Split (3)

train · 7.46k rows

Title stringlengths 15 17	Keywords stringlengths 3 238	Summary stringlengths 73 7.23k	Text stringlengths 125 444k
Mál nr. 259/2017	Kærumál Nálgunarbann	Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.	DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og GretaBaldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. apríl 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2017, þar sem staðfest var ákvörðunsóknaraðila 31. mars 2017 um að varnaraðili skuli sæta nánar tilgreindunálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjandasínum. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin erað meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Þóknunverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Vilhjálms H. Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19.apríl 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun lögreglustjóra frá 31. mars sl. þess efnis að X, kt. [...], skuli sætanálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða ínámunda við dvalarstaði A, kt. [...], að [...] og [...], á svæði sem afmarkastvið 50 metra radíus umhverfis heimilin. Jafnframt að lagt verði bann við því aðX veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hanameð öðrum hætti.Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að samkvæmtupplýsingum lögreglu sé X undir rökstuddum grun um að hafa beitt A ofbeldi þann25. mars sl. á heimili hans að [...]. X sé grunaður um að hafa komið aftan aðhenni, gripið í peysu hennar þannig að hún hafi fallið á gólfið, síðan haldiðhenni niðri og kýlt hana fjórum eða fimm sinnum í sitthvort eyrað. Þá sé Xeinnig grunaður um að hafa gripið í hálsmál peysu A og þrengt peysunni að hálsihennar en sjá hafi mátt roða/för á hálsi hennar. Þá greini A einnig frá því aðX hafi lamið hana í síðuna. A hafi síðan náð að komast út úr íbúðinni og ekið ábrott. Fljótlega hafi hún komist að því að X væri að elta hana og því hafi húnhaft samband við lögreglu og óskað eftir aðstoð hennar.A hafifarið að [...] og hafi lögreglumenn farið þangað. Á leið sinni hafi þeir hitt Xá [...] og rætt við hann. Hann hafi greint þeim frá því að hann væri ósátturvið A þar sem hún væri með farsíma í hans eigu. Lögregla hafi sagst ætla aðkanna málið og í ljósi aðstæðna hafi Xverið beðinn um að koma ekki að dvalarstað A. Þegar lögreglumenn hafiverið að ræða við A hafi X birst og verið ógnandi í hegðun. Honum hafi veriðgefin fyrirmæli um að fara í burtu sem hann hafi gert. Meðan lögregla hafi ennverið á vettvangi, hafi X komið aftur en hann hefði lagt bifreið sinni ínærliggjandi götu. X hafi verið handtekinn fyrir að fara ekki eftir fyrirmælumlögreglu og í þágu rannsóknar lögreglu á meintu ofbeldi gegn A. X hafi veittmikla mótspyrnu við handtökuna og hafilögregla þurft að beita varnarúða til þess að yfirbuga hann.Að kvöldi25. mars sl. hafi A lagt fram beiðni um nálgunarbann á X og morguninn eftirhafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu tekið ákvörðun um að X skyldi sætanálgunarbanni. Eftir að nálgunarbannið tók gildi hafi lögregla fengiðupplýsingar um að X og A hafi verið í símasamskiptum og hafi hist einu sinni.Skömmu fyrir fyrirtöku vegna kröfu lögreglustjóra um staðfestingu ánálgunarbanni, hafi A greint frá því að hún þyrði ekki að halda uppi beiðnisinni um nálgunarbann sökum ótta við mögulegar afleiðingar þess að halda uppibeiðninni. Í ljósi þessa hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um að afturkallaákvörðun sína um nálgunarbann frá 26. mars sl. og hafi lögreglustjórinn tekiðmálið til meðferðar að eigin frumkvæði með ákvörðun sinni þann 31. mars, sbr.3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Ákvörðun lögreglustjóra um að x skyldi sætanálgunarbanni hafi verið birt X þann 11. apríl sl.Þau atviksem liggi einnig til grundvallar ákvörðunar lögreglustjóra séu:Mál nr. [...]: Þann 29.september sl. hafi verið tilkynnt um hávaða og dynki frá íbúð í [...]. A hafisíðan haft samband við lögreglu og greint frá því að X hafi ráðist á hanaþannig að hún hafi lent með höfuðið á spegli í forstofu íbúðarinnar. A sagðisthafa farið út úr íbúðinni og rifist við X. Hún greini síðan frá því að hún hafifarið aftur inn þegar X hafi opnað fyrir henni en þá hafi hann lagt hníf aðhálsi hennar. Fram komi í gögnum lögreglu að A hafi verið með sjáanlegt mar á líkamanum,yfirborðsáverka á höfði og sár á hálsi. Í málinu sé að finna beiðni frá X umnálgunarbann en henni hafi verið hafnað af lögreglustjóra.Mál nr. [...]: Þann 23.desember sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...]. Lögregla hafihitt þar fyrir X og A en fram komi í frumskýrslu lögreglu að þau hafi bæðiverið með áverka, X með áverka í andliti og skurð á nefi en A með áverka áhægra læri, bringu og auk þess sem hárlufsur hafi fallið frá höfði hennar. Xsagði A hafa ráðist á hann og hann hafi verið að verja sig. A sagði X hafadregið hana eftir gólfum íbúðarinnar á hárinu, sparkað í læri hennar og tekiðhana kverkataki. Þá hafi A greint frá því að þeir ákverkar sem væru á X værueftir tilraunir hennar til þess að verjast honum. Í málinu sé að finna beiðnifrá A um nálgunarbann en henni hafi verið hafnað af lögreglustjóra.Í málaskrálögreglu sé einnig að finna nokkrar tilkynningar frá árinu 2016 til dagsins ídag vegna aðkomu lögreglu og félagsþjónustu að málum X og A. Það sé ljóst afþeim gögnum að samskipti X og A hafi verið stormasöm.Í ljósiofangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 séuuppfyllt en kærði liggi annars vegar undir rökstuddum grun um að hafa beitt Alíkamlegu ofbeldi og þá sé talin hætta á að hann muni gera slíkt aftur og meðþví raska friði A í skilningi ákvæðisins, njóti hann fulls athafnafrelsis.Vegna alvarleika málsins sé ekki talið sennilegt að friðhelgi hennar verðivernduð með öðrum og vægari hætti eins og sakir standi.Af hálfuvarnaraðila er kröfunni mótmælt. Telur hann að hafi skilyrði verið fyrir henditil að leggja nálgunarbann á hann séu þau skilyrði ekki lengur til staðar, endahafi A ítrekað leitað til hans eftir að ákvörðun var tekin og hún dvaliðnæturlangt hjá honum að eigin frumkvæði síðast liðnar tíu nætur. Niðurstaða: Samkvæmt a- og b-lið 4. gr. laga nr.85/2011, um nálgunarbann og brottvísun af heimili, má beita nálgunarbanni eföðru hvoru skilyrðanna sem lýst er í stafliðunum er fullnægt. Í a-liðgreinarinnar segir að heimilt sé beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er umað sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friðibrotaþola. Nálgunarbanni verður þó aðeins beitt ef ekki þykir sennilegt aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 6. gr.laganna, og skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsynber til. Varnaraðili og brotaþoli virðastsamkvæmt gögnum málsins hafa átt í stormasömu sambandi um nokkurt skeið þar semlögregla hefur ítrekað verið kölluð á vettvang vegna átaka milli þeirra. Síðastátti þetta sér stað 25. mars sl., en í rannsóknargögnum málsins koma framólíkar lýsingar varnaraðila og brotaþola á þeim ryskingum sem þá áttu sér staðá heimili varnaraðila. Brotaþoli er með áverka sem geta samrýmst lýsingu hennará því sem þar gerðist. Enn fremur liggur fyrir lýsing brotaþola og lögreglu afþví hvernig varnaraðili elti brotaþola á dvalarstað hennar á [...] og sýndihenni og lögreglu ógnandi hegðun. Telur dómurinn nægjanlega fram komið aðvarnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa framið refsivert brot eðaraskað á annan hátt friði brotaþola þannig að skilyrðum a-liðar 4. gr. laga nr.85/2011 sé fullnægt. Samkvæmt þeim upplýsingum sem lagðarhafa verið fyrir dóminn ákvað sóknaraðili að beita nálgunarbanni að eiginfrumkvæði á grundvelli heimildar í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2011 eftir aðbrotaþoli dró beiðni sína til baka enda kvaðst hún gera það af hræðslu viðvarnaraðila. Í því ljósi og að teknu tilliti til fyrirliggjandi upplýsinga umfyrri átök milli varnaraðila og brotaþola telur dómurinn ekki efni til þess aðhnekkja því mati sóknaraðila að ríkir einkahagsmunir brotaþola réttlæti þáákvörðun, sbr. 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011. Fyrir liggurað brotaþoli hefur þrátt fyrir framangreint sóst eftir því að vera samvistumvið varnaraðila eftir að nálgunarbannið var ákveðið. Við þær aðstæður má e.t.v.draga í efa að nálgunarbann þjóni tilgangi sínum. Til þess ber þó að líta að meðnálgunarbanninu var varnaraðila bannað að setja sig í samband við og nálgastbrotaþola í samræmi við 1. gr. laga nr. 85/2011. Brotaþola var hins vegar ekkibannað að eiga frumkvæði að samskiptum við varnaraðila kysi hún það. Meðnálgunarbanni er ekki lögð sú skylda á varnaraðila að hindra slík tengsl. Þáfær dómurinn ekki séð að sóknaraðili geti spornað við þessum samskiptum þó aðætla verði að þau séu hvorugum aðila til góðs. Í þessu ljósi og að teknutilliti til þeirra sérstöku aðstæðna sem hér eru upp telur dómurinn að súákvörðun, sem sóknaraðili leitar staðfestingar á, geti þjónað því lögmætamarkmiði laga nr. 85/2011 að vernda friðhelgi brotaþola. Með hliðsjón af ölluframangreindu ber að staðfesta ákvörðun sóknaraðila. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl.,160.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Diljár Mistar Einarsdóttur hdl., 160.000 krónur,greiðist einnig úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008, sbr.14. gr. laga nr. 85/2011. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Staðfester ákvörðun lögreglustjóra frá 31. mars sl. þess efnis að X, kt. [...], skulisæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt er bann við því að hann komi á eðaí námunda við dvalarstaði A, kt. [...], að [...] og [...], á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilin. Jafnframt er lagt bann viðþví að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í sambandvið hana með öðrum hætti. Þóknunverjanda varnaraðila, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 160.000 krónur, sem ogþóknun réttargæslumanns brotaþola, Diljár Mistar Einarsdóttur hdl., 160.000 krónur,skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 540/2015	Fasteignakaup Galli Skaðabætur Söluyfirlit Stöðvunarréttur Vextir	Árið 2012 keyptu K og S fasteign af Á og I. Í söluyfirliti fyrir fasteignina var tilgreint að húsið sem var byggt 1961 hefði á undanförnum fjórum árum verið endurbyggt frá grunni á vandaðan hátt og að ekkert hefði verið sparað við endurnýjun og breytingar. Á og I höfðuðu mál þetta til heimtu eftirstöðva kaupverðsins, en K og S kröfðust sýknu á grundvelli skuldajafnaðar kröfu þeirra um skaðabætur vegna ýmissa galla sem þau töldu vera á eigninni, auk þess sem þau höfðuðu gagnsök til heimtu mismunar á gagnkröfu sinni og kröfu Á og I. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um vægi þeirra orða sem höfð hefðu verið um ástand fasteignarinnar í söluyfirliti yrði að gæta að því að í matsgerð dómkvadds manns kæmi fram að það væri augljóst hverjum þeim sem skoðaði húsið að það væri upprunalegt að mestu leyti. Ummælin yrðu að skoða í því ljósi. Á hinn bóginn hefðu K og S mátt ganga út frá því að Á og I ábyrgðust gæði alls þess sem breytt hafði verið og endurbætt á þeim tíma sem þau hefðu átt húsið. Var talið að K og S bæri að greiða Á og I eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar, en með hliðsjón af niðurstöðum dómkvadds manns í tveimur matsgerðum var fallist á með K og S að nánar tilgreindir gallar væru tengdir ófullnægjandi vinnubrögðum við endurbætur á fasteigninni. Var því að hluta fallist á gagnkröfu K og S um skaðabætur vegna galla á fasteigninni.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 20. ágúst 2015. Þau krefjast þess að gagnáfrýjendum verði óskipt gertað greiða sér 8.849.319 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.618.568 krónum frá 23. ágúst 2012til 5. nóvember sama ár, en af 8.849.139 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendigagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómifyrir sitt leyti 3. nóvember 2015. Þau krefjast þess að aðaláfrýjendum verðigert að greiða sér 1.629.936 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 frá 2. maí 2012 til 23. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. ISamkvæmt gögnum málsins munuaðaláfrýjendur hafa eignast fasteignina Laugarásveg 62 í Reykjavík á árinu 2007,en þar er tvílyft steinhús sem var byggt 1961. Í fasteignaskrá er húsið sagtvera samtals 380,4 m2 að stærð að meðtöldum bílskúr og stendur það á840 m2 lóð. Aðaláfrýjendur munu eftir kaupin hafa ráðist í talsverðarendurbætur og breytingar á húsinu.Á árinu 2012 buðu aðaláfrýjendurfasteignina til sölu fyrir milligöngu Eignamiðlunar ehf., sem gerði af þvítilefni söluyfirlit í samræmi við ákvæði 10. og 11. gr. þágildandi laga nr.99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. nú sömu greinar laga nr.70/2015 um sölu fasteigna og skipa. Í yfirliti þessu sagði meðal annars: „Stórglæsilegt380 fm hús teiknað af Sigvalda Thordarsyni arkitekt. Húsið stendur neðan viðgötu með sólríkum suðurgarði og hefur nánast verið endurbyggt frá grunni á s.l.fjórum árum á mjög smekklegan og vandaðan hátt ... Eignin er óvenju vönduð ogmá sjá að ekkert hefur verið sparað við endurnýjun og breytingar. Óskað ereftir tilboðum í húsið“. Þá kom þar fram í nánari lýsingu á húsinu að „undirbílskúrnum hefur verið innréttuð nýlega góð u.þ.b. 30 fm geymsla sem er ekki aðsögn eiganda inn í skráðum fermetrum.“ Gagnáfrýjendur kveðast um þessarmundir hafa leitað fasteignar til kaups og lagt áherslu á að finna hús „semhafði verið tekið og endurnýjað frá grunni“, svo sem gagnáfrýjandinn Sigurðurkomst að orði í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi. Í þessu skyni hafi þau hugað aðfasteign aðaláfrýjenda og skoðað hana „mjög vel í sjálfu sér“ í tveimur ferðum.Í fyrra skiptið hafi það verið gert að viðstöddum starfsmanni Eignamiðlunarehf. og öðrum fasteignasala, sem gagnáfrýjendur hafi sjálf leitað til, og ísíðara skiptið hafi einnig verið með í för húsasmiður, sem þau hafi fengið meðsér vegna ábendingar frá aðaláfrýjandanum Inga um leka í tilteknum glugga, ensmiður þessi hafi að öðru leyti ekki skoðað húsið eða gert á því „faglegaúttekt“. Í einstökum atriðum ber aðilunum ekki fyllilega saman um hversu oftgagnáfrýjendur hafi skoðað eignina eða hvernig staðið hafi verið að því, en fyrirliggur á hinn bóginn að þau hafi að þessu búnu gert tilboð í hana. Fyrir dómikvað gagnáfrýjandinn Sigurður þau fyrst hafa gert tilboð að fjárhæð 110.000.000krónur, eftir það hafi einhverjar „upphæðir farið svona fram og til baka ámilli manna“ en að endingu hafi tekist samkomulag um að þau keyptu eigninafyrir 125.000.000 krónur.Aðilarnir gerðu kaupsamning umfasteignina sem var undirritaður 3. maí 2012. Þar var ekki að finna sérstaka lýsinguá fasteigninni, heldur var vísað til þess að aðilarnir hafi kynnt sér áðurnefntsöluyfirlit, sem skyldi skoðast sem hluti kaupsamningsins. Kaupverðið átti alltað greiða með peningum, þar af 25.000.000 krónur við undirritun samningsins,40.000.000 krónur við afhendingu eignarinnar 15. júlí 2012 og 60.000.000 krónur„eins og greiðslur berast úr sölu á eign kaupenda“, sem nánar var tilgreind, enþó ekki síðar en 2. janúar 2013 þegar gefa ætti út afsal til gagnáfrýjenda. Ísamningnum voru jafnframt ákvæði um ráðstöfun kaupverðsins til greiðslu áverulegum veðskuldum, sem hvíldu á eigninni, og afléttingu þeirra að öðruleyti. Aðaláfrýjendur kveðast hafa fengið með skilum fyrstu greiðsluna samkvæmtkaupsamningnum, áðurnefndar 25.000.000 krónur, en því næst 38.769.447 krónur13. júní 2012 þegar gagnáfrýjendur hafi selt fyrri fasteign sína. Gagnáfrýjendumhafi verið afhent eignin 15. júlí sama ár, en samið hafi verið um að frestagreiðslu á 40.000.000 krónum, sem þá átti að inna af hendi, og hafiaðaláfrýjendum borist hún 21. ágúst 2012. Áður en það gerðist hafi þaujafnframt fengið 6.695.088 krónur 18. júlí 2012 og 4.000.000 krónur 15. ágústsama ár, en þessar greiðslur hafi komið af söluverði fyrri fasteignargagnáfrýjenda. Þau síðastnefndu hafi þessu næst fengið greiðslur vegna þeirrarfasteignar að fjárhæð 5.304.912 krónur 23. ágúst 2012 og 5.230.571 krónu 5.nóvember sama ár, en þá aðeins staðið aðaláfrýjendum skil á 1.686.326 krónumfyrrgreinda daginn og ekkert þann síðargreinda.Gagnáfrýjendur tilkynntu Eignamiðlunehf. 27. ágúst 2012 að þau teldu galla hafa komið fram á fasteigninni aðLaugarásvegi 62 og hafi því ákveðið að nýta rétt sinn samkvæmt 44. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup til að halda eftir 8.849.139 krónum, sem þau töldustanda eftir af kaupverði eignarinnar. Það sama tilkynntu þau aðaláfrýjendummeð bréfi 3. september 2012, þar sem tekið var fram að gallar þessir fælust„m.a. í raka, leka og ófullnægjandi frágangi lagna“ og væru flestir tengdir „óvönduðumvinnubrögðum við endurbyggingu fasteignarinnar“. Aðaláfrýjendur beindu 30.október 2012 áskorun til gagnáfrýjenda um að greiða eftirstöðvar kaupverðsins,en því höfnuðu gagnáfrýjendur með bréfi 23. nóvember sama ár með vísan tilskýrslu frá Hönnun og eftirliti ehf., sem þau sendu með bréfinu. Samkvæmt hennivar kostnaður af viðgerð á ætluðum göllum talinn nema 14.348.168 krónum. Þessuandmæltu aðaláfrýjendur með bréfi 27. mars 2013.Samkvæmt beiðni gagnáfrýjenda vardómkvaddur maður 26. apríl 2013 til að leggja mat á atriði í nítján töluliðum,sem þau töldu til galla á fasteigninni að Laugarásvegi 62. Í ítarlegri matsgerð30. júní 2013 var tekin afstaða til þeirra atriða, sem gagnáfrýjendur beindutil matsmannsins, og var í nokkrum fjölda liða komist að þeirri niðurstöðu aðekki væri um galla að ræða. Kostnaður af úrbótum á göllum, sem matsmaðurinntaldi vera fyrir hendi, var metinn samtals 7.220.000 krónur, en 6.461.705krónur að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu á verkstað.Gagnáfrýjendur kynntu aðaláfrýjendum matsgerðina með bréfi 18. september 2013,en tóku þar fram að þau væru ósammála niðurstöðum matsmannsins um tvö atriði,sem hann hafi ekki talið til galla á eigninni, annars vegar sprungur á ytrabyrði hússins og hins vegar að engin þerrilögn væri kringum það. Gagnáfrýjendurkváðust hafa fengið tilboð í viðgerðir á sprungum að fjárhæð 250.000 krónur ogí verk við þerrilögn að fjárhæð 3.350.000 krónur. Samtals teldu þau þannig tjónsitt vegna galla nema 10.061.705 krónum. Væru þau reiðubúin að falla fráfrekari kröfum ef aðaláfrýjendur samþykktu fyrir 1. október 2013 að gefa útafsal fyrir fasteigninni án þess að fá greiddar eftirstöðvar kaupverðsins.Aðaláfrýjendur höfðuðu mál þetta 8.október 2013 til heimtu eftirstöðva kaupverðsins, sem þau töldu nema 8.849.139krónum. Gagnáfrýjendur kröfðust sýknu af kröfu aðaláfrýjenda á grundvelliskuldajafnaðar gagnkröfu sinnar vegna galla á fasteigninni. Samkvæmt greinargerðgagnáfrýjenda í héraði var gagnkrafa þessi að fjárhæð 10.158.595 krónur, en húnsvaraði í meginatriðum til kröfunnar, sem þau báru upp í fyrrnefndu bréfi 18.september 2013. Ekki var þó höfð uppi krafa vegna viðgerða á sprungum auk þesssem fjárhæð kröfuliðar vegna þerrilagnar nam orðið hærri fjárhæð í ljósikostnaðar, sem gagnáfrýjendur kváðu í raun hafa fallið til í tengslum viðframkvæmd verks til að bæta úr þeim annmarka. Höfðuðu gagnáfrýjendur jafnframtgagnsök í málinu til heimtu mismunar á gagnkröfu sinni og kröfu aðaláfrýjenda, 1.309.456krónum. Eftir þetta öfluðu gagnáfrýjendur viðbótarmats 7. júlí 2014 vegnatveggja liða í upphaflegu matsgerðinni sökum þess að þau töldu frekara tjónhafa komið fram í tengslum við þá. Í samræmi við niðurstöðu viðbótarmatsgerðarhöfðuðu gagnáfrýjendur framhaldssök til hækkunar á kröfu sinni í gagnsök um320.480 krónur, þannig að alls nam hún 1.629.936 krónum, en framhaldssök þessivar þingfest í héraði 3. september 2014 að því er virðist án undangenginnar stefnubirtingar.IIÓumdeilt er að gagnáfrýjendur stóðuaðaláfrýjendum ekki skil á greiðslum, sem þau höfðu skuldbundið sig til með kaupsamningiaðilanna, annars vegar 3.618.586 krónum 23. ágúst 2012 og hins vegar 5.230.571krónu 5. nóvember sama ár. Samkvæmt því eiga aðaláfrýjendur kröfu á hendurgagnáfrýjendum, sem þau telja með reikniskekkju nema 8.849.139 krónum og er súfjárhæð ekki umdeild.Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr.40/2002 telst fasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar, semseljandi eða sá sem hefur komið fram fyrir hans hönd hefur veitt kaupanda, þará meðal upplýsingar sem veittar eru í söluyfirliti. Regla síðari málsliðar 18.gr. sömu laga gildir ekki um galla, sem 1. mgr. 27. gr. þeirra tekur til, sbr.meðal annars dóm Hæstaréttar 20. apríl 2005 í máli nr. 414/2004.Hér áður var greint frá orðum, semhöfð voru um ástand fasteignarinnar að Laugarásvegi 62 í söluyfirliti, en til þessayfirlits var sérstaklega vísað í kaupsamningi aðilanna 3. maí 2012 og tekiðfram að það skyldi skoðast sem hluti af honum. Um vægi þeirra orða verður aðgæta að því að í fyrrnefndri matsgerð frá 30. júní 2013 kom meðal annars framað það væri augljóst hverjum þeim, sem skoðaði húsið að Laugarásvegi 62, að þaðværi upprunalegt að mestu leyti, svo sem þök, útveggir, gluggar, hurðir ogannar ytri frágangur, einangrun, múrhúð, flestir innveggir, innihurðir,loftaklæðningar og lagnir. Ummæli í söluyfirlitinu um að húsið hafi „nánastverið endurbyggt frá grunni á s.l. fjórum árum“ verður að skoða í því ljósi. Áhinn bóginn var tekið þar fram að endurbygging hafi farið fram „á vandaðanhátt“, eignin væri „óvenju vönduð“ og ekkert hafi verið „sparað við endurnýjunog breytingar.“ Þótt gagnáfrýjendur hafi að þessu virtu ekki getað litið svo áað eignin ætti í öllu tilliti að vera í samsvarandi ástandi og ef um nýbygginguværi að ræða, máttu þau ganga út frá því að aðaláfrýjendur ábyrgðust gæði alls þess,sem breytt hafði verið og endurbætt á þeim tíma sem þau áttu húsið.Í hinum áfrýjaða dómi er í einstökumatriðum gerð grein fyrir sundurliðun gagnkröfu gagnáfrýjenda, svo og niðurstöðumdómkvadds manns í matsgerðum 30. júní 2013 og 7. júlí 2014 um galla áfasteigninni að Laugarásvegi 62 og kostnað af því að bæta úr þeim. Þrír fyrstuliðirnir í gagnkröfunni snúa að göllum vegna leka og raka í tveimur geymslum ogþvottahúsi, en að virtri lýsingu á þessum hlutum hússins í matsgerðunum verðurað líta svo á að gagnáfrýjendur hafi mátt telja þá byggða eða endurnýjaða meðþeim gæðum sem um ræddi í söluyfirliti. Í matsgerðinni frá 30. júní 2013 vartjón gagnáfrýjenda vegna galla, sem eiga undir þessa þrjá kröfuliði þeirra,talið nema samtals 461.932 krónum, en á grundvelli matsgerðarinnar 7. júlí 2014hækkuðu þau tvo af þessum þremur kröfuliðum með framhaldssök um samtals 320.480krónur. Verða þessir þrír liðir því teknir til greina með samtals 782.412krónum. Í matsgerðinni 30. júní 2013 var fjallað um flísar á stórum gólfflötumí húsinu og jafnframt á vegg í baðherbergi, en á þessum stöðum reyndust flísar veralausar og taldi matsmaður það stafa af ófullnægjandi vinnubrögðum við lagninguþeirra. Fyrir liggur að þetta verk var þáttur í endurbótum aðaláfrýjenda áhúsinu, en eftir niðurstöðum matsmanns þarf að öllu leyti að vinna það að nýjuásamt því að kaupa nýjar flísar. Á grundvelli matsgerðarinnar eigagagnáfrýjendur því tilkall til bóta að fjárhæð 3.472.355 krónur vegna þessaliðar í gagnkröfu sinni. Gegnir sama máli um bætur vegna kostnaðar af viðgerð ásnjóbræðslukerfi utan dyra, 171.522 krónur, úrbótum á svonefndum inntaksklefa,41.873 krónur, og viðgerð á frágangi innfelldra ljósa, 146.554 krónur. Á hinnbóginn verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfuliðumgagnáfrýjenda vegna upplitunar á loftaklæðningu, 14.952 krónur, flögnunar ámálningu á ytra byrði hússins, 49.841 króna, óþéttra opnanlegra glugga, 45.857krónur, og raka milli glerja í bílskúrsglugga, 150.777 krónur, enda verður ekkilitið svo á að gagnáfrýjendur hafi mátt telja aðaláfrýjendur hafa endurbætthúsið að þessu leyti með þeim hætti sem rætt var um í söluyfirliti. Liðirnir ígagnkröfu gagnáfrýjenda um bætur vegna galla á fasteigninni, sem teknir eru tilgreina samkvæmt framansögðu, eru samtals að fjárhæð 4.614.716 krónur.Standa þá eftir tveir liðir ígagnkröfu gagnáfrýjanda, annars vegar að fjárhæð 1.967.000 krónur vegna tjóns,sem þau telja sig hafa orðið fyrir vegna þess að skort hafi á að teikningarhafi verið gerðar og leyfa aflað fyrir breytingum sem aðaláfrýjendur gerðu áfasteigninni, og hins vegar 3.635.932 krónur, sem þau kveða hafa verið kostnaðaf gerð þerrilagnar umhverfis húsið. Fyrri liðurinn, sem hér um ræðir, erstuddur við matsgerðina 30. júní 2013, en þar var hann sundurliðaður þannig aðkostnaður af gerð teikninga vegna umsóknar um byggingarleyfi næmi 300.000krónum, kostnaður af gerð sérteikninga af hitalögnum, raflögnum og burðarvirki900.000 krónum, gjöld vegna byggingarleyfis og úttektar samtals 24.000 krónumog viðbótar gatnagerðargjald 743.000 krónum. Um þennan kröfulið er þess að gætaað sem fyrr segir var tekið fram í söluyfirliti að innréttuð hafi verið nýleggeymsla, 30 m2 að stærð, sem ekki væri talin með „í skráðumfermetrum“. Að minnsta kosti um þessa geymslu gat gagnáfrýjendum ekki dulist aðá skorti að aðaláfrýjendur hafi aflað leyfa fyrir framkvæmdum við húsið oggreitt gjöld vegna þeirra, en kröfuliður þessi er ekki sundurliðaður þannig aðgreint verði milli einstakra þátta í honum með tilliti til þessa. Um þennankröfulið í heild verður að öðru leyti að líta til þess að kostnaður af atriðumsem þessum getur ekki talist varða galla á fasteigninni sem slíkri, sbr. meðalannars dóm Hæstaréttar 23. nóvember 2000 í máli nr. 76/2000, en í málatilbúnaðigagnáfrýjenda er hann, á sama hátt og aðrir liðir í kröfu þeirra, rökstuddur ágrundvelli ákvæða 26., 27. og 43. gr. laga nr. 40/2002. Eins og kröfuliðurþessi hefur verið lagður fyrir í málinu er því að engu leyti unnt að verða viðhonum. Fjárhæð síðarnefnda kröfuliðarins tekur eins og fram er komið mið afkostnaði, sem gagnáfrýjendur kveðast hafa þurft að bera í tengslum við gerðþerrilagnar kringum húsið að Laugarásvegi 62, en í matsgerðinni 30. júní 2013var því hafnað að vöntun á þessari lögn gæti talist galli á fasteigninni og varaf þeim sökum ekki lagt mat á kostnað af þessari framkvæmd. Varðandi þennankröfulið þarf að gæta að því að samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti eróumdeilt að ekki hafi verið skylt að setja niður lögn af þessum toga á þeimtíma, sem húsið var byggt, svo og að engin slík lögn hafi í raun verið viðhúsið þegar gagnáfrýjendur keyptu fasteignina. Í söluyfirliti sagði ekkert semgat gefið gagnáfrýjendum tilefni til að álykta að aðaláfrýjendur hafi látiðgera slíka lögn. Framburður aðila og vitna fyrir dómi um hvað komið hafi framum þetta efni þegar gagnáfrýjendur skoðuðu eignina er með þeim hætti að ekki erunnt að líta svo á að þau hafi axlað sönnunarbyrði sína fyrir því að þar hafiverið lýst yfir að aðaláfrýjendur hafi sett niður þerrilögn við húsið. Að þessuvirtu verður þessum lið í gagnkröfu gagnáfrýjenda jafnframt hafnað.Samkvæmt öllu framangreindu bergagnáfrýjendum að greiða aðaláfrýjendum eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnarað Laugarásvegi 62, samtals 8.849.139 krónur, en af þeirri fjárhæð teljast3.618.568 krónur hafa verið á gjalddaga 23. ágúst 2012 og 5.230.571 króna 5.nóvember sama ár. Í samræmi við kröfugerð aðaláfrýjenda bera þessar fjárhæðirdráttarvexti frá gjalddaga, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Tilfrádráttar kröfu aðaláfrýjenda kemur gagnkrafa gagnáfrýjenda um skaðabæturvegna galla á fasteigninni, sem samkvæmt áðursögðu er að fjárhæð 4.614.716krónur. Í málinu hafa gagnáfrýjendur byggt á því að þeim hafi verið heimilt aðneyta réttar samkvæmt 44. gr. laga nr. 40/2002 til að halda eftir greiðslu, semsvari til gagnkröfu sinnar, og geti krafa aðaláfrýjenda þannig ekki boriðdráttarvexti að því leyti, sbr. síðari málslið 7. gr. laga nr. 38/2001. Umþetta verður að líta til þess að fjárhæð gagnkröfunnar er að öllu leyti reist ámatsgerðunum frá 30. júní 2013 og 7. júlí 2014, en í þeim báðum var tekið framað metinn kostnaður væri „á verðlagi í samræmi við dagsetningu matsgerðar.“Þegar svo er ástatt getur krafa um skaðabætur fyrst borið vexti samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma, sem miðað hefur verið við umverðlag, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Eins og gagnáfrýjendur hafa hagaðmálatilbúnaði sínum að þessu leyti er því óumflýjanlegt að dæma þau til aðgreiða dráttarvexti í samræmi við kröfugerð aðaláfrýjenda, en um vexti afgagnkröfu gagnáfrýjenda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Eftir framansögðu hafa bæðiaðaláfrýjendur og gagnáfrýjendur hvert fyrir sitt leyti unnið mál þetta aðnokkru og tapað því að nokkru. Samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála verða þau því hvert látin bera sinn kostnað af málinu íhéraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Gagnáfrýjendur, Kristín Bernharðsdóttir og SigurðurBaldursson, greiði óskipt aðaláfrýjendum, Ástu Pétursdóttur og Inga RafnariJúlíussyni, 8.849.139 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.618.568 krónum frá 23. ágúst 2012 til 5.nóvember sama ár, en af 8.849.139 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þvítil frádráttar komi gagnkrafa gagnáfrýjenda, 4.614.716 krónur, með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.294.236 krónum frá 30. júní 2013til 18. október sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af4.294.236 krónum frá þeim degi til 3. september 2014 og af 4.614.716 krónum fráþeim degi til greiðsludags.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2015. Mál þetta,sem dómtekið var þann 31. mars 2015, er höfðað með stefnu útgefinni 7. október2013 af Ástu Pétursdóttur og Inga Rafnari Júlíussyni, báðum til heimilis aðStekkjarflöt 9, 210 Garðabæ, á hendur Kristínu Bernharðsdóttur og SigurðiBaldurssyni, báðum til heimilis að Laugarásvegi 62, 104 Reykjavík. I. Stefnendurgera þær dómkröfur að stefndu verði dæmd til að greiða stefnendum sameiginlega(in solidum) 8.849.319 krónur með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, af 3.618.568 krónum frá 23. ágúst 2012 til 5. nóvember 2012, en af8.849.139 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerastefnendur kröfu um að stefndu verði dæmd sameignlega (in solidum) til aðgreiða stefnendum málskostnað að skaðlausu og að tekið verði tillit til þessvið ákvörðun um málskostnað að stefnendur hafa ekki með höndumvirðisaukaskattskylda starfsemi. Stefndukrefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Jafnframter gerð krafa um að stefnendur greiði stefndu málskostnað að mati réttarins eðasamkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Meðframlagningu stefnu í dómi þann 21. nóvember 2013 höfðuðu stefndu mál á hendurstefnendum í aðalsök og var málið sameinað framangreindu máli sem gagnsök.Gagnstefnendur krefjast þess aðgagnstefndu greiði gagnstefnendum sameiginlega (in solidum) 1.309.456 krónur ásamt vöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2012 til 23. desember 2012, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefndu greiðigagnstefnendum málskostnað að mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi. Þá krefjast gagnstefnendur þess að gagnsök þessi verði sameinuð aðalsök. Gagnstefndu gera þær dómkröfur að þauverði sýknuð af öllum kröfum gagnstefnenda og þeim verði dæmdur málskostnaðurað skaðlausu. Með framlagningu stefnu í dómi þann9. október 2014 höfðuðu stefnendur í gagnsök framhaldsstefnu á hendurstefnendum í aðalsök og kröfðust þess, til viðbótar dómkröfum gagnstefnenda ígagnstefnu á dskj. nr. 15, að gagnstefndu yrði gert að greiða gagnstefnendum320.480 kr. ásamt vöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2012 til 23. desember 2012, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt gerðu gagnstefnendur kröfu ummálskostnað að mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi. Aðalstefnendur gerðu þá dómkröfu íframhaldssök málsins að aðalstefnendur yrðu sýknuð af öllum kröfumgagnstefnenda í framhaldssök. Þá krefjast aðalstefnendur þess að þeim verðidæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi gagnstefnenda.II.Málsatvik Helstu málsatvik eru þau að meðkaupsamningi dags. 3. maí 2012 keyptu stefndu af stefnendum fasteignina aðLaugarásvegi 62 104 Reykjavík, sem er steinsteypt einbýlishús ásamt bílskúr.Fasteignin, sem var byggð árið 1961, ber fastanúmerið 202-0231 í fasteignaskrá,einbýli nr. 01-0101 og bílskúr nr. 01-0202. Samkvæmt kaupsamningi var kaupverð125.000.000 króna og skyldi greiðast í þrennu lagi, 25.000.000 kr. viðundirritun kaupsamnings þann 3. maí 2012, 40.000.000 kr. við afhendingu eignar og60.000.000 kr. um leið og greiðslur bærust vegna sölu stefndu á eign sinni aðAusturbrún 34 í Reykjavík, þó eigi síðar en átta mánuðum eftir undirritunkaupsamnings. Afhendingardagur var ákveðinn 15. júlí 2012 og útgáfudagur afsals2. janúar 2013, en við útgáfu afsals skyldu eftirstöðvar kaupverðs hafa veriðgreiddar. Stefndu inntu af hendi greiðslursamkvæmt samningi að öðru leyti en því að þau héldu eftir greiðslu á 8.849.139kr. vegna galla, sem þau töldu vera á eigninni. Óumdeilt er að þessi fjárhæð erógreidd. Hinn 23. ágúst 2012 voru 1.686.326 kr. greiddar stefnendum af5.304.912 kr., sem borist höfðu stefndu 17. ágúst vegna sölu á Austurbrún 34,3.618.586 kr. var hins vegar haldið eftir af stefndu, eins og fram komi í bréfilögmanns stefndu, dags. 23. nóvember 2012. Hinn 5. nóvember 2012 barst stefndulokagreiðsla vegna sölu þeirra á Austurbrún 34, en samkvæmt kaupsamnngi áttustefndu að greiða stefnendum sama dag af lokagreiðslunni 5.230.571 kr. Þaðgerðu stefndu hins vegar ekki og héldu því eftir samtals 8.849.139 kr. Með bréfi, dags. 3. september 2012,tilkynntu stefndu stefnendum að þau teldu galla vera á fasteigninni sem þauhygðust bera fyrir sig. Stefnendur brugðust við bréfi þessu með birtingu bréfssem bar heitið greiðsluáskorun, dags. 30. október 2010. Stefndu fengu Hönnun & eftirlitehf. til að meta ástand hússins og í skýrslu dags. í nóvember 2012 kom fram aðýmsir gallar væru á fasteigninni. Hönnun & eftirlit ehf. taldi kostnað viðlagfæringar þeirra galla er staðfestir voru í skoðunargerð þeirra nema14.348.168 kr. Í kjölfar þess sendu stefndu stefnendum bréf, dags. 23. nóvember2012, þar sem skorað var á þau að greiða stefndu skaðabætur vegna gallannainnan tiltekins frests. Stefnendur brugðust ekki við áskorun gagnstefnenda ogfóru stefndu þá fram á dómkvaðningu matsmanns til að meta galla á fasteigninnimeð matsbeiðni, dags. 21. febrúar 2013. Stefnendur buðust með bréfi, dags. 27.mars 2013, til þess að veita afslátt að fjárhæð 1.000.000 kr. af kaupverði fasteignarinnartil að mæta kostnaði af ákveðnum úrbótum, en höfnuðu ábyrgð að öðru leyti. Með viðbótarmatsbeiðni, dags. 19. apríl2013, bættu stefndu tveimur matsspurningum við fyrri matsbeiðni. Þann 26. apríl2013 var Hjalti Sigmundsson, byggingartæknifræðingur og húsasmíðameistari,dómkvaddur matsmaður og skilaði hann matsgerð sinni 30. júní 2013. Í matsgerð dómkvadds matsmanns vorustaðfestir gallar á fasteigninni og kostnaður við úrbætur metinn alls 7.220.000kr. Í sumum tilvikum var ófullnægjandi ástand fasteignarinnar staðfest án þessað metinn væri kostnaður vegna úrbóta þar sem matsmaður taldi stefndu ekki eigakröfu á fullnægjandi ástandi vegna túlkunar matsmanns á því hvers stefndu máttuvænta varðandi ástand fasteignarinnar í ljósi sölulýsingar. Stefndu leituðutilboða verktaka í viðkomandi úrbætur og þegar tilboðin lágu fyrir sendu þaustefnendum bréf, dags. 18. september 2013, þar sem þau kröfðu stefnendur umalls 13.612.495 kr. vegna galla á fasteigninni og kostnaðar við reksturmálsins. Jafnframt var stefnendum boðið að ljúka málinu á þeim tíma með útgáfuafsals. Því boði stefndu var ekki tekið. Stefnendur höfðuðu síðan mál á hendurstefndu til heimtu eftirstöðva kaupverðs með stefnu útgefinni 7. október 2013og gagnsök var síðan höfðuð með stefnu útgefinni 8. nóvember 2013. Í þinghaldi þann 26. febrúar 2014 lagðistefndi fram beiðni um endurskoðun matsgerðar í máli nr. M-18/2013, sbr. 66.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í matsbeiðninni er vísað til þess aðmeð matsgerð dagsettri 30. júní 2013 í máli M-18/2013 við Héraðsdóm Reykjavíkurhafi dómkvaddur matsmaður, Hjalti Sigmundsson, byggingartæknifræðingur oghúsasmiður, lagt mat á þau atriði sem fyrir hann voru lögð samkvæmtdómkvaðningu þann 26. apríl 2013 og matsbeiðni dagsettri 21. febrúar 2013. Stefndi fór þess á leit með vísan til66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dómkvöddum matsmanni yrðifalið að endurskoða matsgerð sína hvað matsspurningar 1 og 3 varðar, en þærvoru svohljóðandi:Spurning 1: Hvort leki og/eða raki sé til staðar íútveggjum og/eða loftplötu í rými 0102, merkt geymsla á teikningu +Arkitekta.Staðfesti matsmaður að leki og/eða raki sé til staðar í rýminu er óskað eftirað metið verði hverjar orsakir lekans/rakans séu, í hverju úrbætur/lagfæringarfelast og hver kostnaður við þær sé.Spurning 3: Hvort leki og/eða raki sé til staðar íútveggjum og/eða lofti í þvottahúsi, merkt sem vinnustofa á teikningu+Arkitekta. Staðfesti matsmaður að leki og/eða raki sé til staðar í rýminu eróskað eftir að metið verði hverjar orsakir lekans/rakans séu, í hverjuúrbætur/lagfæringar felast og hver kostnaður við þær sé. Með úrskurði,dags. 7. maí 2014, féllst dómari á beiðnina og lagði fyrir dómkvaddan matsmannað endurskoða matsgerð sína í samræmi við hana. Matsmaður lauk endurskoðunmatsgerðar í júní 2014.Niðurstaða matsmanns varðandi spurningu 1 var óbreytt frá fyrrimatsgerð, dags. 30. júní 2013, en þar segir: „Leki á steypuskilum milli útveggsað norðanverðu og þakplötu yfir rými 0102. Líkur eru til að steypuskilin hafiekki verið gerð með fullnægjandi hætti í upphafi.“ Matsmaður taldi að bæta mætti úrþessu með því að dæla þéttiefni í steypuskilin. Hvað varðar matsspurningu 3 var niðurstaðamatsmanns svofelld: „Leki er í lofti þvottahúss sem stafar frá opi í gólfplötuí bílskúr, og búið er að loka, óheppilegum frágangi léttra veggja við hliðbílskúrshurðar og múrhúð á plani/þakplötu framan við hurðina.“ Úr þessu taldimatsmaður að mætti bæta með því að breyta hliðarveggjum við bílskúr, múrhúðaundir þá og fjarlægja skáp. Matsmaður mat kostnað við lagfæringarþessar samtals á 866.000 kr., þar af væri vinnuliður 596.000 kr. m.vsk. ogefni, tæki 270.000 kr. m.vsk. Niðurstaða matsmanns í þeim liðummatsgerðar frá 30. júní 2013, sem ekki voru endurskoðaðir, voru sem hér segir: Spurningu 2, varðandi það hvort lekiog/eða raki væri til staðar í útveggjum og/eða loftplötu í ósamþykktu rými,vestan við geymslu, og hver kostnaður við úrbætur yrði, svaraði matsmaðurþannig að taumar á útvegg í ósamþykktu rými stöfuðu af rakaþéttingu. Geraþyrfti við leka á snjóbræðslukerfi, sjá matslið 9, og loftræsa rýmið nægilega.Æskilegt væri að koma fyrir lofttúðu í hurð, glugga eða vegg. Gæta yrði þess aðleggja ekki muni sem geymdir eru í rýminu þétt að veggjum og að vel loftaði umveggi. Lóðrétt steypuskil í þaki óheppileg en héldu vatni og því væri ekki þörfaðgerða. Kostnaður við þetta væri samtals 15.000 kr., þar af efni 5.000 kr. Spurningu 4, um hvort ástand og frágangurflísalagna á gólfum og veggjum hússins teljist viðunandi með tilliti til góðravenja og vandaðra vinnubragða við sambærilegar framkvæmdir, svaraði matsmaðurþannig að flísar á gólfum væru meira en minna lausar og að lím hefði ekkiviðloðun við gólf. Það væri óviðunandi og sennilegt að undirvinnu eðaundirbúningi hefði verið áfátt. Til að bæta úr því að rífa upp flísar og leggjanýjar. Ein flís á baðherbergisgólfi væri brotin, sem sé væri óviðunandi, ogekki hefði verið gengð frá á skilum flísalagnar á baðherbergisgólfi ogparketlagnar á hjónaherbergi. Matsmaður mat kostnað við þetta samtals 3.998.000kr. Spurning 5, um hvort dren- ogfrárennslislagnir væru viðunandi með tilliti til aðstæðna og reglna, góðravenja og vandaðra vinnubragða við hönnun og frágang slíkra lagna, svaraðimatsmaður þannig að ekki væru jarðvatnslagnir við húsið. Regnvatnslagnir ogfrárennslislagnir væru heilar. Á þeim tíma sem húsið hafi verið byggt hafijarðvatnslagnir ekki alltaf verið settar við hús og engin ákvæði væru um það íbyggingarsamþykkt. Ekki væru sýnilegar skemmdir vegna jarðvatns í húsinu.Matsmaður taldi því að frágangur væri ekki lakari en búast mætti við í húsi fráþessum tíma. Enginn kostnaður var metinn. Spurningu 6,. um hvort matsmaður gætistaðreynt ástand innveggja fasteignarinnar er matsbeiðendur fengu hana afhenta,og hvort það gæti talist eðlilegt, svaraði matsmaður þannig að hann gæti ekkistaðfest að ástand innveggja hafi verið óeðlilegt eða með öðrum hætti en búasthafi mátt við. Ekki væri hægt að sjá að umfang viðgerða væri meira en búastmætti við þegar veggir væru endurmálaðir. Enginn kostnaður var metinn. Spurning 7. Matsbeiðandi féll fráþessum lið. Spurningu 8, um hvort matsmaður gætistaðreynt ástand panels í lofti í borðstofu á efri hæð fasteignarinnar, ermatsbeiðendur fengu fasteignina afhenta, og hvort það gæti talist eðlilegt,svaraði matsmaður þannig að hann gæti ekki staðfest að blettur hafi verið ílofti í stofu þegar matsbeiðendur fengu húsið afhent. Ekki hafi verið bætt úren matsmaður teldi að það mætti gera með því að þrífa blettinn og olíuberaþiljur þar sem hann er. Kostnaður væri 18.000 kr., þar af efni 3.000 kr. Spurningu 9, um hvort virkni ogásigkomulag snjóbræðslu í bílaplani við húsið yfir ósamþykktu rými, vestan viðgeymslu þá er matsspurning eitt varðar, væri viðunandi með tilliti til þeirraeiginleika sem hún eigi að hafa, svaraði matsmaður þannig að ástand snjóbræðsluværi ófullnægjandi þar sem leki væri á slöngum í þakplötu yfir ósamþykktu rýmiog ekki væri hægt að stýra rennsli um slöngur þannig að snjóbræðsla í útistigavirkaði. Til að bæta úr þyrfti að brjóta frá innsteypum lögnum og gera við ogmúra síðan aftur í brotsárið. Stilliloka þyrfti að setja á hitaslöngur til aðhægt væri að stýra rennsli. Síðan þyrfti að fylla á kerfið með frostlegi oglofttæmara. Færa þyrfti lagnir frá ofnalögnum í bílskúr að stjórnbúnaðisnjóbræðslu þannig að hún væri inni og gæti ekki frosið. Kostnaður væri 202.000kr., þar af efni 52.000 kr. Spurningu 10 hvort hönnun, staðsetningog frágangur inngangsklefa, sem hýsi mælgrind o.fl., merktur 0103 á teikningu+Akitekta, uppfylli kröfur samkvæmt reglum um hönnun og frágang slíkra klefa,svaraði matsmaður þannig að rými með inntöku og stjórnbúnaði hitaveitu værifullnægjandi, en frágangur þess væri ófullnægjandi að því leyti að gólf væriekki vatnsþétt og vatni sem lendi á gólfi væri ekki veitt burtu. Bæta mætti úrþví með því að steypa í göt í gólf og gera góðan vatnshalla á gólf og út úrrýminu. Fjarlægja þurfi þyrfti þröskuld eða hluta hans þannig að vatn kæmistóhindrað út. Setja þyrfti rist í hurð til loftunar og væri kostnaður 50.000kr., þar af efni 10.000 kr. Spurning 11 snerist um að matsmaðurskoðaði og mæti ástand útveggja hússins, þá einkum austurveggjar við efrisvalir og við borðstofu. Skoðun og mat tæki til stena-platna við borðstofuveggog ástands undir plötunum. Matsmaður kvað ekki annað koma í ljós við skoðun enað ástand útveggja hússins væri eins og búast mætti við í svo gömlu húsi ogójöfnur á yfirborði væru greinilegar við skoðun. Málning hefði flagnað á stökustöðum og eðlilegt væri að blettamála þá strax til að halda málningunni við.Hrörnun málningar væri eðlileg og fyrirsjáanleg. Veggur undir klæðningu áausturvegg væri steyptur, múrhúðaður og málaður eins og aðrir veggir hússinsSprunga væri í veggnum undir klæðniningunni. Engra úrbóta væri þörf. Kostnaðurværi 60.000 kr., þar af efni 10.000 kr. Spurningu 12, um virkni og ástandhitakerfis hússins, svaraði matsmaður þannig að gólfhitakerfi í húsinu virkuðueðlilega og eins og til væri ætlast. Enginn kostnaður var metinn. Spurningu 13 um hvort bílskúrshurð ogútidyrahurðir húsins væru óþéttar og/eða undnar, svaraði matsmaður þannig aðhurðir væru eins og búast mætti við af gömlum hurðum. Enginn kostnaður varmetinn. Spurningu 14, um hvort opnanlegir gluggarog opnanleg fög í fasteigninni væru óþétt, svaraði matsmaður þannig að opnanlegfög í húsinu væru hverfigluggar af gamalli gerð sem ekki væru búin þéttilistumí upphafi. Límdir hefðu verið þéttilistar í gluggaföls með öllum/flestumfaganna, en vegna gerðar þeirra væri ekki hægt að hafa þéttilista samfellda.Því myndi ætíð einhver loftleki vera með fögunum. Móða myndast milli glerja ígluggum af þessari gerð og það væri eðlilegt. Loftað væri á milli þeirra til aðhreinsa burt gufu. Kostnaður væri 55.000 kr., þar af efni 10.000 kr. Spurningu 15, um hvort raki væri milliglerja í gluggum í bílskúr, svaraði matsmaður þannig að gler í gluggum íbílskúr væri ekki einangrunargler, heldur tvær einfaldar rúður settar saman meðmillibilslista úr tré, oft kallað mixað gler. Ekki væri hægt að koma í vegfyrir að móða myndaðist milli glerja sem sett væru í með þessum hætti. Hægtværi að setja samlímt einangrunargler í stað glers í gluggum og koma þannig íveg fyrir að móða þéttist á milli glerja. Kostnaður væri 165.000 kr., þar afefni 95.000 kr. Spurningu 16, um hvort hönnun ogfrágangur innfelldra ljósa í húsinu teldist viðunandi með tilliti til reglna umhönnun og frágang slíkra ljósa, svaraði matsmaður þannig að frágangurinnfelldra ljósa sem slíkur væri í lagi en frágangur ídráttarpípa við innfelldljós og staðetning innfelldra ljósa í fataherbergi með tilliti til trégrindar ílofti væri ófullnægjandi og ekki í samræmi við ákvæði reglugerðar umraforkuvirki. Bæta mætti úr því með því að færa til ídrátarpípur þannig að þærværu hæfilega langt frá innfelldum ljósum. Breyta þyrfti trégrind í lofti ífataherbergi til að ekki þyrfti að færa til ljós. Skera þyrfti gat á gifsplöturog bút úr trégrind. Festa þyrfti enda á grind við götin og ganga síðan afturfrá gifsklæðningu, spartla og mála. Kostnaður væri 175.000 kr., þar af efni35.000 kr. Spurningu 17, þar sem matsmaður erbeðinn að meta hvort þörf hafi verið á að afla leyfa fyrir einhverjum þeimendurbyggingum/endurbótum sem matsþolar framkvæmdu á fasteigninni og ef svoværi, að hann kannaði þá hvort þeirra hafi verið aflað, svaraði matsmaðurþannig að hann teldi að skv. gr. 11 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 hefði áttað sækja um leyfi fyrir breytingum sem gerðar hefðu verið á húsinu. Þær breytingarsem um ræðir væru stækkun hússins með því að útbúa rými þar sem var blómaker,gerð stigapalls og stiga úti, tilfærsla/stækkun á votrýmum í kjallara,tilfærsla á herbergjum og veggjum, breyting á hitakerfi, breyting á rafkerfi,breyting á frárennsli, gerð snjóbræðslu og tilfærsla á inntökum. Ekki hefðiverið sótt um leyfi fyrir þessum breytingum eða gefið út byggingarleyfi fyrirþeim. Verði sótt um breytingar nú, þ.e. eftir á, telur matsmaður líkur á að þærverði afgreiddar í samræmi við gildandi byggingarreglugerð. Ekki þurfi þá aðsækja um leyfi fyrir öllum breytingum sem gerðar hafa verið, en sækja yrði umleyfi fyrir stækkun hússins sem fólst í að innrétta rými þar sem var blómaker,gerð stigapalls og trappa úti, tilfærslu/stækkun á baðherbergjum, þvottahúsi oginntökum. Matsmaður geti ekki sagt til um það hvort breytingar verði samþykktaróbreyttar þar sem hluti þeirra sé utan byggingarreits og á lóðamörkum.Matsmaður getur því ekki sagt til um það hvort einhverjar afleiðingar verði afþví fyrir matsbeiðanda. Þá geti matsmaður ekki sagt til um hvort það að ekkihafi verið sótt um byggingarleyfi vegna breytinga sem gerðar hafa verið áhúsinu muni hafa áhrif á endursöluverð hússins. Kostnað vegna þessa áætlarmatsmaður 1.967.000 kr., sem sundurliðist þannig: teikningarv/byggingarleyfisumsóknar 300.000 kr., sérteikningar lagna 900.000 kr., gjöldvegna bygginarleyfisumsóknar, umsóknargjald 9.000 kr., byggingarleyfisgjald6.000 kr., viðbótargatnagerðargjald 743.000 kr., og skoðunarúttektbyggingafulltrúa 9.000 kr. Varðandi spurningu nr. 18, um þörf áframlagningu teikninga og gagna vegna endurbygginga/endurbóta, vísar matsmaðurtil matsliðar 17. Varðandi spurning nr. 19, um myglu írýmum, vísar matsmaður til matsliða 1 og 2. Varðandi lið A, um það hvortmatsbeiðendur þurfi að flytja úr húsinu meðan á lagfæringum standi og umkostnað ef hann reynist nauðsynlegur, metur matsmaður engan kostnað. Varðandi lið B, um hvort ástandfasteignarinnar sé þess eðlis að matsþolum, sem búið höfðu í húsinu um nokkurtskeið og stóðu fyrir endurbyggingu/endurnýjun þess, hafi mátt vera kunnugt umástand áður en matsbeiðendur fengu húsið afhent, svaraði matsmaður þannig aðekki væri hægt að segja til um það hvað matsþolar sáu eða urðu varir við, þaðsé einstaklingsbundið. Ætla megi þó að þau hefðu orðið vör við rakaskemmdir írými 0102 og í lofti í þvottahúsi hafi þær verið komnar fram. Þá gætu matsþolarhafa orðið þess varir að gluggar og hurðir væru ekki loftþétt, en þótt það eðlilegt.Sennilegt sé að matsþolar hafi ekki orðið vör við skemmdir á ídráttarpípum viðinnfeld ljós og ekki sé hægt að segja að matsþolar hafi vitað af því að flísarvoru lausar á gólfum, ekki væri hægt að sjá af ummerkjum hvenær umrædd atriðikomu fram.III.Málsástæður oglagarök aðalstefnenda Aðalstefnendur gera kröfu um greiðslufullra eftirstöðva kaupverðs og byggja á því að óumdeilt sé að 8.849.139 kr.séu ógreiddar. Kröfuna byggja þau m.a. á ákvæðum kaupsamningsins, 49. og 50.gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, meginreglum saminga- og kröfuréttar umskuldbindingagildi samninga og um greiðsludrátt. Þau mótmæla því að eignin hafiverið haldin göllum og er öllum gagnkröfum stefndu á þeim grundvelli ogsjónarmiðum þeim til stuðnings mótmælt af þeirra hálfu. Engir gallar sem nokkruvarði hafi verið staðfestir í matsgerð dómkvadds matsmanns og mótmælaaðalstefnendur öllum ásökunum um saknæma háttsemi í sambandi við söluna. Þábendi ekkert til annars en að ástand fasteignarinnar hafi samræmst kröfum lagaog kaupsamnings við afhendingu. Stefndu geri sömu kröfur og um nýsmíði væri aðræða, en eignin sé notuð og komin til ára sinna. Í þessu sambandi breyti enguþó að þess sé getið í söluyfirliti að húsið hafi „nánast verið endurbyggt frágrunni,“ eignin sé „óvenju vönduð“ og að „ekkert hafi verið sparað viðendurnýjun og breytingar“. Allt sé þetta rétt í huglægum skilningi seljenda, engeti ekki vakið réttmætar væntingar um að húsið hafi í raun og veru fullnægtöllum kröfum sem gerðar verði til nýsmíði. Aðalstefnendur byggja á því að alltþetta hafi aðalstefndu verið ljóst, enda hafi þau framkvæmt rækilega skoðun áeigninnni áður en af kaupum varð. Ekki hafi verið samið um að gæði hússins væruábyrgst líkt og um nýsmíði væri að ræða og slíkt hefði ekki komið til greina.Því verði engar kröfur reistar á þeim grundvelli. Aðalstefnendur reisa kröfur sínar umgreiðslu dráttarvaxta á meginreglum kröfuréttar um greiðsludrátt, III. kaflalaga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. mgr. 6. gr., og 11.tölulið skilmála kaupsamnings. Aðalstefnendur gera kröfur um dráttarvexti:a) Af 3.618.568kr. frá 23. ágúst 2012 til 5. nóvember 2012. Hinn 23. ágúst 2012 hafi 1.686.326kr. verið greiddar stefnenda af 5.304.912 kr., sem borist hefðu stefndu 17.ágúst vegna sölu á Austurbrún 34, 3.618.586 kr. hafi hins vegar verið haldiðeftir af stefndu, eins og fram komi í bréfi lögmanns stefndu, dags. 23.nóvember 2012. Þá fjárhæð hafi stefndu borið að greiða stefnenda þegar í stað.b) Af 8.849.139kr. frá 5. nóvember 2012 til greiðsludags. Hinn 5. nóvember 2012 hafi stefnduborist lokagreiðsla vegna sölu þeirra á Austurbrún 34, en samkvæmt kaupsamnngihefðu stefndu átt að greiða stefnendum sama dag af lokagreiðslunni 5.230.571kr. Það hafi þau ekki gert en haldið henni eftir. Málskostnaðarkröfu byggja stefnendur áXXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um að tillit verðitekið til virðisaukaskatts við ákvörðun um málskostnað byggja stefnendur álögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnendur séu ekkivirðisaukaskattskyld. Um lagarök vísa stefnendur til laga nr.40/2002 um fasteginakaup, almennra reglna kröfuréttar og laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu.Málsástæður oglagarök stefndu í aðalsök Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að fasteignin að Laugarásvegi 62 hafivið afhendingu verið haldin göllum í skilningi III. kafla laga nr. 40/2002. Afþessum sökum eigi þau rétt á afslætti eða skaðabótum á grundvelli 41. eða 43.gr. sömu laga er nemi hærri fjárhæð en ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs.Tilvist galla byggja stefndu á matsgerð dómkvadds matsmanns og skoðunargerðHönnunar & eftirlits ehf. Fjárhæð tjóns vegna gallanna byggja stefndu ámatsgerð dómkvadds matsmanns og framlögðum reikningum vegna kostnaðar viðlagfæringar á göllum á eigninni við afhendingu er fólst í skorti á drenlögn viðhúsið. Matsgerð dómkvadds matsmanns hafi ekki verið hnekkt og beri því aðleggja hana til grundvallar niðurstöðu í máli þessu. Varðandi það að fasteignin sé haldingöllum í skilningi 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002 þá vísa stefndu til þess aðí matsgerð dómkvadds matsmanns og í skoðunargerð Hönnunar & eftirlits ehf.sé lýst fjölda galla á fasteigninni sem feli í sér að hún standist ekki þærkröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af lögum og kaupsamningi. Stefndubenda á að nú þegar hafi einn fjölskyldumeðlimur þurft að flytja úrfasteigninni sökum veikinda sem eigi rætur að rekja til myglusvepps semmatsmaður hafi staðfest að sé í fasteigninni. Heildarkostnaður við úrbætur galla nemi11.478.910 kr., en að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnuá verkstað nemi tjón stefndu 10.158.595 kr. Ágallar, sem svo kostnaðarsamt séað lagfæra, rýri verðmæti fasteignarinnar. Gallarnir rýri vermætifasteignarinna um 11.478.910 kr. Hlutlægt séð sé þetta há fjárhæð fyrireinstaklinga og varði nokkru í öllum eðlilegum skilningi þess hugtaks. Þessifjárhæð hætti ekki að varða einstaklinga nokkru þó að kaupverð fasteignarinnarhafi verið hátt. Stefndu byggja á því að við mat á því hvort ágallarnir rýriverðmæti fasteignarinnar standi ákvæði 2. ml. