alfarið sé í eigu sveitarfélaga, eða stofnana og félaga sem alfarið séu í eigu sveitarfélaga. Stefnandi segir það óskiljanlegt hvernig þessi ákvæði eigi að geta leitt til þess að hann eigi ekki rétt á endurgreiðslu, enda sé stefnandi ekki að neinu leyti í eigu sveitarfélaga heldur sé um sjálfseignarstofnun með staðfesta skipulagsskrá að ræða, eins og fram komi í úrskurði stefnda. Af þessum sökum beri að hafna öllum þessum lagatilvísunum stefnda þar sem þær komi málinu ekki við. Í öðru lagi byggi stefndi niðurstöðuna á því að í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sé talin upp vinna og þjónusta sem sé undanþegin virðisaukaskatti. Þar sé í 1. tölul. talin upp þjónusta sjúkrahúsa, fæðingarstofnana, heilsuhæla og annarra hliðstæðra stofnana, svo og lækningar, tannlækningar og önnur eiginleg heilbrigðisþjónusta. Stefndi telji að dvalarheimili aldraðra eigi almennt að falla undir þetta ákvæði. Varðandi þetta atriði telur stefnandi að jafnvel þótt fallist yrði á að dvalarheimilið yrði fellt undir þetta ákvæði verði ekki séð hvernig það eigi að koma í veg fyrir endurgreiðslu virðisaukaskatts á framangreindum grundvelli. Stefndi vísi hér til 2. gr. eldri reglugerðar nr. 449/1990 um endurgreiðslu virðisaukaskatts, þar sem gildissvið þeirrar reglugerðar sé afmarkað, en ákvæðið sé svohljóðandi: „Endurgreiðsla samkvæmt reglugerð þessari tekur ekki til orlofshúsa, sumarbústaða eða bygginga fyrir starfsemi sem fellur undir ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga um virðisaukaskatt.“ Stefnandi telur að verði á annað borð fallist á að starfsemi stefnanda falli undir 3. mgr. 2. gr. laga um virðisaukaskatt geti það einungis leitt til þess að endurgreiðsla komi ekki til greina samkvæmt hinni eldri, almennu reglugerð um endurgreiðslu virðisaukaskatts, nr. 449/1990. Stefnandi byggi hins vegar ekki rétt sinn til endurgreiðslu á almennu reglugerðinni frá 1990, heldur beint á ákvæðum laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og hinni sértæku reglugerð nr. 440/2009 um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði o.fl. Því sé illskiljanlegt hvernig það komi máli þessu við að stefnandi gæti hugsanlega ekki átt rétt á endurgreiðslu á grundvelli reglugerðar nr. 449/1990. Beri því að hafna þessum málatilbúnaði stefnda. Með vísan til framangreinds telur stefnandi að eina málsástæða stefnda gegn kröfum stefnanda sé sú að stefnandi falli ekki undir skilgreiningu á hugtakinu íbúðarhúsnæði. Stefnandi telur ljóst að um íbúðarhúsnæði sé að ræða, eins og fram hefur komið, og að stefndi hafi ekki fært fram nein rök gegn því. Þess vegna hljóti húsnæðið að teljast til íbúðarhúsnæðis. Með vísan til þessa telur stefnandi að fallast beri á allar kröfur stefnanda um endurgreiðslu eftir 1. mars 2009. Varðandi greiðslur stefnanda fyrir 1. mars 2009 tekur hann fram að hér sé um að ræða fyrstu þrjá gjalddagana í aðalkröfu sinni, samtals að fjárhæð 241.601 króna. Þessi hluti kröfu stefnanda sé ekki byggður á reglugerð nr. 440/2009, enda falli hann utan gildissviðs hennar. Þess í stað sé byggt á almennu reglugerðinni nr. 449/1990 sem og hinu almenna endurgreiðsluákvæði í 1. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt, þar sem mælt sé fyrir um að endurgreiða skuli eigendum íbúðarhúsnæðis 60% þess virðisaukaskatts sem þeir hafi greitt af vinnu manna á byggingarstað. Samkvæmt þessu verði ekki annað séð en að stefnandi eigi rétt á 60% endurgreiðslu virðisaukaskatts reikninga sem greiddir hafi verið fyrir 1. mars 2009. Dómkrafa stefnanda sé reiknuð í samræmi við þetta, þ.e. einungis sé krafist 60% af þeim virðisauka sem stefnandi hafi greitt á þessu tímabili. Reglugerð nr. 449/1990 hafi verið sett á grundvelli 42. gr. laga um virðisaukaskatt í þeim tilgangi að kveða nánar á um framkvæmd þessara endurgreiðslna. Í 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar sé að finna svofellt ákvæði: „Endurgreiðsla samkvæmt reglugerð þessari tekur ekki til orlofshúsa, sumarbústaða eða bygginga fyrir starfsemi sem fellur undir ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga um virðisaukaskatt.“ Stefndi hafi haldið því fram að stefnandi félli undir starfsemi samkvæmt þessu ákvæði og eigi því ekki rétt á endurgreiðslu samkvæmt reglugerðinni. Stefnandi mótmælir því að hann falli undir umrætt ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga um virðisaukaskatt, enda hafi það ekki verið nánar rökstutt af stefnda hvernig komist sé að þeirri niðurstöðu. Hvað sem því líði sé engu að síður ljóst að ráðherra hafi aldrei getað sett slíka takmörkun í reglugerð á endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli almennrar reglugerðarheimildar, sbr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt. Hvergi í 42. gr. laganna sé að finna þessa takmörkun á starfsemi sem falli undir 3. mgr. 2. gr. laganna heldur sé þar öllum byggjendum íbúðarhúsnæðis veittur sami réttur til endurgreiðslu. Því sé ljóst að ákvæði 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 449/1990 hafi ekki lagastoð og beri því að virða það að vettugi. Verði hins vegar fallist á að ákvæðið eigi lagastoð telur stefnandi að hann eigi engu að síður rétt á framangreindri endurgreiðslu á grundvelli 42. gr. laga um virðisaukaskatt, enda mæli 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar einungis fyrir um að reglugerðin sjálf gildi ekki um slíka starfsemi sem þar geti um. Reglugerðarákvæðið geti hins vegar aldrei takmarkað skýlausan rétt stefnanda samkvæmt skýru lagaákvæði 42. gr. laga um virðisaukaskatt. Með vísan til framangreinds beri að fallast á allar kröfur stefnanda um endurgreiðslu virðisaukaskatts fyrir 1. mars 2009. Hvað aðild í málinu snerti tekur stefnandi fram að Skattstjórinn í Reykjavík hafi tekið hinar upphaflegu stjórnvaldsákvarðanir sem mál þetta snúist um, en stefndi hafi tekið ákvörðun á æðra stjórnsýslustigi og staðfest ákvarðanir skattstjórans. Í samræmi við dómvenju í íslensku réttarfari væri í þessu tilviki rétt að stefna lægra settu stjórnvaldi til að þola ógildingu á ákvörðun æðra setts stjórnvalds. Í þessu máli sé hins vegar ríkisskattstjóra stefnt vegna þess að 1. janúar 2010 hafi tekið gildi lög um breytingar á skipulagi stofnana skattkerfisins, sbr. lög nr. 136/2009, sem hafi m.a. falið í sér að embætti skattstjórans í Reykjavík hafi verið sameinað ríkisskattstjóra. Af þessum sökum sé Ríkisskattstjóra stefnt í máli þessu til að þola ógildingu á eigin ákvörðun á æðra stjórnsýslustigi. Vaxtakröfur stefnanda séu byggðar á lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Þannig sé krafist vaxta frá hverri greiðslu á grundvelli 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 29/1995, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá því að stefnandi hafi sannanlega lagt fram kröfu um endurgreiðslu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að fallast beri á allar kröfur hans í þessu máli. Um lagarök tekur stefnandi fram að kröfur hans séu að meginstefnu til reistar á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og reglugerð nr. 440/2009, um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði o.fl. Þá sé vísað til reglugerðar nr. 449/1990. Vaxtakröfur stefnanda séu reistar á lögum nr. 38/2001, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna, og á lögum nr. 29/1995, sbr. 2. gr. laganna. Krafa stefnanda um málskostnað styðjist við 21. kafla sömu laga. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að úrskurður Ríkisskattstjóra í máli stefnanda sé í einu og öllu í samræmi við lög. Á honum séu engir form- eða efnisannmarkar sem leitt geti til þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi í heild sinni eða að hluta. Aðila greini á um hvort húsnæði stefnanda að Hringbraut 50 í Reykjavík sé íbúðarhúsnæði í skilningi bráðabirgðaákvæðis XV í lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 42. gr. sömu laga. Bráðabirgðaákvæðið, sem sett hafi verið í ákveðnum tilgangi, hafi fyrir fram ákveðinn gildistíma og muni að öllu óbreyttu falla úr gildi þann 1. janúar 2012. Kveður stefndi ákvæðið fela í sér undantekningu frá 2. mgr. 42. gr. laganna og beri að skýra það í því ljósi. Samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum sæti slíkt ákvæði þröngri lögskýringu og mótmælir stefndi því sem röngu og ósönnuðu að húsnæði stefnanda falli undir undantekninguna. Þá bendi lögskýringargögn til þess að íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði það sem talið sé upp í bráðabirgðaákvæðinu taki einungis til húsnæðis sem sé í eigu einstaklinga og notað í þágu þeirra. Óumdeilt sé að stefnandi reki dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldraða og falli starfsemi stefnanda undir lög nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu. Þjónusta sú sem stefnandi veiti virðist því undanþegin virðisaukaskatti samkvæmt 1. tölul. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988. Í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra, dags. 4. febrúar 1991, sé kveðið á um að virðisaukaskattur af vinnu manna við byggingar fyrir starfsemi sem falli undir ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 sé ekki endurgreiddur. Hér sé til dæmis átt við hótel, heimavistir, skóla, sjúkrahús, heilsuhæli og dvalarheimili fatlaðra og aldraðra. Gerður sé greinarmunur á dvalarheimilum fyrir fatlaða og aldraða (stofnunum) og íbúðarhúsnæði í eigu einstaklinga eða sem einstaklingar leigi á venjulegum leigukjörum þótt húsnæðið sé byggt í tengslum við stofnanir af ofangreindu tagi. Stefndi telur að skjólstæðingar stefnanda eigi ekki heimili í húsnæði hans samkvæmt málvenju, heldur séu þeir vistaðir þar samkvæmt eigin beiðni eða fyrir tilstuðlan ættingja sinna. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra séu stofnanir fyrir aldraða flokkaðar í tvo hópa, annars vegar í „dvalarheimili, sambýli og íbúðir, sérhannað fyrir þarfir aldraðra sem ekki eru færir um að annast heimilishald þrátt fyrir heimaþjónustu“, sbr. 1. tölul. málsgreinarinnar, og hins vegar í „hjúkrunarheimili eða hjúkrunarrými á öldrunarstofnunum ætluð öldruðum einstaklingum sem séu of lasburða til að dveljast á dvalarheimilum, sambýlum eða í sérhönnuðum íbúðum“, sbr. 2. tölul. málsgreinarinnar. Samkvæmt 2. tölul. 2. gr. laganna sé vistmaður skilgreindur sem sá sem dvelji á stofnun samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 14. gr., og sá sem dvelji lengur en sex mánuði undanfarandi tólf mánuði á stofnun samkvæmt 2. tölul. 