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 40/2002því ekki í vegi að um galla geti verið að ræða. Kostnaður við úrbætur nemi18,8% af brunabótamati fasteignarinnar, 15,8% af fasteignamati og 9,2% afkaupverði. Ágallar rýri því verðmæti eignarinnar svo nokkru nemi. Ekki sé unntað líta eingöngu til kaupverðs í þessu sambandi enda taki kaupverð mið af ýmsuöðru en raunverulegu verðmæti fasteignarinnar sem slíkrar. Besti mælikvarðinn áverðmæti fasteignar sé brunabótamat hennar. Í öllu falli hafi stefnendur sýntaf sér saknæma háttsemi með því að selja fasteignina á grundvelli söluyfirlitssem að þeirra eigin sögn var markleysa. Stefnendur hafi lýst því yfir að eigninhefði eiginleika sem hún hefði ekki líkt og staðfest hafi verið í matsgerð.Stefndu telja að stefnendur hafi vitað eða mátt vita að upplýsingar ísöluyfirliti voru ekki réttar og hafi því leynt réttum upplýsingum umeiginleika fasteignarinnar. Slík háttsemi sé a.m.k. gálaus og þar með saknæmgagnvart viðsemjendum, augljóslega í andstöðu við ákvæði laga um efnisöluyfirlits og til þess fallin að valda stefndu tjóni, enda hafi þau þau mátttreysta því að efni söluyfirlits væri sannleikanum samkvæmt.Varðandi upplýsingaskyldu stefnenda þá vísa stefndu til þess að ímatsgerð dómkvadds matsmanns sé sérstaklega tilgreint að ætla megi aðstefnendur hafi fyrir undirritun kaupsamnings orðið vör við rakaskemmdir í rými0102 og í lofti í þvottahúsi. Þá gætu stefnendur hafa orðið þess vör að gluggarog hurðir væru ekki loftþétt. Þessara atriða hafi ekki verið getið ísöluyfirliti né stefndu sérstaklega gerð grein fyrir þeim með öðrum hætti.Fasteignin teljist því gölluð í þessum tilvikum óháð því hve mikið gallarnirrýri verðgildi hennar, sbr. 26. gr. l. nr. 40/2002. Stefndu byggja á því aðstefnendum hafi einnig hlotið að vera ljóst að snjóbræðsla virkaði ekki og lakog að hvorki hafi verið sótt um nauðsynleg leyfi né teikningum skilað tilbyggingarfulltrúa. Stefnendur hefðu búið í húsinu um vetur þegar þau seldustefndu það og sjálf staðið að byggingarleyfisskyldum framkvæmdum. Þar sem ekkihefði verið upplýst um þessi atriði við sölu eignarinnar teljist hún gölluð aðþessu leyti. Stefndu byggja á því að fasteign teljist gölluð ef hún er ekki í samræmivið upplýsingar sem veittar eru í söluyfirliti, sbr. 27. gr. laga nr. 40/2002.Í söluyfirliti eignarinnar segi: ,,Húsið stefndur neðan við götu með sólríkumsuðurgarði og hefur nánast allt veriðendurbyggt frá grunni á s.l. fjórum árum ámjög smekklegan hátt... undir bílskúrnum hefur verið innréttuð nýlega góðu.þ.b. 30 fm geymsla sem er að sögn eigenda ekki inni í skráðum fermetrum...Eignin er óvenju vönduð og má sjá að ekkert hefur verið sparað við endurnýjun ogbreytingar.“Yfirlýsing þessi um eiginleika eignarinnar sé bindandi fyrir stefnendurog verði að líta á hana sem ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis sem hún hljóðar. Íöllu falli þess efnis að ástand hennar sé almennt í lagi, gert hafi verið viðgalla á henni, búið sé að framkvæma það sem þurfi til að eignin uppfylli kröfurnútímans til gæða og að faglega hafi verið að verki staðið við endurnýjunfasteignarinnar. Stefnendur virðist, af stefnu að dæma, einna helst telja aðyfirlýsing þeirra hafi verið svo fjarri sannleikanum að það hafi augljóslegaátt að virða hana að vettugi. Samkvæmt 11. gr. laga nr. 99/2004 skulisöluyfirlit innihalda öll grundvallaratriði um eiginleika og ástandeignarinnar, sem ásamt skoðun kaupanda á eign þegar við á, megi ætla að getiverið grundvöllur ákvörðunar hans um hvort hann kaupir eignina og hvaða verðhann er tilbúinn að greiða fyrir hana. Söluyfirlit sé yfirlýsing seljenda umeiginleika fasteignar og á grundvelli hennar og einfaldrar söluskoðunar eigikaupandi að geta tekið ákvörðun um hvort hann kaupi eignina og þá á hvaðaverði. Í stefnu fullyrði stefnendur að söluyfirlitið sé rétt í huglægumskilningi seljenda. Það séu nákvæmlega þessi sömu hughrif sem lýsingin hafihaft á stefndu. Söluyfirlitið hafi haft tilætluð áhrif á huglæga skynjunstefndu þannig að þau töldu sig vera að kaupa eign sem væri svo gott sem í samaástandi og ný. Stefndu séu ekki sérfróð um fasteignir og eigi að geta treystsöluyfirliti. Þó að fallist verði á að ekki hafi mátt taka því bókstaflega aðeignin hefði verið endurbyggð frá grunni þá þýði það ekki að stefndu hafi máttvænta hefðbundinnar 50 ára gamallar fasteignar þar sem eingöngu hafi veriðframkvæmt allra nauðsynlegasta viðhald. Stefndu hafi að lámarki mátt vænta þessað fasteignin hefði verið endurnýjuð þannig að hún uppfyllti nú kröfur nútímansog hefði hlotið gott viðhald, að gert hefði verið við sprungur og leka, en ekkieingöngu málað yfir ummerkin. Í ljósi þess að sár var sjáanlegt eftir uppgröftkringum húsið við söluskoðun hafi þau mátt vænta þess að drenlögn hefði veriðkomið fyrir en ekki eingöngu regnvatnslögn lagfærð. Að svo miklu leyti semfasteignin víki í raun frá réttmætum væntingum stefndu sé hún haldin göllum semstefnendur beri ábyrgð á. Stefndu vísa til þess að matsmaður meti eingöngu kostnað vegna matsliðaþar sem hann telji að lagfæringa sé þörf. Stefndu hafi mátt vænta þess í ljósiþeirra upplýsinga sem stefnendur veittu um eignina að engra lagfæringa væriþörf. Það hafi verið ástæða þess að þau ákváðu að kaupa eignina og á því verðisem þau voru tilbúin að greiða fyrir hana. Fasteignin sé því gölluð og nemigallarnir að lágmarki þeirri fjárhæð er matsmaður tilgreini. Að auki hafi þaumátt vænta þess í ljósi þeirra upplýsinga sem veittar voru að grunnvatni væriveitt frá fasteigninni með fullnægjandi hætti.Stefndu byggja kröfu sína um sýknu jafnt á ákvæðum 41. og 43. gr. laganr. 40/2002 og meginreglum skaðabótaréttar utan samninga. Krafa um afslátt byggi á því að staðfest sé með matsgerð dómkvaddsmatsmanns að eignin sé haldin ágöllum og vísast til umfjöllunar hér að framanum 18., 19., 26., og 27 gr. laganna til stuðnings því að um galla í skilningilaganna sé að ræða. Þess er krafist að afsláttur verði miðaður við kostnað viðað bæta úr göllunum, sbr. 2. mgr. 41. gr. laganna. Stefndu krefjast þess aðveittur afsláttur nemi að minnsta kosti sömu fjárhæð og ógreiddar eftirstöðvarkaupverðs og að því verði að sýkna þau í málinu þar sem kaupverð með afslættisé að fullu greitt.Krafa um skaðabætur byggi einnig á því að staðfest sé með matsgerðdómkvadds matsmanns að eignin sé haldin ágöllum og vísast til umfjöllunar hérað framan um 18., 19., 26., og 27 gr. laganna til stuðnings því að um galla ískilningi laganna sé að ræða. Þá vísa stefndu til sömu umfjöllunar og tilumfjöllunar um hvern galla fyrir sig því til stuðnings að tjón stefndu megirekja til saknæmrar háttsemi. Stefndu hafi nýtt stöðvunarrétt skv. 44. gr. laganr. 40/2002. Að svo miklu leyti sem til þurfi sé skaðabótakröfu stefndu skv.43. gr. laganna því ráðstafað til greiðslu þeirra krafna sem stefnendur hafauppi í máli þessu. Hið sama eigi við verði stefndu dæmdar skaðabætur utansamninga í málinu. Þar sem fjárhæð skaðabótakröfu stefndu sé hærri en ógreiddareftirstöðvar kaupverðs verði að sýkna stefndu. Þá séu öll skilyrði skuldajöfnunar uppfyllt enda um samrættar kröfur aðræða sem allar séu gjaldfallnar. Þá leiði nýting stefndu á stöðvunarrétti skv.44. gr. laga nr. 40/2002 til þess að uppgjör sé miðað við að skuldajöfnun hafiátt sér stað er afborganir kaupverðs féllu á gjalddaga. Stefnendur eigi þvíekki rétt á dráttarvöxtum að svo miklu leyti sem stefndu verða talin hafa meðréttu haldið eftir greiðslum. Þar sem fjárkrafa stefndu sé hærri eneftirstöðvar kaupverðs hafi gagnsök verið höfðuð til innheimtumismunarins. Stefndu byggja fjárhæð kröfu á matsgerð dómkvadds matsmanns ogreikningum vegna útlagðs kostnaðar utan fjárhæðar vegna matsliðar 5, sem byggirá framlögðum reikningum vegna lagningar drenlagnar við fasteignina. Krafa vegna matsliðar 5 sundurliðastmeð eftirfarandi hætti:ReikningurEfni, tæki og vinna utan verkst. m. VSKVinna á verkstað án VSK.AllsSagtækni 10.169 kr. 73.878 kr. 84.047 kr. KK kranabíll 517.499 kr. 41.300 kr. 558.799 kr. Álfabjarg 5.000 kr. 282.908 kr. 287.908 kr. BS þakpappalagnir 203.217 kr. 345.720 kr. 548.937 kr. GS smiðir 189.436 kr. 465.000 kr. 654.436 kr. Stífluþjónustan - kr. 23.378 kr. 23.378 kr. Verklagnir 79.549 kr. 76.860 kr. 156.409 kr. Bobcatleigan 188.017 kr. 1.134.000 kr. 1.322.017 kr. Samtals 1.192.888 kr. 2.443.044 kr. 3.635.932 kr. Heildarkrafastefndu sundurliðist þá með eftirfarandi hætti að teknu tilliti tilendurgreiðslu virðisaukaskatts af liðum er fela í sér vinnu á verkstað: MatsliðurGalliEfni, tæki og vinna utan verkstað m. VSKVinna á verkstað án VSK.AllsLeki í rými 0102- geymsla 175.000 kr.207.171 kr.382.171 kr.2Raki í ósamþykktu rými- geymsla 25.000 kr.7.968 kr.2.968 kr.3Leki í þvottahúsi5.000 kr.51.793 kr.66.793 kr.4Lausar og brotnar flísar.411.000 kr.2.061.355 kr.3.472.355 kr.5Skortur á drenlögn.192.888 kr.2.443.044 kr.3.635.932 kr.8Upplitun á panel í lofti stofu3.000 kr.1.952 kr.4.952 kr.9Óvirk og lek snjóbræðsla52.000 kr.19.522 kr.71.522 kr.0Frágangur inntaksklefa0.000 kr.31.873 kr.41.873 kr.1Flögnuð málning á útveggjum0.000 kr.39.841 kr.49.841 kr.4Óþéttir opnanlegir gluggar0.000 kr.35.857 kr.45.857 kr.5Raki milli glerja í bílskúr95.000 kr.55.777 kr.50.777 kr.6Frágangur innfelldra ljósa35.000 kr.11.554 kr.46.554 kr.7Skortur á leyfum og teikningum.967.000 kr.- kr..967.000 kr.Samtals kröfur stefndu0.158.595 kr. Um eðlihvers galla fyrir sig, umfang þeirra og orsakir vísa stefndu aðallega tilmatsgerðar dómkvadds matsmanns og eftir atvikum skoðunargerðar Hönnunar &eftirlits ehf. Í matsgerð sé staðfestur leki ásteypuskilum milli útveggjar að norðanverðu og þakplötu yfir rými 0102. Þá séstaðfest að myglugróður hafi myndast vegna lekans. Leki þessi virðist skv.matsgerð hafa verið lengi til staðar, jafnvel frá upphafi, og voru stefndu ekkiupplýst um hann við kaup fasteignarinnar þó að matsgerð leiði líkum að því aðstefnendur hafi vitað eða mátt vita um hann. Leki og myglugróður ííbúðarhúsnæði sé ástand sem leiði til þess að eign henti ekki til þeirra notasem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til. Þá samræmist þetta ástandekki lýsingu eignarinnar í söluyfirliti. Ástandið hafi ekki verið sýnilegt viðsöluskoðun enda hafi geymslan verið full af dóti er hún fór fram og söluyfirlitgaf ekki ástæðu til að skoða ástand geymslu sérstaklega né kanna sérstaklegahvort fasteignin væri lek. Í matsgerð sé staðfestur óeðlilegurraki og myglugróður í ósamþykktri geymslu sem stefnendur létu útbúa. Orsöktelji matsmaður vera rakaþéttingu. Í matsgerð sé einnig staðfest að gerð ogfrágangur steypuskila sé ófaglegur, ófullnægjandi og ekki líklegur til aðendast eðlilega. Þrátt fyrir þetta sé ekki metinn kostnaður við lagfæringar áfrágangi steypuskila. Áskilinn sé réttur til að láta meta hann sérstaklega. Samkvæmt 11. gr. byggingarreglugerðarnr. 441/1998 hafi verið um byggingarleyfisskylda framkvæmd að ræða. Stefnendumhafi því borið að fá byggingarstjóra að verkinu, sbr. 51. gr. skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997. Þá hafi stefnendum borið að sjá til þess að iðnmeistararstaðfestu ábyrgð sína á verkinu, sbr. 1. mgr. 52. gr. sömu laga. Stefnendurhafi vanrækt að fá byggingarleyfi og þar með hafi hvorki iðnmeistarar nébyggingarstjóri staðfest ábyrgð sína á því. Stefnendur hafi því með saknæmum ogólögmætum hætti komið í veg fyrir að stefndu geti sótt bætur vegna galla áverkinu á hendur ábyrgum aðilum eða í lögbundna ábyrgðartryggingubyggingarstjóra. Stefnendur beri því skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda óháðákvæðum laga nr. 40/2002. Í matsgerð sé staðfest að leki sé ílofti þvottahúss sem stafi frá opi í gólfplötu í bílskúr, óheppilegum frágangiléttra veggja við hlið bílskúrshurðar og múrhúð á bílaplani fyrir framanbílskúrshurðina. Þetta samræmist ekki lýsingu eignarinnar í söluyfirliti.Ummerki eftir lekann hafi ekki verið sýnileg við söluskoðun og söluyfirlit ekkigefið ástæðu til að skoða ástand þvottahúss sérstaklega né kanna sérstaklegahvort fasteignin héldi vatni. Stefndu vísa til þess að ekki sé metinnkostnaður við að gera við ummerki eftir lekann í matsgerð dómkvadds matsmanns,heldur eingöngu við að koma í veg fyrir orsakir hans og áskilja sér rétt til aðláta meta þann kostnað sérstaklega. Í matsgerð sé staðfest að flísar ágólfum fasteignarinnar séu meira en minna lausar og hreyfist undan álagi. Þá séstaðfest að sökum þessa sé hætt við að fúgur muni molna og eyðileggjast meðtímanum og flísar brotna. Einnig sé staðfest að ef ekki verður bætt úr ástandiflísalagnar sé hætta á að raki eða vatn geti komist undir flísarnar og valdið rakaskemmdum.Í matsgerð sé einnig staðfest að hvorki hafi verið gengið með faglegum néeðlilegum hætti frá fúgum milli flísalagnar og parkets á baðherbergi. Laust,brotið og illa frágengið gólfefni sé ástand sem leiði til þess að eign hentiekki til þeirra nota sem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar og þettaástand samræmist engan veginn lýsingu eignarinnar í söluyfirliti. Ekki berimikið á umræddu ástandi flísalagnar við sjónskoðun og ástandið í raun ekkigreinanlegt öðrum en þeim er hafi nokkra þekkingu á flísalögn. Söluyfirlit hafiekki gefið ástæðu til að skoða ástand flísalagnar sérstaklega.Stefndu vísa til þess að í matsgerð sé staðfest að ekki séu jarðvatnslagnirvið húsið þó að líklegt megi telja að slíkar lagnir yrðu lagðar við hús semþetta nú til dags og æskilegt sé að hafa slíkar lagnir við norðurhlið þess. Íbyggingarreglugerð nr. 441/1998 sem var í gildi á þeim tíma sem stefndufullyrtu að þeir hefðu látið endurbyggja húsið nánast frá grunni sé gerð súkrafa að kjallaraveggir og gólfplata séu rakavarin ef neðsta gólf er undirgrunnvatnsyfirborði. Við söluskoðun hafi verið fullyrt viðstefndu að nýlega hefði verið lagt dren við húsið. Þessa fullyrðingu hyggjaststefndu sanna með vitnaleiðslum. Þá hafi verið rætt við söluskoðun að nýlegahefðu verið lagðar lagnir í kringum húsið og sáust ummerki eftir jarðrask semþví hafði fylgt. Af lýsingu eignarinnar í söluyfirliti og framangreindu hafistefndu eðlilega dregið þá ályktun að tryggt hefði verið með fullnægjandi hættiað grunnvatni væri veitt frá húsinu. Fasteignin sé því að þessu leyti ekki ísamræmi við þær upplýsingar sem veittar voru við kynningu hennar. Í umfjöllunmatsmanns um matslið 4 komi fram að nokkur raki hafi verið greinanlegur undirflísalögninni og stafi hann líklega frá raka í jarðvegi. Þá sé í matsgerðgreint frá því að myglugróður hafi greinst í fasteigninni og afar mikilvægt séað tryggt sé að hvergi í henni sé óeðlilegur raki er geti leitt til frekariútbreiðslu hans. Það sé því full ástæða til að tryggja að grunnvatni sé veittfrá fasteigninni. Stefndu hafi nú látið leggja drenlögnkringum húsið. Þar sem matsmaður hafi ekki metið kostnað vegna þessa matsliðarsé fjárhæð kröfu byggð á fjárhæð reikninga við þær framkvæmdir. Í matsgerð sé staðfest að blettur sé ápanel í lofti stofu er virðist hafa myndast við að vökvi hafi sprautast upp íloft og þornað á panelnum. Galli þessi er mjög vel greinanlegur þegar gengið erinn í stofuna og stingi í augu. Stefndu byggja aðallega á því að blettur þessihafi myndast á tímanum frá söluskoðun að afhendingu. Því til staðfestingar séuljósmyndir af stofu fasteignarinnar er notaðar voru við auglýsingu hennar. Í matsgerð er staðfest ófullnægjandiástand snjóbræðslu þar sem leki sé í slöngum í þakplötu yfir ósamþykktu rými ogekki sé hægt að stýra rennsli um slöngur þannig að snjóbræðsla í útistigavirki. Augljóslega sé um galla að ræða sem samræmist engan veginn lýsingueignarinnar í söluyfirliti. Snjóbræðsla hafi ekki verið skoðuð sérstaklega við söluskoðunenda hafi söluyfirlit ekki gefið ástæðu til auk þess sem eignin var skoðuð aðsumarlagi og snjóbræðslukerfi því ekki í notkun. Lagning snjóbræðslunnar hafijafnframt verið þáttur í byggingarleyfisskyldri framkvæmd en slíkt leyfihafiekki verið fengið. Um afleiðingar þess vísa stefndu til umfjöllunar um matslið2. Í matsgerð sé staðfestur ófullnægjandifrágangur inntaksklefa. Ekki sé tryggt að vatni, sem lendi á gólfi klefans, séveitt út auk þess sem klefinn sé ekki loftræstur. Augljóslega sé um galla aðræða sem samræmist engan veginn lýsingu eignarinnar í söluyfirliti.Inntaksklefinn var ekki skoðaður sérstaklega við söluskoðun auk þess semstefndu hafi engar forsendur haft til að greina galla sem þennan. Tilfærslainntaksklefa sé byggingarleyfisskyld framkvæmd, en ekki hafi verið fengið leyfifyrir henni. Um afleiðingar þess vísa stefndu til umfjöllunar um matslið 2. Þá sé staðfest í matsgerð að málning áútveggjum sé flögnuð þannig að eðlilegt sé að blettamála þá strax. Málning útveggjahafi að þessu leyti verið gölluð við afhendingu án þess að þess væri getið ísöluyfirliti. Stefndi hafi þvert á móti mátt vænta þess að ástand málningarværi með besta móti. Fasteignin hafi verið máluð að utan skömmu fyrirsöluskoðun og ágallar á málningu ekki sýnilegir á þeim tíma. Í matsgerð sé staðfest að opnanlegirgluggar séu óþéttari en eðlilegt geti talist og að þörf sé á að líma þéttilistaí föls við opnanleg fög. Það virðist ekki hafa verið gert með fullnægjandihætti og sé því galli á eigninni sem þarfnist lagfæringar að þessu leyti.Þéttleiki opnanlegra glugga hafi ekki verið skoðaður sérstaklega við söluskoðunauk þess sem stefndu höfðu engar forsendur til að greina galla sem þennan viðsöluskoðun. Í matsgerð sé staðfest að umrædd glerséu þannig úr garði gerð að ekki sé unnt að koma í veg fyrir að móða myndistmilli þeirra og að fasteignin þarfnist lagfæringar að þessu leyti. Í matsgerð sé staðfest að frágangurídráttarpípa við innfelld ljós og staðsetning innfelldra ljósa í fataherbergi,með tilliti til trégrindar í lofti, sé ófullnægjandi og ekki í samræmi viðákvæði reglugerðar um raforkuvirki. Augljóslega sé um galla að ræða semsamræmist engan veginn lýsingu eignarinnar í söluyfirliti. Galli þessi hafiekki verið greinanlegur við söluskoðun, enda þurfi að taka innfeld ljós niðurtil að sjá frágang ídráttarpípa og staðsetningu ljósa með tilliti tiltrégrindar. Lýsing eignarinnar í söluyfirliti hafi ekki gefið ástæðu tilslíkrar rannsóknar. Matsmaður staðfesti að skv. gr. 11 íbyggingarreglugerð nr. 441/1998 hafi átt að sækja um leyfi fyrir breytingum semgerðar hafa verið á húsinu. Þær breytingar sem um ræðir séu stækkun hússins meðþví að útbúa rými þar sem var blómaker, gerð stigapalls og stiga úti, tilfærsla/stækkuná votrýmum í kjallara, tilfærsla á herbergjum og veggjum, breyting á hitakerfi,breyting á rafkerfi, breyting á frárennsli, gerð snjóbræðslu og tilfærsla áinntökum. Ekki hafi verið sótt um þessar breytingar eða gefið út byggingarleyfifyrir þeim. Í matsgerðinni komi enn fremur fram aðmatsmaður geti ekki sagt um hvort breytingar verði samþykktar óbreyttar þar semhluti þeirra er utan byggingarreits og á lóðarmörkum. Í þessu sambandi sé bentá að samkvæmt 2. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 skulislík byggingarleyfisskyld framkvæmd, sem hafin hafi verið án þess að leyfi hafiverið fengið fyrir henni, afmáð. Í 57. gr. sömu laga komi fram að ef aðilisinnir ekki fyrirmælum byggingarfulltrúa eða byggingarnefndar innan þess frestssem sveitarstjórn setur, geti hún ákveðið dagsektir þar til úr verður bætt.Stefndu sé því nauðsynlegt að sækja um byggingarleyfi fyrir framkvæmdunum ogmuni kostnaður hljótast af því sem nánar sé tilgreindur í matsgerð. Í umfjöllunum matslið 18 tiltaki matsmaður hvaða uppdrætti þurfi að gera vegnabyggingarleyfisumsóknar. Í þessu sambandi sé á það bent að tilvist uppdrátta séeinnig nauðsynleg vegna alls viðhalds á fasteigninni og allra breytinga semkunna að verða gerðar á henni í framtíðinni. Hvað þennan galla á fasteigninni varðarsé einna alvarlegast að gatnagerðargjöld skv. lögum nr. 153/2006 umgatnagerðargjald hafi ekki verið greidd vegna breytinga á eigninni, en samkvæmt2. mgr. 8. gr. laganna sé gatnagerðargjald, ásamt áföllnum vöxtum og kostnaðitryggt með lögveðsrétti í viðkomandi fasteign. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laganr. 40/2002 sé því um galla að ræða óháð ákvæði 18. gr. þeirra. Stefndu mótmæla dráttarvaxtakröfustefnenda. Sem fyrr greinir leiði nýting stefndu á stöðvunarrétti skv. 44. gr.laga nr. 40/2002 til þess að ekki hafi verið um vanefnd af hálfu stefndu aðræða, að svo miklu leyti sem gallar á eigninni gefi tilefni til að halda eftirgreiðslum. Þá leiði 2. málsl. 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingutil sömu niðurstöðu. Stefndu, sem kaupendur fasteignar, hafi átt lögbundinnrétt á að haldið eftir greiðslum til að mæta vanefndum seljenda og að svo mikluleyti sem stöðvun greiðslna var réttlætanleg hafi ekki stofnast skylda tilgreiðslu dráttarvaxta. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefndutil meginreglna skaðabótaréttar, kröfuréttar og samningaréttar, svo og til laganr. 40/2002, um fasteignakaup, laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækjaog skipa, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, byggingarreglugerðar nr.441/1998, laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök stefnenda í gagnsök Gagnstefnendur byggja dómkröfur ígagnsök á því að fasteignin að Laugarásvegi 62 hafi við afhendingu verið haldingöllum í skilningi III. kafla laga nr. 40/2002 og að vegna þeirra eigi þau réttá afslætti eða skaðabótum á grundvelli 41. eða 43. gr. sömu laga er nemi hærrifjárhæð en ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs. Tilvist galla og fjárhæð tjónsbyggja gagnstefnendur á sömu gögnum, málsástæðum og lagarökum og í greinargerðsinni í aðalsök.Stefnufjárhæð gagnstefnenda í gagnsök er 1.309.456 kr. Fjárhæð kröfugagnstefnenda byggir á matsgerð dómkvadds matsmanns og reikningum vegna útlagðskostnaðar. Sundurliðun krafna og útlistan galla er með sama hætti og ígreinargerð í aðalsök og er mismunur á eftirstöðvum heildarkostnaðar viðúrbætur á fasteigninni og eftirstöðvum kaupverðs sem gagnstefnendur héldueftir. Stefnendurkrefjast skaðabótavaxta og dráttarvaxta af mismuni eftirstöðva kaupverðs semgagnstefnendur héldu eftir og heildarkostnaðar við úrbætur á fasteigninni.Skaðabótavaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu erkrafist frá kaupsamningsdegi, 3. maí 2012, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr.laganna frá 23. desember 2012 eða er mánuður var liðinn frá því aðgagnstefnendur kröfðu gagnstefndu fyrst um greiðslu vegna úrbótanna með bréfidags. 23. nóvember 2012, sbr. 9. gr. laganna. Gagnstefnendur byggja jafnframt áöllum þeim sömu málsástæðum og lagarökum í gagnsök og byggt er á í greinargerðþeirra í aðalsök. Tilstuðnings kröfum sínum vísa gagnstefnendur til meginreglna skaðabótaréttar,kröfuréttar og samningaréttar, svo og til laga nr. 40/2002, um fasteignakaup,laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997, byggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 153/2006um gatnagerðargjald og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ummálskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála og um heimild til höfðunar gagnsakar til 2. mgr. 28. gr. laganna.Málsástæður og lagarök aðalstefnenda í gagnsök Aðalstefnendur taka fram að þau hafialdrei viðurkennt ábyrgð á hluta kröfunnar, líkt og gagnstefnendur haldi fram ígagnstefnu. Hið rétta sé að aðalstefnendur hafi boðið gagnstefnendum 1.000.000króna í afslátt svo að forðast mætti málarekstur þennan, sbr. bréf frá 23. mars2013. Þetta hafi gagnstefnendur ekki fallist á og aðalstefnendur álíti sig þvíóbundin af þessu boði. Aðalstefnendurtelja gagnstefnendur bera sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum um tilvist gallaog saknæmrar háttsemi sem og fyrir fjárhæð krafna sinna. Til að axla þásönnunarbyrði verða þeir að leggja fram viðhlítandi sönnunargögn. Engin slíkgögn liggi fyrir. Eina gagnið sem geti mögulega nýst gagnstefnendum tilsönnunar í málinu sé matsgerð dómkvadds matsmanns sem þau hafi aflað. Önnurgögn sem þau byggi á teljist þýðingarlaus og aðalstefnendur mótmælisönnunargildi þeirra.Matsgerðdómkvadds matsmanns grafi í verulegum atriðum undan málatilbúnaði gagnstefnendaog hann sé í andstöðu við mat í eftirtöldum atriðum: .Matsgerðin staðfesti engaverulega ágalla á hinni seldu fasteign. Þannig telji matsmaður frágang dren- ogfrárennslislagna „ekki lakari en búast mátti við.“ Þá áleit hann að ástandútveggja „væri eins og búast má við.“ Einnig segði hann „eðlilegt ogfyrirsjáanlegt“ að móða gæti myndast milli glerja í gluggum í bílskúr. Þá hafihann ekki getað staðfest að rangt hafi verið gengið frá innfelldum ljósum áðuren gagnstefnendur tóku þau sjálf niður.2.Af þessu leiði aðgagnstefnendur geta engar kröfur átt vegna þessara fjögurra atriða. Fjárhæðkröfu gagnstefnenda vegna þessara fjögurra atriða sem stangast á viðmatsgerðina sundurliðist svo:. Skortur á drenlög3.635.932 krónur2. Flögnuð málning á útveggjum49.841 krónur3. Raki milli glerja í bílskúr50.777 krónur4. Frágangur innfelldra ljósa46.554 krónur3.Gagnstefnendur geri þvíkröfu um samtals 3.983.104 krónur vegna atriða sem dómkvaddur matsmaður hafiýmist (a)staðfest að hafi verið „eins og búast mátti við“ eða (b) ekkistaðfest að hafi verið fyrir hendi við afhendingu.4.Engar viðhlítandiskýringar séu veittar á þessari kröfugerð.Enginsök.5.Gagnstefnendur haldi þvífram að aðalstefnendur hafi sýnt af sér sök í málinu. Aðalstefnendur mótmælamálatilbúnaði gagnstefnenda í þá veru í heild sinni sem röngum. Þannigstaðfesti t.d. matsgerð dómkvadds matsmanns að aðalstefnendur hafi ekki sýnt afsér sök í málinu. 6.Matsmaður hafi tekiðsérstaklega afstöðu til þess hvort aðalstefnendum hafi mátt vera kunnugt um„ástand fasteignarinnar“. Að hans mati sé ekki um slíkt að ræða í neinu atriði.7.Matsmaðurinn hafi taliðt.d. að aðalstefnendum hefði ekki verið kunnugt um rakaskemmdir í rými 102 nema„þær [hafi] verið komnar fram“, en ekkert liggur fyrir um slíkt. Þá hafi hanntalið að aðalstefnendur hefðu „ekki orðið varir við“ skemmdir á „ídráttarpípum“við innfelld ljós og lausar flísar á gólfi. Niðurstaða matsmanns hafi því veriðsú að hann gat ekkert sagt um hvort aðalstefnendum „hafi verið kunnugt um þauatriði“ sem matið beindist að og gagnstefndur töldu „áfátt“. 8.Af þessu leiði aðgagnstefnendur geti ekki sýnt fram á sök af hálfu aðalstefnenda. 9.Gagnstefnendur halda þvífram að eignina hafi skort áskilda kosti og vísi þau einkum til lýsingar ísöluyfirliti eignarinnar, sem þau taki orðrétt upp í gagnstefnu. Augljóst sé aðhús var ekki nýtt.0.Aðalstefnendur mótmælaþví að eignin standi ekki undir lýsingu í söluyfirliti. Að því er varðarlýsingar á eigninni í söluyfirliti sé rétt að ítreka að allt sem þar komi framsé í huglægum skilningi aðalstefndu rétt. Ekkert í henni hafi getað vakiðréttmætar væntingar um að húsið hafi fullnægt öllum kröfum sem gerðar verði tilnýsmíði, líkt og gagnstefnendur virðast telja.1.Þá megi taka undir meðdómkvöddum matsmanni, sem bendi á að sölulýsingar þurfi að „lesa með hæfilegumfyrirvara“ gagnvart almennt orðuðum lýsingum á gæðum eignar. Hann staðfesti ímati sínu að „augljóst“ sé að húsið „hefur ekki verið rifið niður að grunni ogendurbyggt“. Húsið sé „upprunalegt að mestu leiti“ en „sýnilegur frágangur“ sé„að mestu vandaður“.2.Útilokað sé að þetta hafidulist gagnstefnendum. Þau hafi við kaupin notið sérstakrar aðstoðarKristbjarnar Sigurðssonar fasteignasala og Sigurðar Þorsteinssonar húsasmiðs.Óhugsandi sé að þessir aðilar hafi talið húsið endurbyggt í meira mæli endómkvaddur matsmaður taldi „augljóst“ við skoðun.3.Loks sé vert að nefna aðskýrt kemur fram í söluyfirlitinu að undir bílskúr eignarinnar hafi „veriðinnréttuð nýlega góð u.þ.b. 30 fm geymsla sem er ekki að sögn eiganda inn ískráðum fermetrum“. 4.Við gagnstefnendum hafiþví blasað að byggingarfulltrúi hafði ekki samþykkt þessar „nýlegu“ breytingarsem þarna var lýst. Hafi þau viljað kanna stöðu leyfðra breytinga, hafi þettagefið þeim fullt tilefni til þess. Gagnstefnendur hafi, svo vitað sé, engaslíka könnun framkvæmt. 5.Þrátt fyrir þetta geragagnstefnendur nú kröfu um greiðslu á 1.967.000 krónum vegna skorts á leyfum ogteikningum. Þetta sé gert án nokkurra viðhlítandi skýringa. 6.Síðan bæti gagnstefnendurum betur. Þau halda því fram, að þessar breytingar hafi svipt gagnstefnendurbótarétti úr hendi „ábyrgra iðnmeistara og/eða byggingarstjóra,“ líkt og slíkarbótakröfur séu yfirleitt til staðar eða teljist lögbundið fylgifé fasteigna.Öllum þessum málatilbúnaði sé mótmælt.7.Gagnstefnendur haldi uppimálflutningi um að sækja hafi þurft um byggingarleyfi fyrir ýmsum framkvæmdum.Að svo miklu leyti sem gagnstefnendur verði ekki talin hafa mátt vita að slíktbyggingarleyfi skorti, sé því sérstaklega mótmælt að sækja hafi þurft um slíktleyfi. 8.Þegar húsið var selt hafibyggingarreglugerð nr. 112/2012 verið í gildi. Samkvæmt henni þurfti ekki leyfifyrir minni háttar framkvæmdum. Sú viðmiðun hlýtur að verða lögð tilgrundvallar hér. Allar fullyrðingar gagnstefnenda um að leyfi hafi þurftsamkvæmt eldri byggingarreglugerð fyrir einstökum framkvæmdum verði því aðskoðast þýðingarlausar.9.Við mat á áskildum kostumverði að horfa til þess að gagnstefnendur skoðuðu eignina með aðstoð sérfróðramanna. Allar staðhæfingar þeirra um ágalla verði að meta með hliðsjón af því. 20.Sumir þeir liðir semgagnstefnendur geri kröfu um falli undir öll mörk. Þannig gera gagnstefnendurkröfu í 13 liðum vegna ýmissa ótengdra atriða. Einungis fjögur þessara atriðafeli í sér kröfu yfir 200.000 krónum. 21.Níu kröfuliðir hljóðihins vegar upp á greiðslu lægri fjárhæðar. Þrír af þeim stangast á við matsgerðdómkvadds matsmanns, líkt og greinir að framan. Liðirnir sex undir 200.000krónum, sem eftir standi, hljóði samtals upp á greiðslu 353.965 króna. 22.Gagnstefnendur hafi keypthús fyrir 125.000.000 króna. Umræddir sex liðir hljóta að falla undir lágmarkþess sem verður yfirleitt fjallað um fyrir dómi í samhengi við slík viðskipti.Að minnsta kosti seldu aðalstefnendur húsið ekki á þeirri forsendu aðgagnstefnendur yrðu aldrei fyrir kostnaði vegna eignarhalds á húsinu. Þegar afþessari ástæðu ætti dómurinn ekki að fjalla frekar um þessi sex atriði. Að öðru leyti mótmæla aðalstefnendurtilvist þessara meintu ágalla, bæði almennt og við sölu eignarinnar, vitneskjuaðalstefnenda um þá og kröfum gagnstefnenda vegna þeirra. Gagnstefnendur geri kröfu vegna ágallasem þeir reikna sem 10.158.595 krónur. Af þeirri kröfu standi aðeins 4.208.491krónur eftir að frádreginni kröfu (a) vegna leyfa og teikninga að fjárhæð1.967.000 krónur og (b) vegna atriða sem stangast á við matsgerð dómkvaddsmatsmanns að fjárhæð 3.983.104 krónur. Þá hafi ekkert verið dregið frá vegnaatriða undir lágmarksþröskuldi. Í málinu sé ekkert sem bendi tilsaknæmrar háttsemi aðalstefnenda. Samkvæmt því verði krafa aðalstefnenda aðeinstekin til greina ef ágallarnir teljast hafa rýrt verðmæti eignarinnar verulega.Því til stuðnings megi vísa til 18. og að sínu leyti einnig til 28. gr. laganr. 40/2002 um fasteignakaup. Söluverðmæti eignarinnar hafi verið 125 milljónirkróna. Ef litið sé til niðurstöðu dómkvadds matsmanns og þess að gagnstefnendurkeyptu rými sem þau vissu að var ekki inni í „skráðum fermetrum,“ virðistverðmæti þeirra ágalla sem þau tína til vera tæp 3,4% kaupverðs. Slíkt frávikgeti aldrei réttlætt gallakröfu. Þá geti fjárhæð kröfu gagnstefnenda,10.158.595 krónur, jafnvel þótt á hana yrði fallist, ekki heldur réttlættgallakröfu. Sú fjárhæð nemi rúmum 8,1% kaupverðs, en í þessum efnum hafastundum 10% verið nefnd sem viðmið. Hugleiðingum gagnstefnenda um að miða hlutfallgallakröfunnar við fasteignamat og brunabótamat sé mótmælt. Slík viðmiðun sé ánstoðar í lögum nr. 40/2002. Þá mótmæla aðalstefnendur hugleiðingumgagnstefnenda um að miða gallakröfuna við einstaklingsbundnar aðstæður þeirra.Fyrir því sé engin stoð í lögum nr. 40/2002. Þar fyrir utan yrði, áður en horftyrði til slíks, að gera kröfu um að gagnstefnendur legðu fram viðhlítandi gögnum fjárhagsstöðu sína. Ekkert slíkt liggi fyrir. Aðalstefnendur mótmæla því að nokkurskilyrði séu fyrir beitingu gagnstefnenda á stöðvunarrétti í málinu, enda engriréttmætri kröfu til að dreifa. Þá er upphafsdegi dráttarvaxta í kröfugagnstefnenda mótmælt. Aðalstefnendur vísa til almennra reglnakröfuréttar og laga nr. 40/2002, og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök gagnstefnenda í framhaldsstefnu í gagnsök Gagnstefnendurvísa til þess varðandi matsspurningu 1 að niðurstaða matsmanns um orsök mikilsraka í þakplötu sé óbreytt frá matsgerð en matsmaður telji við endurskoðun aðrakinn sé en meiri og útbreiddari en gert hafi verið ráð fyrir í matsgerð. Afþeim sökum sé nauðsynlegt að taka niður meira af klæðningu, rakavörn ogeinangrun en metið hefði verið og hækki kostnaðarmat matsmanns um 346.000 kr.af þessum sökum. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu áverkstað nemur aukið tjón gagnstefnenda 291.952 kr. Hvað matsspurningu 3 varðar komstmatsmaður að þeirri niðurstöðu að auk þess sem greint hefði verið frá ímatsgerð þéttist raki á lofti fyrir ofan stóran fataskáp sem sé í þvottahúsinuog nauðsynlegt sé að fjarlægja hann. Metinn kostnaður vegna matsspurningar 3 sé33.000 kr. hærri eftir endurmat. Að teknu tilliti til endurgreiðsluvirðisaukaskatts af vinnu á verkstað nemi aukið tjón gagnstefnenda 28.530 kr. Metinn kostnaður við lagfæringar ágöllum á fasteigninni hafi samkvæmt framansögðu hækkað um 379.000 kr. viðendurskoðun matsmanns. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts afvinnu á verkstað nemi aukið tjón gagnstefnenda alls 320.482 kr. Því hafi veriðnauðsynlegt fyrir gagnstefnendur að auka við kröfur sínar í gagnsök í málinumeð framhaldsstefnu, sbr. 29. gr. laga. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefnendur byggja dómkröfur sínar áþví að fasteignin að Laugarásvegi 62 hafi við afhendingu verið haldin göllum ískilningi III. kafla laga nr. 40/2002 og að vegna þeirra eigi þau rétt áafslætti eða skaðabótum á grundvelli 41. eða 43. gr. sömu laga er nemi hærrifjárhæð en ógreiddum eftirstöðvum kaupverðs. Tilvist galla byggjagagnstefnendur á matsgerð dómkvadds matsmanns, viðbót við hana sem rituð vareftir endurskoðun matsmanns og á skoðunargerð Hönnunar & eftirlits ehf.Fjárhæð tjóns vegna gallanna byggja gagnstefnendur á sömu gögnum. Hvorkimatsgerð hins dómkvadda matsmanns né viðbót þeirri sem hann ritaði eftirendurskoðun hennar hefur verið hnekkt og ber því að leggja þessi gögn tilgrundvallar niðurstöðu í málinu svo langt sem þau nái. Um málsástæður vísa gagnstefnendur aðmestu til gagnstefnu auk þess sem sérstaklega er farið yfir málsástæður semeiga sérstaklega við um þá galla sem lýst er í viðbót við matsgerð sem ergrundvöllur framhaldsstefnu. Varðandi leka í rými 0102-geymslu 1, þásé í matsgerð staðfestur leki á steypuskilum milli útveggjar að norðanverðu ogþakplötu yfir rými 0102. Þá sé staðfest að myglugróður hafi myndast vegnalekans. Í viðbót við matsgerð staðfesti matsmaður að lekinn hafi orsakað mikinnraka í steinull við steypuskilin sem hafi hækkað gufuþrýsting innan viðklæðningu sem gagnstefndu létu leggja á rýmið og við það hafi raki flust upp áloftplötu og langt inn eftir lofti. Ástandið hafi ekki verið sýnilegt við söluskoðunþar sem geymslan hafi verið full af dóti er hún fór fram og söluyfirlit ekkigefið tilefni til að skoða ástand geymslu sérstaklega né kanna sérstaklegahvort fasteignin væri lek. Þá hafi engin leið verið að greina raka innan viðlokaða loftklæðningu við söluskoðun. Varðandi leka í þvottahúsi þá hafi ímatsgerð verið staðfest að leki sé í lofti þvottahúss sem stafi frá opi ígólfplötu í bílskúr, óheppilegum frágangi léttra veggja við hlið bílskúrshurðarog múrhúð á bílaplani fyrir framan bílskúrshurðina. Er gagnstefnendur festukaup á fasteigninni hafi verið nýbúið að mála loft í þvottahúsinu og felaþannig ummerki um lekann. Í viðbót við matsgerð sé staðfest að óheppilegstaðsetning stórra skápa í kuldabrú hafi valdið rakaþéttingu. Skápar þessirhafi verið í fasteigninni er gagnstefnendur festu kaup á henni og það hafiverið gagnstefndu sem völdu þeim stað. Þá hafi ekki verið unnt að greina rakannvið söluskoðun enda ekki hægt að færa skápana án þess að taka þá í sundur. Rými 0102 sem matsspurning 1 varðar varáður kalt geymslurými en hafi nú verið einangrað og klætt. Þá má sjá afteikningum fasteignarinnar að veggur milli þvottahúss og geymslu hefur veriðfjarlægður. Fram kemur í matsgerð dómkvadds matsmanns að gagnstefndu hafistaðið að þessum breytingum. Metið tjón í rýmunum sé á þessarióleyfisframkvæmd. Varðandi skaðabótakröfu vegna óleyfisframkvæmda byggjagagnstefnendur á sömu málsástæðum og lagarökum og í gagnstefnu. Gagnstefnendur byggja á því aðfasteignin sé haldin göllum í skilningi 18. og 19. gr. laga nr. 40/2002. Ímatsgerð dómkvadds matsmanns, viðbót við hana og í skoðunargerð Hönnunar &eftirlits ehf. sé lýst göllum á fasteigninni sem fela í sér að hún standistekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögum og kaupsamningi. Heildarkostnaður við úrbætur galla nemi11.857.910 kr. Að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu áverkstað nemi tjón gagnstefnenda 10.479.077 kr. Fráleitt sé að ágallar sem svokostnaðarsamt er að lagfæra rýri ekki verðmæti fasteignarinnar svo nokkruvarði. Sú fjárhæð sem gallarnir rýra verðmæti fasteignarinnar um sé 11.857.910kr. Hlutlægt séð er þetta há fjárhæð fyrir einstaklinga og varðar nokkru íöllum eðlilegum skilningi þess hugtaks. Skiptir því í raun engu hvort þessifjárhæð sé stór hluti af verðmæti eignarinnar. Þessi fjárhæð hættir ekki aðvarða einstaklinga nokkru þó að kaupverð fasteignarinnar hafi verið hátt. Gagnstefnendur byggja síðan að öðruleyti á sömu málsástæðum og lagarökum og í gagnstefnu og greinargerð sinni íaðalsök. Fjárhæð kröfu gagnstefnenda í framhaldssök byggir á viðbót viðmatsgerð dómkvadds matsmanns.Auknar kröfur gagnstefnenda sundurliðast með eftirfarandi hætti: MatsliðurGalliEfni, tæki og vinna utan verkstað m. VSKVinna á verkstað án VSK.AllsLeki í rými 0102- geymsla 180.000 kr.211.952 kr.291.952 kr.3Leki/ raki í þvottahúsi1.000 kr.7.530 kr.28.530 kr.Samtals auknar kröfur gagnstefnenda:320.482 kr.Krafa gagnstefndu í aðalsök: 8.849.139 kr. Krafa gagnstefnenda í gagnstefnu: 1.309.456 kr. Auknar kröfur gagnstefnenda: 320.480 kr.Kröfur gagnstefnenda í gagnsök alls: 1.629.936 kr. Vísað ertil matsgerðar dómkvadds matsmanns, viðbótar við hana og eftir atvikum tilskoðunargerðar Hönnunar & eftirlits ehf. varðandi nánari lýsingu á þeimgöllum sem eru á fasteigninni. Skaðabótavaxta samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu er krafist frá kaupsamningsdegi, 3. maí 2012,en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laganna frá 23. desember 2012 eða ermánuður var liðinn frá því að gagnstefnendur kröfðu gagnstefndu fyrst umgreiðslu vegna nauðsynlegra úrbóta með bréfi dags. 23. nóvember 2012, sbr. 9.gr. laganna. Varðandi lagarök þá vísa gagnstefnendurtil sömu lagaraka og í gagnstefnu og greinargerð sinni í aðalsök og um heimildtil höfðunar framhaldssakar til 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök aðalstefnenda í framhaldssök Aðalstefnendur vísa um málsástæðursínar til stefnu í aðalsök og greinargerðar í gagnsök, en þær eigi að jöfnu viðí framhaldssök. Aðalstefnendur mótmæla málatilbúnaði gagnstefnenda íframhaldssök í heild sinni og byggja á því að þær kröfur og málsástæður semgagnstefnendur setji fram í framhaldssök séu of seint fram komnar. Því komistþær ekki að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Þá mótmæla aðalstefnendur öllum kröfumog málsástæðum í framhaldssökum og mótmæla sérstaklega fullyrðingum um auknaágalla eignarinnar sem röngum og ósönnuðum. Þá árétta þau að teljist einhverjirágallar hafa verið fyrir hedi hafi þau hvorki vitað né mátt vita um þá, eins ogheita megi augljóst af tildrögum höfðunar framhaldssakarinnar. Loks byggjaaðalstefnendur á því að ágallar, ef sannaðir, teljist ekki hafa rýrt verðmætieignarinnar í þeim mæli að gefi tilefni til krafna af hálfu gagnstefnenda. Um lagarök vísa aðalstefnendur tilreglna kröfuréttar, laga nr. 40/2002, og laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Þá vísa aðalstefnendur til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála og um málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga.IV.Niðurstaða Ágreiningur máls þessa snýst um þaðhvort gagnstefnendur eigi rétt á skaðabótum eða afslætti á kaupverði vegnagalla er taldir hafa verið á fasteigninni Laugarásvegi 62 í Reykjavík, við kaupgagnstefnenda á eigninni af aðalstefnendum. Varðandi aðalsök þá er óumdeilt í málinuað aðalstefndu héldu eftir 8.849.139 kr. af greiðslu kaupverðs vegna galla semþau töldu vera á eigninni. Hinn 23. ágúst 2012 greiddu þau stefnendum 1.686.326kr. af 5.304.912 kr., sem borist höfðu þeim 17. ágúst vegna sölu á Austurbrún34. Aðalstefndu héldu hins vegar eftir 3.618.586 kr., eins og fram kemur íbréfi lögmanns þeirra, dags. 23. nóvember 2012. Hinn 5. nóvember 2012 barstaðalstefndu lokagreiðsla vegna sölu þeirra á Austurbrún 34, en samkvæmt kaupsamnngiáttu þau að greiða aðalstefnendum sama dag af lokagreiðslunni 5.230.571 kr. Þaðgerðu aðalstefndu hins vegar ekki og héldu því eftir samtals 8.849.139 kr. Þautilkynntu fyrst aðalstefnendum með bréfi dags. 3. september 2012 að þau teldugalla sem þau hygðust bera fyrir sig vera á eigninni. Þá kröfðust þau fyrstskaðabóta að fjárhæð 14.348.168 kr., vegna gallanna á grundvelli skoðunargerðarHönnunar & eftirlits, með bréfi, 23. nóvember 2012, en lokagreiðsla skv.kaupsamningi var þá komin í vanskil. Matsgerð lá hins vegar ekki fyrir fyrr endómkvaddur matsmaður skilaði matsgerð sinni þann 21. febrúar 2013 og matkostnað við úrbætur alls 7.220.000 kr. Með bréfi dags. 18. september 2013ritaði lögmaður aðalstefndu bréf til lögmanns aðalstefnenda og krafðist bóta ágrundvelli matsgerðar og útlagðs kostnaðar, samtals að fjárhæð 13.612.495 kr. Niðurstaða í aðalsök er því sú aðaðalstefndu verða dæmd til að greiða aðalstefnendum þá fjárhæð sem þau héldueftir, 8.849.139 kr. með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndu hafauppi skuldajafnaðarkröfu í aðalsök að fjárhæð 8.849.139 kr., en hafa jafnframthöfðað mál í gagnsök til heimtu bóta eða afsláttar af kaupverði eignarinnarvegna galla á hinni seldu eign og einnig framhaldsstefnu í gagnsök og verðurfjallað um þessa kröfu í þeim hluta niðurstöðu er lýtur að gagnsök ogframhaldssök. Í gagnsök er krafið um greiðslusamkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns og framlögðum reikningum vegna lagningardrenlagna við fasteignina og í framhaldssök á grundvelli viðbótar við matsgerðdómkvadds matsmanns. Krafa stefnenda í gagnsök er 1.309.456 kr. og auknarkröfur gagnstefnenda á grundvelli viðbótar við matsgerð dómkvadds matsmanns320.480 kr. Kröfur gagnstefnanda í gagnsök nema því alls 1.629.936 krónum. Kröfur sínar um skaðabætur eða afsláttbyggja gagnstefnendur á því að hin keypta eign hafi verið haldin leyndum göllumog ástand hennar hafi ekki verið í samræmi við söluyfirlit um fasteignina, enþað var gert af starfsmanni fasteignasölu sem annaðist milligöngu umviðskiptin. Gagnstefnendur vísa sérstaklega til þess að í söluyfirliti segi aðhúsið hafi „nánast allt verið endurbyggt frá grunni á s.l. fjórum árum á mjögsmekklegan hátt ... Eignin er óvenju vönduð og má sjá að ekkert hefur verið sparaðvið endurnýjun og breytingar“. Við aðalmeðferð gáfu aðilaskýrslur IngiRafnar Júlíusson aðalstefnandi og Sigurður Baldursson gagnstefnandi. Þá gáfuvitnaskýrslur aðilar sem komu að sölu á fasteigninni eða framkvæmdum við hana,en ekki verður vikið að framburði þeirra nema að því marki sem máli kann aðskipta við sönnunarfærslu í málinu. Í skýrslu sinni bar gagnstefnandi,Sigurður Baldursson, að það hefði skipt miklu máli við kaupin að þau væru aðfesta kaup á eign sem þarfnaðist ekki endurbóta, en gagnstefnendur hefðu áðurstaðið í viðamiklum viðhaldsframkvæmdum á fasteign sem þau áttu. Réttarupplýsingar um ástand eignarinnar hefðu því að mati dómsins haft áhrif á gerðkaupsamnings. Varðandi kröfur gagnstefnenda, sem eruí 17 liðum, þá byggja þau á matsgerð og viðbótarmatsgerð dómkvadds matsmanns,sem ekki hafi verið hrakin, en matsliður 5 varðandi kostnað við drenlögn erbyggður á framlögðum reikningum um raunkostnað. Matsgerð og endurskoðuð matsgerð erubyggðar á verðlagi þegar þær eru gerðar. Dómurinn telur að byggt verði ániðurstöðum matsgerðar og viðbótarmatsgerðar varðandi lið 1, leki í rými102-geymsla 1, samkvæmt matsgerð 382.171 kr. og 291.952 kr. skv.viðbótarmatsgerð, samtals 674.123 kr., en einnig varðandi matslið 3, leki íþvottahúsi, samkvæmt matsgerð 66.793 kr. og 28.530 kr. skv. viðbótarmatsgerð,samtals 95.323 kr. Dómurinn fellst ekki á að kröfur byggðar á viðbótarmatsgerðí framhaldssök séu of seint fram komnar þar sem gagnstefnendur áttu þess ekkikost að hafa þessar kröfur uppi fyrr þar sem þeim var ekki kunnugt um tilvistmeintra galla fyrr. Þá telur dómurinn að byggt verði á matsgerð varðandimatslið 2, raki í ósamþykktu rými, geymsla 2, 12.968 kr. Varðandi matslið 4, þávar þar um að ræða nýja flísalögn, en flísar voru meira og minna lausar ogbrotnar. Kostnaður við endurbætur vegna hennar var 3.472.355 kr. skv. matsgerð.Frágangur innfelldra ljósa, sem einnig var ný framkvæmd, matsliður 16, varóviðunandi skv. matsgerð, og kostnaður metinn 146.554 kr. Byggja verður ániðurstöðum matsmanns varðandi þessa liði og liðum 10, frágangi inntaksklefa,kostnaður metinn 41.873 kr., sem og lið 9, óvirk og lek snjóbræðsla, kostnaðurvið úrbætur 171.522 kr. Varðandi lið 5, skort á jarðvatnslögnum(drenlögnum), þá verður byggt á kröfu gagnstefnenda sem byggð er á reikningum.Ekki liggur fyrir mat á kostnaði við þessa framkvæmd en reikningar umraunkostnað við verkið hafa ekki verið hraktir. Gagnstefnandi SigurðurBaldursson sagði í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi að fasteignasalinn hefði kynntsér að allar lagnir hefðu verið endurnýjaðar, meira að segja grunnar úti ígötu. Hilmar Þór Hafsteinsson, löggiltur fasteignasali, sem sýndi kaupendumeignina, kvaðst í vitnaskýrslu sinni fyrir dómi ekki hafa rætt um lagnir. Hinsvegar sagði Kristbjörn Sigurðsson, löggiltur fasteignasali, sem skoðaði eigninameð gagnstefnendum áður en af kaupum varð, í vitnaskýrslu sinni að viðskoðunina hefði komið fram að skipt hefði verið út drenlögnum. Hann kvaðst hinsvegar ekki vefengja framburð Hilmars Þórs um að hann hefði ekki fullyrt þetta.Sigurður G. Þorsteinsson húsasmiður, sem kom með gagnstefnendum að skoðaeignina kvaðst hafa spurst fyrir um drenlagnir þar sem hann sá raka í kompuundir stiga og þá hafi verið sagt að búið væri að drena allt saman. Jón Ómar Finnsson húsasmiður, sem komað framkvæmdum í húsinu eftir að aðalstefnendur höfðu keypt eignina, skýrði ívitnaskýrslu sinni frá þeim framkvæmdum sem hann hefði komið að sem fólu í sérað setja upp innréttingar, milliveggi, leggja parket og annast uppsteypu rýmisþar sem áður var blómaker. Hann kvað aðalstefnendur hafa viljað halda í og geraupp það gamla, en þau hafi aldrei óskað eftir því að slegið væri af kröfumvarðandi endurnýjun. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við leka. Sótt hafiverið um tilskilin leyfi vegna eldhúss og stálbita, en hann kvaðst aðspurðurekki hafa bent aðalstefnendum á að sækja þyrfti um leyfi vegna frekariframkvæmda, en teikningar hafi verið til af öllu. Hann kvað engar drenlagnirhafa verið við húsið. Skólplögn, sem legið hafi undir húsið, hafi verið ónýt oghún verið endurnýjuð. Affall af þaki hafi verið tengt við hana. Gamla lögninhafi verið steinsteypt rör, sem hafi örugglega verið pökkuð. Hann kvaðst ekkihafa haft umsjón með lagnaframkvæmdum. Ágúst Þór Gestssonpípulagningameistari, sem annaðst endurnýjun lagna fyrir aðalstefnendur árið2007, gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð. Hann kvað að um hefði verið að ræðaendurnýjum á neysluvatnslögnum og frárennsli sem lagt hafi verið á sama stað ogengu verið breytt. Einnig hafi hann lagt snjóbræðslu og breytt inntaki ísamráði við Orkuveituna. Engar af þessum framkvæmdum hafi veriðtilkynningarskyldar. Hann kvað engar drenlagnir hafa veriðvið húsið. Regnvatn frá rennum hafi áður verið tengt við skólpið. Grafið hafiverið fyrir nýjum regnvatnslögnum og þær tengdar í vatnslássbrunn við hliðina ánýjum skólpbrunni. Hann kvað hafa verið grafið frá húsinu, allt hafi litið velút og ekki hafi verið talin þörf á því að leggja drenlagnir þar sem húsiðstandi í halla og vatn renni frá því á hliðum og að neðan. Hins vegar hafi ekkiverið grafið frá húsinu að ofanverðu, en ekkert hafi sést á húsinu. Telja verður að söluyfirlit ogframburður vitna um umræður við skoðun sé þó nokkuð misvísandi, og gefa tilefnitil að ætla mætti að fullnægjandi drenlagnir væru til staðar. Fram hefur komiðhjá vitnum að drenlagnir hafi verið lagðar austan og vestan við húsið samhliðaendurbótum á regnvatnslögnum, en eldri regnvatnslagnir munu áður hafa veriðtengdar skólplögnum undir húsinu. Því er fallist á 5. kröfulið gagnstefnenda umkostnað vegna endurbóta að fjárhæð 3.635.932 kr. Varðandi liði 8, upplitun á panel ílofti í stofu, lið 11 flögnuð málning á útveggjum, lið 15 raki milli glerja íbílskúr og lið 14, óþéttir opnanlegir gluggar, þá er þar um að ræða atriði semgagnstefnendur hefðu mátt sjá við skoðun á eigninni og er ekki fallist á þærkröfur. Þá er ekki fallist á lið 17 varðandiskort á leyfum og teikningum, en tekið var fram í söluyfirliti fasteignarinnarað undir bílskúr eignarinnar hefði verið innréttuð nýlega góð u.m.b. 30 m²geymsla sem ekki væri inni í skráðum fermetrafjölda eignarinnar. Samkvæmt þvímátti vera ljóst að ekki var um skráð húsnæði að ræða og ekki verður litið svoá að óheimilt hafi verið að selja slíkt húsnæði. Þá verður ekki litið svo á aðkostnaður við breytingar á teikningum varði galla á fasteigninni sjálfri þannigað gagnstefnendur eigi rétt á afslætti af kaupverði af þeim sökum. Gagnstefnendurhafa ekki hafa sýnt fram á að þau hafi orðið fyrir kostnaði við gerðreyndarteikninga og ekki sýnt að gerð hafi verið krafa um gerð slíkrateikninga. Dómkvaddur matsmaður, HjaltiSigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, staðfesti matsgerðsína og viðbótarmatsgerð við aðalmeðferð. Matsmaður kvað frágang að mestu hafavirst vandaðan, en ýmislegt hafi verið að, og kvaðst hann ekki geta fullyrthvort aðalstefnendum hafi verið kunnugt um það. Með matsgerðunum er staðreyntað hið selda hafði í ýmsum atriðum ekki þá áskildu kosti sem tilgreindir voru ísöluyfirliti, þó ekki verði tekið bókstaflega orðalagið „endurbyggt frágrunni“. Seljandi ber ábyrgð á öllum upplýsingum sem hann eða aðrir á hansvegum veita kaupanda, óháð því hvort hann vissi eða mátti vita að þær værurangar eða misvísandi. Seljandi ber hlutlæga ábyrgð á tjóni vegna slíkrarupplýsingagjafar. Þótt telja verði ósannað að aðalstefnendur hafi mátt vita afþeim ágöllum sem reyndust vera á eigninni verður samkvæmt 27. gr. laga nr.40/2002 að líta svo á að eignin hafi verið gölluð og skilyrði bótaskyldu séfyrir hendi. Niðurstaða dómsins, bæði í aðalsök oggagnsök, er sú að aðalstefndu verða dæmd til að greiða aðalstefnendumsameiginlega (in solidum) þá fjárhæð sem þau héldu eftir, 8.849.139 kr. meðdráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir, en til skuldajafnaðar er tekin tilgreina krafa aðalstefndu með 8.239.650 kr. auk dráttarvaxta frá 18. október2013 eins og í dómsorði greinir, þ.e. mánuði frá því að lögmaður þeirra ígagnsök ritaði kröfubréf sitt ásamt matsgerð dómkvaddsmatsmanns, sem kröfugerðaðalstefndu er byggð á, sbr. 9. gr. l. 38/2001. Að fenginni þessari niðurstöðu ber aðdæma aðalstefnendur til að greiða aðalstefndu málskostnað með vísan til 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eins og kveðið er á um ídómsorði. Uppkvaðning dóms hefur dregist umframfrest skv. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómari ogaðilar eru sammála um að ekki sé þörf á endurflutningi.Dóminn kveður upp Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari ásamtmeðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni byggingaverkfræðingi og Marteini Jónssynibyggingaiðnfræðingi.Dómsorð:Stefnduí aðalsök, Kristín Bernharðsdóttir og Sigurður Baldursson, greiði sameiginlegaaðalstefnendum Ástu Pétursdóttur og Inga Rafni Júlíussyni, 8.849.319 krónur meðdráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 3.618.568 krónum frá23. ágúst 2012 til 5. nóvember 2012, en af 8.849.139 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Til frádráttar með skuldajöfnuði komi 8.239.650 kr. aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. október 2013 tilgreiðsludags. Stefnendur í aðalsök greiðisameiginlega stefndu í aðalsök 3.500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 169/2004	Líkamsárás Dómari Sýkna	X var ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa stungið Y með hnífi vinstra megin í brjósthol með þeim afleiðingum að hún hlaut stungusár sem gekk inn í brjósthol, brot á rifbeini og loft lak undir húð. X, Y og Z höfðu setið að drykkju á aðfangadag í íbúð Y og voru öll undir áhrifum áfengis og lyfja. Um kvöldið hringdi Z í lögreglu og tilkynnti að Y hafi verið stungin með hníf og árásarmaðurinn væri farinn af vettvangi. Er lögregla kom á vettvang var X með blóð á nefi og blóðkám var einnig á framanverðum bol, sem hann klæddist. Z var blóðug á höndum og andliti. Mikil óreiða og óþrifnaður var í íbúðinni. Blóðug skæri fundust á stofugólfinu þar sem Y lá. Samkvæmt niðurstöðu DNA rannsóknar reyndist blóðið vera úr Y. Gat Y ekki borið af eigin raun hver stakk hana, en minnist þess þó að hafa verið að rífast við Z skömmu áður en atlagan átti sér stað. Framburður Z um málsatvik var mjög á reiki. Þannig bar hún fyrst að ókunnugur maður hafi verið að verki, en dró síðan þann framburð til baka og kvað X vera sökudólginn. Við meðferð málsins fyrir dómi kvað hún svo annan nafngreindan mann hafa verið í íbúðinni, en sagðist ekki vita hvenær hann fór. Á þennan mann hafði hún ekki minnst í skýrslum sínum við lögreglurannsókn. Hans var heldur ekki getið í framburði annarra. Samkvæmt niðurstöðu DNA rannsóknar fannst saman við blóð Y, sem var á umræddum skærum, minni háttar magn af DNA, sem komið var frá öðrum karlmanni en ákærða. Af læknisvottorðum og framburði lækna, sem höfðu afskipti af Y, varð ekki ráðið hvort Y var stungin með skærum eða hníf. X hvorki neitaði né játaði að hafa framið verknaðinn en bar við minnisleysi. Ekki var talið unnt að draga þann framburð í efa þegar litið var til ástands hans. Var ekki talin komin fram lögfull sönnun þess að X hafi framið verknaðinn, sem hann var ákærður fyrir. Var hann því sýknaður af kröfu ákæruvalds í málinu. Var miskabótakröfu Y því vísað frá héraðsdómi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða og þyngingar á refsingu. Jafnframt krefst ákæruvaldið þess að höfuðstóll miskabóta, sem ákærða var með héraðsdómi gert að greiða Y, verði hækkaður í 1.000.000 krónur. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara sýknu. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að bótakröfu Y verði aðallega vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð. I. Ákærði krefst ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skuli skipa dóm í máli ef sýnt þykir, að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ræðst nauðsyn þessa úrræðis af aðstæðum hverju sinni. Í máli þessu er ákærða gefin að sök sérstaklega hættuleg líkamsárás á Y með því að hafa að kvöldi 24. desember 2002 á heimili hennar stungið hana með hníf vinstra megin í brjósthol með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Þegar lögregla kom á vettvang lá Y upp við sófa á gólfi íbúðarinnar og kom síðar í ljós við læknisrannsókn að hún hafði verið stungin með eggvopni. Á vettvangi voru auk brotaþola ákærði og Z. Voru þau öll ölvuð og í annarlegu ástandi. Bar Z þá við lögreglumenn að ókunnur maður hefði verið hér að verki og mun ákærði hafa tekið undir það. Þessa staðhæfingu dró hún til baka seinna um kvöldið. Síðar við rannsóknina var framburður hennar á þann veg að hún hafi lent í átökum við Y. Hún hafi kallað í ákærða sem hafi komið henni til aðstoðar. Ákærði hafi í framhaldi þess stungið Y. Hún hafi eftir stunguna séð hann með blóðugan hníf í hendinni og hann beðið hana að losa sig við hnífinn. Hún hafi því hent hnífnum fram af svölum íbúðarinnar. Í skýrslum sínum fyrir lögreglu kvaðst Y ekki vita hver stakk hana en telja að það hafi verið ákærði, þar sem hún efaðist um að Z hefði gert það. Ákærði, sem þá bjó á heimili Y, kvaðst hafa drukkið áfengi og tekið inn lyf umrætt sinn og ekkert muna eftir þegar Y var stungin. Hann minntist þess þó að hafa annað hvort haldið á hnífnum eða dregið hann úr sárinu. Z hafi síðan tekið hnífinn og farið með hann út á svalir. Við yfirheyrslurnar bar Y og Z saman um að ekki hafi verið öðrum til að dreifa í íbúðinni en þeim og ákærða er atburðurinn varð, enda hafi A, sem kom með Z fyrr um daginn á heimili Y, verið farinn. Er þetta í samræmi við vætti vitna, sem yfirheyrð voru hjá lögreglu. Í héraðsdómi eru rakin þau sönnunargögn, sem aflað var við lögreglurannsóknina, meðal annars læknisvottorð og niðurstaða DNA rannsóknar á tilteknum fatnaði ákærða og Z, blóðugum hníf, sem lögregla fann í garði við húsið samkvæmt ábendingu Z og blóðugum skærum, sem fundust á stofugólfi íbúðarinnar. Ákærði er sakaður um líkamsárás, sem getur varðað hann fangelsi allt að 16 árum ef sök er sönnuð. Hann neitaði sakargiftum við þingfestingu málsins. Þegar jafnframt er litið til þess hvernig áðurgreindum framburði ákærða og vitna var háttað við rannsókn málsins var full ástæða til að skipa dóminn þremur héraðsdómurum, enda lá fyrir að niðurstaða málsins hlaut að verulegu leyti að ráðist af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Þrátt fyrir þessa annmarka þykir ekki rétt, eins og málið liggur fyrir, að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað. II. Fram kemur í gögnum málsins að Z hringdi í fjarskiptamiðstöð lögreglu og tilkynnti að Y hefði verið stungin með hníf og árásarmaðurinn væri farinn af vettvangi. Er lögregla kom á vettvang var ákærði með blóð á nefi og blóðkám var einnig á framanverðum bol, sem hann klæddist. Z var blóðug á höndum og andliti. Mikil óreiða og óþrifnaður var í íbúðinni. Blóðug skæri fundust skammt frá sófa á stofugólfinu þar sem Y lá. Samkvæmt niðurstöðu DNA rannsóknar reyndist blóðið vera úr Y. Má sjá af ljósmyndum tæknideildar lögreglu af skærunum að blóðið nær um þrjá cm upp á egg þeirra. Z og ákærði tjáðu lögreglu á vettvangi að ónafngreindur maður hefði ráðist á Y og veitt henni áverkann. Gaf Z nokkuð nákvæma lýsingu á manninum. Sem fyrr segir viðurkenndi hún skömmu síðar að hafa átt upptökin af því að spinna upp þessa frásögn. Ákærði hafi svo tekið undir með henni. Z kvaðst hafa gert þetta til að verja ákærða, sem henni þætti vænt um. Vísaði hún í framhaldi af því lögreglu á áðurnefndan hníf, sem hún sagðist hafa hent út af svölunum út í garðinn að beiðni ákærða. Hnífurinn fannst í garðinum á stað, sem gat komið heim og saman við frásögn hennar. Blóð var á hnífnum, sem reyndist vera úr Y samkvæmt niðurstöðu DNA rannsóknarinnar. Er haft eftir Z í frumskýrslu lögreglu að þær Y hafi verið að þrasa og Y rifið í hár hennar. Z hafi því kallað á ákærða að hjálpa sér og hafi ákærði þá stungið Y, sem hafi sleppt takinu á hárinu og fallið í gólfið. Z hafi ekki séð ákærða gera þetta, en séð hann með hnífinn í hendinni. Í skýrslu sinni hjá lögreglu daginn eftir lýsti Z aðdraganda þess að þær Y lentu í handalögmálum á þann veg, að Y hafi verið afbrýðisöm út í sig, en Z og ákærði hafi áður átt í ástarsambandi. Y hafi ráðist á sig, rifið í hárið á sér og ekki sleppt takinu þrátt fyrir að Z öskraði og því hafi hún kallað á ákærða sér til hjálpar. Hann hafi komið og staðið við hlið þeirra. Y hafi þá sleppt takinu og fallið milli sófa og borðs. Ákærði hafi þá verið með hnífinn blóðugan í hendi. Hún hafi hent hnífnum að beiðni hans fram af svölunum og í framhaldi þess gætt að Y. Nokkuð hafi blætt úr sárinu og hún þurrkað það með peysu sinni. Hún kvaðst ekki vita ástæðu þess að ákærði stakk Y. Í skýrslu 13. janúar 2003 bar Z í meginatriðum á sama veg. Sagði hún að þær Y hafi ekki verið „miklar vinkonur“ þar sem Z og ákærði hafi verið í „einhverju sambandi sl. sumar”. Þær hafi setið í sófa í stofunni og meðal annars talað um samband þeirra og ákærða. Hafi Y sagt að hún væri hrifin af öðrum manni og hafi hún sagt ákærða frá þessu þennan sama dag. Ákærði hafi verið sár og grátið út af þessu. Y hafi svo skyndilega rifið í hár hennar. Z hafi kallað á ákærða, sem hafi verið í eldhúsinu eða á salerninu, en hún hafi ekki heyrt þegar hann kom. Hún hafi strax áttað sig á því er Y hneig niður og hún sá blóð á vinstri síðu hennar að ákærði hafði stungið Y, þótt hún hafi ekki séð það. Aðspurð kvaðst hún ekki muna eftir að hafa séð áðurnefnd skæri. Verið gæti þó að hún hefði notað þau til að klippa bolinn utan af Y, en minntist þess þó ekki. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar Z að ákærði hafi komið og stungið Y þegar þær áttu í átökum í sófanum. Ákærði hafi verið í stofunni en farið fram í eldhús og náð í hnífinn. Hún hafi séð hann stinga Y. Hún minntist þess ekki að hafa kallað á hann sér til aðstoðar. Sagðist hún hafa hent hnífnum fram af svölunum, en neitaði því að ákærði hefði beðið hana um það. Hún minntist þess ekki að hafa sagt á vettvangi að einhver ókunnugur maður hefði ráðist á Y, en bar hins vegar nú að einhver „[...]“ hafi einnig verið þarna. Nánar aðspurð sagði hún að hann hafi verið í íbúðinni þegar hún kom þangað ásamt A, en kvaðst ekki muna hvort hann var farinn þegar ráðist var á Y með hnífnum. Þessi maður hafi hins vegar engan þátt átt í því. Eins og í héraðsdómi greinir kemur fram í frumskýrslu að Y hafi sagt við lögreglumenn á vettvangi að ákærði hafi veitt henni áverkann. Við yfirheyrslu hjá lögreglu og fyrir dómi kvaðst hún ekki vita hver hafi verið hér að verki þar sem minni sitt væri gloppótt vegna áfengisdrykkju, en þau hafi öll setið að sumbli. Sagði hún í skýrslu sinni hjá lögreglu tveimur dögum eftir atburðinn að Z og A hafi komið í heimsókn til þeirra X um tvöleytið þennan dag. Aðrir hafi ekki komið í íbúðina. A hafi farið um fjögurleytið. Þær Z hafi farið að rífast í kjölfar þess að Z fór að ræða um þann tíma sem hún og ákærði voru saman. Ákærði hafi blandað sér í rifrildið, en jafnframt hafi sér fundist hann gera lítið úr sér. Hún hafi sagt eitthvað um Z sem reitti hann til reiði. Næst myndi hún eftir sér þar sem hún lá á gólfinu. Hún hafi ekki gert sér grein fyrir hver hefði stungið hana og aldrei séð neitt vopn, en fyndist að hún hefði verið stungin með skærum. Efaðist hún um að Z hefði stungið sig og taldi að ákærði hefði gert það. Sagði hún í lok skýrslunnar að hún hefði ekki trúað því að ákærði gæti gert þetta. Framburður Y var á sama hátt í skýrslu hennar hjá lögreglu 21. janúar 2003. Aðspurð minntist hún þess hvorki að hafa sagt við lögreglu á vettvangi að ákærði hefði stungið hana né að hún hefði rifist eða verið í átökum við Z. Hún sagðist muna eftir að A hafi farið, næst myndi hún óljóst eftir sér í eldhúsinu þar sem hún var að huga að matseld, en svo ekki fyrr en hún lá særð á stofugólfinu og var að kalla á Z. Hún minntist þess að skærin hafi legið á borðinu fyrir framan sófann á aðfangadag. Framburður Y fyrir dómi var í meginatriðum á sama veg og við rannsóknina. Kvaðst hún ekkert muna eftir sér eftir að Z kallaði á X er þær voru í átökum í sófanum. Aðspurð um það hvort hún vissi hver hefði stungið sig sagði hún að Z hefði ekki gert það. Kvaðst hún álykta svo þar sem Z hafi sagst hafa hlúð að sér eftir atlöguna og getið þess að ákærði hafi beðið hana að henda hnífnum. Sjálf gæti hún ekki borið um hvort ákærði eða Z hafi stungið hana, en ljóst er af framburði hennar að hún taldi að öðrum væri ekki til að dreifa. Ákærði hefur ekki kannast við að hafa framið þann verknað sem hann er sakaður um í málinu. Hann hefur borið við minnisleysi vegna mikillar ölvunar og lyfjaneyslu. Í frumskýrslu er haft eftir honum þegar hann hafði fallið frá frásögninni um að ókunnur maður hafi verið að verki, að Y hafi skyndilega hnigið niður fyrir framan sig í stofunni af ókunnum ástæðum. Framburður hans var að öðru leyti samhengislaus. Við rannsókn málsins hjá lögreglu og fyrir dómi kvaðst hann muna mjög óljóst eftir atburðum dagsins eftir að þau Z og A komu í heimsókn þar sem hann hafi farið í „blackout“. Þó sagðist hann minnast þess að hafa stumrað yfir Y og haldið utan um hana þar sem hún hafi þá legið á milli stofu og gangs. Honum fyndist sem hann hafi annaðhvort dregið umræddan eldhúshníf úr sárinu eða haldið á honum. Hann hafi séð blóð á hluta hnífsblaðsins. Þá hafi Z staðið skammt frá sér og horft á hnífinn eins og í leiðslu. Í framhaldi af því hafi hún tekið hnífinn úr höndum hans og farið með út á svalir. Hann hafi spurt hana hvað hún væri að gera og bent á að hnífurinn væri sönnunargagn, en hún skellt skollaeyrum við því og hent hnífnum fram af svölunum. Hann kvaðst telja sig ráma í að þau Z hafi reynt að leita að hnífnum í garðinum. Hann kvaðst heldur ekki minnast þess að hafa séð umrædd skæri. Ákærði kvaðst hafa séð stungusárið þegar sjúkralið kom og hafi föt Y þá verið mjög blóðug. Hann sagðist ekki vita hver væri ástæða atlögunnar og minntist þess ekki að hafa rifist við Y eða sakað hana um að daðra við aðra karlmenn, enda væri það ólíkt sér. Ákærði kvaðst að öðru leyti ekkert muna eftir aðdraganda árásarinnar, en sagði ótrúlegt að hann hefði verið hér að verki, þótt hann gæti ekkert um það fullyrt vegna ástands síns. Aðspurður um þá frásögn á vettvangi að ókunnugur maður hefði ráðist á Y sagði ákærði að hann hefði heyrt Z segja þetta og vel megi vera að hann hafi tekið undir það þar sem hann hefði ekki vitað betur. III. Fram er komið að ákærði, Y og Z sátu að drykkju síðdegis umræddan aðfangadag og voru öll undir áhrifum áfengis og lyfja. Kemur fram í niðurstöðu matsgerða, sem nánar er lýst í héraðsdómi, að ætla megi að Z hafi verið undir verulega slævandi áhrifum áfengis og lyfja og ákærði mjög slævður og hugsanlega ósjálfbjarga vegna neyslu áfengis og lyfja. Er þetta í samræmi við lýsingu í frumskýrslu lögreglu á ástandi þeirra á vettvangi, en þar kemur fram að ákærði hafi verið ölvaður, þvoglumæltur og drafandi og átt erfitt með að halda jafnvægi, en Z talsvert ölvuð og þvoglumælt. Ljóst er af framburði ákærða, Z og Y að atvik málsins eru mjög óljós. Þannig hefur brotaþolinn Y ekki getað borið af eigin raun um hver stakk hana. Hún minnist þess þó að hafa verið að rífast við Z skömmu áður en atlagan átti sér stað. Kemur það heim og saman við framburð A, sem hefur borið hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hafi fljótlega farið úr íbúðinni vegna rifrildis þeirra. Framburður Z um málsatvik er mjög á reiki eins og rakið hefur verið. Þannig bar hún fyrst að ókunnugur maður hefði verið hér að verki, en dró síðan þann framburð til baka og kvað ákærða vera sökudólginn. Við meðferð málsins fyrir dómi sagði hún svo mann sem kallaður er „[...]“ hafa verið í íbúðinni eftir að þau A komu þangað, en sagðist ekki vita hvenær hann fór. Á þennan mann hafði hún ekki minnst í skýrslum sínum við lögreglurannsókn. Hans er heldur ekki getið í framburði annarra. Samkvæmt niðurstöðu DNA rannsóknar fannst saman við blóð Y, sem var á umræddum skærum, minni háttar magn af DNA, sem komið var frá öðrum karlmanni en ákærða. Af læknisvottorðum og framburði lækna, sem höfðu afskipti af Y, verður ekki ráðið hvort hún var stungin með skærum eða hníf. Ákærði hefur hvorki neitað né játað að hafa framið verknaðinn en borið við minnisleysi. Sá framburður verður ekki dreginn í efa þegar litið er ástands hans sem fyrr er lýst. Þegar allt framangreint er virt er ljóst að ekki er fram komin lögfull sönnun þess að ákærði hafi framið þann verknað, sem hann er ákærður fyrir, sbr. 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að sýkna hann af kröfu ákæruvalds í málinu. Eftir þessum málsúrslitum verður miskabótakröfu Y vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. málslið 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvalds. Kröfu Y um miskabætur er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með þar talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns Y í héraði, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2004. Mál þetta sem dómtekið var 11. mars sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 25. ágúst 2003 á hendur X, kt. [...], [...] ,,fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 24. desember 2002, að [...] í Reykjavík stungið Y, með hnífi vinstra megin í brjósthol, með þeim afleiðingum að hún hlaut stungusár sem gekk inn í brjóstholið, brot á 7. rifbeini og loft lak undir húð.” Ákæruvaldið telur háttsemi þessa varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Y, kt. [...], er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 3. ágúst 2003 til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að ákærði hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa, sem jafnframt verði skilorðsbundin. Þá krefst verjandi ákærða þess að gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 25. desember 2002 til 10. janúar 2003 komi til frádráttar refsingu. Verjandi krefst þess og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði stórlega lækkuð. Þá krefst verjandi þess að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 24. desember 2002 barst lögreglunni tilkynning kl. 19.56 um að kona hefði verið stungin með hnífi að [...], Reykjavík. Er lögregla kom á vettvang hafi þar verið fyrir ákærði, X, Z og Y, en hún hafi legið á hægri hlið á gólfi íbúðarinnar upp við sófa. Z hafi staðið yfir henni og ákærði hafi setið upp við sófann þar sem Y hafi legið. Bæði ákærði og Y hafi verið í annarlegu ástandi og/ eða ölvuð, en Y hafi verið með meðvitund. Ákærði og Z lýstu árásarmanni á þá lund að hann væri snoðklipptur og dökkhærður með dökka húð, um það bil 190 cm á hæð, í meðallagi grannur, milli 40 og 50 ára. Y tjáði lögreglu hins vegar að ákærði, X, hefði stungið sig. Hún kvað þau hafa rifist og síðan hafi hún fundið að hún hefði verið stungin. Skömmu áður hefði A setið með þeim Z, X og sér í íbúðinni að drykkju, en hann hefði móðgast og farið til móður sinnar. Ákærði var með blóðkám á nefi og á bol þeim sem hann var klæddur var blóðblettur á vinstri öxl. Z var blóðug á höndum og í andliti. Ákærði og Z voru bæði handtekin. Á vettvangi fundust lítil, blóðkámug skæri. Ákærði lýsti því síðar yfir í yfirheyrslu hjá lögreglu að hann myndi eftir því að hafa annað hvort dregið hníf úr sári Y eða haldið á hnífnum. Við yfirheyrslur lögreglu síðar sama kvöld kvaðst Z hafa verið að segja ósatt er hún kvað ókunnan mann hafa stungið Y og kvað hún ákærða hafa stungið Y með eldhúshnífi með svörtu skafti og blóð hefði verið á hnífnum. Ákærði hefði beðið hana um að henda hnífnum út og hafi hún hent hnífnum fram af svölunum. Stuttu síðar hefði ákærði beðið hana að ná aftur í hnífinn vegna fingrafara. Í lögregluskýrslu sem tekin var af Y 26. desember 2002 kvaðst hún muna eftir því að hafa farið að rífast við Z og hafi ákærði blandað sér í það. Hún hafi sagt eitthvað við ákærða sem reitt hafi hann til reiði. Hún kvað minni sitt gloppótt vegna áfengisdrykkju og myndi bara að fljótlega eftir þetta hafi hún legið á gólfinu og að búið hafi verið að stinga hana. Hún kvaðst aldrei hafa séð neitt vopn en af einhverri ástæðu hafi henni fundist vopnið vera lítil skæri, en þorði þó ekki að fullyrða það. Í lögregluskýrslu sem tekin var af Y 21. janúar 2003 er eftir henni haft að hún myndi ekki eftir því að hafa bent á ákærða sem árásármann. Í bráðabirgðalæknisvottorði B yfirlæknis frá 25. desember 2002 segir að Y hafi verið stungin með skærum í vinstri holhönd. Rannsókn hafi leitt í ljós rifbrot á 7. rifi og ofurlítið loft hafi lekið út undir húð. Í skýrslum lögreglumannanna C og D frá 27. desember 2002 og 30. desember 2002, kemur fram að haft hafi verið samband við lækninn vegna læknisvottorðsins og hafi þá læknirinn tjáð þeim að gleymst hefði að geta þess að Y hefði aldrei verið í lífshættu eftir að hún komst undir læknishendur. Í læknisvottorði E, starfandi sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala frá 6. janúar 2003 kemur fram að Y hafi verið með fulla meðvitund og áttun við komu á spítalann. Lífsmörk hafi verið stöðug. Á brjóstholi vinstra megin hafi verið stungusár rétt neðan við ,,fossu axillaris 10 cm fyrir neðan pectoralisvöðvana og 10 cm lateralt hafi verið u.þ.b. 1 cm inngangsport”. Hjarta-og lungnahlustun hafi verið eðlileg sem og kviðskoðun. Röntgenmynd af lungum hafi sýnt subcutan emphysema yfir stungustaðnum og rifbrot á 7. rifi. Hún hafi fengið súrefni, sett hafi verið upp nál hjá henni og hún höfð fastandi. Sárið hafi verið deyft með Lidocain með Adrenalini og verið explorerað og gæti samsvarað því að hafa verið gert með skærum. Tekin hafi verið 2 spor í sárið og húðinni síðan lokað. Þá segir í vottorðinu: ,,Þegar hér var komið gerðist hún óróleg og vildi fara heim. Var beitt miklum fortölum til að fá hana til að þiggja meðferð og leggjast inn og varð það úr á endanum...” Þá segir í vottorði F læknis frá 8. janúar 2003 að ljóst sé að áverki sá sem Y hlaut geti verið lífshættulegur. Í því tilviki sem hér um ræði hafi hnífsblaðið trúlega lent á rifi og hending því ráðið að brjóstholslíffæri sködduðust ekki meira. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að það sé álit læknisins að af ofangreindum áverka hefði getað hlotist bani. Lögregla fann hníf með svörtu skafti í runnabeði vestan við [...]. Heildarlengd hnífsins var 277 mm, blaðlengd 142 mm og mesta breidd á blaðinu 18 mm. Á hnífsblaðinu var blóð og voru teknar strokur af blóðinu á tvo bómullarpinna sem sendir voru til rannsóknar. Einnig var strok tekið frá skærunum sem fundust á vettvangi, en heildarlengd þeirra var 159 mm. Þá var blóð strokið af hægri peysuermi að framan og af baki hennar, en peysan fannst í íbúðinni. Einnig var blóð strokið úr vinstri lófa Z og sent til rannsóknar og blóð strokið af bol sem sem ákærði klæddist er hann var handtekinn. Þá voru tekin lífssýni úr ákærða, Z og Y, sem og blóð- og þvagsýni til rannsóknar á etanóli og lyfjum í blóði. Í álitsgerð G prófessors frá 6. maí 2002 segir að sýni sem hafi að geyma ætlað blóð (1-7) hafi verið send til rannsóknar til Rettsmedisinsk Institutt i Oslo og þar borin saman við lífssýni úr ákærða, brotaþola og Z. Orðrétt segir þar meðal annars: ,,Í framhaldi af því voru framkölluð DNA-snið úr sýnum 1-10. Við samanburð DNA-sniða úr sýnum frá munum 1-7 við DNA snið málsaðilanna þriggja 8-10, kemur í ljós að sýni það sem merkt var 1a og tekið af hníf og sýni sem merkt voru 4a (peysa, hægri ermi að framan) og 5a (peysa, bak) og 6a (bolur, vinstri öxl) hafa að geyma DNA-snið, sem kemur heim við það, sem finnst í Y. Sýni sem merkt er 7a, frá bol við hálsmál er með sama DNA sniði og því sem finnst í Z. Sýnið sem merkt er 3a var rannsakað endurteknum sinnum og við ítarlega rannsókn (3a ch.rens) reyndist unnt að sýna fram á 4 kerfi af 11, sem geta samrýnst því, sem finnst í DNA-sniði Z. Sýnið sem merkt er 2a (blóð strokið af skærum) er blöndunarsýni, sem aðallega er með DNA-sniði sömu tegundar og það sem finnst í Y en þar er einnig að finna minni háttar magn af DNA, sem komið er frá karlmanni, sem er ekki hið sama og DNA-snið X.” Í samantekt og niðurstöðum álitsgerðar hans kemur fram að DNA-rannsókn hafi sýnt að blóð á hníf, skærum, peysu og á bol á vinstri öxl sé með sams konar DNA-sniði og það sem fundist hafi í Y. DNA-rannsóknin hafi ennfremur sýnt að blóðsýni í hálsmáli bols, sem og blóðsýni úr lófa Z hafi verið með DNA-sniði hennar sjálfrar. Etanólmagn í blóði Y reyndist 1,42 o/oo. Etanól í blóði Z reyndist 1,59 o/oo og 2,54 o/oo í þvagi. Þá fundust í blóði Z klórdíazepoxíð, desmetýlklórdíazepoxíð, demoxepam, og nordíazepam, en í matsgerð H, Lyfjafræðistofnun frá 3. febrúar 2003 segir að gera megi ráð fyrir að vegna þessara lyfja hafi hlutaðeigandi verið undir verulegum slævandi áhrifum áfengis og benzódíazepínsambanda þegar blóðsýnið var tekið. Etanól í blóði ákærða var 2,08 o/oo og 2,96 o/oo í þvagi hans. Í þvagi fundust benzodíazepínsambönd og morfínlyf. Við staðlaða lyfjaleit í þvagi fannst vottur af parasetamóli og kódeini. Í blóðinu fannst díazepam, og nordíazepam. Í álitsgerð H, Lyfjafræðistofnun frá 17. febrúar 2003 segir að vegna áfengis og þessara lyfja megi búast við að viðkomandi hafi verið mjög slævður og hugsanlega ósjálfbjarga vegna neyslu áfengis og díazepams þegar blóðsýnið var tekið. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, X, bar fyrir dómi að hann hefði þekkt Y í nokkra mánuði, er atburðir þeir gerðust sem ákæra tekur til og hafi hann ætlað að halda með henni jól. Hann hafi verið að elda hamborgarhrygg. Hann kvaðst muna lítið eftir atburðum eftir að þau A og Z hafi komið í heimsókn, en þá hefði hann verið búinn að taka inn verkjalyf og róandi lyf. Hann kvaðst ekki muna eftir hnífsstungunni en kvaðst muna eftir að hafa haldið á hnífi sem Z hafi síðar tekið af honum og hent fram af svölum íbúðarinnar. Ákærði þekkti aftur þann hníf sem honum var sýndur á skjali úr gögnum málsins og kvað það vera hnífinn sem hann hafi haldið á. Þá kvað hann hugsanlegt að hann hafi tekið undir þann framburð Z á vettvangi að einhver ókunnugur maður hafi verið árásarmaður. Ákærði kvaðst hafa verið hálfósjálfbjarga vegna neyslu áfengis og vímuefna er atburðir gerðust, eins og niðurstaða blóðrannsóknar sýni. Ákærði kvaðst ekki vita hvernig hann hefði hlotið áverka á nefi og kvaðst ekki muna eftir því að hafa lent í átökum. Hann kvað Z hafa sagt sér að hún hafi kallað á sig og beðið sig um hjálp í átökum við Y. Ákærði kvaðst ekki muna til þess að ókunnugur maður hafi komið í íbúðina, en það hafði hann áður tjáð lögreglu. Vitnið, Y, kvað þau ákærða hafa verið kærustupar á þeim tíma sem atburðir áttu sér stað. Umræddan dag hafi A og Z komið um hádegisbil og haft með sér landa. Þau hafi öll setið að drykkju, en vitnið hafi beðið þau um að fara um fjögurleytið. A hafi staðið við það, en Z setið lengur. Z hafi sagt að ákærði, X, elskaði sig, en ekki vitnið, og farið að fíflast eitthvað í ákærða. Eftir að A hafi farið hafi vitnið sett kjöt yfir og kartöflur og X hafi líka verið í eldhúsinu. Vitnið hafi svo farið inn í stofu og sest í sófa hjá Z. Z hafi þá byrjað að fíflast í sér, en vitnið reiðst og rifið í hár Z og haldið henni niðri á hárinu. Z hafi þá hrópað til X að vitnið væri að drepa sig. Þá kvaðst vitnið ekki vita fyrr en henni hafi verið skellt á gólfið og hún hafi verið stungin. Vitnið kvaðst vita að Z hafi ekki stungið sig og sé því bara ákærða til að dreifa. Hún kvað skæri hafa verið í stofunni, en hnífur hafi verið geymdur í eldhúsinu. Hún kvaðst ekki vita hvernig blóð komst á skærin. Hún kvað atburðinn hafa haft þær afleiðingar á sig að hún gæti ekki treyst neinum og væri orðin hrædd við karlmenn. Vitnið, Z, kvaðst hafi komið til Y á aðfangadag með A. Er A hafi yfirgefið íbúðina hafi vitnið orðið eftir. Vitnið kvað þau öll hafa verið undir áhrifum. Eftir að A hafi verið farinn hafi Y ráðist á vitnið og rifið í hár hennar, en vitnið hafi reynt að losa hana af sér. Nánar aðspurð kvað vitnið að þær Y hafi setið hlið við hlið í sófanum og Y verið að rífa í hár hennar og gæti verið að vitnið hafi beðið ákærða að hjálpa sér. Ákærði hafi verið í stofunni þegar Y var að rífa í hár hennar, en farið inn í eldhús og náð í hníf og stungið Y í síðuna. Nánar lýsti hún því að ákærði hafi komið að Y, sem setið hafi í sófanum, og vitnið hafi séð ákærða reka hnífinn í Y. Hún man ekki eftir að skæri hafi verið í stofunni. Í einhverju ,,sjokki” hafi hún hent hnífnum fram af svölunum. Síðan hafi hún hringt á Neyðarlínuna og reynt að halda við sárið á Y með einhverri flík, þar til sjúkraflutningamenn komu. Vitnið kvað ókunnugan mann hafa verið staddan í íbúðinni þegar hún hafi komið í heimsókn, en hann hafi ekki komið nálægt þessum verknaði. Hann hafi setið í stofunni og rætt við þau. Hún kvaðst telja að farið hafi verið með þann mann í fangageymslur. Vitninu var sýndur hnífur á mynd úr skjalaskrá og kvað hún hnífinn vel geta verið þann sem Y var stungin með. Vitnið kvaðst ekkert umgangast ákærða í dag. Hún kvað sér þykja vænt um hann og væri hún ekki óvinveitt honum. Hún kvaðst ekkert muna eftir átökum við ákærða, sem hún lýsti í lögregluskýrslu. Aðspurð hvers vegna vitnið breytti framburði sínum frá því sem vitnið bar hjá lögreglu kvað vitnið ástæðuna vera þá að hún hafi viljað verja ákærða, þar sem henni hafi þótt vænt um hann. Hún hafi því sagt lögreglu ósatt. Vitnið, A, kvað það geta vel verið að hann hafi dvalið hjá þeim Y og ákærða í einn og hálfan tíma en hann kvaðst ekki muna hvenær hann hafi komið. Hann kvað þær Y og Z hafa farið að rífast um X stuttu eftir að hann hafi komið. Hann hafi sagst ekki nenna að hlusta á það og farið niður á neðri hæð til vinar síns. Þar hafi hann sest í sófa og steinsofnað, en hann hafi bæði verið þreyttur og ölvaður. Hann kvað ekkert annað fólk hafa verið í íbúðinni en Y, ákærða, Z og hann sjálfan og hafi þau öll verið inni í stofu er vitnið var þar statt. Vitnið, I, kvað A hafa komið til sín klukkan rúmlega fjögur umrætt aðfangadagskvöld. Hann hafi fengið að leggja sig í íbúð hans og hafi hann farið síðar um kvöldið til móður sinnar. Vitnið, J, kvað A hafa komið til þeirra I umræddan aðfangadag, um fjögurleytið. Hann hafi verið slæptur og drukkinn og sofnað skömmu eftir að hann kom í heimsókn og hafi hann verið hjá þeim er lögregla kom á staðinn. Vitnið, K rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa verið kallaður út umrætt aðfangadagskvöld að [...]. Þegar hann kom á staðinn var búið að flytja konuna á spítala og handtaka tvo aðila. Hann hafi fengið þær upplýsingar að konan hefði verið stungin með skærum sem sjúkraflutningamenn hefðu tekið með sér til að sýna læknum. Hann hafi farið niður á lögreglustöð og rætt við ákærða og Z. Þá hafi komið fram ósamræmi í framburði þeirra. Ákærði hafi talað um að maður sem hann ekki þekkti, hafi komið þar að og stungið Y með skærum. Z hafi aftur á móti sagt að ákærði hefði stungið Y og að hún hefði hent vopninu, hníf, fram af svölum. Z hafi sagt að þau ákærði hefðu komið sér saman um að búa til sögu um þriðja mann sem komið hefði í íbúðina og stungið Y með skærum. Z hafi sagt lögreglumönnum hvar vopnið væri að finna. Y hefði hins vegar sagt að ákærði hefði stungið sig með skærum. Hún hafi talið vopnið vera skæri vegna þess að Z hefði sagt henni það. Vitnið, L lögreglumaður, kvað þrjá aðila hafa verið inni í íbúðinni er lögregla kom á staðinn. Vitnið kvað Y hafa legið á stofugólfi íbúðarinnar. Á vettvangi hafi Y bent í átt að ákærða og sagt X, er vitnið hafi spurt hver hafi stungið hana. Vitnið hafi aftur spurt Y hver hafi stungið hana og hafi hún þá sagt að ákærði hefði stungið sig. Vitnið kvað skæri hafa legið á stofuborði. Vitnið, M lögreglumaður, kvaðst hafa komið seint á vettvang og hafi þá aðrir lögreglumenn þegar verið komnir. Hans hlutverk hafi verið að leita að aðilanum sem sagt var að væri farinn af vettvangi. Hann staðfesti lögregluskýrslu sína. Vitnið, N lögreglumaður, kvaðst hafa verið kallaður á vettvang í [...]. Þegar þangað hafi verið komið hafi vitnið verið beðinn um að fara inn í sjúkrabíl þar sem Y var. Vitnið kvað Y hafa sagt að rifrildi hefði staðið yfir og að ákærði hefði gert henni eitthvað eða ,,þetta”. Vitnið staðfesti lögregluskýrslu sína þar sem haft er eftir honum að Y hafi sagt vitninu að ákærði hafi stungið hana. Vitnið hafi tekið skæri sem voru á vettvangi og farið með þau á slysadeild. Vitnið, O lögreglumaður, kvaðst hafa farið á vettvang og heyrt Z ræða við lögreglukonu. Z hafi fyrst sagt lögreglukonunni að ókunnugur maður hafi stungið Y, en síðar í yfirheyrslunni breytt framburði sínum og sagt ákærða hafa stungið Y. Vitnið, P lögreglukona, kvaðst hafa spjallað við Z á vettvangi. Þegar hún hafi farið með Z út í lögreglubíl og rætt við hana hafi Z sagt henni að ókunngur maður hefði stungið Y. Síðar hafi hún sagst hafa verið að ljúga því og kvað þær Y hafa verið í átökum. Hafi Y rifið í hár Z og hún þá beðið ákærða að hjálpa sér. Hún kvað Z hafa sagt að hún hafi ekki séð ákærða stinga Y, en hann hefði komið aftan að Y og síðan hefði Y hnigið í gólfið. Þá hafi hún séð ákærða standa með hnífinn í höndunum og hafi ákærði þá sagt að hann hefði stungið hana. Z hafi sagst hafa hent hnífnum út. Vitnið, B læknir, kvaðst hafa séð Y er hún kom inn á aðfangadagskvöld, en þá hafi annar læknir þegar saumað sárið. Sá læknir hafi talið að stungan væri ekki inn úr brjóstkassanum. Tekin var lungnamynd af Y og hafi þá sést að hún var með brotið rif og loftbrjóst, en það benti til að vopnið hafi lent á rifi. Hann kvaðst hafa haft eftir öðrum að Y hefði verið stungin með skærum. Af áverkum að dæma hefði vopninu verið stungið í hana af talsverðum krafti. Hann kvað Y ekki hafa verið í lífshættu þegar hún kom inn á spítalann, en ef loftbrjóstið hefði aukist hefði hún verið í lífshættu. Einnig kvað hann að ef vopnið hefði lent á milli rifja, hefði getað myndast lífshættulegt sár. Vitnið, E læknir, staðfesti vottorð sitt frá 6. janúar 2003. Hún kvaðst hafa verið ábyrgur sérfræðingur á vakt, en hún hafi ekki skoðað Y. Hún kvaðst gera ráð fyrir því að ályktun um að Y hefði verið stungin með skærum væri byggð á framburði Y sjálfrar, en það samræmdist einnig þeim áverkum sem Y fékk. Er vitninu var sýnd mynd af skærunum og hnífnum kvað vitnið sárið geta hafa hlotist hvort heldur sem var af skærunum eða hnífnum. Vitnið, F læknir, kvaðst hafa gefið út vottorð 8. janúar 2003. Hann kvað aðkomu sína að þessu máli hafa verið þá að hann hafi verið á vakt sem bæri ábyrgð á starfsemi deildarinnar. Annar læknir hafi annast Y, þ.e. E. Ekki hafi verið búið að sauma sárið þegar hann hafi komið að, en skurðlæknar hafi svo tekið hennar mál í sínar hendur. Vitnið kvað sárið hafa litið þannig út að það væri eftir egghvasst vopn. Álit það sem fram komi í vottorði hans, að um hníf væri að ræða, kvað hann væntanlega byggt á vitnisburði lögreglumanna. Vitnið kvað sárið ekki hafa verið lífshættulegt sár, en ef vopnið hefði lent annars staðar en á rifi, hefði það getað verið hættulegt. Vitnið, G, staðfesti álitsgerð sína dagsetta 6. maí 2003. Hann kvaðst hafa fengið í hendur sjö strok frá munum með ætluðu blóði og hins vegar sýni frá aðilum sem tengist málinu. Niðurstaða. Vegna neyslu verkjalyfja, áfengis og róandi lyfja kvaðst ákærði muna lítið eftir atburðum eftir að þau A og Z komu í heimsókn, en minntist þess að hafa haldið á hnífi sem Z hefði tekið af honum og hent fram af svölum íbúðarinnar. Í málinu liggur fyrir að á hnífi þeim sem fannst í beði fyrir utan [...] fannst blóð úr brotaþola, Y. Einnig fannst blóð á skærum sem fundust í íbúðinni, en það blóð var ,,blandað sýni”, þ.e. blóð úr Y og öðrum einstaklingi, en þó hvorki ákærða né Z. Samkvæmt framburði læknanna E og F fyrir dómi hefði sár það sem Y hlaut getað hlotist hvort heldur sem var af völdum hnífs eða skæra, en á Y var einungis eitt stungusár. Þegar framangreint er virt og litið til þess að ákærði mundi eftir því að hafa staðið með hnífinn í höndunum og þess að vitnið, Z, kvaðst í einhverju ,,sjokki” hafa hent hnífnum fram af svölunum, er að mati dómsins hafið yfir allan vafa að árásarvopnið var framangreindur hnífur. Í ljósi framburðar ákærða sjálfs og vitnanna A og Y um að einungis þau fjögur hafi verið stödd í íbúðinni umræddan dag, sem og þess að ekkert í gögnum málsins bendir til annars, er ótrúverðugur sá framburður Z fyrir dómi að aðrir hafi verið staddir í íbúðinni umræddan dag. Þá er í ljósi framburðar vitnanna Y, Z, I og J, sem og ákærða sjálfs, sannað að A var farinn af vettvangi er atburðir þeir sem ákæra tekur til áttu sér stað. Samkvæmt framangreindu var aðeins þeim ákærða og Z til að dreifa sem hugsanlegum árásarmönnum. Sannað er með framburði þeirra Y og Z að þær tvær sátu í sófa íbúðarinnar skömmu áður en Y var stungin og þar hélt Y Z niðri á hárinu. Þá er og fram komið að töluverðan kraft þurfti í stunguna, þar sem hnífurinn lenti á rifi og braut það. Fyrir dómi bar Y að hnífurinn hefði verið geymdur í eldhúsinu. Vitnin, L og N, lögreglumenn staðfestu fyrir dómi að Y hefði á vettvangi tjáð þeim að ákærði hefði stungið hana. Vitnin, O lögreglumaður og P lögreglukona, staðfestu fyrir dómi að Z hefði á vettvangi tjáð þeim að ókunnur maður hefði stungið Y, en síðar í yfirheyrslum hjá lögreglu dregið þann framburð sinn til baka og sagt ákærða hafa stungið Y. Vitnið, K lögreglumaður, staðfesti einnig fyrir dómi að Z hefði sagt sér að ákærði hefði stungið Y, en þau ákærði hefðu á vettvangi komið sér saman um sögu af ótilteknum þriðja manni sem komið hefði í íbúðina og stungið Y. Frá því að Z hvarf frá framburði sínum um að ókunnur maður hefði stungið Y, hefur framburður hennar um að ákærði hafi stungið Y verið stöðugur. Fram kom í vitnisburði Z að henni hafi þótt vænt um ákærða og vildi verja hann. Í því ljósi verður að mati dómsins að meta breyttan framburð hennar. Þá hefur brotaþoli aldrei tilgreint annan árásarmann en ákærða. Ákærði mundi lítið eftir atburðum dagsins, en minntist þess þó að hafa staðið með hnífinn í höndunum. Þegar allt framangreint er virt er að mati dómsins komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í ákæru og er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Refsiákvörðun. Ákærði er fæddur í júní 1961. Hann á að baki langan sakarferil sem hófst árið 1978 er hann var á átjánda ári og var samfelldur allt til ársins 1994, en hlé varð þá í sex ár. Hann var dæmdur 18. ágúst 2000 í sex mánaða fangelsi fyrir tilraun til þjófnaðar, hinn 28. febrúar 2001 í fimm mánaða fangelsi fyrir tilraun til þjófnaðar, hinn 5. apríl sama ár fyrir ölvunarakstur en þar var um hegningarauka að ræða. Þá var honum gerð sekt vegna fíkniefnabrots 25. júní 2001. Hann hlaut síðast 30 daga fangelsisdóm fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga, 26. september 2002, skilorðsbundinn í þrjú ár. Ákærði hefur oftast hlotið dóma fyrir þjófnað og skjalafals, en aðeins tvisvar gerst sekur um líkamsárás. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann rofið skilorð fyrrgreinds dóms frá 26. september 2002. Ber því með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp þann dóm og ákveða refsingu í einu lagi, sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að ákærði beitti hættulegu vopni, blaðlöngum, beittum hníf og réð því hending ein að ekki fór verr. Hins vegar horfir til refsilækkunar að ekki verður talið að verknaður ákærða hafi einkennst af sterkum ásetningi. Af atlögu ákærða hlaust hættulegur áverki, þótt brotaþoli hafi ekki talist vera í lífshættu eftir að hún komst undir læknishendur. Enn fremur horfir til refsiþyngingar að ákærði hefur áður gerst sekur um líkamsárás, þótt ekki sé um ítrekað brot að ræða. Þegar allt framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði en til frádráttar refsivist hans komi gæsluvarðshaldsvist hans frá 25. desember 2002 til 10. janúar 2003. Miskabótakrafa. Y hefur krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 3. ágúst 2003 til greiðsludags. Auk þess hefur réttargæslumaður hennar, Brynjólfur Eyvindsson héraðsdómslögmaður krafist þóknunar vegna réttargæslustarfa. Kröfuna hefur hann rökstutt með þeim hætti að um óvænta árás hafi verið að ræða. Afleiðingar árásarinnar séu þær að brotaþoli hræðist að vera ein og þá sérstaklega í íbúðinni þar sem atburðir gerðust. Hún eigi mun erfiðara með svefn en áður og hafi fundið til meiri mæði en áður. Fram er komið í málinu að ákærði og Y bjuggu saman á þeim tíma er atburðir þessir tóku til og milli þeirra var trúnaðarsamband. Atlaga ákærða, hnífsstunga í brjóstkassa, var gerð á heimili hennar. Við atlöguna hlaut hún hættulegan áverka. Að mati læknis sem skoðaði Y réð hending því að brjóstholslíffæri sködduðust ekki meira. Þegar framangreint er virt er það mat dómsins að ólögmæt meingerð ákærða gegn persónu Y hafi valdið henni miska og ber því með vísan til 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fallast á kröfu hennar um miskabætur úr hendi ákærða, sem þykja hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Bótakrafa var kynnt ákærða 3. júlí 2003 og ber því dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. ágúst 2003 til greiðsludags. Ákærði verður og dæmdur til að greiða réttargæslumanni brotaþola þóknun vegna kostnaðar við að halda fram kröfunni, sem þykir hæfilega ákveðin 100.000 krónur. Sakarkostnaður. Í ljósi úrslita málsins verður ákærði einnig dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin eru í einu lagi fyrir verjandastörf á rannsóknarstigi og fyrir dómi að fjárhæð 200.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Sævarsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara. D ó m s o rð Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði, en til frádráttar refsivist komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 25. desember 2002 til 10. janúar 2003 með fullri dagatölu. Ákærði greiði Y 300.000 krónur í miskabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9.gr. laga nr. 38/2001 frá 3. ágúst 2003 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 89/2014	Umferðarlög Bifreið Refsiheimild	X var ákærður fyrir að hafa ekið vöruflutningabifreið með vagnlestsem vóg 1.800 kg umfram leyfilega þyngd. Með dómi héraðsdóms var ákærðisakfelldur fyrir háttsemina og dæmdur til greiðslu 30.000 króna sektar. Í dómiHæstaréttar var hins vegar talið að þar sem vogirnar sem mældu þunga bifreiðarX greint sinn hefðu ekki verið löggiltar og ekki lægi fyrir að þær hefðu veriðkvarðaðar með réttum hætti væri ekki unnt að leggja mælingarnar til grundvallarrefsingu í sakamáli. Var ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra föstudaginn 11. október 2013. Málþetta, sem var dómtekið 16. ágúst sl., höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hérfyrir dómi þann 12. september 2012 með ákæru á hendur X, kt. [...],[...],[...]; „fyrirumferðarlagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 11. júlí 2012, ekiðvagnlestinni [...] um [...], með lestina 45.800 (svo!) að heildarþunga, eða1.800 kg. (4,1%) of þunga, en ákærði framvísaði undanþágu útgefinni afVegagerðinni þann 7. mars 2006, fyrir 44000 kg. heildarþunga. Telstþetta varða við 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 44, 1993 og a lið 1. mgr. 12. gr., sbr. 17. gr. reglugerðarnr. 155, 2007, um stærð og þyngd ökutækja, með síðari breytingum. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.“ Ákærðikrefst sýknu. Frávísunarkröfuákærða var hrundið með úrskurði þann 24. október 2012. Máliðvar flutt 19. desember sl., en endurupptekið 16. ágúst sl., gerð vettvangsathugunog það flutt og dómtekið á ný. I. EftirlitsmennVegagerðarinnar, þeir A og B, stöðvuðu för ákærða 11. júlí 2012, þar sem hannók vörubifreið sem dró eftirvagn, skammt norðan Akureyrar. Bifreiðin ogeftirvagninn voru vigtuð þar á stæði við [...]. Ás 1 á bifreiðinni mældist 6700kg, eða 300 kg undir leyfðri þyngd. Ásar 2-3 mældust 19400 kg, 400 kg umframleyfða þyngd. Ás 1 á eftirvagni mældist 9.900 kg, 100 kg undir leyfðri þyngd.Ás 2 á vagninum mældist 9.800 kg, 200 kg undir leyfðri þyngd. Heildarþyngdlestarinnar mældist 45.800 kg, 1.800 kg umfram leyfða þyngd, samkvæmt undanþágusem ákærði framvísaði. Ákærðigaf skýrslu fyrir dómi. Vitnaskýrslur gáfu framangreindir eftirlitsmenn, svo ogC, D, E, F og G. Verða atriði úr þessum skýrslum rakin eftir því sem þurfaþykir. II. Sýknukrafaákærða er í fyrsta lagi á því byggð að ekki hafi verið notaðar löggiltar vogir.Telur hann að það hafi verið skylt, með vísan til b. liðar 1. mgr. 5. gr.reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit með ósjálfvirkum vogum, þarsem segir m.a. að skylt sé að löggilda vogir sem hafðar séu til ákvörðunarmassa fyrir útreikning á févíti, þóknun, bótum eða greiðslum af slíkum toga.Segir síðan að Neytendastofa skeri úr þegar vafi kunni að leika á umlöggildingarskyldu. Reglugerðin er sett með heimild í 1. mgr. 13. gr. laga nr.91/2006 um mælingar, mæligrunna og vigtarmenn. EftirlitsmennVegagerðarinnar, nú Samgöngustofu, sbr. lög nr. 59/2013, starfa samkvæmtákvæðum 68. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum, þar sem segirm.a. að þeim sé heimilt að stöðva akstur ökutækja sem eru meira en 3,5 tonn aðheildarþyngd til að sinna eftirliti með aksturs- og hvíldartíma ökumanna ognotkun ökurita, stærð, heildarþyngd og ásþunga ökutækja og hleðslu, frágangi ogmerkingu farms. Í lokamálsgrein 68. gr. umferðarlaga segir að ráðherra setjireglur um hæfi og þjálfun eftirlitsmanna, einkennisbúnað, skilríki og umframkvæmd eftirlits. Liggur ekki fyrir að slíkar reglur hafi verið settar. Meðþessu ákvæði er stjórnvaldi falið að framkvæma eftirlit með ástandi tiltekinnaökutækja. Er lögð refsing við, ef ástand þeirra er ekki innan marka sem reglurkveða á um, sbr. 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Er ínefndu ákvæði reglugerðar nr. 254/2009 um mælifræðilegt eftirlit meðósjálfvirkum vogum, ekki skýrt tekið fram að skylt sé að löggilda vogir semstjórnvaldið notar til eftirlits með þyngd ökutækja, enda verður orðið,,févíti“ ekki skilið svo að það merki sekt eða fangelsi samkvæmt refsiákvæðum.Hins vegar kemur hér einnig óhjákvæmilega til skoðunar ákvæði 1. mgr. 6. gr.laga nr. 91/2006 um mælingar, mæligrunna og vigtarmenn, sem af hálfu ákærða ereinnig vísað til, þar sem segir að mælitæki sem notuð séu til lögboðinna mælingaog eftirlits og ákvörðunar stjórnvalda eða dómstóla á viðurlögum eða sá búnaðursem notaður sé til löggildingar þessara mælitækja skuli kvörðuð með rekjanlegumkvörðunum af faggiltum aðilum. Fyrirliggur að bifreið ákærða var vegin með ósjálfvirkum bifreiðavogum. Þá liggurfyrir að vogirnar voru ekki löggiltar. Kemur þá til skoðunar hvort framangreintákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006 taki til þeirra og í því falli hvortskilyrði ákvæðisins um kvörðun með rekjanlegum kvörðunum af faggiltum aðilum hafiverið uppfyllt. Íframlögðu bréfi frá Neytendastofu til skipaðs verjanda ákærða, til svars viðspurningu hans um það með hvaða hætti stofnunin telji að stjórnvöld eigi aðtryggja að mælitæki sem þau noti séu ávallt rétt og eftir atvikum kröfur tilþeirra mælinga sem þau vilja þá nota til að beita menn viðurlögum, segir m.a.að af þessu ákvæði leiði að bæði samkvæmt íslenskum lögum og almennumverklagsreglum hafi stjórnvald, hvert á sínu sviði, ákveðið val um það hvortþað geri kröfu um að mælitæki sem það noti, sé löggilt eða kvarðað. Í öllumtilvikum beri því þó að tryggja að mælitækin mæli ávallt rétt. Einnig verði þauað geta lagt fram viðeigandi vottorð því til staðfestingar, s.s. staðfestinguum löggildingu eða kvörðunarvottorð fyrir mælitækið. Þá segirí bréfinu að á Íslandi sé Neytendastofa eini aðilinn sem veiti faggiltar ogrekjanlegar kvarðanir fyrir vogir. Vogir sem hvorki séu löggiltar né kvarðaðarsé hægt að nota til leiðbeinandi eftirlits hjá viðkomandi stjórnvaldi en ekkisem grundvöll að viðurlögum, s.s. févíti eða sektum, sbr. 5. gr. reglugerðarnr. 254/2009, með síðari breytingum. Einnigsegir í bréfi þessu að í reglugerð nr. 616/2000 sé að finna ákvæði þar semnánar sé skilgreint hvaða vogir sé löglegt að nota hér á landi, en það séu vogirsem hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópska staðla og kröfursem gerðar séu til voga á EES-svæðinu. Slíkar vogir skuli almennt merktar meðCE-merki en vogir sem teknar hafi verið í notkun fyrir 1. janúar 2004 sé þóalmennt heimilt að nota áfram meðan þær vegi rétt, sbr. 3. gr. reglugerðar nr.254/2009. Vogirþær sem notaðar voru til að vega bifreið ákærða munu vera framleiddar í Sviss.Liggur í málinu ljósmynd af einni þeirra voga sem Vegagerðin hefur notað íþessu skyni. Hægra megin vogarskjásins er skjöldur með áletrunum og merkingum,sem eru ógreinilegar að öðru leyti en því að þar er grænn límmiði sem á erupphafsstafurinn M. Ítilskipun Evrópusambandsins nr. 2004/22/EC um mælitæki (,,DIRECTIVE 2004/22/ECOF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL“), 31. mars 2004, segir efnislegaí 1. tl. 7. gr. að gefa skuli til kynna að auðkenna skuli mælitæki um að þaðuppfylli skilyrði tilskipunarinnar með ,,CE“ merki og viðbótarmælifræðimerkingu eins og tilgreint sé í 17. gr., þar sem segir efnislega aðviðbótarmerkingin sé upphafsstafurinn M, ásamt tveimur síðustu tölustöfumársins sem tækið var auðkennt. Afþessu verður ráðið að vogin sé ,,CE“ merkt og þykir ekki ástæða til að efa aðaðrar vogir sem voru notaðar séu það einnig. Þá þykir óhætt að álykta að þettafeli í sér að vogin hafi í öndverðu verið nægilega kvörðuð með rekjanlegrikvörðun af faggiltum aðila í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2006, eða meðöðrum orðum sagt ,,hafi staðist samræmismat og uppfylli þannig samevrópska staðlaog kröfur sem gerðar séu til voga á EES-svæðinu“, eins og segir í tilvitnuðubréfi Neytendastofu, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 955/2006, þarsem segir að mælitæki, sem uppfylli ákvæði laga og reglugerða ummarkaðssetningu á Evrópska efnahagssvæðinu teljist mæla rétt þegar það sé réttsett á markað og tekið í notkun, enda hafi það réttar stillingar fyrir Ísland,sé löggildingarhæft mælitæki og teljist vera löggilt til fyrstu notkunar. Ekkiverður séð að skylt sé að endurtaka kvörðun með sama hætti og skylt er umlöggildingu, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 254/2009, þrátt fyrir að það séráðgert í framangreindu bréfi Neytendastofu að stjórnvald geri það reglulega,ef það kýs ekki að afla sér löggildingar á mælitæki sitt. Niðurstaðadómsins er því að ekki verði litið svo á að vigtun á bifreið ákærða sé ógild ogað engu hafandi, fyrir þá ástæðu eina að ekki voru notaðar löggiltar vogir. Ískýrslu C deildarstjóra hjá Vegagerðinni kom fram að vogir sem notaðar séu viðeftirlit séu prófaðar reglulega, a.m.k. árlega, nú hjá fyrirtæki sem heitiLöggilding ehf. Þá hafi Vegagerðin prófunarbúnað sem sé tekinn út á tveggja árafresti. Í málinu liggja fyrir skýrslur Löggildingar ehf. um prófanir á vogunum,undirritaðar af G. Er þannig staðfest að Vegagerðin hefur látið prófa vogirnar.Í málinu liggur frammi frétt frá Neytendastofu, þess efnis að Löggildingu ehf.hafi verið veitt umboð til að löggilda ósjálfvirkar vogir með 3000 kgvigtunargetu og sjálfvirkar vogir. Kemur þar einnig fram að nefndur G séframkvæmdastjóri fyrirtækisins og starfsmaður. Hann sé fyrrverandi starfsmaðurog tæknistjóri lögmælisviðs Frumherja frá 1997 til 2008 og þar áður hafi hannunnið á lögmælisviði Löggildingarstofu, sem hafi verið forveri Neytendastofu. Gstaðfesti að hafa prófað vogirnar. Kom einnig fram í skýrslu hans að sér hafiskilist að vogirnar væru ekki löggildingarskyldar, en sagði að þær værulöggildingarhæfar. Við þaðverður miðað eftir þessu, að þótt Löggilding ehf. hafi ekki umboð til aðlöggilda vogir með vigtunargetu umfram 3000 kg, verði ekki talið óforsvaranlegtaf hálfu Vegagerðarinnar að hafa aflað þar prófunar á vogum sínum. Hefur umlangan aldur verið talið nægilegt að prófa vogir sem Vegagerðin hefur notað,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 23. júní 1994, á bls. 1470 ídómasafni þess árs. Má hér nefna að þar má finna á bls. 1473 rakinn vitnisburð G,sem þá var verkfræðingur á Löggildingarstofunni, um prófun á vogum. Þærvogir sem voru notaðar voru prófaðar 16. mars 2012 (vog #229), 13. febrúar 2012(vog #20), 9. nóvember 2011 (vog #203), 20. apríl 2012 (vogar nr. #62 og #64,sem voru prófaðar af framleiðanda og komu úr viðgerð 7. maí 2012) og 14. maí2012 (vog #207). Aðþessu athuguðu verður við það miðað að Vegagerðin hafi sinnt því nægilega aðgæta þess að vogirnar mældu ekki rangt svo nokkru næmi. III. Sýknukrafaákærða er að öðru leyti á því byggð að þess hafi ekki verið gætt við vigtun aðhemlar bifreiðarinnar væru losaðir, með þeim afleiðingum að hemlakraftar hafiskekkt mælinguna. Ákærðikveðst hafa látið moka 27 tonnum á bifreiðina. Hafi þetta verið vegið meðhjólaskóflu sem hafi verið notuð til að ferma hana. Bifreiðin hafi verið veginí heild af eftirlitsmönnum og síðan eftirvagninn. Hann kveðst hafa setthandhemil á, meðan vegið var. Vitnið A bar að þegar hjól séu kominupp á vogir sé hemlað. Sé þess óskað að ökumaður sleppi þá hemlum. Ef hann komiút úr bifreið eigi hann að setja handhemil á. Vitnið var spurt hvort hann viti tilþess að bifreiðin mælist of þung ef handhemill sé á. Kvað hann það ekki hafaverið rætt. Gefin séu fyrirmæli um að sleppa hemlum áður en handhemill sésettur á og sé í lagi eftir það að handhemill sé á. Vitnið kvaðst veralöggiltur vigtarmaður. Lögreglahafi verið kölluð til, til að aðstoða við að fá persónuupplýsingar hjáökumanni. Vitnið Blýsti því að bifreiðarstjóra séu gefin fyrirmæli um að sleppa hemlum þegarbifreið sé komin upp á vogirnar. Hann kvaðst ekki vera löggiltur vigtarmaður,reglan sé sú að alltaf skuli annar tveggja eftirlitsmanna á vettvangi hafaslíka löggildingu. Vitnið E lögregluþjónn kvaðst hafaverið kallaður til. Hann kvaðst ekki hafa gert um það skýrslu. Í málinu liggur löggilt þýðing úrnotkunarleiðbeiningum framleiðanda voganna. Segir þar að sleppa verði hemlum aðfullu áður en lesið sé af vogum. Til að koma í veg fyrir að farartækið renniþurfi það að vera í fyrsta gír og vél megi ekki vera í gangi, annars verði aðbeita hemlunum aftur. Annar valkostur sé að nota fleyglaga klossa til aðtryggja algera kyrrstöðu. Í málinu liggur einnig löggilt þýðingá efni tölvupósts frá H, sem mun vera höfundur notkunarleiðbeininganna, tilframannefnds C. Þar segir að engin áhrif stafi frá hemlunarkröftum svoframarlega sem farartækinu sé haldið í kyrrstöðu: Með stöðvaðri vélinni einni saman. Með handhemli, að því tilskildu aðhann virki einvörðungu á einn öxul. Með festingarfleyg, sem beitt sé meðnánar tilgreindum hætti. Með hemlunum, ef þeim hafi veriðsleppt að fullu um skamma stund og beitt aftur, svo lengi sem farartækið standikyrrt. Hvað sem öðru líði getiafgangskraftar af núningsmótstöðu myndast. Því fastar sem ökumaður beiti hemlum,þeim mun meiri kraftar geti myndast vegna núningsmótstöðu. Farartæki í góðuástandi séu síður viðkvæm en farartæki sem sé illa haldið við. Ekki var tekin skýrsla af H fyrirdómi. Af framansögðu verður ráðið aðnauðsynlegt sé að sleppa hemlum, eftir að á vog er komið. Einnig verður af þvíráðið að framleiðandi telji að halda megi bifreið hemlaðri eftir það, hafi þeimverið sleppt að fullu um skamma stund. Báðir eftirlitsmennirnir fullyrða aðþess hafi verið gætt að skipa ákærða að sleppa hemlum um skamma stund. Verðurað leggja framburð þeirra um það til grundvallar. Dómurinn gerði í samráði við sækjandaog verjanda vettvangsathugun á þessu atriði þann 16. ágúst sl. Fékk verjandi [...]til að leggja til tvær lestaðar bifreiðir með eftirvagn. StarfsmennVegagerðarinnar komu með vogir sínar á vigtunarstað og vógu vagnlestina. Tókdómari saman heildarniðurstöður sem starfsmennirnir lásu upp, í viðurvistsækjanda og verjanda og færði til bókar. Síðari bifreiðin var vegin fyrst án þess aðhemlum hefði verið sleppt. Þá var hún 23,7 tonn. Síðan var hemlum sleppt oghandhemill settur á. Þá var hún 24,1 tonn. Loks var hún vegin alveg án hemla ogþá var hún 24,0 tonn. Sömu tölur fyrir eftirvagninn voru 18,6 tonn, 18,0 ogloks 18,0 tonn. Heildarþyngd var samkvæmt þessu 42,3 tonn, 42,1 tonn og 42,0tonn. Þessi athugun bendir til þess að það geti skiptmáli, eins og framleiðandi segir, að hemlar séu losaðir áður en vegið er.Einnig bendir athugunin sem rakin er um síðari bifreiðina, eins og einnigverður ráðið af framangreindum tölvupósti framleiðanda, að óhætt sé að setjahemla á aftur, eftir að þeim hefur verið sleppt ,,um skamma stund“, án þess aðþað hafi áhrif á niðurstöður svo nokkru nemi. Þegar framangreint er virt í heild er það matdómsins að óhætt sé að leggja til grundvallar mælingu eftirlitsmanna Vegagerðarinnará ás- og heildarþyngd vagnlestarinnar sem ákærði ók eins og greinir í ákæru.Hefur hann, með því að aka henni svo þungri sem þar greinir, brotið gegnrefsiákvæðum sem þar eru tilgreind. Sakaferill ákærða hefur ekki áhrif á refsinguhans, sem ákveðst 30.000 króna sekt, sem skal greiðast innan fjögurra vikna frábirtingu þessa dóms að telja, en ákærði sæta tveggja daga fangelsi ella. Þóknunþýðanda telst ekki til sakarkostnaðar, sbr. 2. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008.Ákærði verður dæmdur til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, HreinsPálssonar hrl., sem ákveðast 188.250 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóminn kveður upp Erlingur Sigtryggssonhéraðsdómari. Gætt var ákvæða 2. málsliðar 1. mgr. 184. gr.laga nr. 88/2008. D Ó M S O R Ð : Ákærði,X, greiði 30.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frábirtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í tvo daga. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns,188.250 krónur.
Mál nr. 99/2000	Vinnusamningur Kjarasamningur Yfirvinna	Deilt var um skyldu vinnuveitanda, SÍ, til að greiða starfsmanni, SHS, yfirvinnulaun, er hann var á ferðalagi erlendis á vegum SÍ. Um yfirvinnugreiðslur fór samkvæmt kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar. Hvorki í kjarasamningnum né í samkomulagi um skipulag vinnutíma, sem var hluti af kjarasamningnum, var kveðið skýrt á um það, að greiða skyldi yfirvinnu vegna ferðatíma erlendis utan dagvinnutíma. Ekkert kom fram um, að við gerð kjarasamningsins eða samkomulagsins hefði því verið hreyft að greiða skyldi fyrir slíkt. Þar sem um gamalt ágreiningsmál var að ræða, var þó talið, að ástæða hefði verið til að láta það koma fram sérstaklega, ef ætlast var til, að svo yrði gert. Var kjarasamningur aðila því ekki skýrður á þann veg að SHS gæti byggt rétt á honum í þessu máli og SÍ sýknuð af kröfum hans.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 13. mars 2000. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess, að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Ágreiningur máls þessa snýst um skyldu vinnuveitanda til að greiða starfsmanni yfirvinnulaun, er hann var á ferðalagi erlendis á vegum vinnuveitanda. Eins og fram kemur í héraðsdómi fór stefndi, sem er skipaskoðunarmaður hjá áfrýjanda, í skoðunarferð til Skotlands 20. til 22. október 1998. Samkvæmt vinnuskýrslu stefnda var yfirvinna hans 5,5 klukkustundir 20. október og 5 klukkustundir 21. október. Áfrýjandi greiddi aðeins fyrir yfirvinnu í samtals 5 klukkustundir, en neitaði að greiða fyrir yfirvinnu í 5,5 klukkustundir, þar sem sá tími væri vegna ferðalaga erlendis, og væri ekki litið á hann sem yfirvinnu. II. Í ráðningarsamningi málsaðila frá 27. september 1996 segir, að um launagreiðslur og önnur starfskjör fari eftir því sem í samningnum greini og samkvæmt kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar, sem gildir frá 1. apríl 1997. Í ráðningar-samningnum er ekki vikið sérstaklega að greiðslu vegna yfirvinnu, og fer því um yfirvinnugreiðslur eftir fyrrnefndum kjarasamningi. Stefndi byggir kröfur sínar á grein 2.3.1 og grein 5.4.1 í kjarasamningnum. Samkvæmt grein 2.3.1 er yfirvinna skilgreind sem „sú vinna, sem fer fram utan tilskilins daglegs vinnutíma eða vaktar starfsmanns svo og vinna, sem innt er af hendi umfram vikulega vinnutímaskyldu þótt á dagvinnutímabili sé.” Grein 5.4.1 fjallar um flutning og greiðslu ferðatíma og hljóðar svo: „Vinni starfsmaður fjarri leiðum almenningsvagna, skal ríkið sjá honum fyrir ferðum til og frá vinnustað eða greiða honum ferðakostnað. Slíkar ferðir teljast til vinnutíma, að því er nemur flutningstíma frá mörkum næsta aðalíbúðarsvæðis til vinnustaðar. Flutningslína í Reykjavík miðast við Elliðaár.“ Þá bendir stefndi á grein 1.5.4 í kjarasamningnum máli sínu til stuðnings, en hún kveður á um það, að sé yfirvinna fjarri föstum vinnustað ekki greidd samkvæmt tímareikningi, skuli semja um þá greiðslu fyrirfram við viðkomandi starfsmann og í samráði við félagið. Loks byggir stefndi einnig á þeirri skilgreiningu á vinnutíma, sem fram kemur í samningi um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma frá 23. janúar 1997, sem er hluti af kjarasamningnum. Var hann gerður milli meðal annarra fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og nokkurra heildarsamtaka launþega, þar á meðal BSRB vegna félaga innan þeirra samtaka. Var hann gerður með vísan til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið til að hrinda í framkvæmd tilskipun Evrópusambandsins nr. 93/104/EB frá 23. nóvember 1993. Samkvæmt 2. gr. samningsins telst vinnutími „sá tími sem starfsmaður er við störf, er til taks fyrir vinnuveitandann og innir af hendi störf sín eða skyldur.“ Tekið er fram, að átt sé við „virkan vinnutíma og reiknast neysluhlé, launaður biðtími, ferðir til og frá vinnustað eða reglubundinni starfsstöð, vinnuhlé þar sem ekki er krafist vinnuframlags og sérstakir frídagar þ.a.l. ekki til vinnutíma.” Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína á því, að samkvæmt skýru orðalagi greinar 2.3.1 í kjarasamningi sé yfirvinna sá tími, sem starfsmaður vinni umfram vinnuskyldu sína. Átt sé við þann tíma, sem starfsmaður sé að störfum, en ekki þann tíma, sem fer í ferðir til og frá vinnu. Sami skilningur komi fram í grein 1.5.4 og 2. gr. samningsins frá 23. janúar 1997. Þá telur áfrýjandi, að grein 5.4.1 eigi eingöngu við um ferðir innanlands. III. Gögn málsins bera með sér, að afstaða fjármálaráðuneytisins til ágreiningsefnis þess, sem hér er til úrlausnar, hafi almennt verið sú að greiða enga yfirvinnu vegna þess tíma, sem fer í ferðalög á milli landa, nema sérstaklega hafi verið um það samið. Stefndi, sem starfað hafði hjá Siglingamálastofnun ríkisins áður en hún var sameinuð Vita- og hafnamálastofnun 1. október 1997, hafði farið í tvær ferðir vegna starfs síns til útlanda árin 1995 og 1996 og fengið greidda yfirvinnu vegna ferðatíma utan dagvinnutíma. Fjármálaráðuneytið sendi bréf til ráðuneyta og stofnana 27. nóvember 1996 í tilefni dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 3257/1997 um greiðslur til ríkisstarfsmanns á ferðalögum erlendis. Í bréfinu sagði meðal annars: „Reglur um greiðslur í ferðum utanlands eru í fáum orðum þannig að engin yfirvinna er greidd vegna þess tíma sem fer í ferðalög á milli landa. Þeir starfsmenn stofnana sem ferðast á hennar vegum utanlands fá oftast greiddar einhvers konar viðbótargreiðslur, t.d. í formi ómældrar yfirvinnu, og er þeim greiðslum m.a. ætlað að koma í stað þeirra yfirvinnutíma sem til falla á ferðalögum milli landa. Þessi framkvæmd hefur tíðkast um árabil og er því þeim starfsmönnum kunnug sem ferðast hafa hingað til á vegum stofnana og ráðuneyta ríkisins.“ Þetta bréf var hengt upp á vinnustað stefnda. Sagði stefndi fyrir dómi, að hann hefði séð bréf þetta áður en hann fór í ferðina til Skotlands. Forstjóri og forstöðumenn vitasviðs og skoðunarsviðs áfrýjanda báru fyrir dómi, að miklar umræður hefðu verið um þessar reglur á vinnustaðnum, en mismunandi reglur virðast hafa gilt hjá Siglingamálastofnun ríkisins og Vita- og hafnamálastofnun áður en þær voru sameinaðar í eina stofnun. Töldu þeir ótvírætt, að allir starfsmenn hefðu vitað hvaða reglur áttu að gilda eftir sameininguna. Telja verður nægilega fram komið, að stefnda, sem var trúnaðarmaður stéttarfélags síns á vinnustaðnum, hafi verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um það viðhorf fjármálaráðuneytisins að ekki yrði greidd yfirvinna fyrir ferðatíma erlendis. Hafi stefndi talið annað eiga við um sig, þar sem hann naut ekki ómældrar yfirvinnu, bar honum að inna yfirmenn sína eftir afstöðu þeirra. Eins og að framan er getið fékk stefndi greitt fyrir þá tíma samkvæmt vinnuskýrslu, sem hann taldi beina vinnu í framangreindri ferð til Skotlands. Grein 1.5.4 í kjarasamningnum ræður því ekki úrslitum, heldur skilgreining á því hvað telja skuli til virks vinnutíma og greiða eigi sem yfirvinnu. Fallist er á það með áfrýjanda, að grein 5.4.1 eigi samkvæmt orðan sinni og með hliðsjón af öðrum ákvæðum kjarasamningsins aðeins við um ferðir innanlands. Í áðurnefndri tilskipun Evrópusambandsins frá 1993 kemur fram að með henni sé ætlað að stuðla að ákveðnum umbótum, einkum að því er varðar vinnuumhverfi til að tryggja aukna öryggis- og heilsuvernd launþega. Sama markmiði er lýst í 1. grein samningsins 23. janúar 1997, sem gerður var á grundvelli þessarar tilskipunar. Hvorki í kjarasamningnum né samkomulaginu frá 1997 er kveðið skýrt á um það, að greiða skuli yfirvinnu vegna ferðatíma erlendis utan dagvinnutíma. Ekkert er fram komið um, að við gerð kjarasamningsins eða samkomulagsins hafi því verið hreyft að greiða skyldi fyrir slíkt. Hefði þó, þar sem um gamalt ágreiningsmál var að ræða, verið ástæða til þess að láta það koma sérstaklega fram, ef ætlast var til, að svo yrði gert. Samkvæmt framansögðu verður kjarasamningur aðila ekki skýrður á þann veg, að stefndi geti byggt rétt á honum í þessu máli, og ber því að sýkna áfrýjanda af kröfum stefnda. Rétt þykir, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. D ó m s o r ð : Áfrýjandi, Siglingastofnun Íslands, skal vera sýkn af kröfum stefnda, Stefáns Hans Stephensen. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 12. nóvember sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 22. mars 1999 af Stefáni Hans Stephensen, kt. 111253-5449, Fiskakvísl 28, Reykjavík, á hendur Siglingastofnun Íslands, kt. 560269-1029, Vesturvör 2, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar vegna ógreiddra vinnulauna að fjárhæð 6.925 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðarfjárhæðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu þar sem stefnandi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi hefur verið starfsmaður stefnda í nokkur ár en ráðningarsamningur er dagsettur 27. september 1996. Stefnandi fór á vegum stefnda til Skotlands dagana 20. til 22. október 1998. Hann fór með flugi til Glasgow en þaðan akandi til Buckie þar sem hann skoðaði bát og gerði um það skýrslur. Samkvæmt vinnuskýrslu stefnanda vann hann þann 20. október tvær klukkustundir í yfirvinnu en átta klukkustundir á dagvinnutíma og þrjár og hálf klukkustund í yfirvinnu fór í ferðalagið. Þann 21. október vann stefnandi átta klukkustundir í dagvinnu og þrjár í yfirvinnu en tvær klukkustundir fóru þar að auki í yfirvinnu vegna ferðarinnar frá Buckie áleiðis til Reykjavíkur. Stefndi hefur neitað að greiða stefnanda kaup fyrir þann tíma sem fór í ferðalög umrædda daga á yfirvinnutíma, samtals fimm og hálfa klukkustund, og er málið höfðað af hálfu stefnanda af því tilefni. Deilt er um það hvort stefnandi skuli fá greitt yfirvinnukaup fyrir þann tíma sem fór umfram dagvinnutíma í umrædd ferðalög en enginn ágreiningur er um útreikning kröfunnar að öðru leyti en því að deilt er um upphafstíma dráttarvaxta. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að stefnandi sé starfsmaður á rekstrarsviði stefnda sem sé ríkisstofnun. Stefnandi sé þannig ríkisstarfsmaður samkvæmt lögum nr. 70/1996 og sé hann félagsmaður í Starfsmannafélagi ríkisstofnana, SFR. Ráðningarsamningur stefnanda sé dagsettur 27. september 1996 og sé um laun og kjör vísað til kjarasamnings SFR og fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs. Núgildandi samningur sé með gildistíma frá 1. apríl 1997 til 30. október 2000. Stefnandi taki laun eftir samningnum samkvæmt launaflokki B07-6 eins og sjáist á launaseðli hans frá 1. desember 1998. Dagvinnutímar stefnanda séu 8 klukkustundir hvern virkan dag frá klukkan 8:00 til 17:00. Stefnandi hafi vegna starfs síns þurft að fara í skoðunarferð til Skotlands 20. til 22. október 1998. Ferða- og vinnutilhögunin hafi verið þessi: 20. október: Mætt á Hótel Loftleiðir kl. 5:00, flug frá Keflavík kl. 7:20 til Glasgow. Frá Glasgow ekið til Buckie og komið þangað kl. 16:45. Skoðun undirbúin til kl. 19:00. 21. október: Unnið við skoðun til kl. 15:00. Þá farið til Aberdeen og með lest þaðan til Glasgow. Komið á hótel kl. 17:45 og gengið frá skoðunarskýrslu til kl. 21:00. 22. október: Flogið til Keflavíkur og lent kl. 14:00. Stefnandi hafi haldið vinnuskýrslu þar sem hann hafi skráð dag- og yfirvinnu sína þá daga sem ferðin stóð yfir. Yfirvinna hafi verið samtals 5,5 klukkustundir þann 20. október og 5 klukkustundir 21. október. Yfirmaður stefnanda hafi ekki samþykkt vinnuskýrsluna óbreytta. Hann hafi aðeins samþykkt tvær klukkustundir 20. október og þrjár klukkustundir 21. október. Hafi sú skýring verið gefin að mismunurinn, þ.e. 3,5 klukkustund 20. október og 2 klukkustundir 21. október, væri yfirvinna vegna ferðalaga erlendis og að hún væri ekki borguð. Þessi afstaða komi einnig fram á vinnuyfirliti stefnda og hafi áðurnefndir 5,5 tímar ekki verið greiddir. Stefnandi hafi leitað til stéttarfélags síns vegna þessa. Með bréfi lögmanns félagsins til forstjóra stefnda 28. desember 1998 hafi þess verið krafist að stefnanda yrðu greidd yfirvinnulaun vegna ferðalaganna en kröfunni hafi forstjórinn hafnað með bréfi 27. janúar 1999 með vísan til margítrekaðra fyrirmæla fjármálaráðuneytisins um að hafna greiðslu yfirvinnu á ferðalögum erlendis. Stefnandi vísar til þess að hann hafi fengið greidd dagvinnulaun og hluta yfirvinnulauna vegna umræddrar utanlandsferðar. Ágreiningur aðila einskorðist við rétt stefnanda til yfirvinnugreiðslna vegna ferðalaga, samtals 5,5 yfirvinnutíma. Stefnufjárhæðin sé fundin með því að margfalda yfirvinnutímana með 1.259,21 krónum, þ.e. yfirvinnulaunum stefnanda á hverja klukkkustund samkvæmt launaseðli stefnanda frá 1. desember 1998. Í ráðningarsamningi stefnanda sé ekki vikið sérstaklega að greiðslu vegna yfirvinnu. Fari því um yfirvinnugreiðslur til hans eftir áðurnefndum kjarasamningi SFR og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Í gr. 2.3.1 kjarasamningsins segi að yfirvinna teljist sú vinna, sem fari fram utan tilskilins daglegs vinnutíma eða vaktar starfsmanns. Í gr. 5.4.1 komi fram að vinni starfsmaður fjarri leiðum almenningsvagna skuli ríkið sjá honum fyrir ferðum til og frá vinnustað eða greiða honum ferðakostnað. Slíkar ferðist teljist til vinnutíma. Stefnandi kveðst byggja rétt sinn til greiðslu vegna yfirvinnustundanna á þessum kjarasamningsákvæðum. Það sé óumdeilt að ferðin hafi verið farin í þágu vinnuveitanda hans og stefnandi hafi þurft vegna starfsins að komast milli staða á tímum, sem falli utan dagvinnutíma hans samkvæmt ráðningarkjörum hans og kjarasamningi. Engin rök séu til að víkja frá greindum kjarasamningsákvæðum, sem séu skýr og ótvíræð hvað þetta varði og án undantekninga. Stefnandi telur að stefnda beri því að greiða honum fyrir framangreinda vinnu hans samkvæmt þeirri meginreglu samninga- og kröfuréttar að gerða samninga beri að halda. Jafnframt vísar stefnandi til þess að ríkisstofnanir hafi í verki viðurkennt greiðsluskyldu í sambærilegu tilviki með því að áfrýja ekki til Hæstaréttar dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-3257/1996: Einar Pálsson gegn umhverfisráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Þá hafi ríkisstofnanir í sambærilegum tilvikum viðurkennt skyldu til greiðslu yfirvinnu við sömu aðstæður og er um rétt stefnanda í því sambandi vísað til jafnræðisreglu. Kröfu sína um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Upphafstími dráttarvaxta miðist við gjalddaga hinna vangreiddu launa 1. desember 1999. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Við málskostnaðarákvörðun beri að líta til þess að fyrir liggi dómur um greiðsluskyldu í sambærilegu tilviki. Krafa um að við málskostnaðarákvörðun verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns sé skaðleysiskrafa þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og njóti því ekki frádráttarréttar vegna skattsins. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að samkvæmt skýru orðalagi greinar 2.3.1 í kjarasamningi sé yfirvinna sá tími sem starfsmaður vinni umfram vinnuskyldu sína. Þar sé ótvírætt átt við þann tíma er stafsmaður sé að störfum en ekki annan tíma, t.d. þann tíma sem fari í ferðir til og frá vinnu. Enn fremur segi í 2. gr. samnings um ákveðna þætti er varði skipulag vinnutíma milli fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Launanefndar sveitarfélaga annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Kennarasambands Íslands hins vegar frá 23. janúar 1997, er gilt hafi um laun og kjör stefnanda á greindu tímabili, að virkur vinnutími sé sá tími sem starfsmaður sé við störf, sé til taks fyrir vinnuveitandann og inni af hendi störf sín eða skyldur. Krafan um að starfsmaður sé til taks fyrir vinnuveitanda feli jafnframt í sér að hann þurfi að vera á vinnustaðnum. Ósannað sé af hálfu stefnanda að hann hafi skilað vinnuframlagi þann tíma sem hann krefjist launa fyrir. Yfirvinnu hafi verið hafnað af stefnda vegna umrædds tíma þar sem um ferðir hafi verið að ræða en ekki vinnu, en greiðsla yfirvinnu sé háð samþykki yfirmanns. Grein 5.4.1 sé sér- og undantekningarákvæði sem túlka beri þröngt eftir almennum lögskýringarsjónarmiðum. Meginregla vinnu- og kröfuréttar sé sú að starfsmanni beri á eigin kostnað að sjá sjálfur um að koma sér til og frá vinnu og að sá tími teljist ekki til vinnutíma. Eigi umrædd meginregla bæði við um stefnanda og ferðir hans umrædd skipti eins og gildi um ríkisstarfsmenn almennt og einnig um starfsmenn á hinum almenna vinnumarkaði. Ákvæðið hafi upphaflega komið í kjarasamning fyrir tæpum 30 árum með aðalkjarasamningi fjármálaráðherra við BSRB í desember 1973. Á þeim tíma hafi fólk almennt ferðast mun sjaldnar til útlanda en það geri í dag og af flestum þá talið til forréttinda að fara á vegum vinnuveitanda til útlanda á dagpeningum. Loks byggir stefndi á því að líta verði til annarra ákvæða kjarasamnings er fjalli um ferðir á vegum vinnuveitanda, þ.e. greina 5.1.1 og 5.5.1, en í þeim sé fjallað um kostnað vegna ferða innanlands og um fargjöld á ferðalögum erlendis. Verði að skýra nefnd ákvæði þannig að grein 5.4.1 eigi eingöngu við þegar fastur vinnustaður sé utan þéttbýlis, fjarri leiðum almenningsvagna og sé innanlands. Með vísan til orðalags ákvæðisins sé óraunhæft að telja það geta átt við um vinnuferð stefnanda til Skotlands. Þar sem grein 5.4.1 eigi augljóslega samkvæmt orðan sinni og með hliðsjón af öðrum ákvæðum kjarasamnings einungis við um ferðir innanlands sé ekki til að dreifa heimild í kjarasamningi til að greiða yfirvinnukaup erlendis þegar um ferðir sé að ræða en ekki vinnuframlag. Ef svo ólíklega færi að ákvæðið yrði talið eiga við um ferðir erlendis yrði samkvæmt skýru orðalagi að gera þá kröfu að hinn tilfallandi vinnustaður væri utan þéttbýlis og fjarri leiðum almenningsvagna. Þá yrði ekki vikist undan skýru orðalagi um að miða ferðatíma við næsta aðalíbúðasvæði í viðkomandi landi. Fram á þetta hafi ekki verið sýnt í málinu. Stefndi byggir einnig á því að í kjarasamningnum sé ekki kveðið á um skyldu til að greiða starfsmanni yfirvinnukaup vegna ferðalaga hans utan dagvinnutíma í tengslum við vinnuferðir innanlands. Frá þessu séu þó tvær undantekningar. Hafi fulltrúar fjármálaráðherra og kjaradeildar ríkisstarfsmanna í Félagi viðskipta- og hagfræðinga gert samkomulag í mars 1988 um að greiða skyldi fyrir þann tíma sem færi í ferðir innanlands á frídögum. Sams konar samkomulag hafi verið gert við Félag háskólamenntaðra starfsmanna stjórnarráðsins í febrúar 1989. Það að umrædd félög hafi samið sérstaklega við fjármálaráðherra um greiðslur fyrir ferðatíma á frídögum styðji þann skilning að almenna reglan sé að ekki beri að greiða fyrir þann tíma sem fer í ferðalög innanlands utan dagvinnutíma enda sé ekki tekið á þessu atriði í eldri ákvæðum kjarasamninga. Þrátt fyrir að meginareglan sé sú að ekki sé skylt samkvæmt kjarasamningnum að greiða fyrir þann tíma sem fari í ferðalög utan dagvinnutíma í tengslum við vinnuferðir innanlands hafi framkvæmdin almennt verið sú að greiða fyrir eðlilegan ferðatíma. Í þeim tilvikum hafi ekki verið um að ræða greiðslur samkvæmt kjarasamningi heldur samkvæmt verklagsreglum er gilt hafi við afgreiðslu launa hjá ríkinu í fjölda ára eins og fram komi í bréfi fjármálaráðuneytis til Flugmálastjórnar frá 5. nóvember 1991. Framkvæmd kjarasamninga hafi almennt verið á hinn veginn þegar vinnuferðir til útlanda eigi í hlut. Þeirri framkvæmd hafi verið fylgt hjá stefnda að greiða ekki fyrir ferðatíma utan dagvinnutíma á vinnuferðum erlendis og er í því sambandi vísað til bréfs fjármálaráðuneytisins frá 5. nóvember 1991. Stefnanda hafi verið um þetta kunnugt eða mátt vera það enda sé hann trúnaðarmaður fyrir SFR hjá stefnda og hafi verið það þegar hann fór í ferðina til Skotlands. Þessi mál hafi verið rædd á starfsmannafundum auk þess sem bréf ráðuneytisins frá 17. nóvember 1996 um þetta efni hafi verið hengt upp í húsakynnum stefnda. Sé löng venja fyrir þessari tilhögun við túlkun kjarasamninga án þess að athugasemdir kæmu fram af hálfu stefnanda eða stéttarfélags hans. Í kjarasamningnum sé kveðið á um að greiða skuli annan ferðakostnað á ferðalögum erlendis með dagpeningum sem ferðakostnaðarnefnd ákveði, sbr. grein 5.6.1. Eins og fram komi í grein 5.6.2 sé gert ráð fyrir að dagpeningar á ferðalögum erlendis dugi fyrir minniháttar risnu og hvers kyns persónulegum útgjöldum auk venjulegs ferðakostnaðar, svo sem kostnaðar vegna ferða að og frá flugvöllum, fæði og húsnæði. Dagpeningum sé þannig ætlað að koma til móts við þá röskun sem starfsmaður verði fyrir á ferðalögum erlendis, en sambærilegt ákvæði gildi ekki um greiðslu dagpeninga á ferðalögum innanlands. Stefnandi hafi fengið greidda dagpeninga í ferðinni til Skotlands, sem hafi verið 215 SDR á sólarhring eða rúmar 21 þúsund krónur miðað við gengi á þeim tíma. Dagpeningar á ferðum innanlands væru nokkuð lægri, enda virtist þeim eingöngu ætlað að nægja fyrir gistingu og fæði. Um þá gildi auglýsing ferðakostnaðarnefndar nr. 5/1998 um dagpeninga á ferðalögum innanlands en þeir nemi 7.500 krónum á sólarhring. Að greiða bæði dagpeninga og yfirvinnu á ferðatíma, án þess að um vinnuframlag hafi verið að ræða, væru ósamrýmanlegar greiðslur þar sem dagpeningum sé bersýnilega ætlað að bæta starfsmanni að fullu upp röskun vegna ferðatíma, sem eftir meginreglum geti ekki talist til vinnu heldur kostnaðar sem starfsmaður beri sjálfur. Geri kjarasamningurinn augljóslega ekki ráð fyrir greiðslu hvors tveggja við þessar aðstæður. Myndi það sama gilda þótt stefnandi hafi ekki fengið dagpeninga, þar sem hann hafi allt að einu átt rétt til þeirra. Þar sem kröfur stefnanda eigi sér ekki stoð í þeim ákvæðum kjarasamnings SFR sem hann vísi til í stefnu, þ.e. hvorki greinum 2.3.1 né 5.4.1, telur stefndi enga réttarheimild fyrir kröfum hans í málinu. Af hálfu stefnda hafi verið haldið við samninga og efndar allar þær skyldur stefnda gagnvart stefnanda sem kveðið sé á um í kjarasamningi og ráðningarsamningi. Þar sem ekki hafi verið sýnt fram á vinnuframlag af hálfu stefnanda umræddan tíma eigi krafa hans ekki stoð í almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Því er mótmælt að stefndi hafi í verki viðurkennt greiðsluskyldu eða að mál annarra starfsmanna við aðrar stofnanir hafi áhrif. Fullyrðingar stefnanda þess efnis séu órökstuddar. Fyrir liggi í máli þessu synjun stefnda um að greiða stefnanda þá kröfu sem hann sæki í málinu en hvorki viljayfirlýsing né loforð þess efnis að greiða kröfuna. Dómur héraðsdóms í málinu E-3257/1996 hafi enga þýðingu varðandi kröfur stefnanda, enda ekki um sambærilegt tilvik að ræða. Niðurstaða í því máli hafi byggt á sambærilegu ákvæði og grein 1.5.4 í kjarasamningnum en ekki sé vísað til þess í málatilbúnaði stefnanda. Þá hafi niðurstaða málsins einnig byggst á öðrum lagaatriðum. Því er jafnframt mótmælt að jafnræðisregla styðji kröfur stefnanda. Stefnuna megi túlka þannig að vísað sé til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en ákvæði þeirra eigi ekki við í málinu enda um skýringu á kjara- og ráðningarsamningi að ræða og því utan gildissviðs 11. gr. laganna þar sem um einkaréttarlega samninga sé að ræða. Einnig er því mótmælt að jafnræðisregla helgi stefnanda þann rétt sem ekki sé fyrir hendi samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Varakrafa stefnda varðar upphafstíma dráttarvaxta sem er mótmælt af hálfu stefnda. Beri að miða við dómsuppsögu eða í fyrsta lagi málshöfðun, sbr. heimild í 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Til stuðnings kröfum varðandi málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Í ráðningarsamningi málsaðila frá 27. september 1996 segir að um réttindi og skyldur stefnanda fari eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skuli þau lög liggja til grundvallar við gerð ráðningarsamningsins auk kjarasamnings stéttarfélags Starfsmannafélags ríkisstofnana. Eins og hér að framan hefur komið fram er krafa stefnanda í málinu byggð á kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana og fjármálaráðherra, f.h. ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar, sem gilti á þeim tíma sem hér um ræðir. Þá er óumdeilt að samningur um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og launanefndar sveitarfélaga annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Kennarsambands Íslands hins vegar frá 23. janúar 1997 gildir einnig um lögskipti málsaðila en samkvæmt 17. gr. samningsins skal hann skoðast sem hluti af kjarasamningum aðildarsamtaka og/eða einstakra aðildarfélaga heildarsamtaka sem að samningum stóðu. Í 2. gr. samningsins um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma frá 23. janúar 1997 er vinnutími skilgreindur sem sá tími sem starfsmaður er við störf, sé til taks fyrir vinnuveitandann og inni af hendi störf sín eða skyldur. Segir þar enn fremur að þar sé átt við virkan vinnutíma en neysluhlé, launaður biðtími, ferðir til og frá vinnustað eða reglubundinni starfsstöð, vinnuhlé þar sem ekki sé krafist vinnuframlags og sérstakir frídagar reiknist þar af leiðandi ekki til vinnutíma. Um vinnutíma er enn fremur fjallað í 2. kafla kjarasamningsins og um yfirvinnu er fjallað í grein 2.3. Þar segir í lið 2.2.1 að dagvinna skuli unnin á tímabilinu 8:00 til 17:00 frá mánudegi til föstudags og í lið 2.3.1 segir að yfirvinna teljist sú vinna, sem fari fram utan tilskilins daglegs vinnutíma. Óumdeilt er að dagvinnutími stefnanda var frá klukkan 8 að morgni til klukkan 17. Stefnandi lagði af stað í umrædda ferð snemma morguns þann 20. október 1998 en samkvæmt því sem fram hefur komið mætti hann á Hótel Loftleiðir kl. 5. Hann kom á áfangastað í Skotlandi kl. 16:45 sama dag og vann þar til kl. 19. Næsta dag vann hann dagvinnu til kl. 15 en lagði þá af stað til Glasgow en þangað var hann kominn kl. 17:45 og vann þar til kl. 21. Rétt þykir að líta svo á að tíminn sem fór í þessar ferðir teljist til þess tíma sem stefnandi innti af hendi skyldur sínar gagnvart stefnda. Þá verður ekki talið með réttu að um hafi verið að ræða ferðir til og frá vinnustað eða reglubundinni starfsstöð enda var vinnustaður stefnanda í starfsstöð stefnda að Vesturvör 2 í Kópavogi eins og fram kemur í ráðningarsamningnum. Tilvísanir stefnda til fyrirmæla fjármálaráðuneytisins í þessu sambandi og þess að stefnanda hafi verið kunnugt um þau teljast ekki jafngilda því að fyrir hafi legið samkomulag um að greiða ekki fyrir yfirvinnu vegna ferðalaga eins og í því tilviki sem hér um ræðir. Þykir ekki rétt að einhliða afstaða stefnda að þessu leyti hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þá er af hálfu stefnda vísað til þess að löng venja sé fyrir því að greiða ekki yfirvinnu vegna ferðalaga erlendis. Telja verður þessa staðhæfingu stefnda ósannaða gegn andmælum stefnanda en samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber stefndi hallann af þeim sönnunarskorti. Samkomulag fjármálaráðherra og Félags viðskipa- og hagfræðinga frá 24. mars 1988 annars vegar og samkomulag launaskrifstofu ríkisins og Félags háskólamenntaðra starfsmanna stjórnarráðsins frá 17. febrúar 1989 hins vegar, sem stefndi vísar til um greiðslur fyrir vinnu innanlands á frídögum, þykja ekki hafa þýðingu í þeim efnum. Sama gildir um bréf fjármálaráðuneytisins frá 5. nóvember 1991 til Flugmálastjórnar. Um ferðir og gistingu er fjallað í 5. kafla kjarasamningsins. Um flutning og greiðslu ferðatíma er fjallað í grein 5.4 og um dagpeninga á ferðum erlendis er fjallað í grein 5.6. Í lið 5.4.1 segir að vinni starfsmaður fjarri leiðum almenningsvagna, skuli ríkið sjá honum fyrir ferðum til og frá vinnustað eða greiða honum ferðakostnað. Slíkar ferðir teljist til vinnutíma. Ekki er tekið fram að þetta ákvæði eigi eingöngu við um ferðir innanlands. Þá segir í lið 5.6.2 að af dagpeningum á ferðalögum erlendis beri að greiða allan venjulegan ferðakostnað, annan en fargjöld, svo sem kostnað vegna ferða að og frá flugvöllum, fæði, húsnæði, minniháttar risnu og hvers konar persónuleg útgjöld. Verður af þessum ákvæðum og orðalagi þeirra engin ályktun dregin um að dagpeningum sé "bersýnilega ætlað að bæta starfsmanni að fullu upp röskun vegna ferðatíma" eins og haldið er fram af hálfu stefnda eða að yfirvinnukaup vegna ferðalaga erlendis skuli greiða af dagpeningum. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður að túlka framangreind ákvæði kjarasamningsins þannig að stefnda beri að greiða stefnanda yfirvinnukaup í samræmi við kröfur hans í málinu. Gjalddagi kröfunnar var 1. desember 1998 samkvæmt ráðningasamningi málsaðila. Ber með vísan til þess og 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 að taka dráttarvaxtakröfu stefnanda til greina. Samkvæmt ofangreindu verða kröfur stefnanda, sem eru að öðru leyti óumdeildar, því teknar til greina. Málskostnaður þykir hæfilega ákveðinn 120.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Siglingastofnun Íslands, greiði stefnanda, Stefáni Hans Stephensen, 6.925 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 120.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 459/2017	Kærumál Frestur Kröfugerð Frávísun frá Hæstarétti	Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L ehf. á hendur S o.fl. var frestað til tiltekins tíma. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ljóst væri að L ehf. leitaði ekki með kæru sinni úrlausnar um að ákvörðun héraðsdóms yrði með öllu felld úr gildi. Á hinn bóginn yrði hvorki ráðið af dómkröfum né málatilbúnaði L ehf. að öðru leyti hvort málskotið hefði að markmiði að fresturinn yrði lengdur eða styttur, en ófært væri að ákveða með dómi án nánari tilgreiningar „hæfilegan frest til að ljúka gagnaöflun í málinu“ svo sem krafist var. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.	DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var frestað til 18.september 2017. Ætla verður að sóknaraðili telji að kæruheimild sé að finna í h.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess „aðhinum kærða úrskurði verði hrundið og að lagt verði fyrir héraðsdómara aðákveða aðilum hæfilegan frest til að ljúka gagnaöflun í málinu.“ Þá krefst hannkærumálskostnaðar óskipt úr hendi þeirra „sem kunna að taka til varna í kærumáliþessu“.VarnaraðilarnirAllianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Ltd.,Alterra Corporate Capital 3 Ltd., Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan,Brit Insurance Ltd., Carol Jean Harris, David John De Marle Coulthard, EileenElsie Hunter, Gary Frederick Sullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart,Joseph Elmaleh, Julian Michael West, Kelvin Underwriting Ltd., Liberty MutualInsurance Europe Ltd., Nameco (No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., Norman ThomasRea, Novae Corporate Underwriting Ltd., QBE International Insurance Ltd., QBECorporate Ltd., Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Ltd. ogSorbietrees Underwriting Ltd. krefjast þess aðallega að málinu verði vísað fráHæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðumtilvikum krefjast þeir kærumálskostnaðar.VarnaraðilarnirSigurjón Þorvaldur Árnason og Halldór Jón Kristjánsson hafa ekki látið máliðtil sín taka fyrir Hæstarétti.Meðhinum kærða úrskurði var ákveðið að fresta máli sóknaraðila gegn varnaraðilumtil þinghalds, sem háð yrði 18. september 2017 klukkan 13.15. Af fyrrgreindum dómkröfum sóknaraðila erljóst að hann leitar ekki með kæru sinni úrlausnar um að ákvörðun héraðsdóms umað fresta málinu verði með öllu felld úr gildi. Hvorki verður á hinn bóginnráðið af þessum dómkröfum né málatilbúnaði sóknaraðila að öðru leyti hvortmálskot hans hafi að markmiði að fresturinn, sem ákveðinn var, verði lengdureða hann styttur, en ófært er að ákveða með dómi án nánari tilgreiningar„hæfilegan frest til að ljúka gagnaöflun í málinu“. Þegar af þessum sökum eróhjákvæmilegt að vísa málinu frá Hæstarétti.Rétter að aðilarnir beri hvert sinn kærumálskostnað.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurþriðjudaginn 27. júní 2017Málþetta var höfðað með stefnu birtri 1. og 5. júní 2011. Stefnandi er LBI hf.,Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru Sigurjón Þ. Árnason, Granaskjóli 28,Reykjavík og Halldór J. Kristjánsson, með óþekkt heimilusfang í Kanada. Þá erstefnt Brit Insurance Ltd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrumnafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi.Við fyrirtöku málsins 6. júní sl. var af hálfustefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. óskað eftir frestun málsins í því skyni aðleggja fram beiðni um afhendingu gagna í þágu matsgerðar sem unnið er að aðbeiðni þessara stefndu. Afhálfu stefnanda og annarra stefndu, en stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl., var frekari frestun málsins mótmælt og þess krafist að aðalmeðferðmálsins yrði ákveðin. Íþinghaldi 27. júní sl. var aðilum gefinn kostur á munnlegum athugasemdum umfyrirliggjandi ágreining um frestun málsins. Við þá fyrirtöku ítrekuðuframangreindir aðilar mótmæli sín við frekari frestun málsins og kröfu um aðaðalmeðferð málsins yrði ákveðin. Ágreiningur aðila var tekinn til úrskurðar aðloknum munnlegum athugasemdum lögmanna aðila og í sama þinghaldi kveðinn uppúrskurður án skriflegra forsendna samkvæmt heimild í 3. mgr. 112. gr. laga nr.91/1991, sbr. 8. gr. laga nr. 78/2015. Er þessi skriflegi úrskurður saminn 10.júní 2017, vegna kæru úrskurðarins til Hæstaréttar Íslands, sem barst dóminumþann dag.NiðurstaðaMeðdómi Hæstaréttar Íslands 13. mars sl. í máli nr. 43/2017 var felldur úr gildiúrskurður dómsins, þar sem Landsbankanum hf. var gert skylt að veita dómkvöddummatsmönnum, Jóhanni Unnsteinssyni löggiltum endurskoðanda og MargrétiPétursdóttur löggiltum endurskoðanda, aðgang að tilteknum gögnum og upplýsingumí þágu mats sem heimilað var með úrskurði 14. mars 2014 og staðfestur var meðdómi Hæstaréttar 29. apríl þess árs. Fyrir liggur að matsmenn hafa talið téðgögn og upplýsingar nauðsynlegar til að ljúka matinu. Stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl., sem óskuðu eftir matinu, hafa lýst því yfir fyrir dóminum að þeirhyggist nú leggja fram, í ljósi forsendna hæstaréttardómsins 13. mars sl., nýjabeiðni um afhendingu gagna, nú á grundvelli 67. til 69. gr. laga nr. 91/1991, íþví skyni að matsmenn fái afhent þau gögn og þær upplýsingar sem þeir teljanauðsynlegar til þess að ljúka matsstörfum. Matsmenn hafi hins vegar enn ekkitilgreint um hvaða gögn sé að ræða en von sé á slíkum upplýsingum frámatsmönnum innan fáeinna vikna. Dómarihefur ítrekað beint þeim tilmælum til stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl, semmatsbeiðenda, sbr. síðast bókun í þinghaldi 16. nóvember 2016, að hraða téðumati eftir því sem kostur væri og vísað til þess að rúm heimild aðila tilöflunar matsgerðar væri háð þeirri forsendu að hin umbeðna sönnunarfærslaleiddi ekki til slíkra tafa á meðferð máls að brotið væri gegn rétti annarraaðila til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferðinnan hæfilegs tíma samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. samnefnd lög nr. 62/1994. Dómari hefur einnigminnt á að í fyrrgreindum úrskurði dómsins 14. mars 2014 komi fram að eðlimálsins samkvæmt hljóti matsgerð að takmarkast við þau svör sem unnt er aðveita við matsspurningum á grundvelli gagna sem tiltæk eru matsmönnum. Verðiengin skylda lögð á matsmenn að afla sjálfir gagna umfram það sem þeir teljaeðlilegt eða mögulegt. Kunni því við ákveðnar aðstæður að vera óhjákvæmilegt aðljúka mati án þess að allra hugsanlegra gagna hafi verið aflað auk þess semniðurstaða matsmanna geti einnig orðið sú að ekki sé unnt að svara tilteknummatsspurningum. Með vísan til 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 hefur dómarisömuleiðis beint því til stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. að leggja framtímaáætlun dómkvaddra matsmanna, eða áætlun sem unnin hafi verið í samráði viðþá, um hvernig hægt verði að ljúka matsstörfum sem allra fyrst. Samkvæmtframangreindu getur aldrei komið til álita að fresta málinu ótiltekið, eða þartil matsgerð liggur endanlega fyrir, svo sem stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.hafa gert kröfu um.Svosem áður greinir var með áðurgreindum dómi Hæstaréttar 13. mars sl. felldur úrgildi úrskurður dómsins, þar sem fallist var á skyldu Landsbankans hf. til aðveita matsmönnum aðgang að tilteknum gögnum og upplýsingum í þágumatsstarfanna. Með vísan til 2. mgr. 102. laga nr. 91/1991, ber við þessaraðstæður að veita stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., sem matsbeiðendum,hæfilegan frest til þess að leggja fram nýja beiðni um afhendingu gagna ogljúka þar með endanlega gagnaöflun í þágu matsmálsins. Er frestun málsins viðþessar aðstæður í samræmi við forræði aðila á sakarefninu og jafnræði aðilaeinkamáls. Verður slík frestun, til ákveðins tíma, því ekki talin óhæfileg eðaandstæð þeim grundvallarréttindum annarra málsaðila sem áður ræðir. Er málinuþví frestað af þessum ástæðum til þess tíma sem fram kemur í úrskurðarorði.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMálinu er frestaðtil þinghalds 18. september nk. kl. 13.15 í dómhúsinu við Lækjartorg, dómsal401.
Mál nr. 359/2000	Leigusamningur Lóðarsamningur Greiðsludráttur Aðilaskipti Riftun Ógilding samnings Frávísunarkröfu hafnað Samaðild Vanreifun	Leigusamningur. Lóðarsamningur. Greiðsludráttur. Aðilaskipti. Riftun. Ógilding samnings. Frávísunarkröfu hafnað. Samaðild. Vanreifun.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. september 2000. Þau krefjast þess að staðfest verði riftun þeirra á leigusamningi, sem þau gerðu 23. október 1987 við Lindalax hf. um 150 hektara lóð úr landi Vatnsleysu í Vatnsleysustrandarhreppi, svo og á samningi sama dag um afnot á vatni, sjó og jarðvarma, eins og báðum þessum samningum var breytt með samningi 10. maí 1989. Einnig krefjast þau þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða þeim aðallega 78.623.638 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. október 1990 til greiðsludags, en til vara 40.123.000 krónur með sömu vöxtum af tilteknum fjárhæðum frá 1. október 1995 til greiðsludags. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði 27. nóvember 2000 héraðsdómi í málinu ásamt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 19. nóvember 1999, þar sem hafnað var kröfu hans um frávísun þess. Hann krefst aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann þess að staðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um sýknu hans af kröfu aðaláfrýjenda um riftun, en krafa þeirra um greiðslu verði lækkuð frá því, sem þar var dæmt. Til þrautavara krefst hann sýknu að svo stöddu af riftunarkröfu aðaláfrýjenda, en að því frágengnu að honum verði áskilinn frestur í tvö ár til að rýma fiskeldisstöð á landi, sem áðurgreindir samningar frá 23. október 1987 og 10. maí 1989 taka til. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur stefndu Silungi ehf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka. I. Samkvæmt gögnum málsins eru aðaláfrýjendurnir Sæmundur Þórðarson, Anne May Sæmundsdóttir, Þórður Jón Sæmundsson og Siv E. Sæmundsdóttir eigendur jarðarinnar Stóru-Vatnsleysu, en aðaláfrýjendurnir Geirlaug Þorvaldsdóttir, Katrín Þorvaldsdóttir og Skúli Þorvaldsson eigendur Minni-Vatnsleysu. Þau kveða aðaláfrýjandann Vatnsleysu sf. vera óskráð sameignarfélag þeirra, en það hafi á hendi sameiginlega hagsmuni vegna beggja jarðanna. Aðaláfrýjendur gerðu samning 23. október 1987 við Lindalax hf. um leigu á 150 hektara lóð úr landi áðurnefndra jarða undir fiskeldisstöð. Var þar mælt fyrir um að leigutaka væri heimilt að reisa mannvirki á lóðinni og aðhafast annað, sem nauðsynlegt væri til að starfrækja fiskeldisstöðina, þar með talið að fara um land jarðanna til að afla vatns, sjávar og jarðvarma og halda við mannvirkjum, svo og að leggja þar vatnslagnir og vegi. Tekið var fram að miðað væri við að í þremur áföngum yrði reist fiskeldisstöð, þar sem árlega yrðu framleidd um 4.000 tonn af laxi og þrjár milljónir laxaseiða. Með fyrsta áfanganum yrði unnt að framleiða um 1.100 tonn af laxi og eina milljón seiða, en með öðrum og þriðja áfanga yrði árleg framleiðsla í hvort sinn aukin um 1.450 tonn af laxi og eina milljón seiða. Samningurinn átti að gilda í 25 ár frá 1. október 1987, en að þeim tíma liðnum átti leigutakinn að eiga forleigurétt til jafn margra ára. Fyrir þetta bar honum að greiða aðaláfrýjendum í eitt skipti fyrir öll 5.848.900 krónur, eða jafnvirði 1.000.000 norskra króna, með því að gefa út til þeirra hlutabréf í Lindalaxi hf. Ef til þess kæmi að leigutakinn nýtti sér forleigurétt að liðnum upphaflegum leigutíma átti leiga að verða sú sama vegna þess tímabils að teknu tilliti til verðlagsbreytinga, en hana átti þá að greiða árlega í reiðufé. Í samningi þessum var tekið fram að Lindalax hf. bæri allan kostnað af framkvæmdum í tengslum við fiskeldisstöðina og öll gjöld, sem kynnu að verða lögð á félagið sem leigutaka eða vegna starfrækslu hennar, en aðaláfrýjendum bæri hins vegar að greiða öll gjöld, sem yrðu lögð á þau vegna eignarhalds að landinu eða tekna af því. Í 13. gr. samningsins sagði meðal annars eftirfarandi: „Leggist starfsemi fiskeldisstöðvarinnar niður eða minnki framleiðsla hennar verulega um lengri tíma skulu samningsaðilar gera sérstakan samning um það hvernig við slíku skuli bregðast. Hið fyrirfram greidda leigugjald ... verður þó ekki afturkræft úr hendi leigusala, en tekið skal tillit til þessa við gerð samningsins, með því t.d. að leyfa leigutaka að stunda aðra starfsemi á landinu.“ Í sömu grein samningsins var jafnframt mælt fyrir um að aðaláfrýjendur yrðu óbundnir af áðurgreindri heimild leigutakans til að bæta við fiskeldisstöðina öðrum og þriðja áfanga ef mannvirki í tengslum við stækkunina yrðu ekki reist fyrir 1. október 2002. Í 14. gr. samningsins var kveðið á um heimild leigutakans til að veðsetja réttindi sín samkvæmt samningnum, svo og að þinglýsa slíkri veðsetningu. Samkvæmt 15. gr. samningsins var leigutaka óheimilt án samþykkis aðaláfrýjenda að framselja réttindi sín, hvort sem er að hluta eða í heild, en þeir yrðu að rökstyðja synjun um heimild til framsals. Tekið var þó fram að aðaláfrýjendum bæri að hlíta því að aðilaskipti yrðu að réttindunum við nauðungarsölu eða gjaldþrotaskipti á búi leigutakans. Þá sagði eftirfarandi í 16. gr. samningsins: „Falli samningur þessi úr gildi við lok samningstíma eða af öðrum ástæðum ber leigutaka að fjarlægja á sinn kostnað þau mannvirki sem hann hefur reist á Vatnsleysulandi og/eða afmá ummerki þeirra. Borholur, þó ekki dælubúnaður, vegir og aðrar slíkar framkvæmdir, sem leigutaki hefur gert á landinu, falla endurgjaldslaust til leigusala við lok samningsins.“ Loks var mælt fyrir um það í 17. gr. samningsins að gera ætti sérstakan samningi milli aðaláfrýjenda og leigutakans um endurgjald fyrir vatn, sjó og jarðvarma úr hinu leigða landi. Að fengnu samþykki jarðanefndar 30. október 1987 var samningnum þinglýst 23. nóvember sama árs. Í samræmi við síðastgreint samningsákvæði gerðu aðaláfrýjendur annan samning 23. október 1987 við Lindalax hf. Var þar mælt fyrir um að leigutakinn skyldi greiða jafnvirði 6.000.000 norskra króna fyrir vatn, sjó og jarðvarma, sem hann mundi afla og nýta sér við fyrsta áfanga fiskeldisstöðvarinnar og síðan jafnvirði 9.000.000 norskra króna í tengslum við hvorn af síðari áföngunum tveimur. Þetta endurgjald skyldi allt greitt aðaláfrýjendum fyrir fram með hlutabréfum í Lindalaxi hf., en um það áttu að öðru leyti að gilda ákvæði hins samningsins, þar á meðal áðurnefndrar 13. gr. hans. Fyrir liggur í málinu að aðaláfrýjendur urðu með þeim hlutabréfum, sem um ræddi í framangreindum samningum, eigendur 48% hlutafjár í Lindalaxi hf. Auk þeirra voru hluthafar tveir, annars vegar norska félagið Seafood Development A/S, sem átti 49% hlutafjár, og hins vegar Fisktækni hf. með 3% hlutafjárins. Í stjórn félagsins tóku meðal annarra sæti tveir úr röðum aðaláfrýjenda. Í gögnum málsins kemur fram af hálfu aðaláfrýjenda að ágreiningur hafi risið milli hluthafanna, þar sem aðrir hluthafar hafi myndað meiri hluta gagnstætt þeim. Meðal annars hafi verið deilt um hvort Lindalax hf. ætti að kaupa Fjallalax hf., sem einnig hafi starfað við fiskeldi og verið að hluta í eigu áðurnefnds norsks félags. Hafi Fjallalax hf. verið komið í greiðsluþrot. Aðaláfrýjendur hafi talið norska félagið ætla að vernda hagsmuni sína sem hluthafa þar með þessari ráðstöfun. Þau hafi einnig gagnrýnt ýmislegt annað varðandi rekstur Lindalax hf. Hafi þetta orðið til þess að norska félagið leitaði haustið 1988 eftir kaupum á hlutum aðaláfrýjenda eða að þau drægju sig út úr félaginu, en fengju þess í stað greidda leigu fyrir landið undir fiskeldisstöðina og vatnsréttindi frá 1. október 1987 að telja. Fulltrúar aðaláfrýjenda og Lindalax hf. rituðu 13. febrúar 1989 undir yfirlýsingu, þar sem þau fyrrnefndu lýstu sig fús til að selja þeim síðarnefnda öll hlutabréf sín í félaginu, en samhliða því skyldu fulltrúar þeirra ganga úr stjórn þess. Leigusamningi skyldi jafnframt breytt í tengslum við þetta „svo og í samræmi við viðræður aðila um mögulegar breytingar á leigusamningnum.“ Þessu var síðan fylgt eftir með samningi 10. maí sama árs, þar sem kveðið var á um að aðaláfrýjendur skyldu framselja Lindalaxi hf. hlutabréf sín gegn greiðslu á 47.099.845 krónum, en sú fjárhæð yrði annaðhvort innt af hendi öll með peningum innan árs ef félaginu tækist að afla nýs hlutafjár eða að öðrum kosti 4.348.176 krónur með peningum og síðan verðtryggðu skuldabréfi fyrir 42.751.669 krónum, sem greiddar yrðu með 22 jöfnum árlegum afborgunum. Án tillits til niðurstöðu í þessu efni var ákveðið í samningnum að „leigugreiðslur Lindalax hf. til landeigenda samkvæmt samningi þeim, sem undirritaður var 23. október 1987, ásamt endurgjaldi fyrir vatn, sjó og jarðvarma, samkvæmt samkomulagi, sem undirritað var sama dag, skuli hækka í áföngum og verða sem hér segir: 1) Frá 1. október 1987 til 30. september 1989, samtals jafnvirði NOK 280.000 á ári. 2) Frá 1. október 1989 til 30. september 1991, samtals jafnvirði NOK 560.000 á ári. 3) Frá 1. október 1991, samtals jafnvirði NOK 1.000.000 á ári. Hækkun þessi er óháð því hvort og þá hvenær fiskeldisstöðin verður stækkuð frá því sem nú er.“ Leiga þessi yrði greidd eftir á 1. október ár hvert, í fyrsta sinn á árinu 1990. Í samningnum var kveðið á um að við undirritun hans bæri Lindalaxi hf. að greiða aðaláfrýjendum áðurnefndar 4.348.176 krónur, en þau yrðu eftir sem áður eigendur hlutafjár í félaginu þar til annaðhvort þeim yrði tilkynnt að nýir hluthafar hefðu fengist eða skuldabréf yrði gefið út samkvæmt áðursögðu fyrir eftirstöðvum kaupverðs hlutafjárins. Við undirritun samningsins gengju þó fulltrúar aðaláfrýjenda úr stjórn félagsins. Óumdeilt er að Lindalax hf. innti af hendi til aðaláfrýjenda í júní 1989 umræddar 4.348.176 krónur, sem litið var á sem greiðslu leigu fyrir tímabilið fram til 30. september 1989. Að öðru leyti efndi félagið ekki þær skyldur, sem það tók á sig samkvæmt framansögðu. Lindalaxi hf. var veitt heimild til greiðslustöðvunar 27. september 1989, en bú félagsins var síðan að kröfu stjórnar þess tekið til gjaldþrotaskipta 12. desember sama árs. Síðastgreindan dag tók gagnáfrýjandi, Laxalind hf., við rekstri fiskeldisstöðvarinnar, en félagið hafði verið stofnað nokkru áður fyrir atbeina Iðnþróunarsjóðs og Den Norske Creditbank, sem fengið höfðu veðréttindi í henni til tryggingar verulegri lánafyrirgreiðslu til Lindalax hf. Þrotabú síðastnefnda félagsins seldi síðan gagnáfrýjanda fiskeldisstöðina, þar með talin réttindi sín samkvæmt áðurgreindum samningum við aðaláfrýjendur, með kaupsamningi 22. febrúar 1990. Taldist kaupverðið greitt með því að gagnáfrýjandi tæki að sér áhvílandi veðskuldir við áðurnefndar tvær lánastofnanir, að fjárhæð samtals 317.781.668 krónur. Í kaupsamningnum var jafnframt að finna meðal annars svofellt ákvæði: „Vegna samnings dags. 10. maí 1989 milli Lindalax hf. og Vatnsleysu sf. lýsir seljandi því yfir að hann telji samninginn óskuldbindandi fyrir þrotabúið og að hann muni krefjast riftunar á honum. Náist ekki samkomulag um riftun verður látið reyna á það fyrir dómstólum, þar með töldum Hæstarétti Íslands. Kaupandi verður bundinn af endanlegri dómsniðurstöðu.“ Þessu til samræmis höfðaði þrotabú Lindalax hf. mál á hendur aðaláfrýjendum til riftunar á samningnum frá 10. maí 1989 og til endurgreiðslu áðurnefndra 4.348.176 króna. Með dómi aukadómþings Gullbringusýslu 2. maí 1991 voru aðaláfrýjendur sýknuð af þessum kröfum. Var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 15. desember 1994, sem birtur er í dómasafni þess árs, bls. 2814. Gagnáfrýjandi fékk 23. júlí 1997 gefið út afsal frá þrotabúi Lindalax hf. á grundvelli fyrrgreinds kaupsamnings. Gagnáfrýjandi kveðst fljótlega eftir kaup sín á fiskeldisstöðinni hafa tekið upp viðræður við aðaláfrýjendur um endurskoðun áðurgreindra leigusamninga. Þessar viðræður leiddu til þess að undirritaður var samningur þeirra 13. janúar 1992, þar sem lýst var yfir að leigusamningar aðaláfrýjenda við Lindalax hf. væru felldir úr gildi. Þess í stað tæki gagnáfrýjandi á leigu lóð, um fimm hektara að stærð, þar sem fiskeldisstöðin væri starfrækt. Hann mætti jafnframt nýta kalt vatn og sjó eftir þörfum miðað við að árleg framleiðsla hans yrði að hámarki 1.100 tonn af eldisfiski og hafa aðgang að borholum fyrri leigutakans utan lóðarinnar, sem samningurinn tók til. Skyldi leigutími vera tíu ár frá 1. október 1989 að telja, en gagnáfrýjandi eða sá, sem leiddi rétt sinn frá honum, njóta forleiguréttar til 25 ára til viðbótar. Ekki yrði greidd leiga fyrir tímabilið fram til 1. apríl 1993, en upp frá því árlega 1.000.000 krónur með nánar tiltekinni verðtryggingu. Væri gagnáfrýjanda heimilt að veðsetja og framselja réttindi sín samkvæmt samningnum, en við lok leigutíma bæri leigutaka að fjarlægja mannvirki sín að undanskildum borholum, sem gengju til aðaláfrýjenda endurgjaldslaust. Skuldbatt gagnáfrýjandi sig til að leysa úr veðböndum það land, sem áður var leigt Lindalaxi hf. og hann tæki ekki á leigu með samningnum. Áskilið var að gagnáfrýjandi gerði fyrirvara um að áðurnefndar lánastofnanir samþykktu samninginn, en með samþykki sínu myndu þær ábyrgjast leigugreiðslur hans. Óumdeilt er að þessi samningur hafi aldrei öðlast gildi, þar sem síðastgreint samþykki fékkst ekki af hendi annarrar lánastofnunarinnar. Einnig er óumdeilt að Lindalax hf. hafi í reynd ekki nýtt meira af landi aðaláfrýjenda en ráðgert var að gagnáfrýjandi tæki á leigu, svo og að félagið hafi aldrei nýtt þann jarðvarma, sem það átti rétt yfir samkvæmt samningum sínum við aðaláfrýjendur. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að framleiðsla Lindalax hf. hafi aldrei farið fram úr því marki, sem gert var ráð fyrir í umræddum samningi málsaðila. Fram er komið að aðilarnir hafi áfram leitað samkomulags um framangreind efni og meðal annars gert drög að samningi á árinu 1995, sem að mörgu leyti var sambærilegur samningnum frá 1992. Ekki tókst aðilunum þá að semja frekar en fyrra skiptið. Fyrir liggur að gagnáfrýjandi leigði 12. nóvember 1990 Pharmaco hf. fiskeldisstöðina, en ekki er ljóst af gögnum málsins hvenær þeim leigumála lauk. Með samningi 22. október 1992 leigði gagnáfrýjandi fiskeldisstöðina Silungi hf., réttargæslustefnda í málinu, til fjögurra ára. Hvorugur þessara samninga var lagður fyrir aðaláfrýjendur, sem bera því við að þeim hafi ekki orðið kunnugt um þá fyrr en seint á árinu 1997. Aðaláfrýjandinn Sæmundur Þórðarson gerði gagnáfrýjanda tilboð 11. desember 1996 í fiskeldisstöðina, þar sem boðin var greiðsla á 20.000.000 krónum, en að auki var því lýst yfir að aðaláfrýjendur myndu falla frá kröfu um greiðslu leigu fyrir árin 1990 til 1996 ef tilboðinu yrði tekið. Í framhaldi af þessu gerði sami aðaláfrýjandi yfirlýsingu ásamt nafngreindum mönnum, íslenskum og erlendum, þar sem þeir síðarnefndu létu í ljós vilja sinn til að kaupa fiskeldisstöðina og taka á leigu hjá aðaláfrýjendum landið undir hana. Þá voru og gerð drög að leigusamningi milli sömu manna og fulltrúa aðaláfrýjenda, þar sem ráðgert var að greiddar yrðu 100.000 krónur á mánuði í leigu, auk 10% af árlegum rekstrarhagnaði af fiskeldisstöðinni. Af fyrirliggjandi gögnum verður hvorki ráðið hversu mikið land hafi þar átt að leigja né hvort vatnsréttindi hafi þar verið innifalin. Með bréfi 17. mars 1997 tilkynntu Iðnþróunarsjóður og Den Norske Bank A/S aðaláfrýjandanum Sæmundi að tilboði hans í fiskeldisstöðina yrði ekki tekið, þar sem samkomulag hefði verið gert við réttargæslustefnda um kaup hennar. Í tilefni fyrirspurnar aðaláfrýjandans veittu þeir sömu honum nánari upplýsingar með bréfi 14. apríl sama árs um að réttargæslustefndi hefði keypt Laxalind ehf. Samkvæmt bréfi forráðamanns beggja félaganna, gagnáfrýjanda og réttargæslustefnda, til aðaláfrýjenda 14. október 1997 var gerður samningur um þessi kaup 6. júní sama árs. Í bréfinu var gerð tillaga um heildargreiðslu á 7.000.000 krónum til uppgjörs á leiguskuld vegna tímabilsins frá 1990 til 1996, en frá byrjun árs 1997 voru boðnar 1.200.000 krónur í ársleigu ef gerður yrði leigusamningur til 25 ára um land og vatnsréttindi. Sérstaklega var tekið fram að með þessu viðurkenndi gagnáfrýjandi ekki kröfu aðaláfrýjenda að neinu leyti og væri boð hans gert með fyrirvara um réttmæti og fjárhæð hennar. Þessu höfnuðu aðaláfrýjendur 30. október 1997. Gagnáfrýjandi leitaði 17. desember 1997 eftir dómkvaðningu manna til að meta hvað telja mætti eðlilegt og sanngjarnt endurgjald til aðaláfrýjenda fyrir afnot hans af landi, vatni og sjó í Vatnsleysuvík á tímabilinu frá 12. desember 1989 til 30. september 1996, með því að framleiðsla fiskeldisstöðvar gagnáfrýjanda hefði minnkað verulega frá því, sem ráðgert hefði verið í leigusamningi aðaláfrýjenda við Lindalax hf. Í beiðni gagnáfrýjanda um dómkvaðninguna var þess meðal annars getið að aðaláfrýjendur krefðu hann um greiðslu fullrar leigu vegna fyrrgreinds tímabils og væri honum því nauðsynlegt að fá mat um hæfilega leigu í ljósi áðurgreinds ákvæðis 13. gr. samnings aðaláfrýjenda við Lindalax hf. frá 23. október 1987. Í matsgerð 19. febrúar 1998 var vísað til þess að forsendur upphaflega samningsins hefðu ekki staðist að því leyti að aðeins hafi verið byggður fyrsti áfangi fiskeldisstöðvarinnar og ekki hefði verið unnt að afla jarðvarma nema með miklum tilkostnaði, en af þeim sökum hafi hún aldrei verið nýtt til seiðaeldis. Þá var og vísað til þess að aðilarnir hafi gert áðurgreindan samning 13. janúar 1992, þar sem gert var ráð fyrir verulegri minnkun landsins, sem leigt yrði gagnáfrýjanda. Var lagt til grundvallar að metin yrði leiga fyrir fimm hektara lands, en bætt yrði við sem svaraði 1% af árlegu heildarandvirði framleiðslu fiskeldisstöðvarinnar. Samkvæmt því taldist hæfileg leiga nema samtals 3.734.030 krónum vegna fyrrnefnds tímabils. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing forráðamanns gagnáfrýjanda og réttargæslustefnda 17. mars 1999, þar sem greinir meðal annars að samkvæmt munnlegum og ótímabundnum samningi hafi réttargæslustefndi á leigu frá gagnáfrýjanda „réttindi leigusala samkvæmt samningi um aðstöðu fyrir fiskeldisstöð við Vatnsleysuvík, dags. 23.10.1987, sem og öll mannvirki sem reist hafa verið á hinu leigða til reksturs fiskeldisstöðvar, ásamt öllum búnaði leigusala til starfseminnar.“ Fyrir þetta greiði réttargæslustefndi ekki leigu, en honum beri að halda við mannvirkjum og búnaði, svo og að greiða öll opinber gjöld af hinu leigða. Aðaláfrýjendur lýstu kröfu í þrotabú Lindalax hf. 3. mars 1990, þar sem meðal annars var krafist viðurkenningar á gildi samninga þeirra 23. október 1987 og 10. maí 1989. Var þar vakin athygli á að krafa aðaláfrýjenda um leigu myndi falla í gjalddaga 1. október 1990 og væri hún að fjárhæð 560.000 norskar krónur. Myndu þau „að sjálfsögðu krefjast þessa leigugjalds og beina kröfu sinni að þeim, sem þá kann að eiga fiskeldisstöðina.“ Ef leigan yrði hins vegar ekki greidd yrði „leigutakinn að víkja af landinu með mannvirki sín, sbr. 16. gr. leigusamningsins frá 23. október 1987.