1. mgr. 14. gr., eða í hjúkrunarrými stofnunar sem sé á föstum fjárlögum. Með ákvæðum a-liðar 13. gr. laga nr. 119/1989, um breytingu á lögum 50/1988, um virðisaukaskatt, hafi verið kveðið á um þá breytingu að á eftir 41. gr. laganna kæmi nýr kafli, XIII. kafli um endurgreiðslu virðisaukaskatts, með tveimur nýjum greinum, 42. og 43. gr. Með 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 hafi verið kveðið á um endurgreiðslu virðisaukaskatts, sem byggjendur íbúðarhúsnæðis hafi greitt af vinnu manna á byggingarstað og skyldi endurgreiðslan gerð á grundvelli framlagðra reikninga, eigi sjaldnar en á tveggja mánaða fresti. Með reglugerð nr. 449/1990, um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði, hafi verið sett ákvæði um framkvæmd endurgreiðslna á grundvelli 42. gr. laga nr. 50/1988. Stefndi telur að stefnandi sem og aðrar sjálfseignarstofnanir, sem standi að sams konar rekstri og hann og teljist því til opinberra aðila, í samræmi við úrskurð yfirskattanefndar nr. 319/1997, eigi eingöngu rétt til endurgreiðslu á virðisaukaskatti samkvæmt 3. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988. Dvalar- og hjúkrunarheimili, sem rekin séu á vegum hins opinbera, eigi hvorki rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli 2. mgr. 42. gr. né bráðabirgðaákvæðisins í XV. gr. laga nr. 50/1988. Þessar stofnanir séu því jafnsettar að lögum hvað þetta atriði snerti. Í úrskurði ríkisskattstjóra sé fjallað ítarlega um ákvæði XV til bráðabirgða með lögum nr. 50/1988, sem bæst hafi við lögin með lögum nr. 10/2009, og gildissvið þess. Vísi stefndi til þeirrar umfjöllunar. Með bráðabirgðaákvæðinu hafi endurgreiðsluhlutfallið verið hækkað í 100% tímabundið og endurgreiðsluheimildirnar útvíkkaðar tímabundið á þann hátt að nú nái þær til frístundahúsnæðis, eins og það sé skilgreint í lögum nr. 75/2008 og húsnæðis í eigu sveitarfélaga og stofnana eða félaga, sem séu alfarið í eigu sveitarfélaga, annað en íbúðarhúsnæði. Hvorki sé að finna í lögum nr. 10/2009, né í reglugerð nr. 440/2009, útvíkkun á íbúðarhúsnæðishugtakinu frá því að 2. mgr. 42. gr. hafi fyrst verið sett í lögin, sbr. og reglugerð nr. 449/1990. Þá sé ekki gerður neinn greinarmunur á íbúðarhúsnæði samkvæmt 2. mgr. 42. gr. og bráðabirgðaákvæðis XV í lögum um virðisaukaskatt. Þá sé heldur ekki gerður neinn greinarmunur á íbúðarhúsnæði í reglugerðum nr. 440/2009 og nr. 449/1990 og sé málsástæðum stefnanda sem á því byggja mótmælt sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum. Skilgreiningu á hugtakinu íbúðarhúsnæði sé hvorki að finna í lögum nr. 50/1988 né í reglugerð nr. 449/1990. Í skattaframkvæmd hafi verið miðað við að til íbúðarhúsnæðis teljist heilsársíbúð í eftirgreindum skilningi: „Húsnæði sem sé byggt samkvæmt skipulagi sem íbúðarhúsnæði, þ.e. við byggingu ætlaða til samfelldrar notkunar á öllum tímum árs og geti gengið kaupum og sölu sem íbúðarhúsnæði og þá sé almenna reglan sú að það sé skráð sem íbúðarhúsnæði í Fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands.“ Í þeirri skrá sé húsnæði stefnanda ekki skráð sem íbúðarhúsnæði heldur sem „vistheimili, tengigangur, tanns, bókasafn, þvottahús og vinnustofa“. Af beiðni stefnanda til skattstjórans í Reykjavík, dags. 9. september 2009, sé ljóst að samkvæmt skilgreiningu stefnanda sjálfs sé ekki um hefðbundið íbúðarhúsnæði að ræða. Í skattframkvæmd, sé gerður greinarmunur á dvalarheimilum fyrir fatlaða og aldraða (stofnunum) og íbúðarhúsnæði í eigu einstaklinga eða sem einstaklingar leigja á venjulegum leigukjörum, þótt húsnæðið sé byggt í tengslum við stofnanir af ofangreindu tagi. Stefnandi hafi sótt um endurgreiðslu á virðisaukaskatti á eyðublaði RSK 10.15 og nr. 13, en á bakhlið þess komi fram í skýringum að endurgreiðslubeiðnin, samkvæmt reglugerð nr. 440/2009, varði aðkeypta vinnu við endurbætur og viðhald á húsnæði í eigu sveitafélaga eða stofnana og félaga sem séu alfarið í eigu sveitarfélaga. Það sé sérstaklega tekið fram að endurgreiðslubeiðnin taki ekki til íbúðarhúsnæðis. Þá sé einnig tekið fram að taka