“ Nefndri viðurkenningarkröfu aðaláfrýjenda var hafnað við gjaldþrotaskiptin, enda höfðaði þrotabúið í framhaldi af því áðurgreint riftunarmál á hendur þeim. Fyrir liggur að með bréfi 17. maí 1995 vöktu aðaláfrýjendur athygli gagnáfrýjanda á heildarfjárhæð gjaldfallinnar leigu allt frá gjalddaga 1. október 1990 til sama dags á árinu 1994, alls 57.841.213 krónur að meðtöldum dráttarvöxtum. Þá var gagnáfrýjanda sent innheimtubréf aðaláfrýjenda 13. maí 1997, þar sem krafist var greiðslu gjaldfallinnar leigu allt til gjalddaga 1. október 1996, en með dráttarvöxtum og innheimtukostnaði næmi hún 104.357.458 krónum. Loks sendu aðaláfrýjendur gagnáfrýjanda símskeyti 16. mars 1998, þar sem lýst var yfir riftun leigusamninganna, sem um ræðir í málinu, vegna vanskila á leigu allt frá 12. desember 1989. Væri höfuðstóll kröfunnar 69.257.638 krónur. Var þess krafist að skuldin yrði greidd fyrir 20. mars 1998, en að öðrum kosti að gagnáfrýjandi myndi víkja af landinu. Þessu andmælti gagnáfrýjandi með bréfi 17. mars 1998. Hinn 27. sama mánaðar leituðu aðaláfrýjendur heimildar Héraðsdóms Reykjaness til að fá gagnáfrýjanda borinn út af landi þeirra með beinni aðfarargerð. Þeirri beiðni var hafnað með úrskurði 26. maí 1998, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 19. júní sama árs, sbr. dómasafn 1998 bls. 2573. Samhliða rekstri þess máls lýstu gagnáfrýjendur kröfu í þrotabú Lindalax hf. um greiðslu leigu fyrir tímabilið frá 12. desember 1989 til 1. október 1997, samtals 69.257.638 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta. Var þess krafist að krafan nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt ákvæði 3. töluliðar 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Skiptastjórar í þrotabúinu höfnuðu þessari kröfu og var sú afstaða þeirra staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. desember 1998. Þá niðurstöðu staðfesti Hæstiréttur með dómi 1. febrúar 1999, sem birtur er í dómasafni þess árs, bls. 338. Í framhaldi af því var mál þetta höfðað 17. febrúar 1999. II. Áðurgreindar dómkröfur aðaláfrýjenda lúta að staðfestingu riftunar á leigusamningum þeirra við Lindalax hf. frá 23. október 1987, eins og þeim var breytt með samningi 10. maí 1989, og greiðslu skuldar vegna vangoldinnar leigu samkvæmt sömu samningum. Í málinu leita þau ekki dóms um skyldu gagnáfrýjanda til að víkja af landinu. Eins og aðaláfrýjendur hafa þannig markað sakarefni málsins verður ekki fallist á með gagnáfrýjanda að þeim hafi borið sérstaklega að taka afstöðu til þess hvað verða ætti um varanleg mannvirki á hinu leigða landi ef krafan um staðfestingu riftunar næði fram að ganga og enn síður hvernig farið yrði með lausafé, sem kann að teljast fylgifé fiskeldisstöðvarinnar. Þótt krafa um staðfestingu riftunar umræddra leigusamninga varði vissulega hagsmuni þeirra, sem fengið hafa veð í réttindum gagnáfrýjanda samkvæmt samningunum, verður ekki horft fram hjá því að riftunin ein og sér raskar ekki gildi veðréttindanna. Í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geta veðhafar ekki talist eiga óskipt réttindi eða bera óskipta skyldu með gagnáfrýjanda í þeim efnum, sem dómkrafa aðaláfrýjenda um staðfestingu riftunar snýr að. Samkvæmt þessu er ekkert tilefni til að verða við kröfu gagnáfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi. III. Í málinu deila aðilarnir meðal annars um hvort samningar aðaláfrýjenda við Lindalax hf. 23. október 1987, annars vegar um leigu á landi undir fiskeldisstöð og hins vegar um nýtingu á köldu vatni, sjó og jarðvarma, verði taldir til svokallaðra grunnleigusamninga. Til þess þarf ekki sérstaklega að taka afstöðu, enda verður ekki fallist á með gagnáfrýjanda að óskráðar reglur gildi að íslenskum rétti, sem takmarki heimild leigusala til að bregðast við verulegri vanefnd leigutaka með riftun grunnleigusamnings, ef ekki er stoð fyrir slíkri takmörkun í ákvæðum samningsins. Í umræddum samningum frá 23. október 1987 voru hvorki berum orðum né óbeint settar skorður við því að aðaláfrýjendum væri frjálst að neyta þeirra almennu úrræða, sem þeim væru heimil að lögum ef til vanefnda leigutaka kæmi. Verður í þessu sambandi jafnframt að gæta að því að í áður tilvitnuðum orðum 16. gr. samningsins um leigu á landi undir fiskeldisstöðina fólst beinlínis ráðagerð um að hann kynni að falla úr gildi af öðrum ástæðum en þeirri að leigutíminn væri á enda. Að þessu virtu fer eftir almennum reglum hvort aðaláfrýjendum hafi verið heimilt að rifta leigusamningunum, sem um ræðir í málinu. Í samningum aðaláfrýjenda við Lindalax hf. 23. október 1987 og 10. maí 1989 var á þann hátt, sem áður greinir, kveðið á um skyldu félagsins til að greiða leigu fyrir að nota land aðaláfrýjenda og nýta þar kalt vatn, sjó og jarðvarma. Þrotabú félagsins höfðaði sem fyrr segir mál á hendur aðaláfrýjendum meðal annars til riftunar á þeim breyttu skilmálum um greiðslu leigu, sem komust á með samningnum 10. maí 1989. Af þeirri riftunarkröfu voru aðaláfrýjendur sýknuð með héraðsdómi 2. maí 1991, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 15. desember 1994. Í kaupsamningi gagnáfrýjanda við þrotabú Lindalax hf. 22. febrúar 1990 var eins og áður greinir kveðið á um að sá fyrrnefndi yrði bundinn af endanlegri niðurstöðu þess dómsmáls. Að gengnum dóminum hefur gagnáfrýjandi ekkert aðhafst til að koma fram breytingu á skilmálum leigusamninganna með málsókn á hendur aðaláfrýjendum. Gagnáfrýjandi gat samkvæmt þessu ekki réttilega vikist undan skyldu til að greiða aðaláfrýjendum leigu fyrir þau réttindi, sem hann hafði umráð yfir á grundvelli umræddra leigusamninga. Hann hefur þó alveg látið hjá líða að efna þá skyldu allar götur frá því að hann tók 12. desember 1989 við réttindum leigutaka samkvæmt samningunum, þrátt fyrir kröfur aðaláfrýjenda um greiðslu. Hvað sem líður ágreiningi aðilanna um fjárhæð leigunnar eru vanefndir gagnáfrýjanda á leigusamningunum þannig stórfelldar. Hafa aðaláfrýjendur ekki með tómlæti glatað rétti til að bera þessar vanefndir fyrir sig, en þær höfðu staðið samfellt í meira en átta ár þegar þau lýstu yfir riftun á þessum grunni 16. mars 1998 og standa þær enn. Með 15. gr. samnings aðaláfrýjenda við Lindalax hf. 23. október 1987 um leigu á landi undir fiskeldisstöðina var eins og áður greinir ákveðið að leigutaka væri óheimilt að framselja réttindi sín samkvæmt samningnum nema með samþykki aðaláfrýjenda. Fyrir liggur að gagnáfrýjandi hefur þrívegis leigt út fiskeldisstöðina, fyrst með leigusamningi við Pharmaco hf. 12. nóvember 1990, síðan með samningi til fjögurra ára við réttargæslustefnda 22. október 1992 og loks eftir það tímabil með ótímabundnum samningi við þann sama. Samkvæmt áðurgreindri yfirlýsingu forráðamanns gagnáfrýjanda og réttargæslustefnda frá 17. mars 1999 ráðstafaði gagnáfrýjandi þar berum orðum réttindum sínum samkvæmt leigusamningi við aðaláfrýjendur frá 23. október 1987. Allar þessar ráðstafanir gagnáfrýjanda voru þess eðlis að umrædd 15. gr. leigusamningsins tók til þeirra. Óumdeilt er að í engu þessara tilvika var leitað samþykkis aðaláfrýjenda. Með því braut gagnáfrýjandi verulega gegn skyldum sínum við aðaláfrýjendur. Er ósannað að aðaláfrýjendum hafi orðið kunnugt um efni þessara leigusamninga gagnáfrýjanda fyrr en á árinu 1997, eins og þau hafa sjálf greint frá. Þau hafa því ekki glatað rétti til að bera þessa vanefnd fyrir sig vegna tómlætis. Eins og áður greinir kom þegar fram í kröfulýsingu aðaláfrýjenda 3. mars 1990 í þrotabú Lindalax hf. að þau kynnu að bregðast við leiguvanskilum með því að krefjast þess að leigutaki viki af landi þeirra. Í því fólst sú afstaða að til þess gæti komið að neytt yrði heimildar til að rifta leigusamningunum ef vanefndir yrðu af hendi leigutaka. Eftir það gengu aðaláfrýjendur eftir efndum. Í ljósi framangreindra aðgerða og þess hversu stórfelldar vanefndir urðu mátti gagnáfrýjanda vera ljóst að aðaláfrýjendur krefðust efnda að viðlagðri riftun. Í málinu hefur gagnáfrýjandi ekki borið því sérstaklega við að skort hafi annars á að aðaláfrýjendur hafi gefið nægilega skýra aðvörun um afleiðingar áframhaldandi vanefnda hans áður en þau lýstu yfir riftun leigusamninganna. Að virtu öllu framangreindu var fullnægt skilyrðum fyrir því að aðaláfrýjendur riftu 16. mars 1998 leigusamningum sínum við Lindalax hf. frá 23. október 1987, eins og þeim var breytt með samningi 10. maí 1989, vegna stórfelldra vanefnda gagnáfrýjanda. Réttur aðaláfrýjenda í þessum efnum var ekki háður því að þau gerðu áður gagnáfrýjanda eða þeim, sem þá nutu veðréttar í réttindum hans samkvæmt leigusamningunum, grein fyrir ráðagerðum sínum um afdrif mannvirkja á hinu leigða landi, svo sem gagnáfrýjandi heldur fram til stuðnings áðurgreindri þrautavarakröfu sinni í málinu. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa aðaláfrýjenda um staðfestingu á riftun umræddra samninga. Til ítrustu vara gagnvart kröfu aðaláfrýjenda um staðfestingu riftunar leigusamninganna hefur gagnáfrýjandi haldið fram fyrrgreindri kröfu um að honum verði áskilinn frestur í tvö ár til að rýma landið, sem samningarnir tóku til. Í málinu leita aðaláfrýjendur ekki dóms um skyldu gagnáfrýjanda til að víkja af umræddu landi. Þessi krafa gagnáfrýjanda er þegar af þeirri ástæðu tilefnislaus. Henni verður samkvæmt þessu hafnað. IV. Gagnáfrýjandi hefur hvorki með yfirlýsingum sínum né gerðum, sem greint er frá hér að framan, viðurkennt í skilningi 6. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda skuld sína við aðaláfrýjendur vegna leigu, sem fallin var í gjalddaga meira en fjórum árum áður en málið var höfðað 17. febrúar 1999. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. sömu laga er því krafa aðaláfrýjenda um leigu, sem gjaldfallin var til og með umsömdum gjalddaga 1. október 1994, fallin niður fyrir fyrningu. Stendur þá eftir krafa aðaláfrýjenda um leigu, sem féll í gjalddaga á tímabilinu frá 1. október 1995 til sama dags á árinu 1998, en samkvæmt varakröfu þeirra nemur hún 40.123.000 krónum. Gagnáfrýjandi hefur ekki andmælt því að sú fjárhæð sé í samræmi við ákvæði leigusamninga aðaláfrýjenda við Lindalax hf. frá 23. október 1987, eins og þeim var breytt 10. maí 1989. Eins og áður greinir var í 13. gr. samningsins 23. október 1987 um leigu á landi undir fiskeldisstöðina ráðgert að til þess gæti komið að starfræksla hennar legðist niður eða framleiðsla þar myndi minnka verulega um lengri tíma. Um viðbrögð við því skyldu aðaláfrýjendur og leigutaki gera sérstakan samning, en leiga, sem eftir upphaflegri hljóðan beggja samninganna frá 23. október 1987 var að öllu leyti greidd fyrir fram, yrði þó ekki afturkræf úr hendi aðaláfrýjenda. Þegar fyrirmælum í samningunum um greiðslu leigu var breytt með samningi 10. maí 1989 var í engu hreyft við ákvæði 13. gr. að þessu leyti. Af því verður ekki ályktað að aðaláfrýjendur hafi gengist undir að fjárhæð leigunnar gæti komið til endurskoðunar af þeim ástæðum, sem getið var í ákvæðinu. Til þess verður þó enn frekar að líta að eftir hljóðan þessa ákvæðis naut leigutaki ekki einhliða réttar til að lýsa sig í einhverjum atriðum óskuldbundinn af samningunum þótt starfsemi hans legðist niður eða framleiðsla minnkaði, heldur átti að bregðast við slíku með því að „gera sérstakan samning“, sem hefði þá eðli máls samkvæmt verið að efni til háður vilja beggja, leigusala og leigutaka. Er í þessu ljósi ófært á grundvelli þessa ákvæðis að leita atbeina dómstóla til að fá umræddum samningum aðaláfrýjenda við Lindalax hf. breytt í einstökum atriðum. Fjárhæð kröfu aðaláfrýjenda á rætur að rekja til samnings þeirra við Lindalax hf. 10. maí 1989 um breytingar á upphaflegum samningum þeirra frá 23. október 1987. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað séð en að þessar breytingar hafi verið gerðar eftir að félagið hafði komið upp mannvirkjum, sem enn er notast við í starfsemi réttargæslustefnda, en þær hafi aldrei nægt fyllilega til að ná þeirri framleiðslu, sem stefnt var að í fyrsta áfanga fiskeldisstöðvarinnar. Við gerð samningsins 10. maí 1989 virðist Lindalax hf. eingöngu hafa nýtt sér þá fimm hektara lands, sem hermt er að starfsemi fiskeldisstöðvarinnar sé enn bundin við. Á þeim tíma hafði félagið ekki byrjað að nýta jarðvarma og mun aldrei hafa orðið af því síðan. Af gögnum málsins er ekki unnt að ráða annað en að við gerð þessa samnings hafi forráðamenn Lindalax hf. hvorki séð fyrir að nýting lands yrði aukin eða jarðvarma hafin né að ráðist yrði í framkvæmdir við síðari áfanga fiskeldisstöðvarinnar í náinni framtíð. Þrátt fyrir það var samið um fasta árlega fjárhæð leigu og sem áður segir beinlínis tekið fram í samningnum að leigugjaldið, sem þar var ákveðið, væri óháð því hvort og þá hvenær fiskeldisstöðin yrði stækkuð frá því sem þá var. Tók þannig ákvörðun leigunnar á þeim tíma ekki mið af öðrum aðstæðum en þeim, sem enn eru við lýði að því er varðar umfang fiskeldisstöðvarinnar og hvernig þau réttindi, sem aðaláfrýjendur skuldbundu sig til að veita leigutaka, eru í reynd hagnýtt. Í matsgerð dómkvaddra manna, sem gagnáfrýjandi aflaði 19. febrúar 1998 og áður er getið, var í samræmi við beiðni hans metið „eðlilegt og sanngjarnt endurgjald“ handa aðaláfrýjendum fyrir afnot lands undir fiskeldisstöð hans. Af niðurstöðum matsgerðarinnar er ljóst að endurgjaldið var metið með tilliti til þess að gagnáfrýjandi nýtti aðeins fimm hektara lands og að engu leyti jarðvarma. Með þessu var að öllu leyti horft fram hjá því að gagnáfrýjandi hafði sjálfur kosið að nýta aðeins í þessu mæli réttindi sín samkvæmt samningunum frá 23. október 1987. Aðaláfrýjendur voru þó allt að einu bundin með samningunum um ráðstöfun á 150 hekturum lands og jarðvarma, sem skerti kost þeirra á annarri hagnýtingu eða ráðstöfun. Gagnáfrýjandi hefur heldur aldrei lýst yfir að hann gefi eftir réttindi sín yfir þessum gæðum, svo sem honum hefði einhliða verið fært. Að auki verður ekki annað séð af niðurstöðum matsgerðarinnar en að þar hafi eingöngu verið miðað við að endurgjald ætti annars vegar að koma fyrir leigu á umræddum fimm hekturum lands og hins vegar að tengjast umfangi framleiðslu í fiskeldisstöðinni. Með þessu var horft fram hjá því að í upphaflegum samningum aðaláfrýjenda við Lindalax hf. 23. október 1987 var ákveðið að leiga fyrir 150 hektara lands í 25 ár yrði 1.000.000 norskar krónur, en fyrir not af köldu vatni, sjó og jarðvarma í jafnlangan tíma átti alls að greiða margfalda þá fjárhæð, eða 24.000.000 norskar krónur. Með samningnum 10. maí 1989 var með öllu felld niður tenging þessa endurgjalds fyrir afnot vatns við einstaka áfanga í fyrirhugaðri stækkun fiskeldisstöðvarinnar. Að öllu þessu gættu er matsgerðin í heild reist á forsendum, sem eiga ekki stoð í samningunum, sem réttindi gagnáfrýjanda yfir eignum aðaláfrýjenda eru reist á. Er matsgerðin því haldlaus til sönnunar um hvert mætti telja sanngjarnt endurgjald úr hendi gagnáfrýjanda fyrir þau réttindi. Gagnáfrýjandi hefur lagt fram þrjá samninga milli annarra en hér eiga hlut að máli um leigu á landi og nýtingu vatns og jarðvarma til fiskeldis. Þessa samninga telur hann mega hafa til marks um að endurgjaldið, sem mælt er fyrir um í samningum aðaláfrýjenda við Lindalax hf., sé margfalt hærra en almennt sé krafist í sambærilegum rekstri. Í málinu liggja ekki fyrir nein sérfræðileg gögn um samanburð á því, sem þessir þrír samningar taka til, við þau réttindi, sem Lindalaxi hf. voru veitt með samningum sínum við aðaláfrýjendur. Þegar af þeirri ástæðu geta þessi gögn ekki komið gagnáfrýjanda að haldi. Þegar alls þess er gætt, sem að framan greinir, hefur gagnáfrýjanda ekki tekist að færa viðhlítandi sönnur fyrir því að ósanngjarnt sé af aðaláfrýjendum að bera fyrir sig ákvæði í samningum sínum við Lindalax hf. frá 23. október 1987 og 10. maí 1989 um landsleigu og endurgjald fyrir réttindi til að nýta vatn, sjó og jarðvarma. Verður heldur ekki horft fram hjá því að gagnáfrýjandi, eins og upphaflegur viðsemjandi aðaláfrýjenda, er félag, sem stofnað var gagngert til að hafa með höndum atvinnustarfsemi á sviði fiskeldis. Gæti því hvorugt þessara félaga talist vera í slíkri stöðu að á þau gæti hallað í samningsgerð um þetta efni við aðaláfrýjendur. Í þessu ljósi stoðar gagnáfrýjanda ekki að bera fyrir sig 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, til að fá vikið til hliðar umræddum samningsákvæðum. Að þessu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina varakröfu aðaláfrýjenda og dæma þannig gagnáfrýjanda til að greiða þeim 40.123.000 krónur með dráttarvöxtum, eins og nánar greinir í dómsorði. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Staðfest er riftun aðaláfrýjenda, Sæmundar Þórðarsonar, Anne May Sæmundsdóttur, Þórðar Jóns Sæmundssonar, Sivjar E. Sæmundsdóttur, Geirlaugar Þorvaldsdóttur, Katrínar Þorvaldsdóttur, Skúla Þorvaldssonar og Vatnsleysu sf., á leigusamningi, sem þau gerðu 23. október 1987 við Lindalax hf. um 150 hektara lóð úr landi Vatnsleysu í Vatnsleysustrandarhreppi, svo og á samningi sama dag um afnot á vatni, sjó og jarðvarma, eins og báðum þessum samningum var breytt með samningi 10. maí 1989. Gagnáfrýjandi, Laxalind ehf., greiði aðaláfrýjendum 40.123.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 10.348.000 krónum frá 1. október 1995 til 1. október 1996, af 20.707.000 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, af 30.757.000 krónum frá þeim degi til 1. október 1998, en af 40.123.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. júlí 2000. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 29. maí 2000, hafa stefnendur, Sæmundur Þórðarson, kt.270927-5139, Stóru Vatnsleysu, Vatnsleysustrandarheppi, Anna May Sæmundsdóttir, kt. 121255-6939, Rekagranda 10, Reykjavík, Þórður Jón Sæmundsson, kt. 060565-5709, Heiðarvegi 11, Vogum, Vatnsleysustrandarhreppi, Geirlaug Þorvaldsdóttir, kt. 131239-4679, Stigahlíð 80, Reykjavík, Katrín Þorvaldsdóttir, kt. 150549-2569, Tjarnagötu 40, Reykjavík og Skúli Þorvaldsson, kt. 070341-3799, Bergstaðarstæti 77, Reykjavík, öll persónulega og fyrir hönd óskráðs sameignarfélags þeirra Vatnsleysu sf., (félags eigenda jarðanna Stóru- og Minni Vatnsleysu, Vatnsleysustrandarhreppi, Gullbringusýslu), höfðað fyrir dómi með stefnu birtri 17. febrúar1999, á hendur Þórði Þórðarsyni, kt. 081065-5519, fyrir hönd Laxalindar ehf., kt. 631089-1009, Kalkofnsvegi 1, Reykjavík. Til réttargæslu er stefnt Silungi ehf., kt. 631192-2119, Stóru-Vatnsleysu, Vogum, Vatnsleysustrandarhreppi. Dómkröfur stefnenda eru þessar: I.Að staðfest verði með dómi, riftun stefnenda á samningi um leigu dags. 23. október 1987 ásamt síðari breytingum, skv. samningi frá 10. maí 1989, upphaflega við Lindalax hf. Einnig verði staðfest riftun stefnenda á samkomulagi um afnot vatns, sjávar og jarðvarma, einnig dags. 23. október ásamt síðari breytingum, skv. samningi frá 10. maí 1989. II. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum vangoldið leigugjald; Aðallega vegna leigutímabilsins frá 12. desember 1989 til 1. október 1998, alls að fjárhæð kr. 78.623.638,- auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð samkv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, þannig reiknuðum. Af kr. 4.207.818,- frá 1. október 1990 til 1. október 1991, þá af kr. 9.306.338,- fá þeim degi til 1. október 1992, þá af kr. 18.708.738,- frá þeim degi til 1. október 1993, þá af kr. 28.490.238,- frá þeim degi til 1. október 1994, þá af kr. 38.500.638,- frá þeim degi til 1. október 1995, þá af kr. 48.848.638, frá þeim degi til 1. október 1996, þá af kr. 59.207.638,- frá þeim degi til 1. október 1997, þá af kr. 69.257.638,- frá þeim degi til 1. október 1998, en frá þeim degi af kr. 78.623.638,- til greiðsludags. Til vara er krafist leigugjalds vegna leigutímabilsins frá 1. október 1995 til 1. október 1998, samtals kr. 40.123.000,- auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð samkv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, þannig reiknuðum. Af kr. 10.348.000,- frá 1. október 1995 til 1. október 1996, þá af kr. 20.707.000,- frá þeim degi til 1. október 1997, þá af kr. 30.757.000,- frá þeim degi til 1. október 1998, en frá þeim degi af kr. 40.123.00,- til greiðsludags. Þess er krafist að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldar á 12 mánaða fresti og myndi þannig nýjan höfuðstól til útreiknings dráttarvaxta. III. Gera stefnendur og kröfu um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu, skv. málskostnaðarreikningi sem lagður var fram við aðalmeðferð, eða að mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun lögmanns. Ekki eru gerðar sérstakar kröfur á hendur réttargæslustefnda Silungi ehf. Dómkröfur stefnda eru þessar: I. Aðallega er þess krafist að öllum kröfum stefnenda verði vísað frá dómi. II. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda um riftun samninga frá 23. október 1987 og samnings frá 10. maí 1989 og að kröfur um greiðslu leigu samkvæmt lið II í dómkröfum stefnenda, verði lækkaðar verulega og að hann verði sýknaður af öllum kröfum sem gjaldféllu fyrir 1. október 1995. III. Til þrautavara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður að svo stöddu af öllum kröfum undir lið I í dómkröfum stefnenda, um riftun samninga frá 23. október 1987 og 10. maí 1989. IV. Til þrautaþrautavara krefst stefndi þess að honum verði áskilin tvö ár til þess að rýma fiskeldisstöðina, fallist dómurinn á kröfu stefnda um riftun og að í riftunarkröfunni felist krafa um rýmingu stöðvarinnar af hálfu stefnenda og þess aðila sem nú situr stöðina í skjóli réttar stefnda, frá þeim degi sem endanlegur dómur fellur. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati réttarins, sem beri dráttarvexti frá 15. degi eftir dómsuppsögu. II. Þann 23. október 1987 gerðu stefnendur og Lindalax hf. með sér samning um aðstöðu fyrir fiskeldisstöð við Vatnsleysuvík í landi stefnenda, þ.ám. um leigu á landi og aðstöðu til nýtingar á vatni, sjó og jarðvarma. Samningurinn fól m.a. í sér leigu á u.þ.b. 150 hektumum lands, heimild til mannvirkjagerðar til starfrækslu fiskeldisstöðvar, aðstöðu til öflunar og nýtingar neysluvatns, sjávar og jarðvarma á háhitasvæði stefnenda, umferðar um landið o.fl. Samningstími var ákveðinn 25 ár, frá 1. október 1987 að telja. Í leigusamningi þessum var leigugjaldið ákveðið skv. 7.gr., sem hér segir: Leigugjaldið fyrir lóðarréttindin og skyld réttindi átti að vera jafnvirði 1.000.000,- norskra króna miðað við opinbera gengisskráningu Seðlabanka Íslands hinn 22. október 1987 og skyldi leigugjaldið breytast í samræmi við breytingu á gildi norskrar krónu gagnvart íslenskri, sbr. gengisskráningu Seðlabankans. Samkvæmt samkomulagi sem gert var milli stefnenda og Lindalax hf. dags. 23. október 1987, um greiðslu fyrir vatn, sjó og jarðvarma, sem Lindalax hf. aflaði og nýtti á grundvelli leigusamnings, skyldi Lindalax hf. greiða eftirfarandi endurgjald. a) Fyrir fyrsta áfanga samningsins, jafnvirði 6 milljóna norskra króna. b) Fyrir áætlaðan annan áfanga, jafnvirði 9 milljóna norskra króna. c) Fyrir áætlaðan þriðja áfanga, jafnvirði 9 milljónir norskra króna. Í þeim þremur áföngum sem hér um ræðir, var gert ráð fyrir stigvaxandi framleiðslu og umsvifum fyrirtækisins. Í samningnum og samkomulaginu frá 23. október 1987, var gert ráð fyrir að endurgjaldið væri greitt fyrir fram, með útgáfu hlutabréfa í Lindalaxi hf. Þann 10. maí 1989 gerðu stefnendur og Lindalax hf. með sér samning, byggðan á viljayfirlýsingu beggja aðila frá 13. febrúar s.á. þar sem breytt er fyrri samningi aðila og var svo um samið að stefnendur framseldu Lindalaxi hf., öll hlutabréf sín í félaginu gegn því að Lindalax hf. greiddi þeim eftirleiðis leigu fyrir réttindi samkvæmt samningi aðila frá 23. október 1987, frá og með 1. október 1987 að telja. Samkvæmt 3. gr. þessa samnings skyldi leigugjald innt af hendi eftir á, í fyrsta sinn 1. október 1990. Var fjárhæð leigugjaldsins ákveðin í samningnum sem hér segir, frá 1. október 1989 til 30. september 1991 samtals jafnvirði 560.000,- norskra krónur á ári, en frá 1. október 1991 samtals jafnvirði 1.000.000,- norskra krónur á ári. Þann 12. desember 1989 var bú Lindalax hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Þann 22. febrúar var gerður kaupsamningur milli Laxalindar hf. og þrotabús Lindalax hf., þar sem seld var laxeldisstöð þrotabúsins við Vatnsleysuvík ásamt öllu sem henni fylgdi, þ.m.t. lóðarleiguréttindi auk vatns - og jarðvarma réttinda. Í 9. gr. þessa samnings er vísað til áður getins samnings milli stefnenda og Lindalax hf. frá 10. maí 1989 og segir þar að vegna þess samnings lýsi þrotabú Lindalax hf. því yfir að það telji samninginn óskuldbindandi fyrir þrotabúið og að krafist verði riftunar á hans. Ennfremur segir í 9. gr. að náist ekki samkomulag um riftun verði látið reyna á það fyrir dómstólum, þar með töldum Hæstarétti Íslands. Að lokum segir í kaupsamningnum að kaupandi verði bundinn af endanlegri dómsniðurstöðu. Í máli sem höfðað var til riftunar á samningi þessum var riftun ekki heimiluð og staðfesti Hæstiréttur dóm héraðsdóms frá 2. maí 1991 með dómi réttarins í málinu 324/1991 frá 15. desember 1994, þar sem stefnendur, í því máli sem hér er til umfjöllunar, voru sýknaðir af öllum kröfum þrotabús Lindalax hf. Í 13. gr. hins upphaflega leigusamnings frá 23. október 1987, sem Laxalind ehf. leiðir rétt sinn frá er svohljóðandi ákvæði; "Leggist starfsemi fiskeldisstöðvarinnar niður eða minnki framleiðsla hennar verulega um lengri tíma skulu samningsaðilar gera sérstakan samning um það hvernig við slíku skuli bregðast." Gert er uppkast að nýjum samningi dags. 13. janúar 1992. Í því uppkasti var gert ráð fyrir að eldri samningar féllu úr gildi, hið leigða athafnasvæði yrði minnkað úr 150 hekturum í 5 hektara og að leigufjárhæðin lækkaði í 1.000.000,- ísl. kr. á ári. Stefnendur settu fram nokkur skilyrði fyrir gildistöku samningsins sem ekki tókst að mæta af hálfu stefndu. Þann 12. nóvember 1990 leigir Laxalind ehf., Pharmaco út rekstur stöðvarinnar og er umsamið leigugjald í formi viðhalds á eignum þrotabúsins og greiðslu opinberra gjalda auk annarra gjalda. Ekkert eiginlegt leigugjald í formi peninga var greitt. Þann 22. október 1992 gerði Laxalind ehf., leigusamning við Silung ehf., um leigu á stöðinni og var enn samið um leigugjald í formi viðhalds eigna þrotabúsins og greiðslu opinberra gjalda auk annarra gjalda og kostnaðar. Ekkert leigugjald var greitt í formi peninga. Með bréfi, dags. 17. mars 1997, var stefnendum tilkynnt af eigendum Laxalindar ehf., Iðnþróunarsjóði og Den norske Bank, að samningur um kaup/sölu á Laxalind ehf., hafi þegar komist á milli stefnda og Silungs ehf., sem kaupanda. Þann 20. mars óska stefnendur frekari skýringa á kaupsamningi þessum og þá hvort um bindandi kaupsamning sé að ræða. Með bréfi dags. 14. apríl 1997 svarar stefndi fyrirspurn stefnenda. Kemur þar fram að um bindandi kaupsamning sé að ræða milli stefnda og réttargæslustefnda Silungs ehf., Með bréfi dags. 13. maí 1997 frá stefnendum til eigenda stefnda kemur fram að stefnendur telja sig eiga inni hjá Laxalind ehf. vangoldna leigu, ásamt vanskilavöxtum og lögmannskostnaði, sem nemi kr. 104.357.458,-. Ennfremur mótmæla stefnendur, í bréfi þessu, því að ekki hafi verið haft samráð við þá og samningurinn borinn undir þá er rekstur laxeldisstöðvarinnar við Vatnsleysuvík var seldur ásamt réttindum skv. leigusamningi og fasteignum á landi stefnenda. Með bréfi dags. 14. október 1997 frá Þórði Þórðarsyni stjórnarformanni Silungs ehf., kemur fram að Silungur ehf. hafi keypt Laxalind ehf. með kaupsamningi dags. 6. júní 1997. Í sama bréfi gerir hann, fyrir hönd Laxalindar ehf., tillögu að greiðslu ógreiddrar leigu frá 1990 til 1996 að báðum árum meðtöldum, alls 7.000.000,- ísl. kr., en gert var ráð fyrir að ársleiga framvegis yrði 1.200.000,- ísl. kr. Þann 23. júlí 1997, afsalaði þrotabú Lindalax hf. til stefnda, laxeldisstöðinni í Vatnsleysuvík ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þar með töldum lóðarleiguréttindum og öðrum réttindum skv. samningi, dags. 23. október 1987. Kaupverðið fólst í yfirtöku veðskulda á hinu selda og nam það alls kr. 317.781.668,-. Laxalind ehf. er því nú skráður þinglesinn eigandi lóðarleiguréttinda í Vatnsleysuvík. Þann 17. desember 1997, óskaði stefndi eftir því við Héraðsdóm Reykjaness að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að láta í ljós álit á því, hvað telja mætti eðlilegt endurgjald fyrir afnot af landi, vatni og sjó í landi stefnenda í Vatnsleysuvík, 12. desember 1989 til 30. september 1996. Stefnendur sendu stefnda símskeyti, dags. 16. mars 1998, þar sem lýst er yfir riftun á leigusamningum við stefndu og gerðu jafnframt kröfu um greiðslu vangoldinnar leigu. Stefndi svaraði þessu símskeyti þann 17. mars og hafnaði riftun og hafnaði einnig greiðslu á umkröfðu leigugjaldi. Stefndi lýsti þó yfir vilja til að greiða leigugjald á öðrum nótum en um var krafið. III. Stefnendur halda því fram að við uppkvaðningu úrskurðar um töku bús Lindalax hf. til gjaldþrotaskipta, þann 12. desember 1989, hafi verið í gildi samningar milli stefnenda og Lindalax hf. um leigu lóðarréttinda og aðstöðu til nýtingar á vatni, sjó og jarðvarma, frá 23. október 1987 og 10. maí 1989 og hafi Lindalax skv. síðari samningnum, skuldbundið sig til að greiða á hverju ári, umsamda leigufjárhæð á gjalddaga 1. október ár hvert. Stefnendur segja ennfremur að með dómi Hæstaréttar í málinu 324/1991, hafi í raun verið staðfest að þrotabú Lindalax hf., væri bundið af ákvæðum síðargreinda samningsins frá 10. maí 1989. Stefnendur segja einnig að með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 8/1999, hafi verið staðfest heimild þrotabús Lindalax hf., til þess að framselja stefnda leiguréttindi sín og skyldur sem leigutaka, án þess að leita samþykkis stefnenda og byggðist sú heimild á 2. mgr. 15. gr. samnings stefnenda og Lindalax hf., frá 23. október 1987. Með vísan til framansagðs hafi stefndi því verið leigutaki að lóðarréttindum og öðrum landsréttindum stefnenda frá 12. desember 1989 og frá sama tíma, tekið að sér skyldur leigutaka gagnvart leigusala í samræmi við leigusamningana frá 23. október 1987 og 10. maí 1989. Kröfu um riftun framangreindra samninga byggja stefnendur á því, að stefndi hafi í einu og öllu, vanefnt ákvæði þeirra um greiðslu leigugjalds fyrir lóðarréttindi og landsnytjar. Stefndi hafi aldrei greitt landeigendum umsamið leigugjald en engu að síður nytjað land þeirra. Stefnendur halda því fram, að af hálfu stefnda hafi allar kröfur þeirra um samningsefndir verið virtar að vettugi og hafi dómur Hæstaréttar frá 15. desember 1994 engu breytt, þrátt fyrir að stefndi hafi í kaupsamningi við þrotabú Lindalax hf., dags. 22. febrúar 1990, skuldbundið sig til að hlíta dómsniðurstöðu. Fjárkrafa stefnenda er aðallega tilkomin vegna vangoldins leigugjalds fyrir tímabilið 12. desember 1989 til 1. október 1998, alls að fjárhæð 78.623.638,- auk dráttarvaxta og er hún nánar sundurliðuð í stefnu. Kröfur stefnenda að upphæð 78.623.638,- eru við það miðaðar að engar kröfur þeirra um leigu hafi fyrnst frá 12. desember 1989 þegar stefndi tók við umráðum þess leigða. Því er haldið fram þessu til stuðnings að af hálfu stefnda, hafi skuldin ítrekað verið viðurkennd og fyrningu hennar því slitið, því til stuðnings er bent á bréf stefnda, dags. 14. apríl 1997 og 14. október s.á., beiðni stefnda um dómkvaðningu matsmanna, dags. 17. desember 1997 og svarbréf stefnda við riftunaryfrilýsingu stefnenda, dags. 17. mars 1998. Stefnendur halda því fram að kröfum þeirra hafi aldrei verið mótmælt tölulega, aðeins hafi verið krafist lækkunar á grundvelli sanngirnissjónarmiða. Benda stefnendur á að í bréfi stefnda, dags. 14. október 1997, sé m.a. gerð tillaga að uppgjöri kröfunnar allt frá árinu 1990. Varakröfu sína um greiðslu leigugjalds alls kr. 40.123.000,-, styðja stefnendur þeim rökum, að verði svo talið að leiguskuld vegna tímabilsins 12. desember 1989 til 1. október 1994 hafi fyrnst, þá sé krafa vegna síðara tímabils, 1. október 1994 til 1. október 1998 ófyrnd. Riftunarkröfu sína styðja stefnendur ennfremur þeim rökum að stefndi hafi með ólögmætum hætti, ítrekað framselt réttindi sín til leigulóðarinnar og landsnytja, án nokkurrar heimildar stefnenda, í beinni andstöðu við skýlaust ákvæði 1. mgr. 15. gr. leigusamnings frá 23. október 1987 og án samþykkis sveitarstjórnar og jarðanefndar skv. 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Halda stefnendur því fram að þeim hafi verið alls ókunnugt um leigusamninga gerða við Pharmaco hf., dags. 12. nóvember 1990 og um leigusamning gerðan við Silung ehf., dags. 22. október 1992. Hafi þeim fyrst orðið kunnugt um þessa samninga undir árslok 1997. Stefnendur mótmæla ennfremur, kaupum Silungs ehf. á Laxalind ehf., þar sem sú sala hafi ekki verið borin undir þá. Telja stefnendur að stefndi hafi með ofangreindri háttsemi, með því að framleigja og síðar framselja réttindi sín til leigulóðar og landsnytja stefnenda, án þess að leita samþykkis þeirra, brotið gegn ákvæði 1. mgr. 15. gr. leigusamningsins frá 23. október 1987, en þar segi skýrum orðum að leigutaka sé óheimilt að framselja réttindi sín, hvort sem er að hluta eða öllu leyti, án samþykkis leigusala. Telur stefnandi ennfremur að slík háttsemi stefnda samrýmist ekki þeirri meginreglu kröfuréttar að til skuldaraskipta verði almennt ekki stofnað, nema með ótvíræðu samþykki kröfuhafa. Stefnendur taka ennfremur fram að í samræmi við ákvæði 13. gr. upphaflegs leigusamnings frá 23. október 1987, hafi stefndu og stefnendur gert með sér uppkast að leigusamning sem dagsettur var 13. janúar 1992. Hafi stefnendur sýnt fullan samningsvilja og undirritað uppkastið, en með skilyrðum gagnvart stefnda. Samningur þessi hafi þó aldrei öðlast gildi af ástæðum sem stefnda verði einum um kennt. Hafi stefndi ekki gert tilraun til frekari samningsumleitana og ekki hirt um að efna þau ákvæði sem hann hafi þó haft vald til að efna. Matsgerð matsmanna telja stefnendur að sé mjög í samræmi við kröfur þeirra um greiðslu leigu en þar sé tekið mið af því að hið leigða land sé einungis um 5 hektarar og sé þá hæfileg leiga fyrir hektara kr. 65.000.- pr. hektara. Ekki sé því ósanngjarnt að fyrir 150 hektara greiðist kr. 9.750.000,- á ári og sé því hin umsamda leiga sem borið er við að sé ósanngjörn ekki langt frá mati hinna dómkvöddu matsmanna, sé tekið tillit til þess að í samningnum frá 23. október 1987 er gert ráð fyrir leigu á 150 hekturum lands. Því sé það algerlega rangt og ósannað að rétt sé að víkja samningsákvæðunum til hliðar með vísan í 36. gr. samningalaga. Stefnendur vísa til 1. mgr. 16. gr. leigusamnings frá 23. október 1987 og í ákvæði þar þess efnis að samningurinn geti fallið niður, við lok samningstímans eða af öðrum ástæðum. Algerar vanefndir á greiðslu leigu og ólögmætt framsal stefnenda á leigulóðarréttindum þykja stefnendum ótvíræðar ástæður til þess að binda megi enda á samningssamband þeirra og stefnda. Minna stefnendur á að aðalskylda leigutaka í leiguréttarsambandi sé að greiða umsamda leigufjárhæð á réttum gjalddaga. Til stuðnings kröfum sínum um riftun samninga og greiðslu leigugjalds vísa stefnendur til 1. mgr. 15 .gr. og 1. mgr. 16. gr. leigusamnings frá 23. október 1987 og 3. gr. samnings frá 10. maí 1989. Einnig reisa stefnendur kröfur sínar á meginreglum samninga og kröfuréttar um gagnkvæma samninga. Jafnframt er vísað til 6. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, 6. gr. jarðalaga nr. 65/1976 svo og ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994 með lögjöfnun, sbr. einkum 44. gr. og 1., 4. og 10. tl. 61. gr. þeirra laga. Kröfu sína um dráttarvexti byggja stefnendur á III. kafla vaxtalaga. Málskostnaðarkrafa er studd ákvæðum 129.gr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er studd við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Stefndu byggja kröfu sýna um sýknu af riftunarkröfu á því, að samningar þeir sem krafist er riftunar á séu grunnleigusamningar og séu samningar þeirrar tegundar þess eðlis að þeim verði ekki rift nema samkvæmt ástæðum sem í þeim eru sérstaklega tilgreindar. Vilji leigjandi áskilja sér rétt til riftunar á grunnleigusamningi, vegna einhverra atvika, svo sem vegna vanefnda, verði hann að áskilja sér slíkan rétt í samningnum sjálfum en slíkt ákvæði sé ekki í samningunum frá 23. október 1987 né í samningnum frá 10. maí 1989. Einnig byggir stefndi á því, að taka beri mið af þeirri meginreglu sem fram kemur í 2. mgr. 28. gr. laga um lausafjárkaup, nr. 39/1922, um að þegar eigandi hlutar hefur afhent hann, hafi eignarrétturinn þar með færst á hendur kaupanda, en seljandinn eigi aðeins almennan kröfurétt á kaupandann. Sé þessu eins farið með grunnleigusamninga, a.m.k. þegar ekki er sérstaklega samið um ríkari rétt leigusalans. Með öðrum orðum þá hafi stefnendur afsalað sér tilkalli til hins leigða út leigutímann en kunni hinsvegar að eiga kröfurétt á hendur stefnda sem leiði þó ekki til riftunarréttar. Réttur leigusalans til umsamins endurgjalds veiti ekki neinn rétt yfir hinu leigða og komi það skýrt fram í 7. gr. samningsins frá 23. október 1987 og hafi ekki orðið nein breyting á því með samningi frá 10. maí 1989. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnenda að þeir leigusamningar sem stefndi hafi gert gefi stefnendum rétt til riftunar á leigusamningi þeirra við stefndu og sé það ljóst að með tímabundnum leigusamningum sem stefndi hafi gert, sé á engan hátt hallað á rétt stefnenda og hafi engin aðilaskipti að samningunum frá 23. október 1987 né samningnum frá 10. maí 1989 átt sér stað, sem ákvæði 15. gr. leigusamningsins frá 23. október taki til en hana verði að túlka með hliðsjón af tilgangi hennar, sbr. 2. mgr. hennar, sem og ákvæði 14. gr., sem heimilar veðsetningu réttindanna. Einnig beri að hafa í huga að stefnendum hafi verið full kunnugt um leigusamningana frá upphafi. Í þrautavarakröfu sinni, um umráð eignar í tvö ár frá því endanlegur dómur fellur, byggir stefndi á eðli þeirrar eignar sem riftunarkrafan beinist gegn en það sé fiskeldisstöð sem í sé fiskur sem sé, full alinn, um 200.000.000,- ísl.kr. virði við slátrun. Rýming stöðvarinnar með skemmri fyrirvara myndi leiða til þess að verulegum verðmætum væri kastað á glæ. Stefnendur byggja ennfremur á því að afnot stöðvarinnar hafi verið seld á leigu til Silungs ehf. og sé sá samningur til tveggja ára með gagnkvæmum uppsagnarfresti sem miðist annars vegar við þarfir leigutaka vegna starfsemi sinnar og hins vegar við þá almennu heimild að óþinglýstur leigusamningur um atvinnuhúsnæði njóti réttarverndar um þann tíma, sbr. 2. tl. 31. gr. þinglýsingarlaga, nr. 39/1978. Hafi leigutaka ekki verið stefnt í þessu máli og hljóti réttur hans því að vera tryggður af fyrrgreindu lagaákvæði, sem leiðir til þess að taka beri kröfur stefnda til greina. Kröfu um sýknu og verulega lækkun stefnufjárhæðarinnar, styður stefndi þeim rökum að allar kröfur á hendur honum sem gjaldféllu meira en 4 árum fyrir birtingu stefnu séu fyrndar og mótmælir stefndi öllum fullyrðingum stefnenda um að hann hafi viðurkennt þær kröfur. Hins vegar byggir stefnandi á því að samkvæmt ótvíræðu ákvæði 13. gr. samningsins frá 23. október 1987, beri að endurskoða endurgjald fyrir afnot ef veruleg minnkun verði á framleiðslu í stöðinni og að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnendum að bera fyrir sig samninginn frá 10. maí 1989 og krefjast leigugjalds samkvæmt hljóðan hans. Byggir stefndi á því að verulega hafi dregið úr framleiðslu eldisfisks í fiskeldisstöðinni í landi Vatnsleysu, frá því sem fyrirhugað var bæði í samningunum frá 23. október 1987 og samningnum frá 10. maí 1989 og samkvæmt 1. mgr. 13. gr. leigugusamningsins frá 23. október 1987 sem hafi haldið sér og verið óbreytt í samningnum frá 10. maí 1989, þá skuli endurskoða leigugjaldið ef breytingar verði á rekstri stöðvarinnar en það hafi alltaf verið ætlunin, samkvæmt framangreindum samningum að fiskeldisstöðin yrði mun stærri en hún er í dag. Þegar ljóst var að ekki yrði ráðist í byggingu 2. og 3. áfanga stöðvarinnar og útséð með að ekki væri hægt að framleiða laxaseiði í stöðinni, bendir stefndi á að teknar hafi verið upp viðræður við stefnendur um nýja leigufjárhæð sem hafi lokið með samningi dags. 13. janúar 1992 en hafi gildistaka hans strandað á því að ekki hafi fengist ábyrgð 3. aðila fyrir greiðslu leigugjaldsins. Stefndi bendir á að, að öðru leyti hafi aðilar komist að sanngjarnri og eðlilegri niðurstöðu um endurgjald fyrir hið leiðga land sem stöðin gæti staðið undir að borga. Byggir stefndi á því að með þessum samningi hafi aðilar lagt línurnar um hvað sé sanngjarnt og eðlilegt gjald til handa stefnendum. Hljóti það viðmið að vega þungt hvort sem litið er til 13. gr. samningsins frá 23. október 1987 eða til 36. gr. laga um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, en á henni byggir stefndi kröfu sýna um sanngjarnt endurgjald fyrir hið leigða. Bendir stefndi á að stefnendur hafi gert leigusamning við aðra aðila um fiskeldi og sé sá samningur í anda þess samnings sem stefnendur hafi gert við stefnda, dags. 13. janúar 1992 og styðji mat dómkvaddra matsmanna þá niðurstöðu að leigugjaldinu sé breytt. Stefndi byggir kröfur sínar á almennum og sérstökum reglum samningaréttar sbr. lög nr. 7/1936 með síðari breytingum og vísa sérstaklega til 1. og 2. mgr. 36. gr. Kröfu sína um fyrningu byggja stefndu á 2. tl. 3. gr. laga um fyrningu, nr. 14/1905. Þrautavarakröfu byggir stefndi á almennum lagarökum þess efnis að forðast beri að kasta verðmætum á glæ og þar með að fórna meiri hagsmunum fyrir minni. Stefndi hafði uppi frávísunarkröfur undir rekstri málsins og kvað dómari upp úrskurð, þann 19. nóvember 1999 þar sem frávísunarkröfu stefnda var hrundið í málinu. V. I. Áður en tekin er afstaða til riftunarkröfu stefnenda ber að kanna eðli þess samnings sem krafist er riftunar á, þ.e.a.s. samningsins frá 23. október 1987 ásamt samkomulagi um afnot vatns, sjávar og jarðvarma, dags. sama dag, með síðari breytingum, skv. samningi 10. maí 1989, milli stefnenda og Lindalax hf., en stefndu leiða rétt sinn af þeim samningum. Stefnendur hafa haldið því fram að samningurinn frá 23. október 1987, ásamt viðauka og síðari breytingum frá 10. maí 1989, sé tímabundinn leigusamningur en ekki svokallaður grunnleigusamningur. Við aðalmeðferð málsins benti lögmaður stefnenda máli sínu til stuðnings á nokkur atriði í fyrrgreindum samningi ásamt viðauka og síðari breytingum, sem bentu eindregið til að um tímabundinn uppsegjanlegan leigusamning væri að ræða. Rétt er að fjalla nokkuð um þessi rök stefnenda. Í fyrsta lagi benti lögmaður stefnenda á að samningurinn væri til skamms tíma. Hvað varðar þetta atriði fellst dómurinn ekki á að lengd leigusamningsins ráði úrslitum. Grunnleigusamningar um lóðir undir atvinnuhúsnæði eru enda að jafnaði til styttri tíma en grunnleigusamningar undir íbúðarhúsnæði og geta grunnleigusamningar verið til mun styttri tíma en hér um ræðir. Stefnendur benda einnig á, að í grunnleigusamningum hafi leigutaki jafnan óhefta heimild til framleigu, slíku sé ekki að skipa hér og sé framleiga blátt áfram bönnuð skv. 15. gr. samnings dags. 23. október 1987. Í máli þessu er um að ræða samning um lóð til atvinnurekstrar og eiga þar við nokkuð önnur sjónarmið en eiga við um lóðir til byggingar íbúðarhúsnæðis. Hagsmunir íbúðarbyggjenda af því að vera ekki háðir samþykki lóðareiganda fyrir aðilaskiptum að réttindum sínum þykja vera aðrir og meiri en hagsmunir atvinnurekenda af því sama. Ennfremur er það ekki talið fortakslaust skilyrði fyrir því að um grunnleigusamning sé að ræða, að framleiga sé heimil. Það þykir því ekki skipta máli hér, varðandi eðli samningsins frá 23. október 1987, ásamt viðaukum, að lagt er bann við framleigu í 15. gr. Stefnendur hafa einnig bent á að ekki geti verið um grunnleigusamning að ræða, þar sem ekki sé um leigurétt að leigutíma liðnum að ræða, heldur einungis um forleigurétt skv. 6. gr. samningsins. Ekki er heldur hægt að fallast á þau sjónarmið stefnenda að þetta atriði ráði úrslitum. Þó að um slík ákvæði sé að jafnaði að ræða í grunnleigusamningum, á það þó einkum við um lóðir undir íbúðarhúsnæði. Eins og bent er á hér að framan verður að telja að nokkuð önnur sjónarmið eigi við hvað varðar grunnleigusamninga um atvinnuhúsnæði. Eðli grunnleigusamninga fyrir lóðir undir atvinnuhúsnæði þykir ekki réttlæta að fortakslaust sé kveðið á um leigurétt að leigutíma liðnum, enda er leigusala að jafnaði skylt að bæta byggingar þær er leigusali hefur byggt á hinu leigða landi að leigutíma liðnum, sé samningur ekki endurnýjaður eða sé ekki öðruvísi um samið. Ekki er fallist á það sjónarmið stefnenda, "að ekki geti verið um grunnleigusamning að ræða þar sem ekki sé lögveðréttur leigusala í hinu leigða". Lögveðréttur, er eins og nafnið ber með sér veðréttur sem veittur er með lögum. Ekki er nein ástæða til að miða við að ekki geti verið um grunnleigusamning að ræða "án þess að veittur sé lögveðréttur leigusala til handa". Ber að vísa þessu sjónarmiði stefnenda algerlega á bug. Það er venja í grunnleigusamningum um lóðir undir íbúðarhúsnæði að leigutaki borgi sjálfur alla skatta og opinber gjöld. Slíkt verður þó að telja samningsatriði hverju sinni og þykir ákvæði 2. mgr. 11. gr. samningsins frá 23. október, þess efnis að leigusalar greiði alla skatta og gjöld vegna eignarhalds eða tekna af Vatnsleysulandi, ekki standa í vegi fyrir því að um grunnleigusamning sé að ræða. Í 7. gr. samningsins frá 23. október 1987 kemur fram að leigugjaldið fyrir samningstímabilið teljist greitt fyrirfram með útgáfu hlutabréfa í Lindalaxi hf. til stefnenda og í 13. gr. samningsins er gert ráð fyrir að leigugjaldið sé ekki afturkræft, þó að starfsemi fiskeldisstöðvarinnar leggist af eða framleiðslan minnki verulega. Þykir þetta benda til þess að samningurinn sé tímabundinn grunnleigusamningur, þar sem skil á leigugjaldi komi ekki til álita sem riftunarástæða, enda er ekki sérstaklega getið um það í 16. gr. samningsins. Í 16. gr. samningsins segir orðrétt: " Falli samningur þessi úr gildi við lok samningstíma eða af öðrum ástæðum ber leigutaka að fjarlægja á sinn kostnað þau mannvirki sem hann hefur reist á Vatnsleysulandi og/eða afmá ummerki þeirra". Orðalagið "eða af öðrum ástæðum" í 16. gr. ber ekki að túlka svo að um einhliða uppsagnarheimild sé að ræða heldur ber að skýra það á þann veg, að þar sé einungis á ferðinni vísun í hvernig fara eigi með mannvirki á landinu, ef báðir aðilar samþykkja að enda leigusamninginn áður en leigutími hans rennur út. Heimildin í 16. gr. er ekki nægjanlega skýr til að hún verði notuð sem uppsagnarheimild á tímabundnum grunnleigusamningi enda hefði þá þurft að kveða þar beinlínis á um heimild stefnenda til riftunar ef vanhöld væru á leigugreiðslum. Með vísan til alls framansagðs ber að telja samninginn frá 23. október tímabundinn grunnleigusamning. Sérstök sjónarmið geta í undantekningartilvikum heimilað að rift sé grunnleigusamningum. Með samningi dagsettum 22. febrúar 1990 keypti stefndi laxeldisstöðina í Vatnsleysuvík og miðuðust kaupin við 12. desember 1989. Allt frá þeim tíma og fram að því að riftunarkrafa stefnenda barst þann 16. mars 1998. greiddi stefndi alls enga leigu og má af gögnum málsins vera ljóst að ekki var ætlun hans að greiða leigu í samræmi við samninginn frá 23. október 1987. Í samræmi við sjónarmið kröfuréttar þykja stefnendur hafa firrt sig rétti til riftunar vegna tómlætis, hafi riftunarréttur á einhverjum tímapunkti verið til staðar, enda höfðu stefnendur ekki áður varað við því að samningnum kynni að verða rift ef leigugjald fengist ekki greitt en í slíku samningssambandi sem hér um ræðir er slík tilkynning nauðsynleg. Einnig verður að taka mið af hagsmunum kröfuhafa af því að rifta og af því óhagræði sem riftun getur valdið skuldara. Riftunarkröfu sína styðja stefnendur einnig þeim rökum að stefndi hafi með óheimilum hætti framselt réttindi sín til leigulóðarinnar, án nokkurrar heimildar frá stefnendum og sé það í beinni andstöðu við skýlaust ákvæði 1. mgr. 15. gr. leigusamningsins frá 23. október 1987. Vísa stefnendur máli sínu til stuðnings til samnings stefnda og Pharmaco hf., dags. 12. nóvember 1990 og leigusamnings stefnda við Silung ehf., dags. 22. október 1992. Í 1. mgr. 15. gr. leigusamningsins frá 23. október 1987 er svohljóðandi ákvæði; "Leigutaka er óheimilt að framselja réttindi sín samkvæmt samningi þessum, hvort sem er að hluta eða öllu leyti, nema með samþykki leigusala. Synji einhver leigusala um framsal skal hann rökstyðja synjun sína". Samningarnir frá 12. nóvember 1990, við Pharmaco, og samningurinn frá 22. október 1992, við Silung ehf. eru þess eðlis að jafna má þeim til bráðabirgðasamninga. Í hvorugum samningnum er gert ráð fyrir endurgjaldi fyrir aðstöðuna, einungis er gert ráð fyrir því að annast sé um viðhald á stöðinni og greidd af henni nauðsynleg gjöld. Ekki var leitað samþykkis landeigenda eins og gert er ráð fyrir í 1. mgr. 15. gr., því var Laxalind ehf., allt að einu enn leigutaki og ábyrgt fyrir efndum samningsins gagnvart leigusala og fóru því skuldaraskipti ekki fram. Telja verður einnig, í ljósi fram lagðra gagna og því sem álykta má af framburði Sæmundar Þórðarsonar fyrir dómi, að stefnendum hafi mátt vera kunnugt um samninga þá sem Laxalind ehf. gerði við Pharmaco hf. og Silung ehf. Með samningum þessum má telja að Laxalind hafi verið að leitast við að halda við verðmætum sem fyrirtækið átti og hafi slíkt verið heimilt að því marki sem raun ber vitni. Með vísan til alls framansagðs ber að hafna riftunarkröfu stefnenda í máli þessu. II. Við aðalmeðferð máls þessa hefur því verið haldið fram af hálfu stefnenda, að þegar hafi verið dæmt í héraði um málsástæður stefndu sem byggja á 36. gr. samningalaganna, með dómi aukadómþings Gullbringusýslu 2. maí 1991. Geti því hliðsettur dómstóll ekki fjallað um og endurskoðað niðurstöðu þess dóms. Í tilvitnuðum dómi aukadómþings Gullbringusýslu var það þrotabú Lindalax hf. sem stefndi leigusölum Vatnsleysuvíkur, stefnendum máls þessa, til að þola riftun á samningi gerðum við Lindalax hf. Mál það sem hér er til umfjöllunar er milli Laxalindar ehf. og landeigenda Vatnsleysuvíkur. Þykir því ljóst, þegar af þessari ástæðu að aðilar málanna eru ekki þeir sömu. Hafnað er þeim rökum stefnenda fyrir synjun um beitingu 36. gr. samningalaganna, að dómstóll hafi áður úrskurðað, hvort skilyrðum hennar um breytingu á samning væri fullnægt. III.Í máli þessu hafa stefnendur haft uppi kröfu um greiðslu vangoldins leigugjalds, aðallega frá 12. desember 1989 til 1. október 1998, auk dráttarvaxta að viðbættri höfuðstólsuppfærslu dráttarvaxta á 12 mánaða fresti. Ofangreindar kröfur sem krafist er greiðslu á fyrnast á 4 árum, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Er ekki deilt um það í málinu. Því er hins vegar haldið fram af hálfu stefnenda, að stefndi hafi ítrekað viðurkennt ofangreinda leiguskuld og hafi kröfunni því verið haldið við og fyrningu hennar slitið, sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Vísa stefndu máli sínu til stuðnings til bréfs stefnda dags. 14. apríl 1997 og 14. október s.á., beiðni stefnda um dómkvaðningu matsmanna, dags. 17. desember 1997 og svarbréfs stefnda við riftunaryfrlýsngu stefnenda, dags. 17. mars 1998. Segja stefnendur að kröfum þeirra hafi aldrei verið mótmælt tölulega, heldur hafi aðeins verið krafist lækkunar af hálfu stefnda. Stefndu krefjast sýknu af greiðslu allra krafna sem gjaldféllu fyrir 1. október 1995. Það er meginregla að skuldari getur slitið fyrningu, ef hann viðurkennir skuld sína við kröfueigandann, annaðhvort með berum orðum eða á annan hátt. Í þessu felst að kröfuhafi verður að hafa ástæðu til að skilja framkomu skuldarans á þá leið, að hann bæði kannist við að skuldin sé til og að hann lofi að greiða hana. Í bréfi frá 14. apríl 1997 er ekki að finna slíka viðurkenniningu á skuld stefnda sem rofið getur fyrningu. Beiðni um dómkvaðningu matsmanna dags. 17. desember 1997 þykir ekki fela í sér viðurkenningu á kröfu stefnenda, né heldur svarbréf lögmanns stefnda við bréfi lögmanns stefnenda, dags. 17. mars 1998. Í bréfi dags. 14. október 1997 er gerð tillaga af hálfu Þórðar Þórðarsonar, stjórnarfomanns Laxalindar ehf., þess efnis að greitt verði fyrir landsafnotin árin 1990-1996 kr. 1.000.000.- , með báðum árum meðtöldum, alls kr. 7.000.000.- Í bréfi þessu er svohljóðandi fyrivari; „Í tillögum þessum felst ekki nein viðurkenning af hálfu Laxalindar ehf. á réttmæti krafna landeigenda á hendur Laxalind ehf., heldur er hér um að ræða tilraun af hálfu Laxalindar ehf. til að ná samkomulagi við landeigendur um framtíðarskipan leigumála stöðvarinnar með hagsmuni hlutaðeigandi að leiðarljósi. Tillögurnar eru þannig gerðar með fyrirvara um réttmæti og fjárhæð krafna". Fyrirvara þennan ber að skilja á þá leið að ekki séu viðurkenndar kröfur landeiganda umfram það sem í sáttaboðinu greinir. Stefndu má enda vera ljóst að þeir geta ekki ætlast til að hafa landsafnot Vatnsleysuvíkur án þess að gjalda fyrir þau. Því ber að skilja fyrirvara þennan á þann veg að hann sé viðurkenning á því endurgjaldi sem í sáttaboðinu greinir og jafnframt loforð um greiðslu þess. Telja verður að þar með, hafi verið rofinn fyrningarfrestur krafna á hendur stefnda, að því marki er í bréfi þessu greinir. Sé því leiguskuld við stefnendur, að fjárhæð kr. 5.000.000.-, fyrir árin 1990-1994 með því síðara meðtöldu viðurkennd og því ófyrnd. Leigugjald átti, skv. samningi dags. 10. maí 1989, á milli stefnenda þessa máls og Lindalax h.f., sem er til fyllingar og breytingar á samningi aðila dags. 23. október 1987, að greiðast eftirá ár hvert þann 1. október og er við það miðað að það sé sá dagur sem krafa varð gjaldkræf. Vaxtakrafa af þessari upphæð hefur ekki verið viðurkennd og telst því fyrnd, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu, hvað varðar árin 1990-1994 (með því síðara meðtöldu.) Verður nú vikið að dómkröfum málsaðila er varða leigugjaldið frá 1. október 1995 til 1. október 1998. Ekki er ástæða til að rekja frekar en gert hefur verið, málsástæður stefnenda fyrir krafið leigugjald og vísast til kafla III. hér að ofan. Stefndu krefjast þess að umræddar leigugreiðslur verði lækkaðar verulega á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Einnig vísa stefndu til ákvæðis í 13. gr. samningsins frá 23. október 1987, sem ekki sé breytt með samningi dags. 10. maí 1989. Þar er kveðið á um að samninginn skuli endurskoða minnki starfsemi laxeldisstöðvarinnar. Í 1. mgr. 13. gr. samningsins frá 23. október 1987, er svohljóðandi ákvæði; „Leggist starfsemi fiskeldisstöðvarinnar niður eða minnki framleiðsla hennar verulega um lengri tíma skulu samningsaðilar gera sérstakan samning um það hvernig við slíku skuli bregðast. Hið fyrirfram greidda leigugjald samkvæmt 7. grein samings þessa verður þó ekki afturkræft úr hendi leigusala, en tekið skal tillit til þess við gerð samningsins, með því t.d. að leyfa leigutaka að stunda aðra starfsemi á landinu". Í samningunum frá 23. október 1987, sem breytt er með samningi dags. 10. maí 1989 er í 5. gr. gert ráð fyrir því að samningurinn miðist við að reist verði fiskeldisstöð á landi stefnda þar sem framleidd verði em u.þ.b. fjögur þúsund tonn af laxi á ári, og u.þ.b. þrjár milljónir laxaseiða. Jafnframt er gert ráð fyrir því í samningum aðila að leigutaki notfæri sér heitavatnsréttindi í landi leigusala. Aldrei voru byggðir tveir síðari áfangar stöðvarinnar en í samningi dags. 23. október 1987 er gert ráð fyrir byggingu stöðvarinnar í þremur áföngum. Hámarks framleiðslugeta stöðvarinnar í dag, nemur því aðeins um 1.000 - 1.100 tonnum. Þegar litið er til alls þessa er ljóst að miklar breytingar í skilningi 1. mgr. 13. gr., hafa átt sér stað á þeirri starfsemi sem samningurinn miðast við að verði rekin í laxeldisstöðinni og þess sem raun ber vitni, sbr. einnig gögn sem lögð hafa verið fram í máli þessu sem sýna raunverulega framleiðslu í stöðinni á árunum 1992 til og með ársins 1996. Kemur þar fram að á árinu 1995 hafi verið framleidd 330 tonn af silungi og 20 tonn af laxi, á árinu 1996 kemur fram að framleidd hafi verið 500 tonn af silungi, 150 tonn af bleikju og 106 tonn af laxi, alls 756 tonn af fiski. Er þetta mikið minni framleiðsla en gert er ráð fyrir, samkvæmt framangreindum samningi. Í 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986 er að finna víðtæka heimild til að víka til hliðar í heild eða að hluta eða breyta samningi ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á framansögðu ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til. Þegar samningurinn frá 23. október, var gerður, voru horfur góðar fyrir fiskeldi í heiminum og höfðu samningsaðilar uppi mikil áform um byggingu stórrar og afkastamikillar laxeldisstöðvar, þar sem átti bæði að framleiða eldisfisk til slátrunar auk þess sem framleiða átti laxaseiði til sölu og til eigin nota. Gerði samningurinn frá 23. október 1987, ráð fyrir því að nýtt væru heitavatnsréttindi í landi leigusala við framleiðsluna. Í framburði vitnisins Eiríks Tómassonar fyrir dómi, sem árið 1987 var stjórnarformaður Lindalax hf., kemur fram að hann telji samninginn frá 23. október 1987, upphaflega hafa innifalið sanngjarnt leiguverð fyrir hið leigða á þeim tíma sem hann var gerður, miðað við þau framtíðaráform sem uppi voru. Síðan hafi aðstæður og forsendur breyst verulega. Fram hefur komið í máli þessu að stefndu hafa einungis nýtt sér u.þ.b. 5 hektara af því landi sem upphaflega var tekið á leigu en það er u.þ.b. 150 hektarar að stærð. Einnig hefur komið fram að aldrei hefur verið gerð tilraun til að nýta heitavatnsréttindi á hinu leigða landi. Í framburði Skúla Þorvaldssonar fyrir dómi, kemur fram, að forsendur fyrir nýtingu heitavatnsins, hafi í raun brostið er ákveðið var að sameina Lindalax hf. við Fjallalax í Fljótum. Þar sem einn megin tilgangur með nýtingu heitavatnsin hafi verið að ala laxaseiði en við sameiningu framangreindra fyrirtækja komu laxaseiði frá Fjallalaxi inn í stöðina í stað þess að seiðin væru alin upp í stöð stefnda. Ljóst er að mikill hluti lands stefnenda sem ekki er notaður af stefndu er enn veðsettur. Undir rekstri málsins hefur stefndi lýst því yfir að hann muni gera allt sem í hans valdi stendur, til að leysa það land úr veðböndum þegar samningar nást. Eftir sömu sjónarmiðum 36. gr. samningalaganna og vitnað var til hér áðan, er sanngjarnt og eðlilegt, að veðsetning hins leigða lands verði takmörkuð við þá c.a. 5 hektara, sem nú eru nýttir af stefnda. Eins og kröfugerð er háttað er þó ekki hægt að kveða á um að land þetta verði leyst úr veðböndum. Um þetta og hinu takmörkuðu nýtingu á hinu umsamda landi til loka samningsingsins um það er réttast að aðilarnir geri sérstakan samning sín á milli. Með hliðsjón af öll framansögðu, þykir rétt að fallast á þá málsástæðu stefnda í máli þessu að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig fjárhæð leigu í samningnum frá 23. október 1987 ásamt viðbót og síðari breytingum frá 10. maí 1989. Ennfremur er fallist á þá málsástæðu stefnda að taka beri mið af ákvæði 1. mgr. 13. gr. samningsins frá 23. október 1987 og verður að telja að stefnendum hafi borið að semja við stefnda um breytingu á leigugjaldinu. Því er fallist á varakröfu stefnda um að kröfur stefnenda um greiðslu leigu skv. lið II. í stefnu, verði lækkaðar verulega. Í máli þessu liggur fyrir mat dómkvaddra matsmanna, sem beðið var um af hálfu stefndu, en matsbeiðnin er svohljóðandi; "Hvað má telja eðlilegt og sanngjarnt endurgjald til leigusala (sbr. neðangreint) fyrir afnot Laxalindar af landi, vatni og sjó í landi leigusala í Vatnsleysuvík, í ljósi þess að framleiðsla fiskeldisstöðvarinnar hefur minnkað verulega eins og síðar greinir. Þess er óskað að lagt verði mat á sanngjarnt leigugjald fyrir tímabilin; frá 12.12.1989 til og með 30.091990 og svo árlega frá 01.10.1990 til og með 30.09.1996". Í mati þessu er leigugjald fyrir tímabilið 1. október 1994 - 30. september 1995 metið kr. 884.829.- og er þá tekið tillit til magns framleidds fisks. Fyrir tímabilið 1. október 1995 - 30. september 1996 er sanngjarnt leigugjald metið 1.677.601.-. Þykir meiga styðjast við mat þetta fyrir tímabilið 1995-1996. Fyrir tímabilið 1994-1995 þykir mega styðjast við framangreinda viðurkenningu stefnda á kröfu stefnenda í sáttatilboði og er leiga fyrir ár ákveðin kr. 1.000.000,- Við ákvörðun sanngjarns og eðlilegs leigugjalds fyrir tímabilið 1. október 1996 - 30. september 1997 og frá 1. október 1997 til 30. september 1998, er rétt að taka tillit til þess að land stefnenda er á margan hátt vel til þess fallið að þar sé stundað laxeldi. Við meðferð máls þessa hefur komið fram að leigulandið liggur að sjó og er dælt upp á landinu, miklu magni af ísöltu vatni sem notað er í fiskeldisker Laxalindar ehf. Landið liggur stutt frá Keflavíkurflugvelli en um hann flytur stefndi vöru sína á markað. Stutt er til höfðborgarsvæðisins sem hefur marga kosti í för með sér, bæði hvað varðar aðgang að markaði, þjónustu og vinnuafli. Svæðið er skammt frá einum fjölfarnasta þjóðvegi landsins og eru samgöngur til og frá leigulandi því góðar og öll aðföng auðveld. Í samningi frá árinu 1992 milli aðila þessa máls, sem aldrei tók þó formlega gildi, var hæfilegt endurgjald fyrir landsafnotin talið vera kr. 1.000.000,-, á ári, að gefnu því að veitt væri ábyrgð kröfuhafa fyrir greiðslu leigugjaldsins og að leystur væri úr veðböndum sá hluti lands stefnenda sem ekki var notaður af stefnda. Í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnenda dags. 13. janúar 2000, gerir hann stefnendum tilboð um leigugreiðslu kr. 1.837.308,- á ári. Við aðalmeðferð málsins var framkvæmdastjóri stefnda, Laxalindar ehf., Jónatan Þórðarson spurður hvað hann teldi sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir landsafnotin eins og þau eru núna. Gaf aðilinn þá yfirlýsingu að hann teldi það geta verið á bilinu 2-3 milljónir á ári. Ljóst er að yfirlýsing þessi, undir rekstri málsins getur bundið aðilann. Þykir með tilliti til alls þessa hæfilegt endurgjald á ári fyrir tímabilið 1. október 1996 til 30. september 1997 og tímabilið 1. október 1997 til 30. september 1998, vera kr. 2.500.000,- á ári. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið ber stefnda að greiða stefnendum í leigugjald fyrir tímabilið frá 1. janúar 1990 til 30. september 1998 kr. 12.666.601,- þ.e.5.000.000,- + 1.000.000,- + 1.667.601,- + 2 x 2.500.000,- Vaxtakröfu stefnenda er fallist á með þeim hætti sem lýst er í dómsorði Eftir þessum úrslitum þykir stefndi verða dæmdur til að greiða stefnendum kr, 750.000,- í málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari VI. DÓMSORÐ Riftunarkröfu stefnenda Sæmundar Þórðarsonar, Önnu May Sæmundsdóttur, Þórðar Jóns Sæmundssonar, Sivjar E. Sæmundsdóttur, Geirlaugar Þorvaldsdóttur, Katrínar Þorvaldsdóttur og Skúla Þorvaldssonar er hafnað. Stefndi Laxalind ehf., greiði stefnendum kr.12.677.601,- auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, af kr. 5.000.000,- frá 1. október 1994 til 30. september 1995, af kr 6.000.000,- frá 1.október 1995 til 30. september 1996, af kr. 7. 677.601,- frá 1. október 1996 til 30. september 1997, af kr. 10.177.601,- frá 1. október 1997 til 30. september 1998, af kr. 12.677.601,- frá þeim degi að uppkvaðningu dóms þessa, en af þeirri fjárhæð, dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga frá dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum kr. 750.000,- í málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.
Mál nr. 338/2001	Kærumál Dánarbússkipti Erfðafjárskattur	Erfingjar G óskuðu eftir leyfi sýslumanns til einkaskipta á dánarbúi G. Að fengnu einkaskiptaleyfi ákváðu þeir að selja fasteign dánarbúsins og var upplýst að söluverð eignarinnar var u.þ.b. helmingi lægra en fasteignamatsverð. Sýslumaður taldi að þrátt fyrir ráðstöfun dánarbúsins skyldi fasteignin talin fram á fasteignamatsverði við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts erfingja G, enda hefði hún ekki verið seld við nauðungarsölu. Erfingjarnir töldu aftur á móti að þeim bæri að telja fram söluandvirði fasteignarinnar þar sem hún hefði sem slík ekki komið í þeirra hlut við lok skipta á dánarbúinu. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 83/1984 um erfðafjárskatt séu ákvæði um hvernig meta eigi þær eignir, sem þar séu taldar í einstökum stafliðum, við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts, enda séu þær ekki seldar við nauðungarsölu. Af því leiði að aðrar ráðstafanir en nauðungarsala hafi ekki áhrif á ákvörðun gjaldstofnsins, enda sé ekki mælt fyrir um að meta skuli eign, sem sé seld áður en skiptum lýkur, með öðrum hætti. Var fallist á að umrædd fasteign skyldi talin fram á fasteignamatsverði við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts erfingja G.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 15. ágúst 2001, þar sem var staðfest að greiðsla erfðafjárskatts að fjárhæð 1.932.795 krónur við skipti á dánarbúi Gunnars Jónssonar væri réttilega ákveðin. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst staðfestingar á ákvörðun sinni um að erfðafjárskattur varnaraðila við skipti á dánarbúi Gunnars Jónssonar skuli vera 3.481.775 krónur. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða þeim kærumálskostnað, en til vara að útreikningur erfðafjárskatts verði miðaður við það fasteignamat sem var í gildi þegar varnaraðilar stóðu sóknaraðila skil á erfðafjárskýrslu og „að kröfu sóknaraðila um endurskoðun málskostnaðarákvæðis úrskurðar Héraðsdóms Austurlands verði hafnað.“ I. Málavextir eru þeir að Gunnar Jónsson andaðist 28. janúar 1999 og óskuðu varnaraðilar eftir leyfi sóknaraðila til einkaskipta á dánarbúi hans. Í umsókninni kom fram að meðal eigna dánarbúsins væri fasteignin Selás 20 á Egilsstöðum. Að fengnu einkaskiptaleyfi 21. apríl sama árs ákváðu varnaraðilar í nafni dánarbúsins að selja fasteignina fyrir 7.000.000 krónur. Í framhaldi af því skiluðu þeir erfðafjárskýrslu, sem dagsett er 5. október 1999, þar sem kom fram að fasteignin hafi verið seld undir skiptum og söluverð hennar væri talið með öðrum eignum búsins. Var söluverðið lægra en fasteignamatsverð. Á fylgiskjali með skýrslunni var erfðafjárskatturreiknaður 1.932.795 krónur og munu varnaraðilar hafa staðið skil á þeirri fjárhæð. Af þessu tilefni ritaði sóknaraðili umboðsmanni varnaraðila bréf 28. desember 1999 þar sem hann lýsti því viðhorfi sínu að varnaraðilum væri skylt að telja fram fasteignina á fasteignamatsverði og skoraði á þá að leggja fram nýja erfðafjárskýrslu. Þetta viðhorf ítrekaði sóknaraðili með bréfum 15. desember 2000 og 2. maí 2001 án þess að þeim væri svarað af hálfu varnaraðila. Með bréfi 16. maí 2001 tilkynnti sóknaraðili varnaraðilum að hann hafi ákveðið erfðafjárskatt þeirra 3.481.775 krónur þar sem þeir hafi ekki orðið við áskorun hans um að leggja fram nýja erfðafjárskýrslu. Á erfðafjárskýrsluna ritaði sóknaraðili athugasemd um að fasteignin Selás 20 væri talin fram á söluverði í stað fasteignamatsverðs. Í tilefni af ákvörðun sóknaraðila kröfðust varnaraðilar úrlausnar héraðsdóms um fjárhæð skattsins, sbr. 13. gr. laga nr. 83/1984 um erfðafjárskatt, eins og henni var breytt með 136. gr. laga nr. 20/1991. II. Sóknaraðili telur að þrátt fyrir ráðstöfun dánarbúsins skuli fasteignin talin fram á fasteignamatsverði, enda hafi hún ekki verð seld við nauðungarsölu, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 83/1984 með áorðnum breytingum. Varnaraðilar telja aftur á móti að þeim beri að telja fram söluandvirði fasteignarinnar þar sem hún hafi sem slík ekki komið í þeirra hlut við lok skipta á dánarbúinu, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna. Máli sínu til stuðnings vísa varnaraðilar til 1. og 2. mgr. 1. gr., en sú síðarnefnda kveður á um að erfðafjárskatt skuli greiða af öllum fasteignum hér á landi, sem eigendaskipti hafa orðið að á grundvelli lögerfða, bréferfða eða fyrirframgreiðslu arfs, án tillits til þess hvar aðilar að ráðstöfuninni séu búsettir, en í þeirra tilviki hafi ekki orðið eigendaskipti að fasteigninni á slíkum grundvelli. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 83/1984 skal greiða skatt í ríkissjóð af öllum fjárverðmætum og fjármunaréttindum, er við skipti á dánarbúi manns hverfa til erfingja hans, þó með þeim undantekningum er lögin greina, enda fari búskipti fram hér á landi. Í 1. mgr. 9. gr. laganna eru ákvæði um hvernig meta á þær eignir, sem þar eru taldar í einstökum stafliðum, við ákvörðun á gjaldstofni erfðafjárskatts, enda séu þær ekki seldar við nauðungarsölu. Af því leiðir að aðrar ráðstafanir en nauðungarsala hafa ekki áhrif á ákvörðun gjaldstofnsins, enda er ekki mælt fyrir um að meta skuli eign, sem er seld áður en skiptum lýkur, með öðrum hætti. Samkvæmt A. lið 1. mgr. 9. gr. laganna skulu fasteignir taldar á fasteignamatsverði. Ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna, sem fjallar um tímamark við útreikning á gjaldstofni, verður að skýra í ljósi þess að erfðafjárskatt skal greiða af arfshlut hvers erfingja, sbr. 4. gr. og 8. gr. laganna. Arfshluturinn liggur almennt ekki fyrir fyrr en við lok skipta. Ákvæðinu er hins vegar ekki ætlað að hrófla við reglu 9. gr. um mat á einstökum eignaliðum við ákvörðun á gjaldstofni skattsins. Þá þykir skattskylduákvæði 2. mgr. 1. gr. laganna, sem á rætur að rekja til breytinga á reglum um tvísköttun þegar dánarbúi arfleiðanda, sem á fasteign hér á landi, er skipt erlendis, ekki leiða til annarrar niðurstöðu. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu sóknaraðila um að erfðafjárskattur varnaraðila skuli vera 3.481.775 krónur, og er þá miðað við það fasteignamat sem var í gildi þegar erfðafjárskýrsla þeirra var árituð af sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 83/1984, eins og henni var breytt með 136. gr. laga nr. 20/1991. Að þessu virtu er aðal- og varakröfu varnaraðila hafnað. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Staðfest er ákvörðun sóknaraðila, sýslumannsins á Seyðisfirði, um að erfðafjárskattur varnaraðila, Maríu Gísladóttur, Láru Gísladóttur, Katrínar Gísladóttur, Hreggviðs Þorsteinssonar, Kristbjargar Þorsteinsdóttur, Engelhart Björnssonar, Þórs S. Björnssonar, Árna Þórarinssonar, Ingibjargar Þórarinsdóttur, Friðjóns Þórarinssonar, Sólveigar Guðmundsdóttur, Katrínar Guðmundsdóttur, Harðar Guðmundssonar, Þorgils Guðmundssonar, Þórunnar Einarsdóttur, Kristbergs Einarssonar, Sigurðar Einarssonar, Láru Einarsdóttur, Önnu B. Geirfinnsdóttur og Sigurðar Geirfinnssonar, við skipti á dánarbúi Gunnars Jónssonar skuli vera 3.481.775 krónur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Ágreiningur um fjárhæð erfðafjárskatts í dánarbúi Gunnars Jónssonar Ár 2001, miðvikudaginn 15. ágúst, er á dómþingi Héraðsdóms Austurlands, sem háð er í dómsalnum að Lyngási 15, Egilsstöðum af Loga Guðbrandssyni, dómstjóra, kveðinn upp í málinu nr. Ö 1/2001 svohljóðandi úrskurður: Máli þessu, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi hinn 18. júlí 2001 var skotið til héraðsdóms með kröfubréfi sóknaraðila, dags. 15. maí 2001, á grundvelli 13. gr. laga nr. 83/1984, sbr. 119. gr. laga nr. 20/1991. Málið var þingfest þann 12. júní 2001. Sóknaraðilar eru erfingjar Gunnars Jónssonar, kt. 100919-4719, sem síðast var til heimilis að Selási 20, Egilsstöðum og lést þann 28. janúar 1999. Eru erfingjar hans sem hér segir: María Gísladóttir, kt. 040636-3669, til heimilis að Múlalandi 12, Ísafirði, Lára Gísladóttir, kt. 080131-5509, til heimilis að Hafnarstræti 2, Ísafirði, Katrín Gísladóttir, kt. 130335-5519, til heimilis að Mjógötu 3, Ísafirði, Hreggviður Þorsteinsson, kt. 080146-2809, til heimilis að Beykihlíð 8, Reykjavík, Kristbjörg Þorsteinsdóttir, kt. 250748-4349, til heimilis að Þingási 31, Reykjavík, Engelhart Björnsson, kt. 210847-3329, til heimilis að Barrholti 9, Mosfellsbæ, Þór S. Björnsson, kt. 010361-2739, til heimilis að Mávahlíð 47, Reykjavík, Árni Þórarinsson, kt. 190452-4419, til heimilis að Straumi, Norður-Héraði, Ingibjörg Þórarinsdóttir, kt. 111054-4879, til heimilis að Staðarbakka 1, Hvammstanga, Friðjón Þórarinsson, kt. 120858-7699, til heimilis að Flúðum, Norður-Héraði, Sólveig Guðmundsdóttir, kt. 080358-4239, til heimilis að Smáratúni 4, Akureyri, Katrín Guðmundsdóttir, kt. 040759-3959, til heimilis í Austurríki, Hörður Guðmundsson, kt. 300663-2069, til heimilis að Refsmýri, Egilsstöðum, Þorgils Guðmundsson, kt. 130567-4259, Laugartúni 6c, Akureyri, Þórunn Einarsdóttir, kt. 080637-3579, til heimilis að Baldursheimi 1, Reykjahlíð, Kristberg Einarsson, kt. 040341-4719, til heimilis að Hafnarbyggð 47, Vopnafirði, Sigurður Einarsson, kt. 190946-4879, til heimilis að Grænukinn 19, Hafnarfirði, Lára Einarsdóttir, kt. 060348-7669, til heimilis að Grundargerði 2e, Akureyri, Anna B. Geirfinnsdóttir, kt. 010170-3709, til heimilis að Heiðarholti 30f, Reykjanesbæ, Sigurður Geirfinnsson, kt. 130864-3099, til heimilis að Greniteig 23, Keflavík. Varnaraðili er sýslumaðurinn á Seyðisfirði. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að viðurkennt verði með úrskurði Héraðsdóms Austurlands, að greiðsla erfðafjárskatts að fjárhæð kr. 1,932,795, sem innt var af hendi í október 1999 hafi verið réttilega ákvörðuð og að erfðafjárskattur vegna skipta dánarbús Gunnars Jónssonar, kt. 100919-4789, hafi verið uppgerður með framangreindri greiðslu og skiptum í búinu þar með lokið samkvæmt lögum. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins. Af hálfu varnaraðili er þess krafist að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði um útreikning á erfðafjárskatti dánarbús Gunnars Jónssonar þess efnis að dánarbúið eigi ógreiddan erfðafjárskatt að fjárhæð kr. 1,548,980. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Málavextir. Þann 21. apríl 1999 fengu sóknaraðilar í máli þessu, erfingjar Gunnars Jónssonar, kt. 100919-4789, sem látist hafði þann 28. janúar s.á, leyfi sýslumannsins á Seyðisfirði til einkaskipta á búi hins látna. Meðal eigna búsins var fasteignin Selás 20, Egilsstöðum. Fasteign þessi er steinhús, byggt árið 1971, ein hæð á kjallara ásamt viðbyggðum bílskúr og nam fasteignamat fasteignarinnar kr. 13,069,000. Sóknaraðilar ákváðu að leita kauptilboða í fasteignina. Með kaupsamningi, dags. 1. ágúst 1999 var fasteignin seld á kr. 7,000,000. Sóknaraðilar gengu að sinni hálfu frá skiptum dánarbúsins með einkaskiptagerð og erfðafjárskýrslu, dags. 5. október 2000. Fasteignin Selás 20 var ekki talin fram á erfðafjárskýrslunni, en í athugasemdum við skýrsluna var þess getið, að fasteignin hefði verið seld undir skiptum og væri söluandvirði fasteignarinnar, kr. 7,000,000, geymt á fjárvörslureikningi umboðsmanns erfingja. Með erfðafjárskýrslunni fylgdi greiðsla að fjárhæð kr. 1,932,795 vegna erfðafjárskatts auk kr. 5,700 í skiptagjald. Með bréfi varnaraðila, sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 28. desember 1999, til umboðsmanns sóknaraðila var m.a. gerð athugasemd við, að fasteignin væri talin fram á söluverði eignarinnar, en ekki fasteignamati og óskað eftir að erfðafjárskýrslan yrði leiðrétt. Var bréfi þessu ekki sinnt af hálfu erfingja og með bréfi 15. desember 2000 vakti varnaraðili athygli umboðsmanns sóknaraðila á, að erfðafjárskýrslan hefði ekki verið samþykkt og teldist skiptum því ekki lokið. Þegar ekki bárust nein svör frá umboðsmanni sóknaraðila var sóknaraðilum sent bréf, dags. 2. maí 2001, þar sem gefin var 2 vikna frestur til að skila inn viðbótarerfðafjárskýrslu, en að öðrum kosti myndi sýslumaður úrskurða um fjárhæð skattsins, en sérstaklega var vakin athygli á málskotsrétti skv. 13. gr. laga nr. 83/1984. Með bréfi, dags. 16. maí 2001, tilkynnti sýslumaðurinn á Seyðisfirði að hann hefði ákvarðað erfðafjárskatt vegna dánarbúsins og næmi hann kr. 3,481,775. Með bréfi, dags. 15. maí 2001, skutu erfingjar málsins ágreiningi um ákvörðun erfðafjárskatts til Héraðsdóms Austurlands. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðilar byggja kröfur sína á því að ekki hafi orðið eigendaskipti á fasteigninni Selás 20, Egilsstöðum, á grundvelli lögerfða eins og áskilið er í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 83/1984. Eigi því að byggja alfarið á 1. mgr. 1. gr. laganna og hafi erfingjar greitt erfðafjárskatt í samræmi við þá lagagrein. Þá byggja sóknaraðilar á því að það sé meginregla 1. og 7. gr. laga um erfðafjárskatt nr. 83/1984 að einungis beri að greiða erfðafjárskatt af þeim verðmætum sem til skipta koma. Hafi fasteignin Selás 20 á Egilsstöðum ekki komið til skipta milli erfingja heldur andvirði hennar, sem var raunverulegt markaðsvirði eignarinnar. Tilgangur 9. gr. A í lögum um erfðafjárskatt hljóti að vera sá að skapa jafnræði milli þegna landsins og einfalda framkvæmd þegar erfingjar skipta fasteignum sín á milli. Geti tilgangur ákvæðisins ekki verið sá að leggja skatta á erfingja dánarbús umfram raunveruleg verðmæti þess sem til skipta kemur þeirra á milli. Verði við álagningu erfðafjárskatts að miða við raunverðmæti eigna enda beri að leggja alla skatta og gjöld á grundvelli almenns efnislegs mælikvarða. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili byggir kröfur sínar á því að sérstakar reglur gildi um gjaldstofna erfðafjárskatts og beri að ákvarða erfðafjárskatt vegna skipta á fasteignum á grundvelli sérreglu 9. gr. laga nr. 83/1984. Þannig segi í 1. gr. laga nr. 83/1984, að greiða skuli skatt af öllum fjárverðmætum og fjármunaréttindum sem við skipti á dánarbúi manns hverfa til erfingja hans. Þá segi í 2. mgr. 1. gr. sömu laga að greiða skuli skatt af öllum fasteignum hér á landi, sem eigandaskipti verða á á grundvelli lögerfða. Samkvæmt A. lið 1. mgr. 9. laga nr. 83/1984 skuli telja fasteignir á fasteignamatsverði sem í gildi er þegar erfðafjárskattur er greiddur. Þá segir í 7. gr. laga um erfðafjárskatt að greiða skuli erfðafjárskatt við lok skipta viðkomandi dánarbús og skuli hann reiknaður út miðað við verðmæti arfs hvers erfingja á gjalddaga skattsins. Þá er sérstaklega vakin athygli á 5. mgr. 7. gr. en þar segir að ekki sé heimilt að gefa erfingjum út yfirlýsingu um eignarheimild þeirra að tiltekinni eign dánarbús fyrr en erfðafjárskattur af viðkomandi eign hefur verið greiddur. Niðurstaða: Erfingjar Gunnars Jónssonar fengu þann 21. apríl 1999 leyfi til einkaskipta á dánarbúi hans frá sýslumanninum á Seyðisfirði. Skv. 85. gr. laga nr. 20/1991 voru erfingjar hins látna til þess bærir að ráðstafa hagsmunum dánarbúsins, þ. á m. að selja fasteign búsins, áður en skiptum er lokið. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 83/1984 er gjalddagi erfðafjárskatts sá dagur, sem sýslumaður áritar erfðafjárskýrslu, skv. 2. mgr. 12. gr., ef um einkaskipti er að ræða. Samkvæmt 7. gr. sömu laga skal greiða erfðafjárskatt við lok skipta viðkomandi dánarbús og skal hann reiknaður út miðað við verðmæti arfs hvers erfingja á gjalddaga skattsins. Samkvæmt þessu er ekki gert ráð fyrir því í lögum, að erfðafjárskattur skuli lagður á heildareignir búsins í einu lagi, hvorki eins og þær voru við andlát arfleifanda, né eins og þær eru við skiptalok, heldur skal erfðafjárskatturinn reiknaður út miðað við verðmæti arfs hvers erfingja við skiptalok, enda er yfirfærslu eignaréttar til handa erfingjum ekki lokið, fyrr en þeim er lögð út eign við það tímamark. Þá fyrst kemur einnig í ljós, hverjar eignir falla til hvers einstaks erfingja. Ekki er gefið, að allir erfingjar hljóti hlutdeild í fasteign, sem til skipta kemur við skiptalok, jafnvel þótt fasteign væri skipt með erfingjum. Með því að erfðafjárskatt skal leggja á arfshluta hvers erfingja um sig, verður í þessu tilfelli einnig að skoða, hvort fasteign, eða önnur eign, sem reikna skal eftir lögbundnum gjaldstofni, hafi í raun komið í hlut hvers og eins og skattur þess erfingja reiknaður án tillits til heildareigna, sem til skipta eru. Ákvæði A. liðar 1. mgr. 9. gr. laga nr. 83/1984 um að telja skuli fasteign fram til erfðafjárskatts á fasteignamatsverði, verður aðeins beitt, að fasteign renni raunverulega til erfingja við skiptin, en á ekki við ef fasteign er ekki lengur í eigu búsins við skiptalok. Ekki er tölulegur ágreiningur um fjárhæð erfðafjárskatts að öðru leyti en því, sem leiðir af mismunandi skilningi málsaðila á því, hvort telja skuli fram fasteignina Selás 20, Egilsstöðum á fasteignamatsverði sem gjaldstofn, eða hvort telja skuli fram andvirði eignarinnar, sem hluta af peningaeign dánarbúsins. Fasteignin Selás 20, Egilsstöðum, var á meðal eigna Gunnars Jónssonar við andlát hans 28. janúar 1999. Í skýringum í erfðafjárskýrslu kemur fram, að fasteign dánarbúsins hafi verið seld undir skiptum á kr. 7.000.000. Hefur verið lagður fram kaupsamningur um þetta efni dagsettur 1. ágúst 1999, afhentur til þinglýsingar 2. september s.á. og innfærður 3. s.m. við sýslumannsembættið á Seyðisfirði. Kaupandi er Hjalti Heiðar Þorkelsson, en seljandi dánarbú Gunnars Jónssonar. Fasteignin var því ekki lengur eign dánarbúsins og réttilega ekki á meðal þeirra eigna, sem taldar voru fram í erfðafjárskýrslu, enda skal miða erfðafjárskýrslu og erfðafjárskatt við arfshluta við skiptalok. Samkvæmt framansögðu ber að fallast á með sóknaraðila að greiðsla erfðafjárskatts að fjárhæð kr. 1.932.795, vegna skipta dánarbús Gunnars Jónssonar, kt. 100919-4789, sem lést 28. janúar 1999, hafi verið réttilega ákvörðuð. Ekki er ágreiningur um að greiðsla þessi var innt af hendi í október 1999. Varnaraðili, sýslumaðurinn á Seyðisfirði, greiði sóknaraðilum, erfingjum Gunnars Jónssonar, kr. 150.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Staðfest er, að greiðsla erfðafjárskatts að fjárhæð kr. 1.932.795, vegna skipta dánarbús Gunnars Jónssonar, kt. 100919-4789, sem lést 28. janúar 1999, hafi verið réttilega ákvörðuð. Varnaraðili, Sýslumaðurinn á Seyðisfirði greiði sóknaraðilum, erfingjum Gunnars Jónssonar kr. 150.000 í málskostnað.
Mál nr. 238/2000	Vinnuvélar Refsiheimild Stjórnarskrá	A var ákærður fyrir brot gegn ákvæðum c. liðar 2. gr., 1. tölulið A. liðar 3. gr. og 1. mgr. 11. gr. reglna nr. 198/1983 um réttindi til að stjórna vinnuvélum, eins og þeim var breytt með 1. gr. reglna nr. 24/1999, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með því að hafa ekið gaffallyftara á vinnustað sínum, án tilskilinna réttinda. Talið var að hvorki væri í tilvitnuðum ákvæðum reglna nr. 198/1983 né í 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 lagt bann við því að maður, sem ekki hefur hlotið sérstök réttindi, stjórni gaffallyftara af þeirri gerð sem A ók í umrætt sinn, gagnstætt því sem áður gilti samkvæmt 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 121/1967 um réttindi til vinnu og meðferðar á vinnuvélum. Því var talið að viðhlítandi lagastoð fyrir því að A hefði unnið til refsingar með akstrinum skorti, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2000 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæðum c. liðar 2. gr., 1. tölulið A. liðar 3. gr. og 1. mgr. 11. gr. reglna nr. 198/1983 um réttindi til að stjórna vinnuvélum, eins og þeim var breytt með 1. gr. reglna nr. 24/1999, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með því að hafa 25. júní 1999 ekið án tilskilinna réttinda gaffallyftara með skráningarnúmerinu JL 1557 á vinnustað sínum, Sandi Ímúr hf. Fyrir liggur í málinu að þann dag ók ákærði gaffallyftaranum á annan nafngreindan starfsmann félagsins, sem hlaut af því beinbrot á fæti. Hvorki er í tilvitnuðum ákvæðum reglna nr. 198/1983 með áorðnum breytingum né 1. mgr. 99. gr. laga nr. 46/1980 lagt bann við því að maður, sem ekki hefur hlotið sérstök réttindi, stjórni gaffallyftara þeirrar gerðar, sem ákærði ók umrætt sinn, gagnstætt því, sem áður gilti samkvæmt 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 121/1967 um réttindi til vinnu og meðferðar á vinnuvélum. Skortir því viðhlítandi lagastoð fyrir því að ákærði hafi unnið til refsingar með áðurnefndri háttsemi sinni, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins skal greiddur úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2000. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 6. mars sl gegn ákærða Arnóri Barkarsyni, kt. 081273-4999, Kríuhólum 2, Reykjavík og X, „hinum fyrrnefnda fyrir brot á reglum um réttindi til að stjórna vinnuvélum og hinum síðarnefnda fyrir brot á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum með því að hafa í sameiningu staðið að því að ákærði Arnór stjórnaði vinnuvél án tilskilinna réttinda með eftirgreindum hætti: I. Ákærði Arnór með því að hafa, föstudaginn 25. júní 1999, við vinnu sína á vinnustað Sands Ímúrs hf. að Viðarhöfða 1 í Reykjavík stjórnað lyftaranum JL-1557 án tilskilinna réttinda. Telst þetta varða við c-lið 2. gr., sbr. 1. tl. 3. gr. A og 1. mgr. 11. gr., reglna um réttindi til að stjórna vinnuvélum nr. 198/1983, sbr. 1. gr. reglna nr. 24/1999 og 1. mgr. 99. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980. II. Ákærði X með því að hafa sem framkvæmdastjóri Sands Ímúrs hf. látið viðgangast að nefndur Arnór stjórnaði lyftaranum JL-1557 eins og greinir í 1. ákærulið þrátt fyrir að hann vissi að hann hafði ekki tilskilin réttindi til þess og að hafa ekki séð um að hann engi nauðsynlega kennslu og þjálfun til þess að stjórna lyftara. Telst þetta varða við a-lið 13. gr., 1. mgr. 14. gr. og 37. gr., sbr. 1., 2. og 3. mgr. 12. gr. og 1. mgr. 99. gr., laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. 1., 2. og 3. gr. reglna um réttindi til að stjórna vinnuvélum og 1. gr. reglna nr. 24/1999. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.” Þætti meðákærða var lokið með viðurlagaákvörðun. Ákærði Arnór játar skýlaust háttsemi þá sem honum er að sök gefin í ákæru. Af hans hálfu er hins vegar talið að háttsemin sé refsilaus þar sem ekki séu viðhlítandi refsiheimildir fyrir hendi í þeim lagaákvæðum sem vísað er til í ákærunni. Í 1. mgr. 1. gr. reglna nr. 198/1983 um réttindi til að stjórna vinnuvélum segir að með reglum þessum sé leitast við að tryggja næga þekkingu, þjálfun og öryggi í meðferð vinnu- og farandvéla, sem taldar eru upp í 3. gr. Þá segir í 1. mgr. 3. gr. reglnanna, eins og þeim hefur nú verið breytt með 1. gr. reglna nr. 24/1999, að náms- og þjálfunarkröfur miðist við stærð og gerð viðkomandi vinnuvéla samkvæmt neðangreindri flokkun: A Frumnámskeið. Í 1. tl. þeirrar flokkunar er fjallað um gaffallyftara með lyftigetu 1,2 til 10 tonn, en óumdeilt er að lyftari sá er ákærði ók greint sinn fellur undir þá gerð lyftara. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 2. gr. framangreindra reglna nr. 198/1983 getur sá einn öðlast réttindi til að stjórna vinnuvélum sem lokið hefur tilskildu námi og þjálfun, sbr. 3., 5. og 6. gr. sömu reglna. Óumdeilt er að ákærði hefur ekki hlotið slík réttindi þar sem hann hefur ekki lokið tilskildu námi og þjálfun. Ljóst er af framangreindum ákvæðum að leyfi þarf til að stjórna þeirri gerð lyftara sem ákærði stjórnaði umrætt sinn að undangenginni nánar tiltekinni þjálfun og námi, sbr. 2. mgr. 3. gr. regnanna. Í 1. mgr. 99. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 segir, að brot gegn lögum þessum og reglugerðum settum samkvæmt þeim varði sektum, nema þyngri refsing liggi við að öðrum lögum. Ákvæði 11. gr. reglna nr. 198/1983 um að brot gegn þeim reglum varði tiltekinni refsingu fá stoð í ofangreindum lögum og er ákvæðið sem slíkt viðhlítandi refsiheimild sem unnt er að beita hafi brot verið framið gegn lögunum. Í reglum þeim, sem vísað er til í ákæru, eru hins vegar engin ákvæði er taka til þeirrar háttsemi að aka vinnuvél án þess að hafa hlotið umrædd réttindi, sbr. hins vegar 1. gr. reglugerðar nr. 121/1967 um réttindi til vinnu og meðferðar á vinnuvélum, sem numin var úr gildi 1. október 1983, er reglur nr. 198/1983 tóku gildi. Þar var ákvæði þess efnis að þeir einir mættu vinna með nánar tilgreindum vinnuvélum sem höfðu öðlast réttindi samkvæmt reglugerðinni. Refsingu verður því aðeins beitt að til þess sé heimild í settum lögum, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og að framan greinir skortir viðhlítandi refsiheimild til að beita refsingu vegna þeirrar háttsemi sem ákærði er sakaður um í máli þessu. Ber því að sýkna hann af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Eftir þessum málsúrslitum ber að greiða allan sakarkostnað úr ríkissjóði, þar með talda þóknun skipaðs verjanda ákærða, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Arnór Barkarson, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda ákærða, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns. 40.000 krónur.
Mál nr. 592/2016	Kærumál Útburðargerð Kærumálsgögn Frávísun frá Hæstarétti að hluta	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að Ó skyldi með beinni aðfarargerð borin út úr nánar tilgreindri fasteign í eigu E. Talið var að E hefði verið heimilt að rifta leigusamningi aðila þar sem Ó hefði ekki innt af hendi leigugreiðslu og að greiðsluáskorun og riftunaryfirlýsing hefði verið send Ó með sannanlegum hætti. Var útburðargerðin því heimiluð.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttirog Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. ágúst 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 4. ágúst 2016 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðhonum yrði heimilað að fá sóknaraðila borna með beinni aðfarargerð út úrfasteigninni Hátúni 8, íbúð 504, í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað og felldir úr gildi allir löggerningar hans „varðandileigusamning og kaup hans á téðri fasteign“. Þá krefst hún þess að varnaraðiliverði sviptur leyfi til að starfa sem löggiltur fasteignasali og leigumiðlari,auk þess sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu og nafngreindur starfsmaðurhans, svo og nafngreindir starfsmenn Héraðsdóms Reykjavíkur, verði „vítt oglýst vanhæf í máli þessu“.Varnaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til varaað hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.IKrafa varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti er reist á því að kærasóknaraðila uppfylli ekki almenn skilyrði um skýrleika. Þá hafi við gerðkærumálsgagna verið brotið gegn reglum nr. 677/2015 um kærumálsgögn íeinkamálum, meðal annars með framlagningu skjala sem óþörf séu til úrlausnar ádeilu aðila þvert á það sem áskilið sé í 3. gr. reglnanna. Jafnframt hafisóknaraðili hvorki haft samráð við sig um framlagningu kærumálsgagna né afhentsér afrit þeirra, sbr. 2. gr. reglnanna.Í 3. gr. reglna nr. 677/2015, sem settar voru með stoð í 6. mgr. 147. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 13. gr. laga nr. 78/2015, er mæltfyrir um að sóknaraðili kærumáls skuli gæta þess að meðal kærumálsgagna séueinungis þau skjöl sem sérstaklega er þörf á til úrlausnar þeim ágreiningi semkærumálið varðar. Jafnframt er kveðið á um í 1. mgr. 2. gr. reglnanna að hannskuli, sé þess kostur, hafa samráð við varnaraðila um hvaða skjöl málsins skulivera meðal kærumálsgagna. Samkvæmt 2. mgr. 149. gr. laganna getur Hæstiréttur,sé kæra eða málatilbúnaður kæranda að öðru leyti ófullkominn, lagt fyrir hannað bæta úr því sem er ábótavant innan tiltekins frests. Verði kærandi ekki viðþví getur rétturinn vísað kærumálinu frá sér. Eftir að sóknaraðili hafði afhentHæstarétti kærumálsgögn var henni bent á galla á málatilbúnaði ogkærumálsgögnum og henni veittur frestur til að bæta úr þeim göllum innantiltekins frests. Úr þessu hefur verið bætt af hálfu sóknaraðila þannig að ekkerter því lengur til fyrirstöðu að dómur verði lagður á málið. Er því ekki fallistá kröfu varnaraðila um að vísa beri málinu í heild frá Hæstarétti.IIEins og greinir í hinum kærða úrskurði krafðist varnaraðili þess meðaðfararbeiðni 19. maí 2016 að sóknaraðili yrði borin út úr framangreindri fasteign.Í greinargerð sóknaraðila í héraði krafðist hún þess að þeirri kröfuvarnaraðila yrði hafnað. Reisti hún málatilbúnað sinn á því að ekki hafi veriðforsendur til þess að rifta leigusamningi aðila þar sem gjaldfallin leiga hefðiþegar verið greidd. Þá hélt hún því fram að greiðsluáskorun og yfirlýsing umriftun samningsins hefði ekki verið birt henni með fullnægjandi hætti. FyrirHæstarétti virðist sóknaraðili á hinn bóginn byggja einkum á því að ógilda berileigusamninginn og afsal fasteignarinnar til varnaraðila á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 11. gr. laga nr.36/1996, þar sem ósanngjarnt sé fyrir hann að bera löggerningana fyrir sig. Einnig vísarsóknaraðili til þess hér fyrir dómi að ekki hafi réttilega verið staðið aðnauðungarsölu fasteignarinnar 14. ágúst 2015, en hún neytti ekki þeirra úrræða,sem lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu kveða á um, til að bera ágreining umnauðungarsöluna undir dómstóla í tæka tíð.Aðrar kröfur sóknaraðila hér fyrir dómi en sú að kröfu varnaraðila umútburð verði hafnað eru þess eðlis að úr þeim verður ekki leyst í kærumáliþessu. Þegar af þeim sökum er þeim vísað frá Hæstarétti og koma þær málsástæðurhennar, sem að framan greinir og fyrst voru hafðar uppi af hennar hálfu hérfyrir dómi, því ekki til álita við úrlausn málsins.Að framansögðu gættu verður hinnkærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá Hæstarétti öðrum kröfum sóknaraðila, Ólínu Ólafsdóttur, enþeirri að kröfu varnaraðila, Eggerts Ólafssonar, um útburð verði hafnað. Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 4. ágúst 2016I Mál þettavar tekið var til úrskurðar 22. júlí sl. að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er Eggert B. Ólafsson, Stigahlíð79, Reykjavík. Varnaraðilier Ólína Ólafsdóttir, Hátúni 8, Reykjavík. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðarum að varnaraðili verði borin út úr íbúðarhúsnæðinu að Hátúni 8, íbúð 504,Reykjavík, með beinni aðfarargerð og henni gert að fjarlægja allt það sem hennitilheyrir í húsnæðinu. Þá er krafist málskostnaðar, auk þess að fjárnám verðiheimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og varnaraðila verði tildæmdurmálskostnaður. Þá er gerð krafa um að fjárnám verði heimilað fyrir málskostnaðivarnaraðila.IIMálavextirMeð beiðni sem barstréttinum 19. maí sl. fór sóknaraðili fram á að varnaraðili yrði borin út úrofangreindri fasteign. Fram kemur í aðfararbeiðni að sóknaraðili sé eigandiumræddrar fasteignar en hann hafi keypt hana á nauðungarsölu. Sýslumaður hafitilkynnt varnaraðila, sem áður var eigandi fasteignarinnar, að hún hefðiheimild til að halda notum af henni frá 25. september 2015 í allt að 12 mánuðigegn mánaðarlegri greiðslu til sóknaraðila að fjárhæð 140.000 krónur, sbr. 28.gr. laga nr. 90/1991, sbr. 3. gr. laga nr. 60/2010. Sama dag hafi málsaðilarundirritað leigusamning til 12 mánaða. Skyldi leigan greiðast fyrirfram.Greiðsla fyrir maímánuð hafi ekki borist og hafi sóknaraðili að undangenginnigreiðsluáskorun því rift leigusamningnum. IIIMálsástæðursóknaraðilaSóknaraðili byggir áþví að hann sé eigandi fasteignar þeirrar sem um ræðir í málinu. Þar sem aðhann hafi rift leigusamningi aðila sé varnaraðila ekki heimil afnot afeigninni. Sóknaraðili mótmælir því að einhverjir annmarkar séu á greiðsluáskoruneða riftunaryfirlýsingu sem hann hafi sent varnaraðila.Málsástæður varnaraðilaVarnaraðili byggir á því að samkvæmtákvörðun sýslumanns hafi hún ekki átt að setja neina tryggingu fyrir réttumefndum né tjóni sem gæti hlotist af veru hennar í eigninni. Meðhúsaleigusamningi, dags. 25. september 2015, sé hins vegar kveðið á um að það í8. gr., að hún leggi fram eins mánaðar leigu að fjárhæð kr. 140.000. Leiðiþetta til þess að hún hafi þá þegar greitt sem svarar til eins mánaðarleigutil sóknaraðila þannig að í raun hafi maígjalddagi þegar verið greiddur. Sé þvíljóst að ekki hafi verið fyrir hendi forsendur til þess að rifta samningum. Varnaraðili vísar til þess aðgreiðsluáskorun og riftunaryfirlýsing hafi ekki verið birt með fullnægjandihætti fyrir henni.Þá vísar varnaraðili til þess að annmarkarséu á greiðsluáskorun og riftunaryfirlýsingu. Fyrsti maí hafi verið ásunnudegi er aftur leiðir til þess að fyrsti virki dagur mánaðarins varmánudagurinn 2. maí. Greiðsluáskorun sé dagsett 6. maí eða fjórum dögum eftirfyrsta virka dag mánaðarins, þar sem henni séu gefnir sjö sólarhringar til aðbregðast við. Riftunaryfirlýsing sé dagsett þann 13. maí. Meginmáli skipti aðvarnaraðili hafi ekki fengið afrit af greiðsluáskorun fyrr en 7. maí en þá hefðisjö sólarhringa frestur skv. 1. tl. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994 byrjaðþann dag og lokið að kveldi 14. maí. Greiðsluáskorun sóknaraðila sé því sendeinum sólarhringi áður en honum var það heimilt. IVNiðurstaða Sóknaraðilikrefst í máli þessu að varnaraðili verði borin úr fasteigninni Hátúni 8,Reykjavík, með beinni aðfarargerð og að henni verði gert að fjarlægja allt þaðsem henni tilheyrir í húsnæðinu. Skilja verður síðari hluta kröfu sóknaraðilaþannig að lagt verði fyrir sýslumann að fullnægja þeirri skyldu varnaraðila aðfjarlægja það sem henni tilheyrir. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum ersóknaraðili réttmætur eigandi umræddrar fasteignar. Hann keypti eignina ánauðungarsölu en varnaraðili var áður eigandi hennar. Í kjölfar þess að sýslumaðurheimilaði varnaraðila að búa áfram í fasteigninni í allt að 12 mánuði gerðumálsaðilar með sér skriflegan leigusamning. Sóknaraðili byggir á því að þarsem að varnaraðili hafi ekki innt af hendi leigugreiðslu vegna maímánaðar 2016hafi honum verið heimilt að rifta samningnum.Samkvæmt1. tl. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 er leigusala heimilt að riftaleigusamningi ef leigjandi greiðir ekki leiguna á réttum gjalddaga og sinnirekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun leigusala um greiðslu, enda hafislík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið fram að hannmuni beita riftunarheimild sinni. Í 13. gr. húsaleigulaga erkveðið á um að þurfi aðili leigusamnings að koma á framfæri við gagnaðilaskriflegri orðsendingu, hverju nafni sem hún nefnist, þá skuli hún send af staðmeð sannanlegum og tryggilegum hætti og innan þeirra tímamarka eða fresta semmælt er fyrir um ef því er að skipta. Sé þess gætt þá hefur orðsendingin þáþýðingu og þau réttaráhrif sem henni er ætlað að hafa, jafnvel þótt hún komiafbökuð, of seint eða alls ekki til viðtakanda. Íleigusamningi aðila er kveðið á um að gjalddagi leigugreiðslu skuli vera fyrstidagur hvers mánaðar. Jafnframt er kveðið á um að greiða skuli einn mánuðfyrirfram. Af framlögðum reikningsyfirlitum, um greiðslur varnaraðila tilsóknaraðila, má ráða að leiga hafi verið greidd fyrirfram. Þannig kemur t.d.fram að hinn 30. september 2015 hafi varnaraðili innt af hendi greiðslu tilsóknaraðila vegna októbermánaðar sama ár („v.Okto“). Er það og í samræmi viðmeginreglu 33. gr. húsaleigulaga sem kveður á um að húsaleigu skuli greiða fyrsta dag hvers mánaðar fyrir fram fyrir einnmánuð í senn nema um annað sé samið. Hins vegar verður ekki séð aðvarnaraðili hafi greitt aukalega einn mánuð til sóknaraðila eins og hún byggirá. Hefur varnaraðili engin gögn lagt fram því til staðfestu. Er því ekkifallist á að varnaraðili hafi í raun þegar greitt leigu vegna maímánaðar og nærsýknukrafan hennar því ekki fram að ganga á þeirri forsendu. Undirrekstri málsins hefur sóknaraðili lagt fram gögn sem sýna að greiðsluáskorunog riftunaryfirlýsing var send sóknaraðila með sannanlegum hætti í samræmi viðákvæði 13. gr. húsaleigulaga. Ekki er fallist á það með varnaraðila aðannmarkar hafi verið á sendingu þessara orðsendingum en skv. framangreinduákvæði miðast réttaráhrif þeirra við það tímamark er leigjanda eru sendar þæren móttaka skiptir ekki máli. Þar sem að varnaraðili sinnti ekkigreiðsluáskorun sóknaraðila, sem send var að liðnum þeim sjö sólahringa frestisem henni var gefin í greiðsluáskorun, verður að fallast á að sóknaraðila hafiverið heimil riftun leigusamningsins samkvæmt við 1. tl. 61. gr. húsaleigulaga. Verður því með heimildí 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför fallist á kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðili verði borin úr fasteigninni Hátúni 8, Reykjavík, með beinniaðfarargerð með öllu sem henni tilheyrir.Með vísan til þessara málsúrslita verðurvarnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, semþykir hæfilega ákveðinn 250.000 kr.Ekki eru efni til þess aðmæla sérstaklega fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði af væntanlegrigerð, sbr. ákvæði 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. KolbrúnSævardóttir héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Sóknaraðila, Eggerti Ólafssyni, er heimiltað láta bera varnaraðila, Ólínu Ólafsdóttur, ásamt öllu sem hennitilheyrir, út úr fasteigninni Hátúni 8, íbúð 504, með beinni aðfarargerð.Varnaraðili greiði sóknaraðila 250.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 797/2017	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Markús Sigurbjörnsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 15. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desember2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurþriðjudaginn 12. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desember nk. kl. 16:00. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur.Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Kærði sé einn af tveimur eigendumfyrirtækisins A ehf. sem reki [...] staðsettar að [...]. Lögreglan hafi viðrannsókn sína aflað upplýsinga og gagna þess efnis að verslunin hafi veriðstofnuð fyrir fjármuni sem voru ágóði af brotastarfsemi kærða og meðeigandahans Y, en hann sé búsettur í [...]. Lögreglu hafi ítrekað borist upplýsingarþess efnis að kærði, ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegumfíkniefnasendingum hingað til lands og að fyrirtækið A sé notað til að þvættaólögmætan ávinning af brotastarfsemi, m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við upphaf stofnunar verslunarinnar þá hafiverið millifærðar inn á fyrirtækið B ehf., sem hafi einnig verið í eigu kærðaog Y, samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningum hafi verið greiddur meðreiðufé inn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo verið millifærðir yfir á A ogtilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldi fyrirtækjanna en hvergi sé að sjá ígögnum málsins að lánin hafi verið endurgreidd.Við rannsókn málsins hafi lögreglu borist upplýsingar þessefnis að kærði standi að innflutningi á fíkniefnum hingað til lands, n.t.t.innflutningi á amfetamínvökva sem fluttur hafi verið vel falinn í bifreiðum semkomið hafi með ferjunni Norrænu. Það liggi fyrir að lögreglan hér á landi hafisíðastliðna mánuði fundið og lagt hald á amfetamínvökva sem hafi fundist velfalinn i bifreiðum einstaklinga sem komið hafi hingað til lands með ferjunni Norrænu.Um sé að ræða [...] einstaklinga og sé talið að þeir tengist þeim hópi semrannsókn lögreglu hafi beinst að hér á landi, sem og í Póllandi. Til viðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöldhaft til rannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlegaóskað eftir aðstoð lögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Í máli pólskulögreglunnar sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldufíkniefnalagabroti þar sem kærði hafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komið aðinn- og útflutningi á ótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslandsog Bretlands. Telji pólska lögreglan að kærði hafi hagnast um hundruð milljónakróna á þess konar ólöglegum viðskiptaháttum. Hafi pólsk yfirvöld gefið útevrópska handtökuskipun á hendur kærða vegna þessa máls og óskað eftir þvíformlega við íslensk lögregluyfirvöld að kærði verði handtekinn hér á landi. Í greinargerðinni kemur fram að nánar sé vísað ífyrirliggjandi gögn hvað varðirökstuðning lögreglu með kröfu um gæsluvarðhald á grundvellirannsóknarhagsmuna. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem lögreglan hafi aflaðsé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti sem ogpeningaþvætti. Kærði hafi verið handtekinn fyrr í dag og leit framkvæmd á heimilihans og í verslunum A sem og hjá öðrum sakborningum. Við leitirnar hafi veriðlagt hald á mikið magn af gögnum, símum, tölvum, bókhald félagsins ofl. og séljóst að lögregla þurfi nú að fara yfir haldlögð gögn og sé mjög mikilvægt aðlögreglan fái tækifæri til að bera gögnin undir kærða sjálfstætt á meðan hannsæti gæsluvarðhaldi. Talsvert reiðufé, sem nemi andvirði nokkurra milljónakróna, hafi fundist á heimili kærða og annarra sakborninga. Telji lögreglabrýna nauðsyn á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessu stigimáls þar sem ljóst sé að ef kærði gengur laus þá geti hann sett sig í sambandvið meinta samverkamenn, eða þeir sett sig í samband við hann, sem og mögulegvitni. Þá geti kærði einnig komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögregluhafi ekki tekist að leggja hald á nú þegar.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrunsamkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafan nái fram að gangaeins og hún er sett fram. NiðurstaðaÍ greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengist innflutningifíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi viðpólsk og hollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst að fyrirtækinu A ehf.og aðilum er tengist því. Kærði sé einn af tveimur eigendum fyrirtækisins Aehf. sem reki [...] staðsettar að [...]. Lögreglan hafi við rannsókn sína aflaðupplýsinga og gagna þess efnis að verslunin hafi verið stofnuð fyrir fjármunisem voru ágóði af brotastarfsemi kærða og meðeiganda hans Y, en hann sébúsettur í [...]. Lögreglu hafi ítrekað borist upplýsingar þess efnis að kærði,ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegum fíkniefnasendingum hingað til landsog að fyrirtækið A sé notað til að þvætta ólögmætan ávinning af brotastarfsemi,m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við stofnun verslunarinnar hafi veriðmillifærðar inn á fyrirtækið B ehf., sem hafi einnig verið í eigu X og Y,samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningum hafi verið greiddur með reiðuféinn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo verið millifærðir yfir á A ehf. ogtilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldi fyrirtækjanna en hvergi sé að sjá ígögnum málsins að lánin hafi verið endurgreidd. Við rannsókn málsins hafi lögreglu borist upplýsingar þessefnis að kærði standi að innflutningi á fíkniefnum hingað til lands, n.t.t.innflutningi á amfetamínvökva sem fluttur hafi verið vel falinn í bifreiðum semkomið hafi með ferjunni Norrænu. Það liggi fyrir að lögreglan hér á landi hafisíðastliðna mánuði fundið og lagt hald á amfetamínvökva sem hafi fundist velfalinn i bifreiðum einstaklinga sem komið hafi hingað til lands með ferjunniNorrænu. Til viðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöld haft tilrannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlega óskaðeftir aðstoð lögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Í máli pólskulögreglunnar sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldufíkniefnalagabroti þar sem kærði hafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komiðað inn- og útflutningi á ótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslandsog Bretlands. Telji pólska lögreglan að kærði hafi hagnast um hundruð milljónakróna á þess konar ólöglegum viðskiptaháttum. Hafi pólsk yfirvöld gefið útevrópska handtökuskipun á hendur kærða vegna þessa máls og óskað eftir þvíformlega við íslensk lögregluyfirvöld að kærði verði handtekinn hér á landi. Kærði var handtekinn var handtekinn fyrr í dag og leitframkvæmd á heimili hans og í verslunum A ehf. sem og hjá öðrum sakborningum.Við leitirnar hafi verið lagt hald á mikið magn af gögnum, símum, tölvum,bókhald félagsins ofl. og talsvert reiðufé, sem nemi andvirði nokkurra milljónakróna. Ljóst sé að lögregla þurfi nú að fara yfir haldlögð gögn og sé mjögmikilvægt að lögreglan fái tækifæri til að bera gögnin undir kærða sjálfstætt ámeðan hann sæti gæsluvarðhaldi. Fallist er á það með lögreglu að kærði sé í ljósi ofangreindsog þeirra gagna sem lögreglan hefur aflað sér að kærði sé undir rökstuddum grunum aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti. Ætluð brotkærða eru talin varða við 175. gr. a, 173. gr. a og 264.gr. almennrahegningarlaga og geta varðað allt að 6 ára fangelsi og eftir atvikum 12 árafangelsi. Þá er fallist á að brýna nauðsyn beri til að kærði sætigæsluvarðhaldi í einangrun á þessu stigi máls þar sem kærði gæti sett sig ísamband við meinta samverkamenn eða þeir haft samband við hann, og mögulegeinnig vitni. Þá er nauðsynlegt að tryggja kærði nái ekki að spilla eða koma undan gögnum er lögreglu hefur ekkiþegar tekist að leggja hald á nú þegar. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, alvarleikamálsins og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er fallistá að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún er sett fram og nánar greinir íúrskurðarorði. Dómari fellst ekki á með verjanda að vægari úrræði komi tilgreina í máli þessu, svo sem farbann. Þá eru ekki á þessu stigi efni til aðmarka gæsluvarðhaldi skemmri tíma þar sem með hliðsjón af atvikum öllum, gögnummálsins og því sem rakið hefur verið, bendir allt til að rannsókn verðiumfangsmikil og teygi sig til annarra landa. Um heimild til einangrunar meðan ágæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr. 98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99.gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga en eins og rakið hefur verið krefjast brýnir rannsóknarhagsmunir þess aðkærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22.desember 2017, kl. 16:00. Kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 180/2006	Forkaupsréttur Jörð	I, sem er ábúandi jarðarinnar Þ, krafðist þess að B, V og VB sf. yrðu dæmd til að viðurkenna forkaupsrétt hennar að jörðinni vegna framsals jarðarinnar til VB ehf. Hún krafðist þess jafnframt að VB ehf. yrði gert að þola ógildingu á framsalinu. VB sf. hafði eignast jörðina árið 1965, en árið 1996 var stofnað einkahlutafélagið VB ehf. um eignarhald hennar. Eigendur sameignarfélagsins greiddu fyrir hluti sína í einkahlutafélaginu hver með sinni eign í því, en jörðin var eina eign félagsins. Vísað var til þess að forkaupsréttur samkvæmt jarðalögum nr. 65/1976 og núgildandi jarðalögum nr. 81/2004 yrði ekki virkur við það að greitt væri með hlut í sameignarfélagi fyrir hlut í hlutafélagi með þessum hætti eða í raun við breytingu á félagsformi um eignarhald á jörð. Var því ekki fallist á kröfur I.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Stefndu krefjast aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 17. október 2005 var kröfu stefndu um frávísun málsins hrundið. Málskostnaður var felldur niður í héraði. Hvorki úrskurðinum né héraðsdómi var gagnáfrýjað í því skyni að fá þessum niðurstöðum breytt. Koma þær ekki til endurskoðunar. Stefndu hafa lagt fyrir Hæstarétt upplýsingar um hluthafa í Veiðifélaginu Bláskógum ehf. Kemur þar fram að hluthafahópurinn hafi að mestu haldist óbreyttur frá stofnun félagsins 1996 þar til í desember 2004 og janúar 2005, en nú séu Bragi Sigurður Guðmundsson og Victor Knútur Björnsson einu hluthafar. Þeir eru hinir sömu sem með yfirlýsingu 16. janúar 2005 lýstu því yfir að þeir væru einu eigendur Veiðifélagsins Bláskóga sf., sem þá hafi einn verið þinglýstur eigandi Þverfells. Fram kemur í málinu að eigendur sameignarfélagsins greiddu fyrir hluti sína í einkahlutafélaginu hver með sinni eign í því, en Þverfell var eina eign félagsins. Forkaupsréttur bæði samkvæmt jarðalögum nr. 65/1976 og núgildandi jarðalögum nr. 81/2004 verður ekki virkur við það að greitt sé með hlut í sameignarfélagi fyrir hlut í hlutafélagi með þessum hætti eða í raun við breytingu á félagsformi um eignarhald á jörð. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Inga Helga Björnsdóttir, greiði stefndu, Braga Sigurði Guðmundssyni, Victori Knúti Björnssyni, Veiðifélaginu Bláskógum sf. og Veiðifélaginu Bláskógum ehf., hverjum fyrir sig 75.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 15. febrúar 2006. Mál þetta var höfðað 12. júlí 2005 og dómtekið 1. febrúar 2006. Stefnandi er Inga Helga Björnsdóttir, Þverfelli í Borgarfjarðarsveit, en stefndu eru Bragi Sigurður Guðmundsson, Hlégerði 33 í Kópavogi, Victor Knútur Björnsson, Selbraut 1 á Seltjarnarnesi, Veiðifélagið Bláskógar sf. og Veiðifélagið Bláskógar ehf., Logafold 150 í Reykjavík. Stefnandi gerir þær kröfur á hendur stefnda Braga, Victori og Veiðifélaginu Bláskógum sf. að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur stefnanda að jörðinni Þverfelli í Lundarreykjadal vegna framsals jarðarinnar til stefnda Veiðifélagsins Bláskóga ehf. Jafnframt gerir stefnandi þá kröfu að stefnda Veiðifélaginu Bláskógum ehf. verði gert að þola ógildingu á framsali jarðarinnar til félagsins. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndu verði in solidum gert að greiða málskostnað án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk þess sem stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað. Af hálfu stefndu var gerð krafa um frávísun málsins en þeirri kröfu var hrundið með úrskurði dómsins 17. október 2005. I. Stefnandi er ábúandi jarðarinnar Þverfells í Lundarreykjadal. Til grundvallar ábúðinni liggur erfðafestusamningur frá 27. mars 1951, en með honum seldi Sveinbjörn Finnsson jörðina á erfðaleigu til Björns Davíðssonar, föður stefnanda. Er stefnandi rétthafi samkvæmt þeim samningi. Með afsali 19. febrúar 1963 seldi Sveinbjörn Finnsson jörðina til Guðmundar Agnars Ásgeirssonar. Í afsalinu var tekið fram að jörðin hefði verið leigð á erfðaábúð og að ábúandi væri eigandi allra húsa á jörðinni, auk þess sem hann hefði grasnytjar og veiði fyrir heimili sitt í Reyðarvatni. Hinn 3. júlí 1965 afsalaði Guðmundur síðan stefnda Veiðifélaginu Bláskógum sf. jörðinni. Í afsalinu var samhljóða ákvæði um réttindi ábúenda jarðarinnar og í fyrra afsali. Fyrir hönd stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. var afsalið undirritað af tólf einstaklingum en þeir voru Birgir Ásgeirsson, Björn Björgvinsson, Guðmundur Ásgeirsson, Hálfdán Steingrímsson, Haukur Jóhannsson, Halldór Snorrason, Þórhallur Sigurjónsson, Jóhann Elíasson, Jón L. Dahlmann, Kolbeinn Jóhannsson, Óskar Sveinbjörnsson og Hreinn Hauksson. Stefnda Veiðifélagið Bláskógar sf. var ekki tilkynnt til skráningar í samræmi við lög um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð, nr. 42/1903. Með tilboði stefnanda 8. nóvember 2004 bauðst hún til að kaupa jörðina af stefnda Veiðifélaginu Bláskógum sf. Stefndi tók ekki tilboðinu en gerði stefnanda gagntilboð 10. sama mánaðar með fyrirvara um samþykki félagsfundar stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. Ekki náðist samkomulag milli aðila um kaup jarðarinnar. II. Um árabil hefur verið ágreiningur milli stefnanda og jarðeiganda um rétt til andvirðis fullvirðisréttar sem seldur var frá jörðinni til ríkisins og hvort jarðeigandi eða ábúandi ætti rétt á arðgreiðslum vegna veiði í Tunguá, sem rennur um land jarðarinnar. Af þessu tilefni var höfðað mál á hendur stefnanda á árinu 2004 og var málinu stefnt í nafni stefnda Veiðifélagsins Bláskóga ehf. Þar sem jörðin var þinglýst eign stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. krafðist stefnandi sýknu á grundvelli aðildarskorts. Vegna þessarar málsástæðu var lögð fram yfirlýsing stefndu Braga og Victors frá 16. janúar 2005 um að núverandi eigandi jarðarinnar væri stefnda Veiðifélagið Bláskógar ehf. og að félagið hefði öll réttindi eiganda yfir jörðinni. Jafnframt kom fram í yfirlýsingunni að stefndu Bragi og Victor væru einu eigendur stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. Með bréfi lögmanns stefnanda 3. febrúar 2005 til stefndu Braga og Victors var því haldið fram að fyrrgreind yfirlýsing um eignarhald jarðarinnar yrði ekki skilin á annan veg en að eigandaskipti hefðu orðið á jörðinni. Var vísað til þess að stefnanda hefði ekki verið boðið að neyta forkaupsréttar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Einnig var því lýst yfir að stefnandi hefði í hyggju að neyta forkaupsréttar og var því skorað á stefndu að leggja þegar fram forkaupsréttartilboð í samræmi við 1. mgr. 29. gr. sömu laga innan tíu daga frá dagsetningu bréfsins en ella yrði tafarlaust höfðað mál til að fylgja þeim rétti eftir. Þessu erindi svarði lögmaður stefndu með bréfi 17. mars sama ár. Þar var því haldið fram að aldrei hefði formlega verið gengið frá skráningu Veiðifélagsins Bláskógum sf. og því hefði að réttu lagi átt að skrá jörðina í þinglýsingabókum sem eign þeirra einstaklinga sem áttu hana í óskiptri sameign á þeim tíma. Einnig kom fram í bréfinu að eigendur jarðarinnar hefðu snemma árs 1996 ákveðið að formbinda félag sitt um eignarhald á jörðinni með því að stofna stefnda Veiðifélagið Bláskóga ehf., sem væri í raun eigandi jarðarinnar. Við stofnun félagsins hefðu eigendur lagt fram eignarhluta sinn í jörðinni sem hlutafé, sem skiptist milli stofnenda í samræmi við eignarhluta þeirra í jörðinni. Samkvæmt þessu hefði jörðin því ekki verið seld þannig að forkaupsréttur hefði stofnast á grundvelli eldri jarðalaga nr. 65/1976. Með umræddu bréfi lögmanns stefndu fylgdu gögn um stofnun einkahlutafélagsins. Samkvæmt stofnsamningi félagsins frá 6. janúar 1996 nemur hlutfé þess 2.109.000 krónum og skiptist það þannig milli stofnenda: Guðmundur Ásgeirsson 351.500 Haukur Jóhannsson 175.750 Halldór Snorrason 175.750 Jón Dahlmann 175.750 Rannver Stefán Sveinsson 175.500 Jóhannes Elíasson 35.150 Leó Garðar Ingólfsson 35.150 Haukur Þórðarson 35.150 Árni Guðmundsson 70.300 Kolbeinn Jóhannsson 117.167 Sigurður Stefánsson 117.167 Óskar Sveinbjörnsson 117.167 Hálfdán Steingrímsson 117.167 Victor Knútur Björnsson 58.582 Karl Ómar Björnsson 58.582 Guðlaug Björnsdóttir 29.292 Árni Björnsson 29.292 Anna Björnsdóttir 29.292 Kristín Erla Björnsdóttir 29.292 Margrét Sigurjónsdóttir 175.750 Samtals 2.109.000 Í stofnsamningnum kemur fram að allt hlutafé hafi þegar verið greitt með jörðinni. Með stofnsamningnum fylgir skýrsla samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga um einkahlutafélög, nr. 138/1994, en þar kemur fram að stofnendur hafi lagt fram sem hlutafé eignarhluta sinn í jörðinni og að hlutaféð miðist við fasteignarmat jarðarinnar 1. desember 1995. Undir skýrsluna ritar stjórn félagsins, auk þess sem löggiltur endurskoðandi þess vottar réttmæti skýrslunnar. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að aðilaskipti hafi orðið að jörðinni Þverfelli sem leiði til þess að stefnandi hafi sem ábúandi öðlast forkaupsrétt að jörðinni í samræmi við ákvæði gildandi jarðalaga nr. 81/2004 og eldri laga um sama efni nr. 65/1976. Af þeim sökum beri stefndu að gera stefnanda forkaupsréttartilboð. Með hliðsjón af yfirlýsingu stefndu Braga og Victors frá 16. janúar 2005 telur stefnandi ljóst að aðilaskipti hafi orðið að jörðinni. Í því sambandi bendir stefnandi á að aðeins tveimur mánuðum áður en yfirlýsingin var rituð hafi borist gagntilboð frá stefnda Veiðifélaginu Bláskógum sf. Varla geti talist trúverðugt að það félag hefði gert slíkt tilboð ef það væri ekki eigandi jarðarinnar á þeim tíma. Þá bendir stefnandi á að ekki verði séð að aðilaskipti að jörðinni hafi verið tilkynnt til sveitarstjórnar og jarðanefndar svo sem skylt var samkvæmt 1. mgr. 6. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið telur stefnandi að jörðin hafi skipt um eigendur án þess að henni hafi sem ábúanda verið boðið að neyta forkaupsréttar lögum samkvæmt. Einnig bendir stefnandi á að stefndu hafi af einhverjum ástæðum hvorki haft fyrir því að þinglýsa eignarheimildum né heldur að tilkynna framsal jarðarinnar í samræmi við ákvæði jarðalaga. Allt telur stefnandi þetta bera keim af því að stefndu hafi verið að freista þess að koma í veg fyrir að upplýst yrði um breytt eignarhald jarðarinnar. Af þessum sökum sé ljóst að stefnanda hafi verið ókleift að kynna sér gögn um eignarhald jarðarinnar. Stefnandi tekur fram að henni sé ekki fært að svo komnu máli að gera kröfu um að fá afsal fyrir jörðinni þar sem hún hafi ekki átt þess kost að kynna sér skilmála við framsal jarðarinnar. Stefnandi gerir hins vegar ráð fyrir að henni verði gert forkaupsréttartilboð að gengnum dómi um viðurkenningu forkaupsréttar. Auk þess áskilur stefnandi sér rétt til að afla mats í samræmi við 30. gr. jarðalaga nr. 81/2004 eða samsvarandi ákvæði eldri jarðalaga. IV. Stefndu telja að ekki verði lagt að jöfnu við sölu jarðarinnar Þverfells þótt eigendur hafi stofnað einkahlutafélag um eignarhald jarðarinnar árið 1996. Stefndi Veiðifélagið Bláskógar ehf. sé enn eigandi að jörðinni og því hafi ekki orðið aðilaskipti að eignarréttindum. Stefndu benda á að við kaup jarðarinnar árið 1965 hafi staðið til að stofna og skrá félag um eignina en þau áform hafi ekki orðið að veruleika þá með opinberri skráningu á stefnda Veiðifélaginu Bláskógum sf. Frá þessu hafi hins vegar verið gengið formlega rúmum þremur áratugum síðar með stofnun stefnda Veiðifélagsins Bláskógar ehf. Stofnendur þess félags hafi verið 20 einstaklingar og flestir þeir sömu og keyptu jörðina árið 1965 og afkomendur þeirra sem síðar höfðu fallið frá. Stefndu halda því fram að allt frá kaupum jarðarinnar árið 1965 til dagsins í dag hafi forkaupsréttur ábúenda jarðarinnar ekki orðið virkur. Í því sambandi benda stefndu á að forkaupsréttar verði einungis neytt þegar eigandi selur eign sem háð er forkaupsrétti til þriðja aðila. Jafnframt verði að hafa hugfast að forkaupsréttur verði túlkaður þröngt þar sem hann felur í sér takmörkun á eignarrétti og þeirri meginreglu eignarréttar að eiganda sé frjálst að ráðstafa eign sinni eins og hann kýs. Stefndu benda á að í forkaupsrétti felist að rétthafi gangi inn í kaup með sömu kjörum og upphaflegur kaupandi. Þannig verði eigandi eignar ekki lakar settur vegna forkaupsréttar. Það eigi hins vegar ekki við í þessu tilviki þar sem ráðstöfun sú sem stefnandi byggi á fól eingöngu í sér að sameigendur stofnuðu einkahlutafélag um jörðina og lögðu eignarhlut sinn í jörðinni til félagsins en eignuðust á móti hlutafé. Af því leiði að stefnandi geti ekki gengið inn í kaup á þann veg að „seljendur“, þ.e. sameigendur jarðarinnar, fái í hendur sams konar greiðslu og þeir fengu við stofnun félagsins, sem var hlutdeild í félagi um rekstur og eignarhald jarðarinnar. Með öðrum orðum geti stefnandi ekki beitt forkaupsrétti sínum þannig að „seljendur“ fái sömu kjör og samkvæmt upphaflega „samningnum“. Stefndu telja að ráða megi af 29. gr. jarðalaga nr. 81/2004 að forkaupsréttur verði ekki virkur við það eitt að sameigendur stofni félag um eignarhald jarðar. Samkvæmt því ákvæði skal tilgreina í forkaupsréttartilboði nöfn, kennitölur og heimilisföng seljanda og kaupanda, auk greinargóðrar lýsingar á seldri fasteign ásamt kaupverði, greiðsluskilmálum, afhendingartíma og öðrum söluskilmálum sem skilgreina skal á tæmandi hátt. Þegar um makaskipti er að ræða skuli jafnframt tilgreina hversu hátt framboðin eign er metin til peningaverðs. Af þessu telja stefndu augljóst að hér sé miðað við sölu til þriðja aðila en ekki samkomulag sameigenda um að stofna félag um eign sína. Jafnframt standi ómöguleiki til þess að lýsa grundvallaratriðum eins og kaupverði og greiðsluskilmálum þar sem ekki var um neitt slíkt samið. Stefndu benda á að höfða beri mál til ógildingar ráðstöfunar innan sex mánaða frá því forkaupsréttarhafa varð kunnugt um ráðstöfunina, sbr. 32. gr. laga nr. 81/2004. Í kjölfar þess að stefnda Veiðifélagið Bláskógar ehf. var stofnað fyrir áratug hafi opinber tilkynning verið birt í Lögbirtingablaði. Stefnanda hafi því mátt vera kunnugt um stofnun félagsins og því sé löngu liðinn málshöfðunarfrestur. Verði talið að stefnda Veiðifélagið Bláskógar sf. hafi verið eigandi jarðarinnar og hún hafi gengið kaupum og sölum halda stefndu því fram að stefnandi hafi engu að síður ekki öðlast forkaupsrétt að jörðinni. Ákvæði eldri jarðalaga nr. 65/1976 hafi átt við um þann löggerning en þau lög hafi fallið úr gildi við setningu nýrra jarðalaga nr. 81/2004. Þar með hafi fallið niður forkaupsréttur stefnanda og skipti engu þótt ætlun löggjafans hafi verið önnur, sbr. Hrd. frá 2. desember 2004 í máli nr. 465/2004. Loks benda stefndu á að ákvæði jarðalaga um forkaupsrétt séu afar íþyngjandi í garð jarðeigenda og vefengja stefndu að sú kvöð fái samrýmst 72. gr. stjórnarskrárinnar og þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttinda sáttmála Evrópu. Einnig benda stefndu á að forkaupsréttur sveitarfélaga samkvæmt eldri jarðalögum hafi verið talin í andstöðu við 40. gr. EES-samningsins og því verið afnumin. Sama eigi við um forkaupsrétt ábúanda sem ekki hafi verið numin úr lögum. V. Hinn 3. júlí 1965 afsalaði Guðmundur Ásgeirsson jörðinni Þverfelli til stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. Af hálfu sameignarfélagsins var afsalið undirritað af 12 einstaklingum. Afsalinu var þinglýst og er félagið þinglýstur eigandi jarðarinnar. Í málinu liggur ekki fyrir hvort gerður var skriflegur samningur um stofnun félagsins. Í öllu falli getur ekki leikið vafi á því að fyrir hendi var samningur milli þeirra sem undirrita afsalið um stofnun sameignarfélagsins til að fara með eignarhaldið en það eitt var nægjanleg til að félagið gæti átt þau réttindi. Að þessu gættu verður ekki fallist á það með stefndu að sýslumaður hafi átt að tilgreina umrædda einstaklinga eigendur jarðarinnar í þinglýsingabókum en ekki sameignarfélagið sem var afsalshafi. Þá liggur fyrir að stefndi Veiðifélagið Bláskógar sf. hefur komið fram vegna jarðarinnar í dómsmálum, sbr. Hrd. 1971/1137, auk þess sem stefnanda var gert gagntilboð um kaup jarðarinnar 10. nóvember 2004 í nafni stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. Loks hefur verið lögð fram í málinu yfirlýsing 16. janúar 2005 þar sem stefndu Bragi og Victor fullyrða að þeir séu einu eigendur sameignarfélagsins. Samkvæmt öllu þessu getur aðildarhæfi stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf. ekki orkað tvímælis. Málatilbúnaður stefndu er reistur á því að stefnda Veiðifélagið Bláskógar ehf. sé að réttu lagi eigandi jarðarinnar þótt þinglýstur eigandi sé stefndi Veiðifélagið Bláskógar sf. Kemur þetta bæði fram í fyrrgreindri yfirlýsingu stefndu Braga og Victors og í stofnsamningi stefnda Veiðifélagsins Bláskóga ehf. frá 6. janúar 1996, en samkvæmt honum var hlutafé þeirra 20 einstaklinga sem stofnuðu félagði greitt með eignarhluta þeirra í jörðinni. Hefur komið fram hjá stefndu að umræddir einstaklingar séu flesti þeir sömu og keyptu jörðina árið 1965 og afkomendur þeirra sem síðar féllu frá. Nánari gögn um þau aðilaskipti liggja hins vegar ekki fyrir í málinu. Í málinu er því haldið fram að stefndu Bragi og Victor séu eigendur stefnda Veiðifélagsins Bláskóga sf., auk þess sem stefndi Victor var einn af stofnendum stefnda Veiðifélaginu Bláskógum ehf. Í krafti eignaraðildar stefndu að félögum sem talið hafa til eignarréttar yfir jörðinni verður ekki máli beint að þeim vegna forkaupsréttar að jörðinni. Verða stefndu Bragi og Victor því sýknaðir af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004 á ábúandi sem hefur haft ábúðarrétt í sjö ár eða lengri tíma forkaupsrétt að ábúðarjörð sinni, enda taki ábúandi jörðina til ábúðar og landbúnaðarstarfsemi. Hliðstætt ákvæði var í 2. mgr. 30. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 65/1976, en þar var þó miðað við að leiguliði hefði setið jörðina í 10 ár eða lengur. Forkaupsréttur felur í sér rétt aðila til að kaupa eign, sem eigandi selur, oftast með sömu skilmálum og í kaupsamningi eigandans og viðsemjanda hans. Samkvæmt þessu verður forkaupsréttur virkur við sölu eignar. Hins vegar gildir sú meginregla að forkaupsréttur verði ekki virkur við önnur aðilaskipti að eignarréttindum nema til þess standi sérstök heimild. Er þá jafnframt til þess að líta að forkaupsréttur felur í sér takmörkun á eignarrétti og því verður slík lagaheimild venjulega ekki skýrð rýmra en eftir orðanna hljóðan. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 81/2004 skal seljandi greina í tilboði um forkaupsrétt hversu hátt hann metur framboðna eign til peningaverðs ef um er að ræða makaskipti. Hliðstætt ákvæði var að finna í 1. mgr. 32. gr. eldri laga nr. 65/1976. Af þessu leiðir að forkaupsréttur á grundvelli jarðalaga verður ekki eingöngu virkur við kaup heldur nær hann einnig til þess að andvirði jarðar sé greitt með annarri fasteign. Aftur á móti stendur ekki heimild til samkvæmt lögunum að forkaupsréttur verði virkur við það að greitt sé með jörð fyrir hlut í hlutafélagi. Kemur heldur ekki til álita að forkaupsréttur verði virkur af því tilefni að félagsformi um eignarhald sé breytt úr sameignarfélagi í einkahlutafélag. Samkvæmt þessu verða stefndu Veiðifélagið Bláskógar sf. og Veiðifélagið Bláskógar ehf. sýknuð af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar sem þykir hæfilega ákveðin, svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómara, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Bragi Sigurður Guðmundson, Victor Knútur Björnsson, Veiðifélagið Bláskógar sf. og Veiðifélagið Bláskógar ehf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, Ingu Helgu Björnsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Vífils Harðarsonar, héraðsdómslögmanns, 630.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 640/2017	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2017,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Austurlands 4. október 2017, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. október 2017 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tímiog honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Austurlands miðvikudaginn 4. október 2017Lögreglustjórinn áAusturlandi hefur með beiðni, sem dagsett er og barst héraðsdómi í dag, krafistþess að X, kt. [...], pólskur ríkisborgari, búsettur í Póllandi, hér eftirnefndur kærði, verði gert að sæta gæsluvarðhaldi í fjórar vikur, eða þar tildómur gengur í máli hans, en ákæra verði gefin út í því eins fljótt og mögulegtsé. Þess er jafnframt krafist að kærði verði úrskurðaður til að sæta einangruní gæsluvarðhaldinu.Af hálfu kærða er þesskrafist að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað, en til vara er þess krafist aðgæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en lögreglustjóri krefst. Þá erkröfu um að kærði verði látinn sæta einangrunarvist sérstaklega mótmælt.