skuli tillit til þess virðisaukaskatts sem sveitarfélög og stofnanir þeirra hafi fengið endurgreiddan á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, sbr. reglugerð nr. 248/1990 um virðisaukaskatt af skattskyldri starfsemi opinberra aðila. Stefndi telur óljóst hvað hafi vakað fyrir stefnanda með umsókn sinni á framangreindu eyðublaði, enda sé ljóst að húsnæði það sem hann reki starfsemi sína í teljist hvorki frístundahús í skilningi laga nr. 75/2008, né sé unnt að heimfæra rekstur stefnanda sem stofnun eða félag í eigu sveitarfélags. Ljóst sé og óumdeilt að stefnandi telji húsnæði sitt hvorki vera frístundahús né húsnæði sem sé í eigu sveitarfélags eða stofnunar eða félags í eigu sveitarfélags. Samkvæmt framangreindu fái stefndi ekki séð að málatilbúnaður stefnanda samrýmist framlögðum gögnum hans til málsins. Stefndi vísar til þess að starfsemi stefnanda virðist vera undanþegin virðisaukaskatti samkvæmt 1. tölul. 3. mgr. 2. gr. laga um virðisaukaskatt. Í 2. gr. reglugerðar nr. 449/1990 komi fram að endurgreiðsla samkvæmt henni nái ekki til starfsemi sem falli undir lagaákvæðið. Samkvæmt meginreglum um virðisaukaskatt beri þeir aðilar sem ekki séu í virðisaukaskattskyldri starfsemi þann virðisaukaskatt sem þeir greiði við kaup á vörum og þjónustu. Um þetta sé skýrt kveðið í 4. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988. Í samræmi við almenn lögskýringarsjónarmið beri að túlka undanþáguákvæði þröngt en líta beri á ákvæði um endurgreiðslu virðisaukaskatts sem undanþágur frá framangreindri meginreglu. Með hliðsjón af þessu sem og því sem fram hafi komið, að umræddum endurgreiðslureglum sé eingöngu ætlað að ná til íbúðarhúsnæðis í þeim skilningi sem skattyfirvöld hafi lagt til grundvallar, sé ljóst að reglugerðargjafanum hafi verið heimilt að kveða á um þessa afmörkun í 2. gr. reglugerðarinnar, sem eigi sér skírskotun í lögum. Stefndi mótmælir öllum framlögðum reikningum stefnanda þar sem endurgreiðslu á virðisaukaskatti samkvæmt þeim skorti lagastoð. Hvorki 1. mgr. 42. gr., né bráðabirgðaákvæði XV í lögum nr. 50/1988, heimili endurgreiðslu virðisaukaskatts til stefnanda, sem reki dvalar- og hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Stefndi mótmælir sérstaklega þeim reikningum sem fylgi beiðnum stefnanda á dskj. 10, 11, 12 og 14, enda séu þeir allir útgefnir fyrir 1. mars 2009 og falli því hlutlægt hvorki undir endurgreiðsluheimild bráðabirgðaákvæðis laganna né reglugerðar nr. 440/2009. Þá sé reikningum á dskj. nr. 15, 17 og 24 mótmælt sem órökstuddum og ósönnuðum, enda einungis lagðar fram kvittanir stefnanda fyrir greiðslu, en reikninga vanti. Þá sé reikningi, dags. 30. apríl 2009 mótmælt sérstaklega, enda sé virðisaukaskattur hvorki sérgreindur, né komi skýrt fram að hann sé innifalinn í heildarfjárhæð hans. Vaxtakröfum stefnanda sé mótmælt sem röngum og órökstuddum. Lög nr. 29/1995 fjalli samkvæmt efni sínu um endurgreiðslu stjórnvalda á sköttum og gjöldum sem þau hafi innheimt hjá skattaðila. Þeir iðnaðarmenn, sem unnið hafi fyrir stefnanda á árinu 2009, hafi væntanlega skilað þeim skatti í ríkissjóð í samræmi við lagaskyldu sína. Meintur réttur stefnanda til endurgreiðslu virðisaukans falli því ekki undir lög um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Hvað varakröfu stefnanda varði, byggir stefndi sýknukröfu sína á sömu málsástæðum og lagarökum og rakin hafi verið hér að framan. Um sýknukröfu sína vísar stefndi til áðurgreindra laga. Krafan um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða Ágreiningur aðila snýst um hvort stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kostnaðar við endurbætur og breytingar á húsnæði sínu á árinu 2009 á grundvelli 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og bráðabirgðaákvæðis XV í sömu lögum, og þá hvort húsnæði stefnanda við Hringbraut 50 í Reykjavík sé íbúðarhúsnæði í skilningi tilvitnaðra lagaákvæða. Í 2. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, með síðari breytingum, segir að endurgreiða skuli „byggjendum íbúðarhúsnæðis 60% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað“. Enn fremur skuli endurgreiða „eigendum íbúðarhúsnæðis 60% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna við endurbætur eða viðhald þess“. Ráðherra er í ákvæðinu falið að setja nánari fyrirmæli um framkvæmd þessara endurgreiðslna. Það hefur ráðherra gert með reglugerð nr. 449/1990 um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði. Ekki er í lögunum, athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögunum, eða í framangreindri reglugerð skilgreint hvað átt er við með íbúðarhúsnæði. Með lögum nr. 10/2009 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breytingum, sem voru birt í Stjórnartíðindum 13. mars 2009 en tóku gildi 1. sama mánaðar, var ákvæði XV til bráðabirgða í lögum nr. 50/1988 lögfest. Þar var skylda til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna framkvæmda við húsnæði á tímabilinu frá 1. mars 2009 til 1. janúar 2011 gerð víðtækari en samkvæmt fyrrgreindum reglum. Endurgreiðsluhlutfallið var hækkað í 100% og það ekki aðeins látið ná til íbúðarhúsnæðis heldur einnig til frístundahúsa. Þá var mælt var fyrir um að einnig skyldi endurgreiða virðisaukaskatt af hönnunar- og eftirlitsvinnu auk þess sem ákvæði þetta var enn fremur látið ná til annars húsnæðis en íbúðarhúsnæðis og frístundahúsa sem væri alfarið í eigu sveitarfélaga eða stofnana eða félaga sem væru alfarið í eigu sveitarfélaga. Í ákvæðinu var fjármálaráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um framkvæmd þessarar tímabundnu, auknu endurgreiðslu. Það var gert með reglugerð nr. 440/2009 um tímabundna aukna endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu manna við íbúðarhúsnæði og frístundahúsnæði auk annars húsnæðis sem er alfarið í eigu sveitarfélaga. Í bráðabirgðaákvæðinu, lögskýringargögnum eða reglugerð nr. 440/2009 er ekki útskýrt hvað átt er við með íbúðarhúsnæði. Dómurinn telur einsýnt að leggja beri sömu merkingu í hugtakið þar og í 2. mgr. 42. gr. laganna og reglugerð nr. 449/1990. Hugtakið íbúðarhúsnæði, íbúðarhús eða íbúð kemur fyrir á nokkrum stöðum í löggjöf hér á landi. Fátítt er þó að hugtakið sé beinlínis skilgreint í lögum. Það er þó gert í lögum nr. 138/1997 um húsaleigubætur, en þar segir í 7. gr. að átt sé við „venjulega og fullnægjandi heimilisaðstöðu“ og nánar útskýrt hvað í því felist. Þá segir í 1. málsl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 78/2002 um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar að íbúð samkvæmt lögunum sé „húsnæði þar sem einhver hefur fasta búsetu og hefur sjálfstætt skráningarauðkenni í fasteignaskrá“, en jafnframt bætt við að dvalarheimili aldraðra teljist „íbúðarhúsnæði samkvæmt lögum þessum“. Í lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál er víða vikið að lánveitingum til kaupa á „íbúðarhúsnæði“. Hins vegar er augljóst að þar er ekki vísað til húsnæðis fyrir dvalar- eða hjúkrunarheimili af því tagi sem stefnandi rekur, sbr. til hliðsjónar 16. og 30. gr. laganna og athugasemdir við umræddar greinar í frumvarpi því er varð að lögunum. Engin einhlít ályktun verður því dregin af framangreindum lagafyrirmælum um túlkun 2. mgr. 42. gr. og bráðabirgðaákvæðis XV í