Í greinargerðlögreglustjóra kemur fram að kærði sé grunaður um mjög stórfelldan innflutningá fíkniefnum, sem teljist varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, með því að hafa nú í gærmorgun, flutt til landsins mikið magn affíkniefnum, í félagi við Y, kt. [...], falið í bifreiðinni [...], sem þeir hafikomið til [...] með farþegaferjunni [...], frá Færeyjum.Um kl. 10:00 í gærmorgun,hafi komið til hafnar á [...], farþegaferjan [...]. Eftirfarandi komi fram ískýrslu A, tollvarðar: „Þriðjudaginn 3. október 2017 kom ferjan [...] til [...]frá [...], Danmörku, með viðkomu í [...] í Færeyjum. Farþegarnir X fæddur [...],og Y, fæddur [...] komu á [...] bifreið, með skráningarnúmerið [...], á grænttollhlið merkt ,,Enginn tollskyldur varningur“ og voru þeir valdir í úrtaksleit“.Eftirfarandi komi einnigfram í skýrslu tollvarðarins: „Y sagðisthafa keypt bifreiðina í maí á þessu ári. Hann var með handskrifaðapappíra um að hann væri eigandi bifreiðarinnar en samkvæmtskráningarskírteininu er B eigandibifreiðarinnar. X var sá sem keyrði bifreiðina út úr ferjunni og inn íleitarsal tollgæslunnar. Þeir sögðust vera að koma hingað í eina til tvær vikurþar sem þeir vildu sjá Reykjavík, jafnvel ætluðu þeir að leita sér að vinnu íbyggingariðnaði. Þeir eiga ekki pantað far til baka með ferjunni. Þeir sögðustkannski ætla að selja bifreiðina hérlendis ef peningarnir þeirra myndu klárast.Þeir sögðust ekki hafa neina tengingar við Ísland, það er að þeir eiga ekkivini og ekki ættingja á Íslandi. Þeir sögðust ætla beint til Reykjavíkur því þeirhöfðu heyrt að þar væri mikið af pólverjum. Leit hófst í bifreiðinni kl.10.42og var byrjað á að tæma bílinn og gegnumlýsa farangurinn þeirra. Við leit ífarangri þeirra kom í ljós að þeir höfðu ekki meðferðis fatnað sem passaði viðþað sem þeir sögðust ætla að gera hér. Þeir höfðu engan búnað til að stunda hérvinnu og engan fatnað sem gæti talist heppilegur fyrir byggingarvinnu. Íbifreiðinni var einnig að finna málningartrönur, brúnan pappír á rúllu ogtréliti en Y sagðist vera áhugalistmálari. Þeir voru með glænýtt kort afÍslandi en þeir gátu ekki nefnt neitt sem þeir vildu sjá á Íslandi. Að öðru leytivar farangurinn nokkuð óáhugaverður, nema lítið magn af ósoðnu kjöti sem varhaldlagt. Við ítarlegri leit í bílnumkl. 11.31 tóku tollverðir upp aftursætissetuna en við það gaus upp mikilbensínlykt. Við frekar leit, þar sem lokið var opnað til að komast ofan íbensíntank bifreiðarinnar, mátti greinilega sjá í flöskur í tanknum. Íframhaldinu var ákveðið að hreyfa ekki við ætluðum efnum og loka tanknum afturen halda áfram með leitina á og í bifreiðinni. Ekkert fleira athugavert fannstvið þá leit. Haft var samband við lögreglu sem kom á staðinn og tók við málinu“. Í framhaldi af þessu hafikærði verið handtekinn kl. 13.08 og færður í fangaklefa, en bifreiðin hafiverið tekin til nánari rannsóknar. Við nánari rannsókn hafi komið í ljós að íbensíntank bifreiðarinnar voru 23 stk. ½ lítra flöskur með glærum vökva sem viðprófun tæknideildar LRH hafi reynst vera amfetamín í vökvaformi. Búið sé að ræða stuttlegavið kærða sem neiti að hafa vitað um fíkniefnin í bifreiðinni. Ekki hafi hannsamt neinar trúverðugar skýringar á tilvist efnanna í bifreiðinni.Krafa um gæsluvarðhaldbyggi á a. lið 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, en til vara áb. lið sömu lagagreinar.Um sé að ræða rökstuddangrun um stórfellt fíkniefnabrot, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi.Aðallega sé á þvíbyggt að a. liður 1. mgr. 95. gr. eigivið, þ.e. að ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins ef honumverður sleppt úr haldi, þ.e. rannsóknarhagsmunir lögreglu, en miklu máli skiptifyrir lögregluna að reyna að finna upplýsingar um þá aðila sem tengist málinu,bæði á Íslandi og erlendis. Til vara sé byggt á því að b. liður 1. mgr. 95. gr.eigi við, að ætla megi að kærði muni reyna að komast úr landi, enda um erlendanríkisborgara að ræða.Gerð sé krafa umeinangrun kærða í varðhaldi í samræmi viðb. lið 1. mgr. 99. gr. laga 88/2008, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga.Krafa þessi sé sett fram vegna rannsóknarhagsmuna, af augljósum ástæðum,svo kærði geti ekki spillt fyrirrannsókn málsins, sem sé á frumstigi.Krafa um að gæsluvarðhaldverði úrskurðað í fjórar vikur byggi á því að í málinu sé farin af staðtalsvert viðamikil rannsókn, sem óhjákvæmilega taki tíma og telji lögreglan aðekki veiti af fjórum vikum til þess að klára þær tæknirannsóknir og aðrar rannsóknaraðgerðir sem nauðsynlega þurfi aðframkvæma. Niðurstaða: Meðvísan framangreindra röksemda lögreglustjóra, og þess sem fram kemur í rannsóknargögnummálsins, er fallist á það með lögreglustjóra að rökstuddur grunur leiki á um aðkærði eigi aðild að innflutningi umtalsverðs magns fíkniefna hingað til landsog að ætlað brot kunni að varða allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en í öllu falli allt að sex ára fangelsiyrði það einungis heimfært til laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni.Rannsókn málsins er á frumstigi. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála er því fallist á það með lögreglustjóra að vegnarannsóknarhagsmuna sé nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi, enda gæti hannella torveldað rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á hugsanlegvitni eða samseka eða skjóta undan sönnunargögnum. Ekki þykja þó efni til þessað marka gæsluvarðhaldi lengri tíma en greinir í úrskurðarorði. Þá er með sömuröksemdum fallist á það með lögreglustjóra að nauðsynlegt sé að kærði sætieinangrun í gæsluvarðhaldsvistinni á meðan rannsóknarhagsmunir gefa tilefni tilþess. Eins og kröfugerð lögreglustjóra er háttað er ekki þörf á að taka afstöðutil þess hvort jafnframt séu uppfyllt skilyrði til þess að úrskurða kærða í gæsluvarðhaldá grundvelli b-liðar sömu málsgreinar. Hildur Briem héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Kærði, X, kt. [...], sætigæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. október nk., kl. 16.00. Heimilt erað láta kærða sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 276/1998	Skaðabætur Líkamstjón Íþrótt Loforð	K varð fyrir slysi í íþróttahúsi Ó þegar hann rann til í knattleik og fótur hans lenti undir brún hlífðarplötu sem hékk á rimlum salarins 10-15 cm frá gólfi. Átti platan að nema við gólf og einfalt og auðvelt var að færa hana til. K krafði Ó um bætur fyrir miska og varanlega örorku. Talið var að þar sem K hefði ásamt fleirum tekið húsið á leigu til íþróttaiðkana á eigin vegum hafi honum og félögum hans borið að gæta þess að útbúnaður væri í réttu horfi og var ekki talið að sýnt hefði verið fram á að skylda til aðgæslu hafi hvílt á starfsmönnum Ó. Var Ó ekki talinn bera bótaábyrgð á slysi K. Ekki var talið að bréf frá bæjarstjóra Ó til tryggingafélagsins V, þar sem fram kom það álit að ófullnægjandi frágangur í íþróttasal hefði verið ástæða þess að K slasaðist, eða önnur gögn málsins, fælu í sér yfirlýsingu sem skuldbundið gæti Ó til greiðslu skaðabóta.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 1998 og krefst þess að stefndi greiði sér skaðabætur að fjárhæð 3.687.258 krónur með 2% ársvöxtum frá 10. desember 1993 til 3. ágúst 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti og sérstaklega, að gjafsóknarþóknun verði hækkuð frá því sem í héraðsdómi greinir. Stefndi krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi greiði sér málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að sök verði skipt í málinu, kröfur áfrýjanda lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Ágreiningslaust er að slys áfrýjanda varð af því að hann rann til í knattleik og fótur hans lenti undir brún hlífðarplötu úr krossvið, sem hékk á rimlum íþróttahússins 10 til 15 cm frá gólfi. Plata þessi, sem nefnd er batti í málinu, hefði að réttu lagi átt að hanga þannig á rimlunum að hún næmi við gólf þegar áfrýjandi og félagar hans voru í leiknum til þess að auðvelda leikinn og koma í veg fyrir slys. Er í ljós leitt að einfalt og auðvelt var að færa plötuna til. Áfrýjandi styður kröfur sínar meðal annars við það, að stefndi hafi viðurkennt skaðabótaskyldu sína vegna slyss þessa. Svo sem greinir í héraðsdómi skrifaði bæjarstjóri bréf til réttargæslustefnda 3. febrúar 1995, þar sem fram kemur sú skoðun bréfritara að ófullnægjandi frágangur í íþróttasal hafi verið ástæða þess að áfrýjandi slasaðist 10. desember 1993. Jafnframt er í bréfinu fullyrðing um álit bæjarstjórnar um bótaskyldu vegna slyssins, eins og orðrétt er rakið í héraðsdómi. Fyrir héraðsdómi var bæjarstjórinn spurður um efni bréfsins og afstöðu bæjarstjórnar til bótakröfu áfrýjanda, en skýr svör fengust ekki. Hvorki er að finna í bréfi þessu né öðrum gögnum málsins yfirlýsingu, sem skuldbundið gæti stefnda til greiðslu skaðabóta. Samkvæmt framansögðu er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að stefndi verði ekki dæmdur til að greiða bætur á grundvelli þess að hann hafi viðurkennt bótaskyldu sína. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. apríl 1998. Ár 1998, föstudaginn 3. apríl, er af Frey Ófeigssyni, dómstjóra kveðinn upp svofelldur dómur í máli nr. E-199/1997: Klemenz Jónsson gegn Ólafsfjarðarbæ, Skíðadeild Leifturs og Vátryggingafélagi Íslands h.f. til réttargæslu. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 6. mars s.l., að undangengnum munnlegum málflutningi, hefur Klemenz Jónsson, kt. 100468-3879, Furugerði 9, Reykjavík, höfðað hér fyrir dómi, á hendur Ólafsfjarðarbæ, kt. 490269-2079, Ólafsvegi 4, Ólafsfirði, og Skíðadeild Leifturs, kt. 491195-2079, Kirkjuvegi 4, Ólafsfirði, in solidum til greiðslu skaðabóta auk vaxta, og Vátryggingafélagi Íslands h.f., kt. 690689-2009, til réttargæslu. Málið er höfðað gegn öllum stefndu hinn 30. maí 1997, gegn stefnda Ólafsfjarðarbæ og réttargæslustefnda með áritun lögmanns samkvæmt b-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en með birtingu stefnu á hendur stefndu Skíðadeild Leifturs. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur, aðallega að fjárhæð kr. 4.406.763, en til vara að fjárhæð kr. 3.687.975, í báðum tilvikum með 2% vöxtum frá 10. desember 1993 til 3. ágúst 1996, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þ.d. til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmd til greiðslu málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og að við ákvörðun hans verði tekið mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Þá er gerð krafa um að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 3. ágúst 1997. Stefndu krefjast þess aðallega að verða sýknuð af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og það gerir engar kröfur af sinni hálfu. Málsatvik eru þau að þann 10. desember 1993, um kl. 19:00, var stefnandi í knattleik nefndum „bandí“, ásamt nokkrum félögum sínum, í íþróttasal barnaskóla Ólafsfjarðar. Höfðu þeir félagar leigt salinn af stefndu Skíðadeild Leifturs til leiks í eina klukkustund, en hún hafði salinn til afnota og ráðstöfunar eftir kl. 18:00 á daginn samkvæmt samningi við stefnda Ólafsfjarðarbæ. Í þessum leik er lítill knöttur sleginn með kylfum, og leika tvö lið, sitt að hvoru marki. Undir lok tímans var stefnandi á hlaupum eftir gólfi íþróttahússins, er hann rann með vinstri fót undir hlífðarplötu, svokallaðan „batta“, framan við íþróttarimlana á veggnum og hlaut við það nokkur meiðsli á fætinum af skörpu horni eða brún plötunnar. Var neðri brún plötunnar eða battans um 10-15 sm frá gólfi þegar óhappið varð. Meiðsli þau er stefnandi hlaut reyndust meiri en upphaflega var haldið og þurfti hann að gangast undir nokkrar læknisaðgerðir, allt fram á árið 1995 Hinn 11. maí 1996 mat örorkunefnd varanlega örorku stefnanda og miskastig að beiðni hans. Segir í niðurstöðu nefndarinnar að eftir standi varanleg skemmd á vinstri ökkla stefnanda, sem valdi annars vegar þreytuverkjum, sársauka og öðrum óþægindum, en einnig því sem alvarlegra sé, skerðingu á jafnvægistilfinningu og jafnvægisskyni ökklaliðarins, þannig að stefnandi sé nú mjög óöruggur á ósléttu eða hálu undirlagi. Telur örorkunefnd að eftir 1. mars 1995 hafi ekki verið að vænta frekari bata af afleiðingum slyssins. Metur hún varanlegan miska stefnanda 12% og varanlega örorku 15%. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til heimtu bóta vegna þess tjóns er hann telur sig hafa orðið fyrir af framangreindu slysi. Hann kveðst byggja kröfur sínar á hendur báðum stefndu á því, að umbúnaður íþróttahússins hafi verið óforsvaranlegur með tilliti til þeirrar starfsemi sem rekin hafi verið í því. Sérstaklega kveðst hann benda á að battar þeir, sem settir hafi verið upp í íþróttahúsinu fyrir tilstilli stefnda Ólafsfjarðarbæjar, hafi verið stórhættulegir og haft í för með sér verulega slysahættu fyrir þá sem íþróttir hafi stundað í húsinu og hafi stefndu mátt vera það ljóst að búnaður þessi hafi verið ófullkominn og óforsvaranlegur. Vegna þessa hafi hvílt á stefndu rík aðgæslu- og leiðbeiningarskylda og að þessu hafi þau ekki gætt í greint sinn, þar sem einn battanna hafi verið u.þ.b. 12 sm frá gólfi salarins. Ábyrgð stefnda Ólafsfjarðarbæjar byggir stefnandi á því, að þar sem hann hafi átt og rekið íþróttahúsið beri hann ábyrgð á vanbúnaði og ófullnægjandi frágangi battanna. Stefndi hafi með uppsetningu battanna breytt innréttingum íþróttahússins og verði ekki séð að þessar breytingar hafi verið teknar út og samþykktar í samræmi við fyrirmæli laga. Hafi honum mátt vera kunnugt um vanbúnað íþróttahússins að þessu leyti, en vanrækt að gera viðhlítandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættu. Gera verði ríkar kröfur um aðgæslu til þeirra sem reki íþróttahús og beri þeim í því sambandi að gæta þess sérstaklega að allur umbúnaður innanhúss sé traustur og án slysahættu. Hafi stefnda mátt vera það ljóst að gerð battanna og frágangur hafi verið hættulegur, sérstaklega vegna þess hvernig festingum þeirra hafi verið háttað, enda hefði slysið ekki orðið ef festingarnar hefðu verið þannig að þeir hefðu aðeins annað hvort getað numið þéttingsfast við gólfið, eða verið í það mikilli hæð að slysahætta stafaði ekki af þeim. Sökum þessa hafi hvílt á stefnda rík aðgæslu- og leiðbeiningarskylda gagnvart umsjónarmönnum hússins, hvort sem það hafi verið starfsmenn stefnda sjálfs eða leigutakar, að þess væri gætt að battarnir væru rétt staðsettir áður en starfsemi í íþróttahúsinu hæfist. Komið hafi fram í lögregluskýrslum, sem teknar hafi verið vegna slyssins, að það hafi verið í verkahring húsvarðar að gæta að því að battarnir næmu við gólf íþróttahússins, áður en kennsla í húsinu hæfist eða það væri afhent leigutaka, meðstefndu, til útleigu á kvöldin. Upplýst sé í málinu að svo hafi ekki verið þegar slysið varð. Telur stefnandi ljóst að um vanrækslu starfsmanna, sem stefndi beri ábyrgð á, hafi verið að ræða í greint sinn. Samkvæmt ofangreindu beri stefndi bótaábyrgð á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, reglna um húsbóndaábyrgð og sjónarmiða um víðtæka ábyrgð eigenda og umráðamanna fasteigna. Orsakatengsl séu á milli vanbúnaðar og skeytingarleysis stefnda og þess tjóns er stefnandi hafi orðið fyrir í greint sinn. Þá kveðst stefnandi byggja kröfur sínar á hendur stefnda öðrum þræði á því, að hann hafi, í bréfi dagsettu 3. febrúar 1995, viðurkennt bótaskyldu sína gagnvart stefnanda. Beri stefnda samkvæmt því að bæta tjón stefnanda að fullu. Kröfur sínar á hendur stefndu Skíðadeild Leifturs kveðst stefnandi byggja á því, að hún hafi, samkvæmt samningi við meðstefnda, séð um útleigu á sal íþróttahúss barnaskóla Ólafsfjarðarbæjar. Útleigan hafi verið með þeim hætti að einstaklingar eða hópar hafi getað leigt salinn eftir kl. 18:00 á kvöldin. Fyrir það hafi viðkomandi greitt stefndu gjald, sem miðað hafi verið við einn klukkutíma í senn. Hafi stefndu borið að ganga úr skugga um að íþróttasalurinn væri reiðubúinn til notkunar og án slysahættu, áður en útleiga hæfist í hvert sinn og sérstaklega að gæta þess að battarnir væru rétt staðsettir. Kveðst stefnandi byggja á því að forráðamenn stefndu, eða menn sem þeir beri ábyrgð á lögum samkvæmt, hafi vanrækt þessa skyldu sína og á þeirri vanrækslu beri stefnda ábyrgð samkvæmt almennu skaðabótareglunni, reglum um húsbóndaábyrgð og sjónarmiðum um víðtæka ábyrgð eigenda og umráðamanna fasteigna. Stefndi Ólafsfjarðarbær kveðst byggja sýknukröfu sína á því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð að lögum á óhappi stefnanda og tjóni hans er af því hafi leitt. Fari um bótaábyrgð eftir sakarreglunni. Sé það ekki rétt að stefndi hafi í bréfi 3. febrúar 1995 viðurkennt skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda. Sé bréf þetta stílað og sent til réttargæslustefnda en ekki stefnanda og í því aðeins verið að tjá réttargæslustefnda þá skoðun eða álit bæjarstjórnar stefnda að hann telji stefnda bótaskyldan gagnvart stefnanda, en ekki verið með því að tilkynna stefnanda eða viðurkenna við hann skaðabótaskyldu stefnda. Felist því engin bindandi viðurkenning gagnvart stefnanda á skaðabótaskyldu í bréfinu og verði bótaábyrgð stefnda því ekki á bréfinu byggð. Stefndi telur það ekki vera rétt að battarnir í íþróttasal skólans hafi verið hættulegir. Hafi hér verið um að ræða sléttar plötur með venjulega frágengnum brúnum og hornum, sem í sjálfu sér séu ekkert hættulegri en brúnir og horn á venjulegum hurðum, dyrakörmum, gluggakistum eða borðplötum og ekkert frábrugðin því sem tíðkast hafi annars staðar. Sama hafi gilt um fyrirkomulag festinga. Hafi því enginn vanbúnaður á böttunum verið til staðar. Uppsetning þeirra til hlífðar framan við rimlana hafi verið eðlileg varúðarráðstöfun af hálfu stefnda og verði bótaábyrgð hans ekki byggð á því að íþróttasalurinn eða búnaðurinn þar hafi verið háskalegur eða óforsvaranlegur. Ekki hafi hvílt á stefnda eða starfsmönnum hans nein skylda til að setja battana niður að gólfi áður en skíðadeildin hafi fengið íþróttasalinn til ráðstöfunar eftir skóla á daginn, eða notendahópar eftir skólatíma. Hafi engar fastar reglur gilt um niðurfærslu batta í íþróttasalnum áður en nýr notendahópur hafi tekið við honum. Hafi notendur salarins fært battana til eftir þörfum eftir því hvaða íþrótt hafi verið stunduð í salnum hverju sinni og hver hópur tekið við böttunum í þeirri stöðu sem næsti hópur á undan hefði skilið við þá. Telur stefndi það misskilning að það hafi verið í verkahring húsvarðar skólans að setja battana niður. Ef aðrir en notendur sjálfir hafi átt að gera það, hafi það staðið meðstefndu næst, sem annast hafi eftirlit og þrif í salnum þegar hún hafi haft salinn til afnota eftir kl. 18:00 á daginn. Samkvæmt samningi stefnda og meðstefndu hafi einnig verið svo fyrir mælt að hver hópur sem keypti tíma hjá meðstefndu skyldi tilnefna ábyrgðarmann, sem sæi um að farið væri eftir settum reglum og kæmi kvörtunum á framfæri. Hafi stefnda ekki borist kvartanir út af frágangi eða staðsetningu battanna áður en óhappið hafi orðið. Verði að framangreindu virtu ekki lögð bótaábyrgð á stefnda fyrir að hafa vanrækt að færa battana að gólfi þegar stefnandi hafi meiðst. Ekki hafi heldur hvílt á stefnda nein leiðbeiningarskylda gagnvart stefnanda eða meðstefndu um það að þess yrði gætt að battarnir væru rétt staðsettir áður en starfsemi í íþróttahúsinu hæfist. Hafi battarnir og staðsetning þeirra á rimlunum blasað við augum og mátt vera öllum ljós sem í íþróttasalinn kæmu, stefnanda og félögum hans sem öðrum. Leiðbeiningar af hálfu stefnda um staðsetningu þeirra hafi því verið óþarfar, en ef einhver skylda í því efni hafi verið til staðar, hafi hún hvílt á meðstefndu, sem hafi haft íþróttasalinn til ráðstöfunar og eftirlit með honum þegar stefnandi hafi orðið fyrir óhappinu. Stefnandi og félagar hafi ekki verið óvita börn. Stefnandi hafi verið 25 ára að aldri og húsasmiður að mennt og starfi, auk þess að vera skíðaþjálfari. Hafi honum og félögum hans átt að vera ljóst, að battinn sem stefnandi rann undir næmi ekki við gólf, enda hafi það blasað við. Stefnandi og félagar hans hafi hins vegar kosið að leika bandí í salnum án þess að færa þá batta niður að gólfi sem ofar voru í rimlunum og hafi því tekið á sig áhættuna af því. Hafi þeim verið í lófa lagið að færa battana niður á gólf í upphafi leiks. Eigi stefnandi þannig ekki við aðra að sakast en sjálfan sig og félaga sína um stöðu battans, sem hann meiddi sig á. Varakröfu sína byggir stefndi Ólafsfjarðarbær á því að tjón stefnanda megi að stærstum hluta rekja til eigin sakar hans sjálfs og óhappatilviljunar. Hafi verið gálaust af stefnanda og félögum að færa ekki battann að gólfi þegar þeir byrjuðu leikinn og óhappatilviljun að stefnandi rann undir battann og að langvarandi sýking komst í aðgerðarsárið, en til þess megi rekja stærstan hluta örorku stefnanda. Verði stefnandi því í öllu falli að bera stærstan hluta tjónsins sjálfur. Þá beri að stórlækka stefnukröfur, en um bótafjárhæð fari eftir skaðabótalögum nr. 50/1993. Stefnda Skíðadeild Leifturs rökstyður sýknukröfu sína með því að hún eigi ekki sök á tjóni stefnanda og eigi ekki að svara bótum fyrir það. Íþróttahús barnaskóla Ólafsfjarðar sé í eigu meðstefnda, sem og allur búnaður þar og frágangur húsnæðisins sé allur á ábyrgð eiganda þess. Íþróttasalurinn sé leigður að loknum skóladegi í þágu meðstefnda, sem greiði stefndu úr bæjarsjóði sem leigunni nemi. Þannig hafi stefnda ekki verið eiginlegur leigusali, þótt hún hefði umsjón með ráðstöfun salarins á umræddum tíma. Hlutverk hennar hafi einungis verið að bóka í salinn, innheimta leigugjald og loka íþróttahúsinu á kvöldin eftir að útleigu lokinni. Þá hafi íþróttasalurinn og/eða búnaður hans ekki verið háskalegur eða óforsvaranlegur. Ekki hafi hvílt skylda á stefndu eða starfsmönnum hennar að setja niður battana, heldur hafi notendur sjálfir átt að gera það, en ella hafi það staðið nær meðstefnda, fasteignareigandanum, sem hafi haft veg og vanda af frágangi íþróttasalarins, að setja reglur um framkvæmd þessa. Það sé hins vegar mat starfsmanns meðstefnda, húsvarðar barnaskólans, að það hafi verið í hans verkahring sem umsjónarmanns íþróttahússins að koma böttunum fyrir. Stefnandi, sem sé húsasmiður að mennt, hafi verið 25 ára að aldri þegar óhappið hafi orðið og jafnframt starfað sem skíðaþjálfari. Hefði hann átt að gera sér ljósa grein fyrir aðstæðum í íþróttasalnum þegar óhappið hafi orðið, enda hafi blasað við honum og félögum hans að battinn nam ekki við gólf og hafi stefnandi og félagar hans þar með tekið á sig fulla áhættu af hugsanlegum afleiðingum þess og stefnandi þar með af óhappi sínu. Varakröfu sína byggir stefnda á sömu málsástæðum og lagarökum og meðstefndi. Við meðferð málsins gáfu stefnandi og Hálfdán Kristjánsson, bæjarstjóri stefnda Ólafsfjarðarbæjar, skýrslur fyrir dómi. Einnig gáfu skýrslur vitnin Valdimar Brynjólfsson og Björn Þór Ólafsson. Við munnlegan flutning málsins gerði lögmaður stefndu Skíðadeildar Leifturs athugasemdir varðandi aðildarhæfi hennar. Lögmaður stefnanda mótmælti þeim sem of seint fram komnum og vísaði einnig til þess að stefnda hefði eigin kennitölu og væri skráð í fyrirtækjaskrá og yrði ekki annað séð en að hún hefði sjálfstæðan fjárhag og gæti tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 hafa dómstólar vald til að dæma mál allra þeirra sem geta verið aðilar, nema undantekningar séu gerðar í lögum eða samkvæmt þjóðarétti. Verður dómurinn að gæta þess sjálfkrafa að þeir sem gera kröfur fyrir dómi eða mál beinast að, geti verið aðilar að lögum og verður ekki undan þeirri aðgæsluskyldu vikist með vísan til þess að athugasemdir sem lúta að aðildarhæfi séu of seint fram komnar undir meðferð máls. Samkvæmt nefndri 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili dómsmáls hver sá verið, einstaklingur, félag eða stofnun, sem getur átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Samkvæmt nafni sínu er stefnda Skíðadeild Leifturs deild í Leiftri, sem er íþróttafélag á Ólafsfirði. Ekki verður litið svo á með réttu að jafna megi deild í félagi til félags í skilningi 1. mgr. 16. gr., ef lög kveða ekki á um annað, og skiptir þá ekki máli þótt skipulag félags sé með þeim hætti að einstökum deildum þess sé falið að starfa sjálfstætt að tilteknum verkefnum eða á tilteknu sviði og að Hagstofa Íslands hafi af einhverjum ástæðum talið rétt að taka slíka félagsdeild á fyrirtækjaskrá, skv. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 62/1969. Af þessum sökum þykir Skíðadeild Leifturs ekki geta verið aðildarhæf í skilningi 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en af því leiðir að vísa verður kröfum stefnanda á hendur henni sjálfkrafa frá dómi. Hinn 3. febrúar 1995 ritaði bæjarstjóri stefnda Ólafsfjarðarbæjar bréf til réttargæslustefnda þar sem hann kveðst geta fullyrt að bæjarstjórn telji að „ við séum bótaskyld vegna þessa slyss sem KJ varð fyrir 10. desember 1993 og ennfremur að bæjarfélagið hafi keypt hjá yður svonefnda frjálsa ábyrgðartryggingu til að tryggja sig fyrir skakkaföllum eins og þessum og því sé komið að félaginu að greiða bætur sem samkomulag náist um.“ Bæjarstjórinn kynnti stefnanda efni þessa bréfs og er ljósrit þess lagt fram af stefnanda. Í skýrslu sinni hér fyrir dómi tók sami bæjarstjóri fram, að bæjarstjórn stefnda teldi stefnda bótaskyldan vegna tjóns stefnanda, en gat hins vegar ekki útskýrt nánar á hverju bótaskylda stefnda væri talin reist. Ofangreint bréf ritaði stefndi til réttargæslustefnda og sendi því, og þykir stefnandi ekki geta byggt bótakröfu sína á efni þess þótt það væri kynnt honum, þar sem því þykir ekki verða jafnað til skuldbindandi yfirlýsingar gagnvart stefnda. Yfirlýsingu bæjarstjórans fyrir dómi, þykir ekki heldur unnt að meta sem bindandi málflutningsyfirlýsingu af hálfu stefnda, sérstaklega með tilliti til þess að hún þykir ekki gefin af nægilegri þekkingu eða skilningi, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991. Með þetta í huga þykir stefndi Ólafsfjarðarbær ekki verða dæmdur til að greiða stefnanda bætur fyrir tjón sitt á grundvelli þess að hann hafi þegar viðurkennt bótaskyldu sína. Ekki mun hafa farið fram skoðun á böttunum og umbúnaði þeirra í tilefni af slysinu. Lögreglurannsókn fór fram á tildrögum þess, með þeim hætti að stefnandi gaf skýrslu fyrir lögreglu þann 1. febrúar 1994 og að ósk réttargæslustefnda voru síðar teknar skýrslur af formanni Skíðadeildar Leifturs, húsverði, hreingerningamanni og mönnum sem voru með stefnanda, er hann slasaðist. Lögreglan tók myndir í íþróttasalnum í apríl 1994 og liggja þær frammi í málinu. Samkvæmt þeim og því sem fram hefur komið í skýrslum aðila og vitna, voru battarnir úr hörðum krossviði, 12 mm þykkum. Aftan á þeim voru festingar eða krókar úr flatjárni sem var smokrað upp á rimlana í íþróttahúsinu, er battarnir voru settir upp. Horn battanna munu ekki hafa verið rúnnuð. Samkvæmt framburði stefnanda gátu þeir gengið til á rimlunum þannig að bil myndaðist milli þeirra og taldi hann slíkt bil hafa verið milli þeirra er hann slasaði sig. Samkvæmt framburði vitnisins Björns Þórs Ólafssonar, íþróttakennara, átti hann þátt í því á sínum tíma að battarnir yrðu smíðaðir, til að unnt væri að leika innanhússknattspyrnu og aðra boltaleiki, þ.á.m. bandí, í íþróttahúsinu, án þess að boltinn færi undir rimlana og festist þar og einnig til að draga úr slysahættu af rimlunum. Sagðist hann oft hafa fært battana ofar í rimlana til að unnt væri að skúra á bak við þá, en annars hefðu þeir átt að vera niðri ef þeir væru notaðir á annað borð, en allur gangur hefði verið á því hver færði þá niður hverju sinni eftir að þeir hefðu verið færðir upp. Sagði hann battana hafa verið notaða í nokkuð mörg ár áður en slysið varð. Battar þessir voru einfaldir að gerð og verður ekki fallist á það með stefnanda að þeir hafi verið stórhættulegir og haft í för með sér verulega slysahættu fyrir þá sem stunduðu íþróttir í húsinu. Þykir ekki sýnt að þeir hafi getað verið hættulegir í sjálfu sér eða að af þeim gæti stafað hætta ef þeir voru rétt settir upp, en uppsetning þeirra virðist hafa verið einföld. Líta ber svo á, og fær það stoð í framburði Valdimars Brynjólfssonar, framkvæmdastjóra Heilbrigðiseftirlits Eyjafjarðar, að battarnir hafi ekki verið hluti af fasteigninni sjálfri, eða varanlegar breytingar á búnaði salarins, heldur laus búnaður, samsvarandi alls konar algengum búnaði sem notaður er í íþróttahúsum og íþróttaiðkun tilheyrir. Stóð það næst þjálfara, íþróttakennara, eða öðrum slíkum, sem hafði umsjón með íþróttaiðkunum í húsinu hverju sinni, að gæta þess að útbúnaður væri í réttu horfi með tilliti til þeirrar íþróttar sem leika átti, þ.m.t. að battarnir væru fjarlægðir, ef nota átti rimla á vegg, en gæta þess að þeir væru í réttri stöðu niðri við gólf ef iðka átti boltaleiki, svo sem innanhússknattspyrnu eða bandí. Stefnandi tók ásamt fleirum húsið á leigu til íþróttaiðkana þar á eigin vegum. Bar honum því sjálfum og félögum hans að gæta þess að útbúnaður til þeirra, svo sem battarnir, væri í réttu horfi, og hefur ekki verið sýnt fram á að skylda til þeirrar aðgæslu hafi hvílt eða átt að hvíla á starfsmönnum stefnda. Í skýrslu húsvarðar fyrir lögreglu, taldi hann það hljóta að hafa verið í sínum verkahring að ganga frá böttunum, en ekki verður séð af skýrslunni á hverju þessi skoðun hans er reist, og hún fær ekki stoð í öðrum gögnum málsins. Húsvörðurinn kom ekki fyrir dóm við meðferð málsins. Þykir eftir þessu ekki verða á þessari skoðun hans byggt einni saman. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að stefndi Ólafsfjarðarbær beri bótaábyrgð á slysi stefnanda samkvæmt almennu skaðabótareglunni eða reglum um húsbóndaábyrgð og sjónarmiðum um víðtæka ábyrgð eigenda og umráðamanna fasteigna. Verður hann eftir þessu sýknaður af dómkröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt bréfi dómsmálaráðuneytisins frá 9. desember 1996 og greiðist gjafsóknarkostnaður úr ríkissjóði samkvæmt skilmálum bréfsins. Samkvæmt yfirliti, sem lögmaður stefnanda, Ólafur Haraldsson hdl., hefur lagt fyrir dóminn, nemur útlagður kostnaður hans kr. 11.105. Þóknun hans þykir hæfilega ákveðin kr. 300.000, og er virðisaukaskattur þar með talinn. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. Dómsorð: Dómkröfum stefnanda, Klemenzar Jónssonar, í máli þessu, á hendur stefndu, Skíðadeild Leifturs, er vísað sjálfkrafa frá dómi. Stefndi, Ólafsfjarðarkaupstaður, á að vera sýkn af kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 311.105, greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t þóknun lögmanns hans, Ólafs Haraldssonar hdl., kr. 300.000.
Mál nr. 195/2005	Frelsissvipting Þjófnaður Nytjastuldur Skilorðsrof	Þ var sakfelldur fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa í félagi við annan mann brotist inn í flugstöð Flugfélags Íslands og stolið þar og reynt að stela þar tilteknum verðmætum. Einnig var hann sakfelldur fyrir nytjastuld samkvæmt 1. mgr. 259. gr. og brot gegn 1. mgr. 226. gr. laganna fyrir að hafa svipt ræstitækni, sem fyrir var í flugstöðinni, frelsi og haldið honum þar nauðugum. Verknaði Þ var í ákæru ekki lýst sem ránsbroti samkvæmt 252. gr. almennra hegningarlaga, svo sem verknaðarlýsing brotanna saman gæti hafa gefið tilefni til. Því var refsing ákærða eingöngu miðuð við brot eftir ákvæðum 226. og 244. gr. Þegar litið var til þess m.a. að sakborningarnir höfðu haldið manninum nauðugum í flugstöðinni í um klukkustund og höfðu skipst á að vera með hníf meðan á því stóð, þótti refsing Þ hæfilega ákvæðin fangelsi í 14 mánuði.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. apríl 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af 2. og 3. lið ákæru en að öðru leyti mildunar á refsingu og að hún verði skilorðsbundin. Í niðurstöðu héraðsdóms er sagt að ákærði og meðákærði í héraði hafi hulið andlit sín í flugstöð Flugfélags Íslands er þeir héldu ræstitækninum H þar nauðugum, eins og þar er nánar lýst. Er þessi staðhæfing eingöngu reist á skýrslu H hjá lögreglu og fyrir dómi. Ákærðu voru hins vegar hvorki spurðir um þetta atriði við rannsókn málsins né meðferð þess fyrir dómi. Telst því ekki fram komin sönnun þess að ákærðu hafi verið með andlit sín hulin umrætt sinn. Verknaður ákærða samkvæmt 2. lið ákæru varðar við 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Ákærða var annars vegar í 1. lið ákæru gefinn að sök þjófnaður samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga fyrir að hafa í félagi við annan mann brotist inn í áðurnefnda flugstöðvarbyggingu með því að spenna þar upp glugga og stela og reyna að stela þar tilteknum verðmætum, en hins vegar var honum í 2. lið gefið að sök brot gegn 226. gr. laganna fyrir að hafa svipt áðurnefndan H frelsi og að hafa haldið honum nauðugum eins og þar er nánar lýst. Verknaði ákærða var hins vegar ekki lýst sem ránsbroti samkvæmt 252. gr. almennra hegningarlaga, svo sem verknaðarlýsing brotanna saman gæti hafa gefið tilefni til. Hámarksrefsing samkvæmt því ákvæði er mun þyngri en eftir 244. gr. og 1. mgr. 226. gr. laganna. Þegar litið er til þessa ákæruháttar verður refsing ákærða eingöngu miðuð við brot eftir síðarnefndu ákvæðunum. Eins og fram kemur í héraðsdómi héldu ákærði og félagi hans H nauðugum í flugstöðinni um klukkustund. Á meðan á því stóð var félaginn með hníf og hefur ákærði viðurkennt fyrir dómi að þeir hafi ákveðið að nota hnífinn til að leggja áherslu á orð sín auk þess sem hann staðfesti framburð sinn hjá lögreglu um að þeir hafi skipst á um að nota hnífinn. Þegar til þessa alvarlega verknaðar er litið og að öðru leyti vísað til forsendna héraðsdóms um ákvörðun refsingar ákærða verður hún hæfilega ákveðin fangelsi í 14 mánuði. Ákærði verður dæmdur til að greiða sinn hluta sakarkostnaðar í héraði og allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um málskostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem eru ákveðin með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Þorvaldur Magnússon, sæti fangelsi í 14 mánuði. Ákærði greiði sinn hluta sakarkostnaðar í héraði og allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, samtals 392.623 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 336.150 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2005. Mál þetta var höfðað með ákærum lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettum 17. ágúst 2004, 15. september 2004 og 12. október 2004, á hendur A, [...], Reykjavík, G, [...], Hafnarfirði og Þorvaldi Magnússyni, kt. 130581-5449, Eyjabakka 11, Reykjavík. Ákæra dags. 17. ágúst 2004 á hendur ákærða A [...] Ákæra dags. 15. september 2004 á hendur ákærðu öllum ,,fyrir eftirgreind hegningarlagabrot framin að morgni mánudagsins 17. maí 2004: Ákærðu G og Þorvaldur eru sakaðir um þjófnað, tilraun til þjófnaðar, ólögmæta frelsissviptingu og nytjastuld eins og hér greinir: 1. Að hafa í félagi brotist inn í flugstöð Flugfélags Íslands við Þorragötu í Reykjavík með því að spenna upp glugga og a) stolið plasmaskjá, tveimur tölvuskjám, snúrum og tengingum samtals að verðmæti um kr. 1.000.000 og b) reynt að stela öðrum plasmaskjá að verðmæti um kr. 800.000. Þykir þessi háttsemi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. sömu laga að því er varðar b lið. 2. Að hafa í félagi svipt H, ræstitækni í flugstöð Flugfélags Íslands, frelsi þegar hann kom að ákærðu við framangreint innbrot. Ógnuðu ákærðu honum með hnífi, héldu honum nauðugum í flugstöðinni í a.m.k. eina klukkustund, fóru síðan með hann nauðugan í bifreiðina VB-[...] og flutti ákærði G hann í bifreiðinni upp í Seljahverfi í Reykjavík þar sem hann skildi H eftir. Þykir þessi háttsemi varða við 226. gr. almennra hegningarlaga. 3. Að hafa í félagi tekið bifreiðina VB-[...] í heimildarleysi þar sem hún stóð á bifreiðastæði fyrir utan flugstöð Flugfélags Íslands og ákærði G ekið henni um götur í Reykjavík upp í Seljahverfi, sbr. 2. ákærulið, og loks í bílskýli við Krummahóla 8 í Reykjavík þar sem lögreglan fann bifreiðina. Þykir þessi háttsemi varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði G er sakaður um þjófnað eins og hér greinir: 4. Að hafa stolið geisladiskaspilara að andvirði um kr. 24.000 úr framangreindri bifreið, VB-[...] Þykir þessi háttsemi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði A er sakaður um hylmingu eins og hér greinir: 5. Að hafa, að Vesturvör 27 í Kópavogi, sumpart keypt og sumpart tekið til varðveislu úr hendi meðákærða G plasmaskjá og einn tölvuskjá, sbr. 1. ákærulið, þótt honum hafi verið ljóst að um þýfi væri að ræða. Þykir þessi háttsemi varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga. Dómkröfur: Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf., kt. 660269-2079, er þess krafist að ákærðu G og Þorvaldur verði dæmdir til að greiða skaðabætur að fjárhæð kr. 559.088, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá tjónsdegi til útgáfudags þessarar ákæru, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.” Ákæra dags. 12. október 2004 á hendur ákærða G [...] Í málinu gera eftirtaldir aðilar kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta. 1. Samos ehf., kt. 540403-3680, að fjárhæð kr. 850.000 auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi sem var þann 10. febrúar 2004 en síðan dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. M. 010-2004-2905 2. Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, að fjárhæð kr. 105.943 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga til greiðsludags. M. 010-2004-2905 3. Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, að fjárhæð kr. 1.489.301 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga til greiðsludags. M. 036-2004-3283” Ákærði, A, krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Til vara krefst ákærði vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákærði, Þorvaldur, krefst vægustu refsingar er lög leyfa varðandi ákærulið 1 í ákæru frá 15. september 2004. Ákærði krefst sýknu af ákæruliðum 2 og 3. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Þá krefst ákærði, Þorvaldur, þess að bótakröfu á hendur honum verði vísað frá dómi. Ákærði, G, krefst vægustu refsingar er lög leyfa og að háttsemi er greinir í 2. tl. ákæru frá 15. september 2004 verði ekki heimfærð til 226. gr. almennra hegningarlaga. Þá krefst ákærði þess að öllum bótakröfum á hendur honum verði vísað frá dómi vegna vanreifunar, nema kröfu Sjóvár-Almennra trygginga hf., að fjárhæð 105.943 krónur og kveðst ákærði samþykkja bótaskyldu vegna þeirrar kröfu. Málsatvik. Ákæra frá 17. ágúst 2004. [...] Ákæra frá 15. september 2004. Málsatvik. Í frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 17. maí 2004 kemur fram að lögregla hafi verið send að húsnæði Flugfélags Íslands vegna þjófnaðar. Tilkynnandi hafi tjáð lögreglu að stolið hafi verið úr húsnæðinu tveimur 19” Hewlett Packard tölvuskjám. Einnig hafi verið búið að brjóta upp skúffur og skápa. Þá væri búið að taka úr biðsal Panasonic plasma skjá. Er lögregla var á vettvangi hringdi H, sem sá um ræstingar í flugstöðinni, í lögreglu og tjáði lögreglu að tveir menn hefði komið í flugstöðina um nóttina og stolið þaðan tölvuskjám og plasmaskjá sem þeir hefðu sett í bifreið fyrir utan flugstöðina. Að því loknu hefðu mennirnir þvingað H inn í bifreið og ekið honum í Hjallasel, þar sem H var sleppt. Kvað H mennina hafa ógnað sér með brauðhnífi. Í lögregluskýrslu sem tekin var af H sama dag, kvaðst H hafa verið við ræstingar í húsnæði Flugfélags Íslands umrædda nótt og orðið var við grunsamlegar mannaferðir um fjögurleytið. Í skrifstofu flugvirkja hafi hann séð móta fyrir manni með hníf í hendi, en skömmu síðar orðið þess áskynja að mennirnir voru tveir. Sá með hnífinn hafi sagt H að setjast og þá yrði allt í lagi. Sá maður hafi otað að honum hnífnum og verið ógnandi. Hann hafi verið sannfærður um að ef hann ekki hlýddi mönnunum, myndu þeir skaða hann. Mennirnir hafi skipað honum að standa upp og spurt hann að því hvort hann hefði farsíma á sér og í framhaldi af því leitað á honum. Hafi mennirnir tekið af honum lykla sem gengu að flugstöðinni auk lykla sem gengu að bifreið H. H kvað mennina hafa setið með sér nokkra stund í herberginu og hafi þeir rætt um það að þeir hafi ætlað að taka tvo plasmaskjái úr biðsal byggingarinnar. Maðurinn með hnífinn hafi sagt honum að hann yrði að hjálpa þeim og þá yrði allt í lagi. H hafi aðstoðað þá við að leita að verkfærum til þess að taka niður plasmaskjáinn og farið yfir í annað hús til þess. Þar hafi þeir fundið verkfæri og eftir það hafi hann aðstoðað mennina við að taka niður plasmaskjáinn í biðsalnum. H kvað að honum hafi ekki verið stöðugt ógnað með hnífnum, en annar mannanna hafi alltaf verið með hann á sér. Hann kvaðst ekki hafa þorað að flýja af ótta við að einhver þriðji aðili væri fyrir utan húsið. H lýsti því að annar mannanna hefði fundið lykla að bílaleigubíl og sótt bifreið út á bifreiðaplanið og ekið bifreiðinni að dyrum á vesturenda hússins. Að svo búnu hafi H ásamt mönnunum tveimur borið út í bifreiðina 2 tölvuskjái og plasmaskjáinn. H kvað að honum hefði verið skipað að setjast inn í bílaleigubílinn, farþegamegin og hafi bifreiðinni verið ekið í Seljahverfið þar sem honum hafi verið sleppt út úr bifreiðinni. H kvað að maður sá sem hélt á hnífnum hafi ráðið ferðinni og sá sem mest hafi haft sig í frammi, en hinn maðurinn hafi verið mjög ósjálfstæður og virst mjög taugastrekktur. Í skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 17. maí 2004 kemur fram að lögð hafi verið fram kæra vegna þjófnaðar á bifreiðinni VB-[...], bílaleigubifreið, sem staðið hafi á bílastæði Flugfélags Íslands. Lyklar að bifreiðinni voru geymdir í ólæstri skúffu við afgreiðsluborð flugfélagsins. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 20. maí 2004 bar ákærði, A, að ákærði, G, hefði hringt í hann 17. maí 2004 og spurt hvort ákærði, hefði áhuga á að kaupa af honum flatan tölvuskjá. Skömmu síðar hafi meðákærði, G, komið til ákærða, A, með tvo 17” tölvuskjái og stóran plasma sjónvarpsskjá og hafi ákærði, G, spurt hvort meðákærði, A, gæti geymt þessa hluti. Hafi ákærði gert það. Hafi þeir samið um að ákærði, A, greiddi 35.000 krónur fyrir annan tölvuskjáinn og hafi hann greitt ákærða, G, 5.000 krónur inn á umsamda upphæð. Hafi ákærði, A, talið að kaupverð nýs tölvuskjás væri um 60.000 krónur. Kvað ákærði, A, að sér hefði ekki verið ljóst að um þýfi var að ræða. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákæruliður 1. Þáttur ákærða, G. Ákærði hefur játað þeirri háttsemi sem í ákærulið þessum greinir. Hann er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er í ákæru réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þáttur ákærða, Þorvaldar. Ákærði, Þorvaldur, hefur játað þeirri háttsemi sem í ákærulið þessum greinir. Hann er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er í ákæru réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður 2. Þáttur ákærða, G. Ákærði, G, hefur játað þeirri háttsemi sem í ákærulið þessum greinir. Hann er því sakfelldur fyrir þá háttsemi. Ákærði hefur hins vegar mótmælt því að háttsemi hans verði heimfærð til 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi um þennan ákærulið. Ákærði, Þorvaldur, kvað H hafa verið að þrífa í húsnæði Flugfélags Íslands umræddan morgun er ákærðu bar að. Ákærðu hafi sagt H að setjast niður og fá sér sígarettu og slappa af og sitja kyrr. Á þeim tímapunkti hafi meðákærði, G, haft brauðhníf í hendi og gæti vel verið að H hafi séð hnífinn en hann hafi ekki verið notaður til að ógna H. H hafi aðstoðað við að skrúfa niður plasmaskjá og hjálpað ákærðu að bera þýfið í bílinn. H hafi virst rólegur og ekki reynt að flýja. H hafi farið í bílinn með meðákærða, G, af fúsum og frjálsum vilja. Ákærði kvað G hafa haldið á hnífnum og haft hann með fram síðunni, en hann hafi ekki beitt honum á einn eða annan hátt. Vitnið, H, kvaðst hafa verið að vinna umræddan morgun í húsnæði Flugfélags Íslands. Hann hafi hitt ákærðu í litlu herbergi þar um fjögurleytið um morguninn. Ákærðu hafi verið með grímur eða hettur fyrir andlitinu og hafi annar þeirra verið með hníf, sem hann hafi sýnt vitninu. Vitnið gat ekki lýst því hvernig hnífnum hafi verið beitt, en kvað að ákærði hefði haft hann innanklæða mest allan tímann. Vitnið kvað að á tímabili hafi því fundist að því væri ógnað. Spurt um hvort vitnið hefði getað flúið, kvað vitnið að hægt hefði verið að reyna það, en vitnið kvaðst ekki hafa vitað hvernig það hefði endað, þar sem vitnið hafi ekki vitað hvort þriðji maður væri staddur úti. Spurt um hvort vitnið hefði verið hrætt um að hnífnum yrði beitt, kvað vitnið já við því og kvaðst vitnið hafa getað átt von á hverju sem var. Vitnið kvaðst hafa aðstoðað ákærðu við að ná niður skjá af vegg. Hann hafi farið með öðrum ákærða í annað hús til þess að ná í verkfæri til þess. Vitnið kvað þýfið hafa verið flutt í bifreið sem stóð fyrir utan. Vitnið kvað að sér hefði þótt öruggast að fara með ákærða, G, í bifreiðinni. Vitnið kvað ákærðu hafa verið í þess konar aðstöðu gagnvart vitninu, að sér hefði þótt það vænlegast, svo að ekkert færi úr böndunum. Vitnið kvað það rétt sem eftir vitninu er haft í lögregluskýrslu, að ákærði, G, hafi stýrt aðgerðum þessum, en meðákærði, Þorvaldur, hafi virst ósjálfstæðari og taugatrekktari. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið þessa atburði inn á sig eftir þetta og þessir atburðir hefðu ekki haft sálræn eftirköst. Vitnið kvað að framburður í lögregluskýrslu sem vitnið gaf í upphafi rannsóknar málsins, væri rétt eftir vitninu hafður. Vitnið, Páll Ásgeirsson geðlæknir, kvaðst fyrst hafa haft afskipti af ákærða, G, fyrir nokkuð löngu síðan, en það hafi verið vegna ýmiss konar vandræða í skóla. Vitnið kvað vanda G vera þann að hann hafi verið töluvert uppreisnargjarn á ýmsan hátt og hafi haft gaman af því að storka umhverfi sínu. Vitnið kvað ákærða hafa fengið lyf til þess að stilla ofvirkni, en vitnið kvaðst ekki vera visst um að ákærði hafi verið haldinn ofvirkni. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða nýverið og kvað vitnið að sér virtist ýmislegt hafa breyst í fari hans og að sér virtist að miðaði í rétta átt. Niðurstaða. Ákærði, G, hefur játað þeirri háttsemi sem í ákærulið þessum greinir, en mótmælt því að háttsemi hans eigi undir 226. gr. almennra hegningarlaga. Með framburði vitnisins H, sem og framburði meðákærða, Þorvaldar, er sannað að ákærði, G, hélt á hnífi er þeir hittu fyrst H á flugstöðinni. Hafi ákærði, G, sagt H að vera rólegur. H bar fyrir dómi að honum hefði á tímabili fundist að honum væri ógnað og að hann hefði ekki vitað hvernig þessu lyki, ef hann hefði reynt að flýja. Þá kvaðst H hafa verið hræddur um að hnífnum yrði beitt og hafi hann átt von á hverju sem var. Hann hafi metið aðstæður svo að best væri að hlýða og því hafi hann farið með ákærða, G, í bifreiðinni. Þegar litið er til þeirra aðstæðna sem vitnið H hefur lýst fyrir dómi, að hann hafi verið einn í mannlausri flugstöðvarbyggingunni, andspænis tveimur mönnum, sem höfðu hulið andlit sitt, og annar þeirra, ákærði, G haldið á hnífi, og ákærðu báðir sagt honum fyrir verkum, er trúverðugur sá framburður vitnisins að það hafi talið vænlegast að hlýða og reyna ekki að komast undan, hvorki þegar vitnið var í flugstöðvarbyggingunni, né þegar vitnið fór í bifreið ákærða, G. Í þeirri háttsemi ákærða, G, sem lýst er í ákæru og ákærði hefur játað, felst frelsissvipting og er háttsemi ákærða, G, réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þáttur ákærða, Þorvaldar. Ákærði játaði þá háttsemi sem í ákærulið þessum greinir við þingfestingu málsins, en við aðalmeðferð málsins dró ákærði játningu sína að hluta til baka og kvaðst aldrei hafa ógnað H með hnífi og neitaði því að hafa svipt H frelsi. Hann kvaðst hafa hitt H í húsnæði Flugfélags Íslands umræddan morgun, en kvaðst ekki hafa svipt hann frelsi. Ákærði kvað H hafa verið að þrífa þegar ákærðu bar að. Ákærðu hafi sagt H að setjast niður og fá sér sígarettu og slappa af og sitja kyrr. Á þeim tímapunkti hafi ákærði, G, haft brauðhníf í hendi og gæti vel verið að H hafi séð hnífinn en hann hafi ekki verið notaður til að ógna H. H hafi aðstoðað við að skrúfa niður plasmaskjá og hjálpað ákærðu að bera þýfið í bílinn. H hafi virst rólegur og ekki reynt að flýja. H hafi farið í bílinn með meðákærða, G, af fúsum og frjálsum vilja og ákærði kvaðst ekki hafa átt neinn þátt í því að fá H inn í bifreið meðákærða, G. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með hníf, að því er ákærði muni. Ákærði kvað meðákærða, G, hafa haldið á hnífnum og haft hann með fram síðunni, en hann hafi ekki beitt honum neitt. Er borinn var undir ákærða framburður hans í lögregluskýrslu frá 18. maí 2004, þar sem ákærði segir að þeir G hafi skriðið inn um glugga og þegar þeir hafi séð starfsmanninn hafi þeir skipað honum að setjast niður, sem hann hafi gert, kvað ákærði þar rétt eftir sér haft. Þá kvað ákærði rétt eftir honum haft í skýrslunni, þar sem hann segir að þeir hafi ákveðið að nota hnífinn til þess að leggja áherslu á orð sín við starfsmanninn. Spurður um þann framburð að þeir G hafi skipst á að nota hnífinn, kvað ákærði það geta verið rétt eftir honum haft, en kvaðst þó ekki muna þetta vel. Þá kvað hann rétt eftir sér haft að H hafi verið tekinn með í bifreiðina til að koma í veg fyrir að hann hringdi á lögregluna. Ákærði kvað hnífinn aldrei hafa verið notaðan til að ógna með, en framburður hans fyrir dómi var mjög óljós um hvort hann notaði hnífinn, eða hvort meðákærði, G, notaði einungis hnífinn. Hann kvaðst ekki muna þetta vel nú, þar sem langt sé um liðið og hann hafi verið í mikilli neyslu á þeim tíma er atburðir áttu sér stað. Þá kvaðst ákærði einnig hafa verið í neyslu er hann gaf skýrslu sína hjá lögreglu. Vitnið, Aðalsteinn Aðalsteinsson rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa komið að rannsókn málsins og hafi hann tekið skýrslur af ákærða, Þorvaldi, á rannsóknarstigi. Vitnið kvað ákærða hafa verið nokkuð stöðugan og kurteisan við yfirheyrsluna. Hann hafi í fyrstu þrætt fyrir að hafa verið þarna að verki og sagt að hann hefði verið hjá tilgreindri stúlku. Daginn eftir hafi hann breytt þeim framburði sínum og játað aðild sína að þessu máli. Vitnið kvað rétt eftir ákærða haft í skýrslunni og það orðalag sem viðhaft er í skýrslunni, sé haft eftir ákærða sjálfum. Bornar voru undir vitnið lögregluskýrslur sem vitnið tók, frá 17. maí 2004, 18. maí 2004, 12. júní 2004 af ákærða Þorvaldi og 20. maí 2004 af ákærða A. Vitnið staðfesti að hafa tekið skýrslurnar og að rétt væri eftir ákærðu haft í skýrslunum. Niðurstaða. Ákærði, Þorvaldur, hefur neitað að hafa gerst sekur um frelsissviptingu H og kvaðst aldrei hafa ógnað H með hnífi. Sannað er með framburði ákærða sjálfs í lögregluskýrslu, sem hann staðfesti fyrir dómi að væri rétt eftir honum hafður, að ákærðu hefðu skipað H að setjast niður, sem H hefði gert, og að ákærði og meðákærði, G, hafi ákveðið að nota hníf til þess að leggja áherslu á orð sín. Ákærði kvaðst þó ekki viss um að rétt væri eftir honum haft að þeir G hafi skipst á að nota hnífinn og af framburði vitnisins, H, verður ráðið að aðeins annar ákærðu hafi verið með hníf. Því er ekki sannað, gegn neitun ákærða og með hliðsjón af framburði vitnisins H að ákærði hafi ógnað H með hnífi. Við mat á því hvort önnur háttsemi ákærða samkvæmt ákærulið 2 teljist sönnuð, verður að líta til þess að H stóð umrætt sinn í mannlausri flugstöðvarbyggingu, andspænis tveimur mönnum, sem höfðu hulið andlit sitt, og annar þeirra, ákærði, G hélt á hnífi. Ákærðu sögðu og H fyrir verkum, sem taldi sér vænlegast að hlýða fyrirmælum og reyndi ekki að flýja af vettvangi. Þótt sannað sé með framburði vitnisins, H, að meðákærði, G, hafi verið sá sem stýrði aðgerðum og hafði sig meira í frammi, er í ljósi framangreinds sannað að ákærði, í félagi við meðákærða, G, svipti H frelsi og hélt honum nauðugum eins og greinir í ákæru og að H fór nauðugur í bifreiðina VB-[...]. Ákærði er því sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður 3. Ákærði neitaði því að hafa gerst sekur um nytjastuld eins og greinir í ákæru. Hann kvaðst hins vegar hafa fundið lykla að bifreiðinni í skúffu í herbergi bílaleigudeildarinnar í Flugfélaginu og ekið bifreiðinni að dyrum Flugfélagsins. Ákærði kvaðst, ásamt ákærða, G og H, hafa sett þýfið í bifreiðina. Ákærði kvaðst hafa komið á bifreið sinni á vettvang ásamt ákærða, G. Ákærði kvaðst hafa hitt G aftur í Krummahólum, en þá hafi G verið á hinni stolnu bifreið. Ákærði kvað bifreiðina hafa verið geymda í bílskýli í Krummahólum, en hann hafi ekki verið með meðákærða, G, þegar G gekk frá bifreiðinni þar. Spurður um svohljóðandi framburð sinn fyrir lögreglu 18. maí 2004: ,,Ég hélt áfram að athuga með tölvuskjái og fór einnig í að reyna að útvega bifreið sem við gætum stolið” kvað ákærði að rétt væri eftir sér haft. Þá var ákærði spurður um svohljóðandi framburð sinn í skýrslunni ,,Ég tók bíllyklana og fór í bílastæðahorn og fann þar bifreiðina VB-[...]. Ég færði bifreiðina að innganginum og bárum við síðan þýfið að bílnum.” Kvað ákærði þetta rétt eftir sér haft í skýrslunni. Spurður um svohljóðandi framburð sinn í skýrslunni: ,,Ástæðan fyrir að ég tók bílaleigumiðann úr glugganum var að við vildum koma í veg fyrir að bíllinn myndi þekkjast,” kvað ákærði rétt eftir sér haft. Meðákærði, G, kvað ákærða, Þorvald, hafa átt hugmyndina að því að taka bifreiðina VB-[...] ófrjálsri hendi. Ákærði, Þorvaldur, hafi fundið lykla bifreiðarinnar í skúffu í flugskýlinu og náð í bifreiðina. Þeir hafi svo borið þýfið saman út í bíl, ásamt H. Þá kvað ákærði, G, að þeir Þorvaldur hafi tekið bílaleigumiða af bifreiðinni. Meðákærði, G, kvaðst hafa ekið bifreiðinni í Krummahóla, en ákærðu hafi sammælst um að hittast þar. Niðurstaða. Sannað er með framburði ákærða, Þorvaldar sjálfs, að hann tók bíllykla úr skúffu í húsnæði Flugfélags Íslands, fann bifreiðina sem lyklarnir gengu að og ók bifreiðinni að húsnæði flugfélagsins. Hann bar þýfi úr húsnæðinu út í bifreiðina ásamt meðákærða. Meðákærði, G, ók síðan þýfinu í hinni stolnu bifreið í Breiðholtið, en ákærðu höfðu sammælst um að hittast þar á ákveðnum stað. Með framangreindu er sannað að báðir ákærðu höfðu not bifreiðarinnar eins og greinir í ákæru og verða báðir ákærðu sakfelldir fyrir þá háttsemi sem greinir í ákærulið þessum, sem er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákæruliður 4. Ákærði, G, hefur játað þeirri háttsemi er greinir í þessum ákærulið og verður hann sakfelldur fyrir hana. Er háttsemi hans réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæruliður 5. Fyrir dómi bar ákærði, A, að hann hafi ekki vitað að hlutir þeir sem greinir í ákæru hafi verið þýfi. Hann kvað meðákærða, G, hafa hringt í sig morgun einn og spurt hvort hann hefði áhuga á að kaupa flatan tölvuskjá og geyma fyrir sig plasmaskjá. Ákærði kvaðst hafa verið nýbúinn að fá sér tölvu og því hafi hann slegið til. Þeir hafi hist að Vesturvör 27, Kópavogi. Meðákærði, G, hafi einnig haft meðferðis sjónvarp, sem hann hafi beðið ákærða að geyma fyrir sig og hafi ákærði gert það. Meðákærði, G, hafi seinna sótt sjónvarpið með einhverjum strákum sem ákærði hafði aldrei séð. Ákærði kvaðst hafa greitt 5.000 krónur inn á tölvuskjáinn. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um gangverð á svona flatskjám, en grunaði að það væri um 60.000 krónur. Ákærði kvaðst ekki þekkja meðákærða, G, vel, en kvaðst þekkja hann í gegnum ,,Gunna” félaga sinn. Hann kvaðst hafa verið búinn að þekkja hann í um mánuð þegar meðákærði, G, kom með þessa hluti til hans. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að meðákærði, G, væri í afbrotum, en kvaðst hafa vitað að hann væri í neyslu. Ákærði kvað ekki algengt að menn byðu sér hluti til sölu, en það kæmi fyrir þar sem hann væri í bílabraski. Ákærði kvaðst hafa geymt fyrir meðákærða, G, plasmaskjáinn, þar sem meðákærði hafi sagt að hann væri að reyna að fá annað geymslupláss. Ákærði hafi ekkert hugleitt, að maður sem hann þekkti ekki mikið, kæmi til hans og bæði hann að geyma fyrir sig plasmaskjá, sem metinn væri á mörg hundruð þúsund krónur. Borinn var undir ákærða framburður meðákærða, Þorvaldar, á rannsóknarstigi, í lögregluskýrslu frá 12. júní 2004, þar sem meðákærði, Þorvaldur, tjáði lögreglu að hann teldi að meðákærði, G, hafi fengið greitt fyrir tölvuskjáinn frá ákærða, A með um 3 grömmum af hvítu efni, líkast til amfetamíni. Kvað ákærði þennan framburð meðákærða, Þorvaldar, ekki réttan. Meðákærði, G, kvað ákærða, A, hafa keypt af sér tölvuskjá og geymt fyrir sig plasmaskjá, en kvaðst þó muna mjög óljóst eftir þessu. Hann kvað meðákærða, Þorvald, hafa farið með sér í Kópavog til ákærða, A, en kvaðst ekki vita hvers vegna þeir hafi snúið sér til hans með þýfið. Meðákærði, G, kvaðst ekki þekkja ákærða, A, vel og kvaðst ekki muna hvers vegna hann hafi talið að hann gæti geymt þýfið þar. Þá kvaðst ákærði ekki muna hvort komið hafi til tals að þetta væri þýfi. Undir meðákærða, G, var borin lögregluskýrsla sem meðákærði, Þorvaldur, gaf á rannsóknarstigi 12. júní 2004, þar sem haft er eftir Þorvaldi að G hafi fengið greitt hjá ákærða, A, með um þremur grömmum af hvítu efni. Kvað þá meðákærði, G, það geta stemmt að hann hafi fengið greitt hjá ákærða, A, með hvítu efni, einhvern tíma eftir þetta, en hann kvaðst muna þetta mjög óljóst. Meðákærði, G, kvaðst hafa verið í mikilli neyslu á þessum tíma, þannig að atburðarás sé í mikilli þoku. Ákærði kvaðst muna mjög lítið eftir því hvers vegna meðákærði, A, keypti flatskjáinn eða hvenær hann keypti hann. Þá kvaðst hann ekki muna ljóst eftir því hvernig meðákærði, A, greiddi fyrir hlutina, en kvað hann líklega hafa greitt fyrir hann með þessu hvíta efni, sem áður var minnst á. Þó kvaðst ákærði muna mjög óljóst eftir þessu. Meðákærði, Þorvaldur, kvaðst ekkert hafa haft að gera með ráðstöfun þessara muna. Hann kvaðst ekki þekkja ákærða, A, og ekki vita hvort farið hefði verið með einhverja muni til hans. Niðurstaða. Ákærði, A, kvaðst fyrir dómi ekki hafa vitað að muna þeirra sem í ákæru greinir hefði verið aflað með auðgunarbroti, en hann hefur viðurkennt að hafa geymt umræddan plasmaskjá fyrir meðákærða, G, og keypt tölvuskjá af honum. Með öllu er óljóst hvernig greitt var fyrir tölvuskjáinn, þar sem framburður þeirra G og A stangast á um það. Með framburði þeirra ákærðu, A og G, er sannað að þeir þekktust lítið áður en meðákærði, G, kom til ákærða, A, og bað hann um að geyma fyrir sig tilgreinda hluti. Ákærði, A, kvað meðákærða, G, einnig hafa haft meðferðis sjónvarp, sem hann hafi sótt skömmu síðar. Ákærði, A, kvaðst hafa vitað að meðákærði, G, var í neyslu fíkniefna á þessum tíma, en kvaðst ekki hafa vitað að hann væri í afbrotum. Ákærði kvaðst ekkert hafa hugleitt, hvers vegna maður sem hann þekkti ekki mikið, kæmi til hans og bæði hann að geyma fyrir sig plasmaskjá, sem metinn væri á mörg hundruð þúsund krónur, sjónvarp og tölvuskjái. Þegar litið er til þess sem fram er komið í málinu um hversu lítið þeir þekktust, ákærði og meðákærði, G, og þess að ákærði, A, tók að sér að geyma fyrir meðákærða mjög mikil verðmæti og keypti af meðákærða tölvuskjá á verði, sem samkvæmt framburði ákærðu er mjög á reiki, er ótrúverðugur sá framburður ákærða að honum hafi ekki verið ljóst að um þýfi væri að ræða. Er því hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákærulið 5 greinir og er hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákæra frá 12. október 2004. [...] Refsiákvarðanir. Ákærði, A. [...] Ákærði, G. [...] Ákærði, Þorvaldur. Ákærði, Þorvaldur, er fæddur í maí 1981. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann undir greiðslu þriggja sekta, samtals að fjárhæð 120.500, 22. júlí 1999, vegna fíkniefnalagabrota. Þá var ákærði dæmdur 17. janúar 2000 í 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára fyrir brot gegn 244. gr. og 245. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ákærði hlaut 4 mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundinn í 2 ár, 21. desember 2000, fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga og annan dóm 19. desember 2001, 5 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 1 ár, fyrir brot gegn 244., 1. mgr. 259. gr. og 20. gr., sbr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1988 og voru báðir síðastgreindir dómar hegningarauki við dóminn frá 17. janúar 2000. Ákærði gekkst undir greiðslu 28.000 króna sektar 2. október 2002 vegna brota gegn ávana- og fíkniefnalögum. Ákærði rauf skilorð dóms frá 19. desember 2001 og hlaut 6 mánaða fangelsisdóm, 21. nóvember 2002, skilorðsbundinn í 2 ár, fyrir þjófnað. Ákærði gekkst undir greiðslu 50.000 króna sektar 13. október 2003 fyrir umferðarlagabrot og var sviptur ökurétti í 4 mánuði frá 13. október 2003. Þá gekkst ákærði undir greiðslu 60.000 króna sektar 13. ágúst 2004 fyrir umferðarlagabrot og var sviptur ökurétti í 2 mánuði frá 13. ágúst 2004. Síðast hlaut ákærði dóm 9. mars 2005, 100.000 króna sekt fyrir brot gegn umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Með brotum þeim sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann rofið skilorð 6 mánaða fangelsisdómsins frá 21. nóvember 2002. Ber því að taka upp dóminn og gera ákærða refsingu fyrir bæði málin samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga og tiltaka hana samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt ber að ákvarða refsingu með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga, þar sem brot ákærða sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í máli þessu eru öll framin fyrir uppkvaðningu dóms frá 9. mars sl. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að ákærði hefur áður gerst sekur um auðgunarbrot. Þá hefur hann áður rofið ákvæði skilorðsdóms. Einnig ber að líta til þess að brot ákærða eru framin í félagi við annan og brot ákærða gegn 226. gr. almennra hegningarlaga er alvarlegt. Með vísan til framangreinds er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, en vegna sakarferils ákærða kemur skilorðsbinding refsingar ákærða ekki til greina. Bótakröfur. Samos ehf. hefur gert bótakröfu í málinu á hendur ákærða, G, að fjárhæð 850.000 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi sem var 10. febrúar 2004, en síðan dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Krafan er vegna tapaðra ljósmynda í fartölvu sem stolið var, bókhaldsgagna, forrita og uppsetninga. Kröfufjárhæð er byggð á mati og fylgdu kröfunni engin gögn um raunverulegan kostnað. Kröfunni hefur verið mótmælt af hálfu ákærða, og þess krafist að henni verði vísað frá dómi vegna vanreifunar. Fallist er á með ákærða að krafan sé svo vanreifuð að henni beri að vísa frá dómi, sbr. 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafa gert bótakröfu á hendur ákærða, G, að fjárhæð 105.943 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga til greiðsludags. Ákærði hefur samþykkt greiðslu kröfu þessarar og verður hann dæmdur til greiðslu hennar. Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafa og gert kröfu á hendur ákærða, G, að fjárhæð 1.489.301 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga til greiðsludags. Ákærði hefur krafist þess að kröfunni verið vísað frá dómi vegna vanreifunar. Fallast ber á með ákærða að gögn sem fylgdu kröfunni séu ekki svo glögg sem skyldi og að málflutnings hefði verið þörf um kröfuna. Þar sem hann fór ekki fram og gögn til stuðnings kröfunni eru með fyrrgreindum hætti er kröfu Sjóvár-Almennra trygginga hf., að fjárhæð 1.489.301 krónur, vísað frá dómi, sbr. 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Tryggingamiðstöðin hf. hefur gert kröfu á hendur ákærðu, G og Þorvaldi, um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 559.088 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá tjónsdegi til útgáfudags ákæru, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði, G, hefur samþykkt bótaskyldu vegna kröfunnar, en mótmælt bótafjárhæð og talið kröfuna vanreifaða. Ákærði, Þorvaldur, hefur mótmælt kröfunni og talið hana vanreifaða. Málflutnings hefði verið þörf um kröfuna, en þar sem hann fór ekki fram og fallist er á með ákærðu að krafan sé vanreifuð, er henni vísað frá dómi, sbr. 5. tl. 172. gr. laga nr. 19/1991. Sakarkostnaður. Ákærði, A. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, sem samtals eru ákveðin 120.000 krónur, en helmingur þeirra greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Þorvaldur. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði, Þorvaldur, sakarkostnað vegna lögreglurannsóknar að fjárhæð 29.133 krónur, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Ákærði, G. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði, G, sakarkostnað vegna lögreglurannsóknar að fjárhæð 87.399 krónur auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar, hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Dagmar Arnardóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. D ó m s o r ð: Ákærði, A, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, sem samtals eru 120.000 krónur, en helmingur þeirra greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, G, sæti fangelsi í 12 mánuði, en frestað er fullnustu refsivistar ákærða og falli hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði sakarkostnað vegna lögreglurannsóknar að fjárhæð 87.399 krónur, auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar, hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Ákærði, Þorvaldur Magnússon, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað vegna lögreglurannsóknar 29.133 krónur auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Ákærði, G, greiði Sjóvá-Almennum hf. 105.943 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2004, en með dráttarvöxtum frá 17. janúar 2005 til greiðsludags. Bótakröfum Sjóvár-Almennra hf. að fjárhæð 1.489.301 króna, Samos ehf. að fjárhæð 850.000 krónur og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. að fjárhæð 559.088 krónur er vísað frá dómi. Ingveldur Einarsdóttir.