lögum nr. 50/1988, enda verður að ætla að nákvæm afmörkun á því hvers konar húsnæði eigi að telja til íbúðarhúsnæðis ráðist að miklu leyti af því samhengi sem hugtakið er notað í og tilgangi viðkomandi löggjafar. Við mat á því hvort húsnæði stefnanda geti talist íbúðarhúsnæði í skilningi framangreindra laga og reglugerðarákvæða um endurgreiðslu virðisaukaskatts telur dómurinn að líta verði til notkunar húsnæðisins. Til að húsnæði teljist íbúðarhúsnæði í hefðbundnum skilningi verður það að vera ætlað til fastrar búsetu íbúa. Það er þó ekki nægjanlegt skilyrði heldur verður einnig að taka mið af fleiri atriðum eins og leyfilegri notkun húsnæðisins samkvæmt gildandi reglum um mannvirki sem og þeim skilmálum sem markar búsetu íbúa í því. Í málinu liggur fyrir að í umræddu húsnæði er rekin stofnun fyrir aldraða í skilningi 14. gr. laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra, þ.e. dvalar- og hjúkrunarheimili. Dvalarheimili er stofnun, sem er sérhönnuð fyrir þarfir aldraðra sem ekki eru færir um að annast heimilishald, eins og rakið er í 1. mgr. 14. gr. laganna, en þar er síðan gerð grein fyrir þeim aðbúnaði og þjónustu sem þarf að vera til staðar í slíkri stofnun. Kemur þar meðal annars fram að á dvalarheimili þurfi að vera aðstaða til hjúkrunar, læknishjálpar og endurhæfingar. Hjúkrunarheimili eru hins vegar ætluð öldruðum einstaklingum sem eru of lasburða til að dveljast á dvalarheimilum, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Þar skal veitt hjúkrunar- og læknisþjónusta og endurhæfing og skal þjónustan vera reist á einstaklingsbundnu mati á heilsufarslegum og félagslegum þörfum hins aldraða. Þá liggur fyrir að til að fá vistun hjá stefnanda, hvort heldur í hjúkrunarrými eða dvalarrými, þurfi að liggja fyrir vistunarmat, sbr. 15. gr. laga nr. 125/1999. Þeir sem dvelja í húsnæði stefnanda á framangreindum forsendum eru vistmenn í skilningi 2. tölul. 2. gr. sömu laga, en teljast ekki íbúar í hefðbundnum skilningi. Þá hefur það þýðingu í þessu sambandi að samkvæmt fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands er húsnæði stefnanda ekki skráð sem íbúðarhúsnæði, heldur sem „vistheimili, tengigangur, tanns, bókasafn, þvottahús og vinnustofa“. Sú aðstaða sem einstakir vistmenn hafa til afnota fyrir sig í húsnæði stefnanda er samkvæmt þessu ekki sérgreind í fasteignaskrá. Þá verður að ætla að umrætt húsnæði teljist ekki til íbúðarhúsa í skilningi 5. kafla byggingarreglugerðar nr. 441/1998 heldur lúti það sérákvæði 110. gr. sömu reglugerðar sem fjallar um hótel-, dvalar- og heimavistir, en í 1. mgr. greinarinnar kemur fram að það taki til hjúkrunarheimila og elli- og dvalarheimila aldraðra. Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn að húsnæði stefnanda að Hringbraut 50 í Reykjavík sé húsnæði fyrir þjónustustarfsemi, en ekki íbúðarhúsnæði í skilningi 2. mgr. 42. gr. og bráðabirgðaákvæðis XV í lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þó að vistmenn eigi þar fasta búsetu. Sú niðurstaða er í samræmi við það sem fyrir liggur um skattframkvæmd hjá stefnda. Af þessum sökum ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um að fella úr gildi úrskurðinn frá 30. mars 2010. Í ljósi þessarar niðurstöðu er ekki efni til að fjalla sérstaklega um afleidda fjárkröfu stefnanda. Eins og málið liggur fyrir ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðila beri sinn hluta af þeim kostnaði sem hlotist hefur af rekstri málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, ríkisskattstjóri, er sýkn af dómkröfum stefnanda, Grundar- elli og hjúkrunarheimilis. Málskostnaður milli aðila fellur niður.