Mál nr. 487/2015	Kærumál Nálgunarbann	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili í fimm mánuði.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júlí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. júlí 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 8. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nálgunarbanni, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði breytt á þann veg að fyrrgreind ákvörðun sín verði staðfest að því leyti að varnaraðili sæti nálgunarbanni í sex mánuði, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms ekki fyrr sitt leyti fyrr en 22. júlí 2015. Var þá liðinn lögbundinn kærufrestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og kemur því aðalkrafa sóknaraðila ekki til álita hér fyrir dómi. Fram er komið í málinu að varnaraðili var fluttur út af heimili því er hann hélt með eiginkonu sinni og börnum þegar hinn kærði úrskurður var upp kveðinn. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða úrskurðarins um að uppfyllt séu skilyrði a. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 114/2000	Gjaldþrotaskipti Riftun Skaðabætur Kaupsamningur	Þ, er sætti rannsókn skattrannsóknarstjóra vegna vantalinna skattstofna til tekjuskatts og útsvars í skattframtölum áranna 1990 til 1994, seldi, ásamt eiginkonu sinni, E, fyrirtækinu B ehf. fasteignir og lausafé gegn greiðslu tveggja skuldabréfa. Um leið og kaupsamningur þessi var gerður létu Þ og E af stjórnarstörfum í B ehf. og við tóku synir þeirra. Þ var eftir sem áður framkvæmdastjóri félagsins. Þrotabú Þ höfðaði mál gegn B ehf. til riftunar kaupsamningsins. Talið var að verulega lág verðlagning eignanna gæti ekki hafa dulist fjölskyldunni. Þegar síðan var virt að skuldabréfin, sem fyrir eignirnar áttu að koma, voru án allrar tryggingar, voru til langs tíma og án ákvæða um gjaldfellingu, var fallist á það með þrotabúinu að þeim hafi ekki mátt dyljast að yfirfærsla eignanna til B ehf. var óhæfileg og myndi leiða til þess að eignirnar yrðu ekki til fullnustu skattakröfum þeim sem yfirvofandi var að yrðu lagðar á Þ. Var gerningurinn því talinn riftanlegur í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Við mat á tjóni þrotabúsins samkvæmt 3. mgr. 142. gr. sömu laga var talið að líta bæri til heildarmats á aðstæðum, þ.á m. þess að forsendur kaupsamningsins hafi hlotið að miða við markaðsaðstæður á Akranesi og efnahagsástand á þeim tíma sem hann var gerður og miða hafi mátt við áframhaldandi rekstur fyrirtækisins í heild. Ítrustu bótakröfur þrotabúsins voru því lækkaðar að álitum.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 16. mars 2000. Hann krefst þess að rift verði með dómi kaupsamningi gagnáfrýjanda og Þórðar Þórðarsonar frá 3. mars 1995 um kaup stefnda á eignum Þórðar. Jafnframt verði gagnáfrýjanda gert að greiða honum 26.670.325 krónur, en til vara aðrar lægri bætur að mati dómsins. Þá krefst hann dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af dæmdri fjárhæð frá 3. mars 1995 til greiðsludags, en til vara að dæmd fjárhæð beri meðalvexti innlánsstofnana frá þeim degi til 18. október 1998 og dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2000. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms að frátöldu málskostnaðarákvæði hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að gagnáfrýjandi verði einungis dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda verulega lægri fjárhæð en krafist er og að málskostnaður verði þá felldur niður. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Með ákæruskjali 24. október 1996 höfðaði ríkissaksóknari mál á hendur Þórði Þórðarsyni, Sóleyjargötu 18 á Akranesi. Var honum gefið að sök að hafa í fyrsta lagi brotið nánar tilgreind ákvæði laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, laga nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga og laga nr. 90/1990 um sama efni með því að hafa á árunum 1990 til 1994 vantalið í skattframtölum sínum tekjur, að fjárhæð 133.158.685 krónur, með þeim afleiðingum, að álagður tekjuskattur og útsvar hans hafi orðið 37.668.600 krónum lægri en vera átti. Í öðru lagi var ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á árunum 1990 til 1993 breytt afritum 120 sölureikninga vegna atvinnurekstrar síns til lækkunar um samtals 47.216.581 krónu og notað afritin þannig breytt í bókhaldi sínu sem fylgiskjöl við færslu tekna. Í þriðja lagi var ákærði sóttur til saka fyrir að hafa brotið gegn tilgreindum ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með því að hafa vantalið á árunum 1990 til 1994 á virðisaukaskattskýrslum skattskylda veltu, að fjárhæð að minnsta kosti 149.021.817 krónur, og komist þannig hjá að greiða í ríkissjóð 36.510.344 krónur að frádregnum vantöldum innskatti árið 1994, að fjárhæð 627.767 krónur, alls 35.882.557 krónur. Við úrlausn málsins var fjárhæð vantalinna skattstofna ákærða til tekjuskatts og útsvars í skattframtölum áranna 1990 til 1994 lækkuð í 28.578.979 krónur. Að öðru leyti var gengið út frá áðurgreindum fjárhæðum og ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru með dómi Hæstaréttar Íslands 12. júní 1997. Var honum auk fangelsisrefsingar gert að greiða 50.000.000 króna sekt í ríkissjóð. II. Rannsókn, sem að lokum leiddi til framangreindrar niðurstöðu, hafði hafist hjá skattrannsóknarstjóra 4. nóvember 1994 að ósk skattstjóra Vesturlandsumdæmis. Fóru starfsmenn skattrannsóknarstjóra á starfsstöð Þórðar Þórðarsonar og fengu afhent gögn vegna rekstrar Bifreiðastöðvar Þórðar Þ. Þórðarsonar. Jafnframt var Þórði afhent bréf þar sem honum var tilkynnt að hann sætti skattrannsókn fyrir þau rekstrarár sem áður er til vísað. Þegar þessir atburðir gerðust hafði Þórður rekið áminnsta bifreiðastöð sem einkafyrirtæki sitt um langa hríð. Var starfsemin aðallega fólgin í vöruflutningum milli Akraness og Reykjavíkur, útleigu á atvinnuhúsnæði á Akranesi og rekstri skipaafgreiðslu fyrir H/f Eimskipafélag Íslands og Samskip hf. Þá var ákærði umboðsmaður Eimskipafélagsins og annaðist flutninga fyrir fyrirtækið. Að jafnaði unnu átta til tíu manns hjá Þórði, en þeirra á meðal voru kona hans, Ester Teitsdóttir, og þrír synir þeirra. Vann eiginkonan á skrifstofunni ásamt Þórði en synirnir við akstur. Með stofnsamningi 27. desember 1993 höfðu þau sett á fót hlutafélagið Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar með 300.000 króna hlut Þórðar, en 25.000 króna hlut hvers hinna. Samkvæmt gögnum málsins var Þórður formaður stjórnar og kona hans meðstjórnandi. Félagið mun hafa verið skráð í hlutafélagaskrá í júlí 1994. Óumdeilt er að tilgangur félagsins var að taka við rekstri bifreiðastöðvarinnar. Það hafði þó ekki gerst þegar skattrannsóknin hófst. Með kaupsamningi 3. mars 1995 seldu hjónin Þórður og Ester hlutafélaginu eftirfarandi fasteignir á Akranesi: Sunnubraut 3 fyrir 1.500.000 krónur, Vesturgötu 1 og 1A fyrir 10.000.000 krónur, Vesturgötu 2 fyrir 8.000.000 krónur, Vesturgötu 4 fyrir 1.000.000 krónur, Suðurgötu 93 fyrir 2.200.000 krónur, Esjubraut 49 fyrir 2.000.000 krónur, Kirkjubraut 16 fyrir 446.000 krónur, Kirkjubraut 17 fyrir 4.500.000 krónur, Dalbraut 6 fyrir 20.000.000 krónur og Vesturgötu 121 og 121A fyrir 6.100.000 krónur eða samtals 55.746.000 krónur. Jafnframt seldu þau hlutafélaginu hlutabréf í Vöruflutningamiðstöðinni hf. fyrir 7.710.500 krónur og í H.B. & Co hf. að nafnvirði 3.000.000 krónur fyrir 3.480.000 krónur. Einnig seldu þau félaginu bifreiðar og vagna fyrir 20.000.000 krónur. Eignirnar áttu að afhendast án kvaða og veðbanda, en upplýst er að í raun tók félagið að sér áhvílandi skuldir að fjárhæð 20.377.925 krónur. Fyrir þetta allt greiddi félagið með tveimur jafnháum skuldabréfum er skyldu greiðast með 20 afborgunum, með gjalddögum 1. febrúar ár hvert, í fyrsta sinn 1. febrúar 1997. Skuldabréfin voru verðtryggð samkvæmt lánskjaravísitölu miðað við grunnvísitölu febrúarmánaðar 1995 og báru 5% ársvexti frá 1. febrúar 1995. Vextir skyldu greiðast á gjalddögum. Kaupandi átti að taka við eignum og rekstri 1. febrúar 1995. Um leið og þessi samningur var gerður var haldinn fundur í hlutafélaginu þar sem Þórður og Ester létu af stjórnarstörfum og við tóku synirnir, Þórður Þ. Þórðarson, Guðni Þórðarson og Ólafur Þórðarson. Stjórnarskiptin voru tilkynnt til hlutafélagaskrár í beinu framhaldi af fundinum og jafnframt var kynnt að hlutafélagið skyldi starfa eftir lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Jafnframt afhentu hjónin stjórnarmönnunum og öðrum börnum sínum, Lilju Þóreyju, Teiti, Sigríði og Kristínu hluti sína í félaginu á nafnvirði að því er Þórður heldur fram. Hann var eftir sem áður framkvæmdastjóri félagsins. Þórður Þórðarson gaf skýrslur hjá skattrannsóknarstjóra 19. janúar og 6. febrúar 1995 og Ester kona hans 24. janúar og 7. febrúar sama ár. Skattrannsóknarstjóri taldi rannsókn sinni lokið 2. mars 1995, en upplýst er að í framhaldi af því var skýrsla hans send Rannsóknarlögreglu ríkisins sem óskaði framhaldsrannsóknar og henni lauk 7. apríl sama ár. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að skýrslan hafi hvorki fyrr né síðar verið kynnt fyrirsvarsmönnum bifreiðastöðvarinnar og hafi þeir ekkert vitað um niðurstöðurnar, fyrr en með úrskurði ríkisskattstjóra 17. október 1995. Sá úrskurður hafi verið kærður til yfirskattanefndar 15. nóvember sama ár. Jafnframt hafi skuldabréfin, sem greidd voru fyrir eignirnar samkvæmt kaupsamningnum 3. mars 1995, verið boðin fjármálaráðuneytinu til lúkningar skattkröfum ásamt 20.000.000 króna viðbótargreiðslu gegn því að beðið væri með frekari innheimtu meðan málið væri til meðferðar hjá yfirskattanefnd. Málaleitan þessari hafi ekki verið svarað af hálfu ráðuneytisins. Bréfin munu síðan bæði hafa verið sett til tryggingar sektargreiðslu samkvæmt áðurnefndum hæstaréttardómi. Af hálfu aðaláfrýjanda er það upplýst að þau hafi síðar verið seld syni Þórðar fyrir 50.000 krónur við nauðungarsölu. Þrátt fyrir það er ómótmælt að þau séu enn til tryggingar sektargreiðslu og séu í skilum. Með úrskurði 18. desember 1997 var bú Þórðar Þórðarsonar tekið til gjaldþrotaskipta og er frestdagur 9. sama mánaðar. Kröfulýsingarfresti lauk 20. mars 1998. Voru þá ekki aðrar eignir í búi hans en annað skuldabréfið samkvæmt samningnum 3. mars 1995. Hitt bréfið hafði Ester eiginkona hans fengið í sinn hlut enda töldu hjónin að þau hefðu átt bifreiðastöðina saman. Bústað þeirra Sóleyjargötu 18 á Akranesi hafði Teitur sonur þeirra keypt samkvæmt matsverði dómkvaddra matsmanna. Með óáfrýjuðum dómi Héraðsdóms Vesturlands 27. júlí 1999 í máli aðaláfrýjanda gegn Ester Teitsdóttur var afhendingu Þórðar á skuldabréfinu til hennar rift samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hún dæmd til að greiða búinu 10.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 18. október 1998 til greiðsludags. Var talið að eignirnar hefðu verið hjúskapareign Þórðar, en ekki í sameign þeirra hjóna, og að Ester hefði ekki síðar en að lokinni skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra mátt vera ljóst að fjárhagur eiginmanns hennar væri mjög valtur og að hann yrði krafinn greiðslu á mjög háum skattaskuldum auk þess að eiga yfir höfði sér sektardóm. Við þær aðstæður hefði hún hlotið að sjá að gjöf hans til hennar á helmingi fyrirtækisins hlyti að vera ótilhlýðileg og myndi leiða til þess að eignir hans yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Ómótmælt er að skuldir aðaláfrýjanda eru einungis skattaskuldir þrotamanns. III. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 18. september 1998. Byggir hann kröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991 og 3. mgr. 142. gr. sömu laga. Heldur hann því fram að fyrirsvarsmönnum gagnáfrýjanda hafi mátt vera ljóst, þegar áðurgreindur kaupsamningur frá 3. mars 1995 var gerður, hvert horfði með skattrannsókn Þórðar Þórðarsonar og að hann myndi verða ógjaldfær í kjölfar endurálagningar skatta. Þá hafi þeir mátt sjá að kaupsamningurinn leiddi til þess með ótilhlýðilegum hætti að eignir Þórðar yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum við gjaldþrot hans sem væri óumflýjanlegt. Jafnframt er því haldið fram að umsamið kaupverð eigna samkvæmt samningnum hafi verið mun lægra en raunvirði þeirra. Loks hafi greiðslueyririnn verið óvenjulegur í slíkum kaupum og verðmæti hans mun minna en umsamið kaupverð. Af hálfu gagnáfrýjanda er því mótmælt að stjórnarmenn einkahlutafélagsins hafi mátt gera sér grein fyrir afleiðingum skattrannsóknarinnar þegar kaupin voru gerð. Þá er því einnig mótmælt að verðlagning eigna fyrirtækisins samkvæmt kaupsamningnum hafi verið óeðlileg á nokkurn máta. Því er haldið fram að verðlagning keyptra fasteigna hafi verið samkvæmt mati fasteignasölunnar Hákots á Akranesi. Verð hlutabréfa hafi verið í samræmi við bókfært verð. Samkomulag sé um það í máli þessu að virða bifreiðar, vagna og önnur tæki, svo sem gert sé í samningnum. Þá benda þeir á að auk þess sem segi í samningnum hafi gagnáfrýjandi tekið að sér yfir 20.000.000 króna skuldir. IV. Héraðsdómur í máli aðaláfrýjanda gegn Ester Teitsdóttur, eiginkonu Þórðar Þórðarsonar, taldi að með því að Ester var talin annar seljandi eigna samkvæmt kaupsamningi 3. mars 1995 og tók við öðru skuldabréfinu, sem fyrir þær fengust, hefði hún hlotið helming eignanna að gjöf frá Þórði. Rifti dómurinn þeim gerningi með vísan til 141 gr. gjaldþrotaskiptalaga. Dæmdi hann Ester til að endurgreiða gjaldþrotabúinu 10.000.000 krónur í bætur með vöxtum, svo sem að framan greinir. Upplýst er af hálfu gagnáfrýjanda að Ester sé í dag með öllu eignalaus. Auk þess ber hún ábyrgð á greiðslu skatta Þórðar í samræmi við 1. mgr. 114. gr. laga nr. 75/1981. Þykir eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti verða að leggja dóm á það eins og Þórður hafi einn selt fyrirtækið til gagnáfrýjanda. V. Ljóst er að Þórður Þórðarson vissi eða mátti vita í síðasta lagi eftir að hann gaf skýrslur hjá skattrannsóknarstjóra 19. janúar og 6. febrúar 1995 að í kjölfar rannsóknarinnar yrðu skattar hans endurákvarðaðir og myndi það að minnsta kosti leiða til verulegrar hættu á ógjaldfærni hans. Þá er ljóst að hann, sem fyrir þennan kaupsamning var bæði stjórnarformaður og aðaleigandi hlutafélagsins, átti einnig af þess hálfu mestan þátt í undirbúningi flutnings eignanna til þess. Fallast má á það með héraðsdómi í máli aðaláfrýjanda gegn Ester Teitsdóttur að hún hafi eftir skýrslutökur hjá sama aðila 24. janúar og 7. febrúar 1995 mátt gera sér grein fyrir hinu sama, en hún var á þessum tíma stjórnarmaður í hlutafélaginu og var það allt fram til kaupa þess á eignunum. Fram er komið að synir þeirra hjóna, fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda samkvæmt kaupsamningnum, vissu af skattrannsókninni. Þegar til alls þessa er litið má ljóst vera að þeir, sem að kaupsamningnum stóðu 3. mars 1995, máttu vita að í óefni stefndi með rekstur bifreiðastöðvarinnar sem einkarekstur Þórðar Þórðarsonar. VI. Samkvæmt framanrituðu þykir niðurstaða málsins verða að fara eftir því hvort gagnáfrýjandi fékk með samningnum verðmæti á kostnað annarra, sem kröfur áttu á seljandann á þessum tíma. Af hálfu aðaláfrýjanda er talið að svo hafi verið og hafi tjónið numið samtals 26.670.325 krónum. Er því haldið fram fyrir Hæstarétti að tjónið eigi að reikna út frá markaðsverði þeirra eigna og reksturs, sem seldur var gagnáfrýjanda, en frá því eigi að draga markaðsvirði skuldabréfanna, sem notuð voru sem greiðslueyrir samkvæmt samningnum. Nánar er kröfufjárhæðin þannig reiknuð: Fasteignir samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna, 76.334.000 krónur, að frádregnum áhvílandi skuldum, 20.377.925 krónum, hlutabréf í Vöruflutningamiðstöðinni hf. samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms í máli aðaláfrýjanda gegn Ester Teitsdóttur, 13.301.250 krónur, og hlutabréf í H.B. & Co hf. samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, 4.939.200 krónur, og loks lausafé samkvæmt samningnum sem ekki sé ágreiningur um að hafi verið að verðgildi 20.000.000 krónur. Frá þessu eigi að draga áðurgreind skuldabréf sem samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna hafi verið að verðgildi 67.526.200 krónur. Af hálfu gagnáfrýjanda er því mótmælt að fyrirsvarsmönnum félagsins hafi mátt vera það ljóst á kaupdegi að kaupverð hins selda væri alltof lágt miðað við raunvirði þeirra. Er því haldið fram að á þeim tíma er kaupin gerðust hafi verið erfitt árferði í landinu og nokkur óvissa hafi ríkt um reksturinn vegna framkvæmda við göng undir Hvalfjörð, en gerð þeirra hafi síðar leitt til samdráttar í rekstri, sbr. framlögð gögn. Þá er bent á það að mat hinna dómkvöddu matsmanna byggi á markaðsstuðlum viðkomandi byggðarlags. Geti það gefið aðra niðurstöðu en mat sem byggist á verðmati tiltekinnar eignar. Þá fjalli kaupsamningurinn í raun um sölu fyrirtækis þar sem sami kaupandi kaupi allar rekstrareignir seljanda án tillits til þess hvort þörf var fyrir þær í rekstrinum. Hafi þar til dæmis verið um að ræða úrelt tæki sem ekki voru í notkun. Því er að lokum sérstaklega haldið fram að ársreikningur 1995, sem frammi liggur í málinu, réttlæti ekki hærra verð en greitt var fyrir eignirnar samkvæmt kaupsamningnum. VII. Ómótmælt er að til grundvallar ákvörðunar verðgildis fasteigna samkvæmt kaupsamningnum 3. mars 1995 lá mat fasteignasölunnar Hákots á Akranesi. Sá sem það vann hefur ekki komið fyrir dóm svo að spyrja mætti hann um forsendur mats hans. Fallast verður á það með gagnáfrýjanda að til grundvallar ákvörðunar verðs fasteignanna hafi orðið að leggja mat á markaðsvirði hverrar eignar fyrir sig, eins og það var á Akranesi þegar kaupsamningurinn var gerður. Síðan hafi þurft að taka tillit til þess að verið var að selja fyrirtæki í heild, sem var í rekstri, og að sumar eignanna, svo og hluti lausafjár, nýttust ekki í rekstrinum. Af gögnum málsins má ráða að stór hluti fasteignanna var í lélegu ástandi og verðlagning því annmörkum háð. Aðferð dómkvaddra matsmanna á mati fasteignanna þykir því ekki hafa verið einhlít. Hins vegar hefur matið stuðning af mati löggilts fasteignasala, sem aðaláfrýjandi fékk til að meta eignirnar, og því hefur ekki verið hnekkt með mati dómkvaddra yfirmatsmanna. Þá er það viðurkennt af hálfu aðaláfrýjanda að draga megi frá 20.377.925 krónur vegna yfirtekinna skulda sem á fasteignunum hvíldu. Af þessu leiðir að fallast má á það með héraðsdómi að ósannað sé að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi mátt gera sér grein fyrir að verð fasteignanna samkvæmt samningnum væri óhæfilega lágt. Aftur á móti verður að fallast á það með aðaláfrýjanda að rétt hefði verið við sölu hlutabréfa í Vöruflutningamiðstöðinni hf. að hafa hliðsjón af verði sem endurspeglaði viðskipti á þessum tíma með hlutabréf í fyrirtækinu, svo sem gert var í héraðsdómi í máli aðaláfrýjanda gegn Ester Teitsdóttur, eða 13.301.250 krónur. Einnig að miða hefði átt við markaðsverð hlutabréfa í H.B. & Co hf., 4.939.200 krónur. Hafi því ekki átt að taka mið af bókfærðu verði, svo sem gert var í kaupsamningnum, eða 7.710.500 krónum fyrir hlutabréf Vöruflutningamiðstöðvarinnar hf. og 3.480.000 krónum fyrir hlutabréf H.B. & Co hf. Ætla verður að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi mátt gera sér grein fyrir að bréfin væru lágt metin, en hér gat munað allt að 8.000.000 krónum milli bókfærðs verðs og þess verðs sem sannað þykir að fá mátti fyrir bréfin. Aðaláfrýjandi hefur viðurkennt mat verðs lausafjár samkvæmt samningnum. Hann hefur ekki mótmælt þeirri staðhæfingu gagnáfrýjanda að hluti lausafjár hafi ekki gagnast rekstrinum. Í kröfugerð sinni hefur aðaláfrýjandi byggt á því að verð skuldabréfanna, sem á móti komu, hafi verið réttilega metið af dómkvöddum matsmönnum á samtals 67.526.200 krónur. Héraðsdómur sem skipaður var sérfróðum meðdómendum bendir í þessu sambandi á að í matinu sé tekið tillit til fyllstu markaðskrafna. VIII. Þegar ákveða þarf hvort greiðslan fyrir eignirnar hafi verið óhæfilega lág verður það að byggjast á heildarmati á aðstæðum. Kemur þá til skoðunar, auk þess sem að framan greinir, að stefnt hafði verið að því um nokkurn tíma, áður en skattrannsókn hófst, að breyta rekstrinum yfir í hlutafélagaform. Langur tími leið frá gerð kaupsamningsins og til mats hinna dómkvöddu matsmanna og miklar breytingar höfðu orðið á markaðsaðstæðum á Akranesi, meðal annars við tilkomu jarðganga undir Hvalfjörð, en ætíð er hætt við að mat dragi dám af þeim tíma þegar það er gert, enda þótt miða eigi við eldri tíma. Fallast má á það með héraðsdómi að forsendur kaupsamningsins hafi hlotið að miða við markaðsaðstæður á Akranesi og efnahagsástand á þessum tíma og miða hafi mátt við áframhaldandi rekstur fyrirtækisins í heild. Þótt litið sé á verðlagningu samkvæmt kaupsamningnum 3. mars 1995 með öll framangreind sjónarmið í huga verður ekki fram hjá því horft að það getur ekki hafa dulist fjölskyldunni að verðlagning eignanna var verulega lág. Þegar síðan er virt að skuldabréfin, sem fyrir eignirnar áttu að koma, voru án allrar tryggingar, voru til langs tíma og án ákvæða um gjaldfellingu, ber að fallast á það með aðaláfrýjanda að þeim hafi ekki mátt dyljast að yfirfærsla eignanna til einkahlutafélagsins var óhæfileg og myndi leiða til þess að eignirnar yrðu ekki til fullnustu skattakröfum þeim sem yfirvofandi var að yrðu lagðar á Þórð Þórðarson. Gerningur þeirra er því riftanlegur í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Þegar tjón aðaláfrýjanda samkvæmt 3. mgr. 142. gr. sömu laga er hins vegar metið verður að líta til allra áðurgreindra sjónarmiða. Telja má, þegar niðurstaða dómkvaddra matsmanna er virt í þessu ljósi, að áætlað tjón aðaláfrýjanda vegna kaupanna sé hæfilega metið að álitum 15.000.000 krónur. Ber gagnáfrýjanda að greiða aðaláfrýjanda þá fjárhæð að viðbættum dráttarvöxtum frá þingfestingu máls þessa í héraði. Er þá svo sem að framan greinir ekki tekið tillit til dóms um greiðslu bóta Esterar Teitsdóttur til aðaláfrýjanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar ehf., greiði aðaláfrýjanda, þrotabúi Þórðar Þórðarsonar, 15.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. október 1998 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnandi þessa máls er þrotabú Þórðar Þórðarsonar, kt. 261130-2119. Stefnt er Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar ehf., kt. 480794-2069, Dalbraut 6 Akranesi. Málið var höfðað með birtingu stefnu 18. september 1998. Það var þingfest 20. október sama ár. Samtímis höfðun þessa máls höfðaði stefnandi mál á hendur Ester Teitsdóttur, eiginkonu þrotamanns, Þórðar Þórðarsonar. Lauk því máli með dómi Héraðsdóms Vesturlands, upp kveðnum 27. júlí 1999 (mál nr. E-102/1998). Að beiðni stefnanda var þetta mál látið hvíla uns sá dómur lægi fyrir. Mál þetta var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 19. nóvember sl. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar: Rift verði með dómi þeirri ráðstöfun eigna sem gerð var með kaupsamningi stefndu og þrotamanns frá 3. mars 1995 um kaup stefndu á eignum þrotamannsins Þórðar Þórðarsonar og að stefndu verði gert að greiða stefnanda kr. 26.670.325; til vara að stefndu verði gert að greiða lægri bætur að mati dómsins. Í báðum tilvikum er krafist dráttarvaxta frá 3. mars 1995 til greiðsludags, en verði ekki á þá dráttarvaxtakröfu fallist, er þess krafist að dómsfjárhæðin beri meðalvexti innlánsstofnana frá 3. mars 1995, en dráttarvexti 30 dögum eftir birtingu stefnu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað skv. fram lögðu málskostnaðaryfirliti og að málskostnaðurinn beri dráttarvexti frá dómsuppsögu til greiðsludags skv. III. kafla laga nr. 25/1987. Stefnda krefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Til vara krefst stefnda þess að hún verði einungis dæmd til að greiða stefnanda verulega lægri fjárhæð en hann krefst og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir. Í stefnu er þeim lýst á þessa leið: Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands, uppkveðnum 18. desember 1997, var bú Þórðar Þórðarsonar, kt. 261130-2119, til heimilis á Sóleyjargötu 18 Akranesi, tekið til gjaldþrotaskipta. Skiptastjóri var skipaður sama dag sækjandi þessa máls, Sveinn Andri Sveinsson hrl. Frestdagur var 9. desember 1997. Þá segir í stefnu að Þórður Þórðarson hafi verið eigandi og rekstraraðili Bifreiðarstöðvar Þórðar Þ. Þórðarsonar. Hann hafi rekið fyrirtækið sem einstaklingsfyrirtæki frá því að hann hafi yfirtekið reksturinn af föður sínum á áttunda áratuginum. Hafi bifreiðastöðin lengi verið í umsvifamiklum rekstri í vöruflutningum til Akraness og frá því, en auk þess hafi fyrirtækið leigt út atvinnuhúsnæði á Akranesi, rekið skipaafgreiðslu fyrir Eimskipafélag Íslands og Samskip og annast flutninga fyrir fyrrnefnda fyrirtækið. Í nóvember 1994 hafi hafist rannsókn skattrannsóknastjóra ríkisins á bókhaldi Bifreiðastöðvar ÞÞÞ. Henni hafi lokið með skýrslu embættisins 2. mars 1995. Samkvæmt henni hafi vantalin velta Þórðar Þ. Þórðarsonar á árunum 1989-1994 numið kr. 150.473.616, en vantalinn virðisaukaskattur fyrir árabilið 1990-1994 hafi numið kr. 36.866.034. Í desember 1993 hafi verið stofnað einkahlutfélagið Bifreiðastöð ÞÞÞ, og það hafi verið skráð í júlí 1994. Í mars [3. mars] 1995 hafi Þórður selt einkahlutafélagi þessu þær eignir sem tilheyrt hafi einkafirmanu. Fasteignir Þórðar, 10 að tölu, hafi verið seldar á kr. 55.746.000; hlutabréf í Vöruflutningamiðstöðinni hf. á kr. 7.710.500; hlutabréf í Haraldi Böðvarssyni hf á kr. 3.480.000 og bifreiðar og vagnar á kr. 20.000.000. Samanlagt söluverð hafi verið kr. 86.936.500. Ekkert hafi verið greitt fyrir viðskiptavild. Enn segir í stefnu að kaupverð fyrirtækisins hafi verið greitt með tveimur jafnháum skuldabréfum til 22ja ára, hvoru að fjárhæð (nafnvirði) kr. 43.468.250. Af bréfum þessum skuli greiða einu sinni á ári og fylgi skuldin lánskjaravísitölu eins og hún var í febrúar 1995. Höfuðstóll skuldarinnar skuli reiknaður út á hverjum gjalddaga, áður en vextir og afborganir eru reiknuð út. Hver afborgun skuli þannig út reiknuð: Fyrst skal höfuðstóll reiknaður út, en síðan deilt í útkomuna með þeim fjölda afborgana sem eftir eru. Vextir samkv. bréfunum eru 5% og reiknast frá 1. febrúar 1995. Bréfin séu án allra trygginga, og engin gjaldfellingarákvæði séu í þeim. Samkvæmt upplýsingum þrotamanns hafi kaupverðið verið grundvallað á mati fasteignasölu, Hákots á Akranesi, að því er tók til fasteigna, en aðrar eignir hafi verið keyptar á bókfærðu verði. Annað ofangreindra skuldabréfa var í eigu Þórðar, þrotamanns, en hitt í eigu eiginkonu hans, Esterar Teitsdóttur. Var svo litið á, að sögn þrotamanns að þau væru sameigendur fyritækisins. Samhliða stefnu þessa máls stefndi stefnandi Ester Teitsdóttur til að þola riftun á gjafagerningi þeim er fólst í afsali Þórðar á helmingi fyrirtækisins til hennar. Málið var nr. E-102/1998, og féll dómur í því 27. júlí 1999. Var fallist á kröfu stefnanda um riftun skv. 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga og stefnda dæmd til að greiða stefnanda kr. 10.000.000 í bætur skv. 142. gr. sömu laga. Í greinargerð stefndu segir um málavexti að stefnda, einkahlutafélagið, hafi verið stofnuð hinn 27. desember 1993 í því skyni að taka yfir flutningafyrirtæki Þórðar Þórðarsonar, sem hafi verið rekið af honum og eiginkonu hans um margra ára skeið. Stefnda hafi þó ekki verið tilkynnt til Hlutafélagaskrár fyrr en í júlí 1994 og ekki tekið til starfa fyrr en í febrúar 1995. Þá hafi verið ákveðið að börn þeirra Esterar og Þórðar tækju yfir hlutafélagið og að félagið keypti rekstur einkafyrirtækisins og þær eignir sem notaðar hefðu verið við reksturinn. Kaupsamningur hafi verið gerður 3. mars 1995. Til viðmiðunar á kaupverði hins selda hafi aðiljar fengið fasteignasöluna Hákot á Akranesi til að áætla söluverð fasteigna. Hlutabréf, bifreiðar og tæki hafi verið seld á bókfærðu verði. Til viðbótar kaupverði, kr. 86.936.500, hafi kaupandi tekið að sér greiðslu skulda, sem hvílt hafi með veði á hinum seldu eignum, að fjárhæð kr. 20.377.925. Um matsgerð og bótakröfu stefnanda. Stefnandi byggir bótakröfur sínar á matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna, dags. 4. febrúar 1999. Í matsbeiðni var beðið um að eftirfarandi yrði metið: 1.Peningalegt verðmæti fasteigna, lausafjár, og hlutabréfa áður í eigu Þórðar Þ. Þórðarsonar, samkvæmt meðfylgjandi eignalista, miðað við 3. mars 1995 og miðað við matsdag. 2.Peningalegt verðmæti rekstrar Bifreiðastöðvar ÞÞÞ, kt. 261130-2119, miðað við 31. desember 1994. 3.Peningalegt verðmæti tveggja verðtryggðra skuldabréfa að nafnvirði kr. 43.468.250 hvort, miðað við 3. mars 1995. Á dómþingi dómkvaðningar, 28. október 1998, kom fram að aðiljar voru sammála um, að við framkæmd matsins yrði sleppt að meta það lausafé, sem beðið var um mat á í matsbeiðni. Niðurstöður matsmanna, Einars S. Hálfdánarsonar og Sigurðar Tómassonar löggiltra endurskoðenda, um verðmæti þeirra eigna, sem þeir voru beðnir að meta, urðu þessar, annars vegar miðaðar við 3. mars 1995, en hins vegar við matsdag, eftir því sem við á: Um matslið nr. 2 í matsbeiðni komast matsmenn að þeirri niðurstöðu, að “verður ekki talið að neitt peningalegt verðmæti felist í því sem metið er í þessum matslið”. Í matsgerð kemur fram að matsmenn voru um það beðnir af aðiljum á matsfundi að þeir staðfestu stöðu áhvílandi lána á yfirtökudegi (1. febrúar 1995). Matsmenn taka fram að ekki hafi verið um það beðið að þeir mætu verðmæti þessara yfirteknu lána. Samkvæmt yfirliti þeirra námu áhvílandi lán á yfirtökudegi kr. 20.377.925. Málsástæður aðilja og lagarök. Dóm þennan kveða upp Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, og meðdómendurnir Guðmundur R. Óskarsson og Stefán Svavarsson löggiltir endurskoðendur.
Mál nr. 53/2007	Kærumál Innsetningargerð Börn Res Judicata Frávísunarúrskurður felldur úr gildi	A krafðist þess að fá son sinn og B tekinn úr umráðum B og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Héraðsdómur vísaði þeirri kröfu frá dómi á þeim grundvelli að krafan hefði áður verið dæmd að efni til og yrði ekki aftur borin undir sama eða hliðsettan dómstól. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að úrskurði um hvort umbeðin aðfarargerð færi fram yrði ekki jafnað til dóms í einkamáli sem ætlað væri að vera endanleg efnisleg niðurstaða í deilu aðila um viðkomandi sakarefni. Ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um neikvæð réttaráhrif dóms ættu því ekki við um úrskurði samkvæmt 13. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Samkvæmt því var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2007, þar sem vísað var frá dómi máli um kröfu sóknaraðila þess efnis að barn aðilanna yrði tekið úr umráðum varnaraðila og afhent sóknaraðila með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. I. Aðfararbeiðni þar sem sóknaraðili krafðist dómsúrskurðar um að fá son sinn og varnaraðila tekinn úr umráðum varnaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð barst Héraðsdómi Reykjavíkur 6. september 2006. Var krafan sett fram með vísan til Haagsamningsins um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa og laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Héraðsdómari hafnaði þeirri beiðni með úrskurði 24. október 2006. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar, en því máli var vísað frá dómi án kröfu með dómi 21. nóvember 2006 í máli nr. 577/2006, þar sem sóknaraðili hafði sjálfur tekið barnið í umráð sín daginn áður. Drengurinn var fyrir tilstuðlan Barnaverndarnefndar Reykjavíkur tekinn úr umráðum sóknaraðila 23. nóvember 2006 og vistaður í nokkra daga á vegum nefndarinnar en síðan afhentur varnaraðila. Með aðfararbeiðni, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 28. nóvember 2006, krafðist sóknaraðili þess á ný, með vísan til Haagsamningsins og laga nr. 160/1995, að fá son sinn og varnaraðila tekinn úr umráðum hennar og afhentan sér með beinni aðfarargerð, hafi ekki áður verið farið með drenginn til Danmerkur. Máli vegna þeirrar kröfu var vísað frá dómi með hinum kærða úrskurði. II. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 160/1995 skal, leiði ekki annað af ákvæðum V. kafla laganna, farið með beiðni um afhendingu barns samkvæmt Haagsamningnum eftir lögum um aðför, en þó þannig að beiðni um aðfarargerð sæti alltaf í byrjun meðferð fyrir dómi samkvæmt 13. kafla þeirra laga. Í 13. kafla laga nr. 90/1989 eru ákvæði um meðferð máls um aðfararbeiðni fyrir héraðsdómi. Eru efnisákvæði um málsmeðferðina í 80. gr. til 83. gr. laganna, en í 1. mgr. 84. gr. þeirra er kveðið á um að almennum reglum laga um meðferð einkamála í héraði skuli annars beitt um mál samkvæmt þeim kafla eftir því sem við geti átt. Í athugasemdum með 84. gr. frumvarps þess er síðar varð að lögum nr. 90/1989 er vísað til þeirra reglna þágildandi laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði, sem ganga megi út frá að eigi við um málsmeðferð samkvæmt 13. kafla laganna. Meðal þeirra reglna sem þannig er vísað til eru ekki reglur hliðstæðar þeim sem nú eru í 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um að úrlausn sé bindandi um úrslit sakarefnis milli aðilanna og þeirra er koma að lögum í þeirra stað. Með úrskurði á grundvelli 13. kafla laga nr. 90/1989 kveður dómari á um hvort umbeðin aðfarfargerð fari fram eða ekki miðað við þær aðstæður og upplýsingar er fyrir liggja. Verður úrskurði um það ekki jafnað til dóms í einkamáli sem ætlað er að vera endanleg efnisleg niðurstaða í deilu aðila um viðkomandi sakarefni. Ákvæði laga um meðferð einkamála um neikvæð réttaráhrif dóms eiga því ekki við um úrskurði samkvæmt 13. kafla laga nr. 90/1989. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi um annað en gjafsóknarkostnað varnaraðila og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hvor aðili skal bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um annað en gjafsóknarkostnað og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur. Málið barst dóminum 28. nóvember sl. og var þingfest 8. sama mánaðar. Það var flutt og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila 16. janúar sl. Sóknaraðili er A, [...]. Varnaraðili er B, til heimilis á sama stað, en dvelst að [...] í Reykjavík. Sóknaraðili krefst “dómsúrskurðar um að gerðarbeiðandi fái son sinn og gerðarþola, B, C, fæddan í Danmörku þann [...] 2006, tekinn úr umráðum gerðarþola, Barnaverndar Reykjavíkur og afhentan sér með beinni aðfarargerð, hafi ekki áður verið farið með drenginn út til Danmerkur, með vísan til Haag samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sbr. og lög nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl.” Í þessum þætti málsins krefst sóknaraðili ekki málskostnaðar. Varnaraðili krefst frávísunar og málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Sóknaraðili hefur fallið frá kröfum á hendur Barnavernd Reykjavíkur. Mál á milli sömu aðila út af sama sakarefni hefur áður verið rekið fyrir dómnum og var úrskurður í því kveðinn upp 24. október sl. Eftirfarandi málavaxtalýsing er tekin úr þeim úrskurði. “Sóknaraðili kveður sig og varnaraðila hafa flutt til Danmerkur haustið 2004 og séu þau skráð þar í sambúð. Þeim hafi fæðst sonur eins og að framan greinir og fari þau sameiginlega með forsjá hans. Sóknaraðili kveðst hafa komið heim úr vinnu 16. ágúst sl. og hafi þá varnaraðili verið farin af heimilinu með son þeirra. Hann hafi síðar komist að því að hún hafi farið til Íslands með drenginn, en það hafi verið gegn vilja hans. Í framhaldinu hafi hann komið til landsins og snúið sér til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins sem hafi talið að um ólögmætt brottnám hafi verið að ræða. Varnaraðili gerir þær athugasemdir við málavaxtalýsingu sóknaraðila að þau hafi ekki verið skráð í sambúð í Danmörku. Til að feðra drenginn hafi hins vegar þurft að fylla út og undirrita eyðublað. Varnaraðili, sem ekki kveðst vera fær í dönsku, kveðst hafa talið sig með útfyllingunni vera að feðra drenginn, gefa honum nafn og skrá hann inn í danska kerfið, en ekki fela sóknaraðila forsjá hans með sér. Varnaraðili kveðst hafa farið af heimilinu vegna þess að ástandið hafi verið sér óbærilegt og hafi hún skilið eftir bréf þar sem hún skýrði sóknaraðila frá því. Hún hafi hins vegar ekki sagt honum hvert hún væri að fara, enda hafi hún ekki vitað það þá. Í málavaxtalýsingu varnaraðila kemur fram að þau hafi hafið sambúð fyrir sex árum þegar hún hafi verið 15 ára en sóknaraðili 31 árs. Af greinargerð hennar og framburði má ráða að hún telur sóknaraðila hafa ráðið yfir sér og stjórnað lífi sínu. Tilraunir hennar til að losna úr sambandinu hafi ekki borið árangur fyrr en hún hafi flúið af heimilinu með drenginn. Hún hafi fyrst leitað til kvennaathvarfs í Danmörku, en þar hafi henni verið ráðlagt að fara til Íslands þar sem hún nyti stuðnings fjölskyldu sinnar. Í gögnum málsins, þar með töldum framburði aðila, kemur fram að varnaraðili telur vafa leika á hvort sóknaraðili sé faðir drengsins. Hefur hún gert reka að því að höfða faðernismál í Danmörku og tilgreint þar annan mann sem hugsanlegan föður. Fyrir dómi voru aðilar sammála um að auk þessara tveggja kæmi þriðji maður til greina sem faðir.” Með úrskurðinum 24. október sl. var kröfum sóknaraðila hafnað. Hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem vísaði málinu frá 21. nóvember sl. Í dómi Hæstaréttar segir: “Með bréfi til Hæstaréttar 20. nóvember 2006 greindi varnaraðili frá því að sóknaraðili hafi átt umgengni við son þeirra 18. sama mánaðar og tekið þá barnið í umráð sín, sem hann hafi haldið síðan. Af hálfu sóknaraðila hefur verið staðfest að rétt sé með farið. samkvæmt 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 er það markmið beinnar innsetningargerðar að veita gerðarbeiðanda, sem með ólögmætum hætti er aftrað að neyta réttinda sinna, umráð yfir öðru en því, sem um ræðir í 72. gr. laganna, með því að taka það úr umráðum gerðarþola og afhenda honum. Sonur aðilanna er samkvæmt framansögðu ekki lengur í umráðum varnaraðila. Við svo búið verður að vísa málinu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.” Málið barst dóminum aftur eins og að framan sagði. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að hann hafi ætlað með son sinn til Danmerkur, en verið stöðvaður af lögreglu á Akureyrarflugvelli 23. nóvember sl. Í greinargerð varnaraðila segir að sóknaraðili hafi umgengist drenginn í nokkur skipti í viku meðan á fyrri málarekstri stóð. Hafi hún farið fram í kirkju undir eftirliti starfsmanns hennar. Laugardaginn 18. nóvember hafi sóknaraðili verið hjá drengnum í kirkjunni og þá beðið starfsmanninn um að ná í vatn sem hann hafi gert. Er starfsmaðurinn kom til baka voru sóknaraðili og drengurinn horfnir og í ljós hafi komið síðar að sóknaraðili hafi farið með hann til Ólafsvíkur og þaðan til Akureyrar. Eftir að drengurinn hafði verið tekinn af sóknaraðili var hann í nokkra daga vistaður á vegum barnaverndarnefndar en síðan afhentur varnaraðila. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að varnaraðili hafi numið drenginn á brott með ólögmætum hætti frá Danmörku þar sem hann var búsettur. Með þessu hafi hún brotið gegn rétti sóknaraðila sem forsjáraðila, en hann sé skráður faðir drengsins í Danmörku og aðilar fari sameiginlega með forsjá hans. Máli sínu til stuðnings vísar hann til ákvæða laga nr. 160/1995. Varnaraðili byggir kröfu sína um frávísun á því að dómurinn hafi þegar dæmt um sakarefnið og verði það því ekki aftur borið undir hann eða hliðsettan dómstól. Vísar hún til ákvæða 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála máli sínu til stuðnings. Í málinu sem úrskurðað var í 24. október sl. hafði sóknaraðili uppi sömu kröfur á hendur varnaraðila og hann hefur í þessu máli. Byggir hann á sömu málsástæðum og ber fyrir sig sömu lagarök. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 160/1995 skal fara með mál sem þetta eftir ákvæðum laga um aðför, nánar tiltekið ákvæðum 13. kafla þeirra. Í þeim kafla er 84. gr. og þar segir að almennum reglum um meðferð einkamála í héraði skuli beitt um mál sem rekin eru samkvæmt kaflanum, eftir því sem við geti átt. Í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 segir að krafa sem dæmd hafi verið að efni til verði ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól framar en í lögunum segir og nýju máli um slíka kröfu skuli vísað frá dómi. Þar sem svo stendur á í málinu verður að vísa því frá dómi. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 150.000 krónur. Sóknaraðili skal greiða 150.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Málinu er vísað frá dómi. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, B, skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 150.000 krónur. Sóknaraðili, A, greiði 150.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs.
Mál nr. 251/2004	Bifreið Vöruflutningar Evrópska efnahagssvæðið Refsiheimild Stjórnarskrá	X var saksóttur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið vöruflutningabifreið yfir sjö daga tímabil án þess að taka sér„lögboðna vikuhvíld.“ Var þetta í ákæru talið varða við a. lið 1. gr. reglugerðar nr. 136/1995 um aksturs- og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og við flutning innan Evrópska efnahagssvæðisins, sbr. ákvæði reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum, sbr. 6. mgr. 44. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Talið var að sjálfstæða verknaðalýsingu á broti varðandi hvíldartíma ökumanna væri hvorki að finna í 6. mgr. 44. gr. umferðarlaga né heldur í reglugerð nr. 136/1995 sem sett væri með stoð í lögunum. Væri því ekki um að ræða svo skýra refsiheimild að samrýmanleg væri 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jónatan Þórmundsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2004 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Með ákæru 12. febrúar 2004 var ákærði saksóttur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni [...] frá og með laugardeginum 2. nóvember til og með föstudeginum 8. nóvember 2002, eða í sjö daga „án þess að taka sér lögboðna vikuhvíld.“ Var þetta í ákæru talið varða við a. lið 1. gr. reglugerðar nr. 136/1995 um aksturs- og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og við flutning innan Evrópska efnahagssvæðisins, sbr. „1. undirgrein 1. mgr. 6. gr.“ og 3. tölulið 8. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum, sbr. 6. mgr. 44. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Ákærði hefur fyrir dómi viðurkennt þann akstur sem að framan greinir. Í 1. gr. reglugerðar nr. 136/1995 segir meðal annars að ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið sem vísað er til í 20., 21. og 23. tölulið XIII. viðauka við hann, skuli gilda hér á landi, með þeim breytingum og viðbótum sem leiðir af viðaukanum, bókun 1 við samninginn og öðrum ákvæðum hans, svo og þeirri aðlögun sem leiðir af ákvæðum 2.-4. gr. reglugerðarinnar. Er reglugerð ráðsins (EBE) nr. 3820/85 ein þeirra gerða sem vísað er til í viðaukanum, sbr. a. lið 1. gr. reglugerðar nr. 136/1995. Efnislýsingu þess brots sem ákærða er gefið að sök telur ákæruvaldið vera í ákvæðum sem með réttu eru 2. mgr. 1. töluliðar 6. gr. og 3. töluliður 8. gr. reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85. Í 2. mgr. 1. töluliðar 6. gr. reglugerðarinnar kemur fram að ökumaður skuli „eftir sex akstursdaga hið mesta taka sér vikulegan hvíldartíma“ eins og skilgreint er í 3. tölulið 8. gr. Í þeirri grein eru einnig ákvæði um svokölluð hvíldartímabil. Þar segir meðal annars að ökumaður skuli á sólarhrings fresti fá daglegan tilgreindan hvíldartíma. Í 3. tölulið greinarinnar segir að í hverri viku skuli framlengja eitt þeirra hvíldartímabila sem um geti í 1. og 2. tölulið með vikulegum hvíldatíma sem sé í allt 45 klukkustundir samfellt. Heimilt sé að stytta þennan hvíldartíma niður í 36 klukkustundir samfellt hið minnsta ef hann er tekinn á bækistöð ökutækis eða ökumanns eða í minnst 24 klukkustundir samfellt ef hann er tekinn annars staðar. Þá er komist svo að orði að sérhverja styttingu beri að bæta upp með jafnlangri hvíld sem tekin sé óslitið fyrir lok þriðju viku eftir þá viku sem um ræðir. Reglugerð nr. 136/1995 var sett meðal annars með stoð í þágildandi ákvæði 6. mgr. 44. gr. umferðarlaga. Í því var hvorki að finna sjálfstæða verknaðalýsingu á broti varðandi hvíldartíma ökumanna né aðrar efnisreglur þar um, heldur sagði einungis að dómsmálaráðherra gæti sett reglur um hvíldartíma ökumanna. Efnisákvæði 2. mgr. 44. gr. umferðarlaga kemur ekki til álita í máli þessu þar sem ákærða er ekki gefið að sök í ákæru að hafa brotið gegn því lagaákvæði, heldur hinum valkvæðu ákvæðum reglugerðar ráðsins (EBE) nr. 3820/85 um hvíldartíma ökumanna. Ákvæði 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga hefur að geyma aðgreinda refsireglu sem vísar til verknaðarlýsinga í öðrum ákvæðum laganna og í ákvæðum reglna sem settar eru samkvæmt þeim. Breytir þetta ákvæði engu um niðurstöðu málsins þar sem sjálfstæða verknaðarlýsingu var hvorki að finna í 6. mgr. 44. gr. laganna, eins og áður segir, né heldur í reglugerð nr. 136/1995 sem sett var með stoð í umferðarlögum. Samkvæmt þessu er hér ekki um að ræða svo skýra refsiheimild að samrýmanleg sé 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu ákærða. Eftir þessum úrslitum skal greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, Viðars Lúðvíkssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. apríl 2004. Telst þetta varða við a-lið 1. gr. reglugerðar nr. 136,1995, um aksturs- og hvíldartíma ökumanna o.fl. í innanlandsflutningum og í flutningum innan Evrópska Efnahagssvæðisins, sbr. 1. undirgrein 1. mgr. 6. gr., sbr. 3. tl. 8. gr. EBE-reglugerðar nr. 3820/85, um samhæfingu tiltekinnar löggjafar á sviði félagsmála er varðar flutninga á vegum, sbr. 6. mgr. 44. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 82,1998 og 57,1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu ákærða er haldið uppi vörnum í málinu og gerðar þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara er þess krafist að honum verði einungis gerð vægasta refsing sem lög frekast leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hans hrl. Viðars Lúðvíkssonar. I. Málavextir II. Niðurstöður. Ljóst er af framburði ákærða og ökurita bifreiðarinnar [...] og akstursbók ákærða fyrir bifreiðina, að hann ekur henni samfellt í 7 daga frá 2. nóvember til 8. nóvember 2002 án þess að taka sér vikuhvíld, svo sem mælt er fyrir um í EBE reglugerð nr. 3820/1985. Hinsvegar sýnir akstursbókin, að ákærður hefur eins og hann heldur fram, ekki verið við akstur 2 daga á undan, þ.e. 31. október og 1. nóvember og hann tekur sér 2ja daga hvíld 9. og 10. nóvember. Samkvæmt þessu hefur ákærður ekið 5 daga í vikunni frá 28. október til 3. nóvember og fengið 2ja daga frí og svo ekur hann í 5 daga í vikunni 4. til 10. nóvember og tekur sér þá 2ja daga frí. Þá staðfesta skráningarblöð ökuritans frásögn ákærða um langan samfelldan akstur 2. og 3. nóvember, svo sem til [...]og aftur til [...], en skráningarblöðin fyrir 4-8. nóvember sýna að þar er um að ræða styttri vinnudaga og aksturstímabilin eru styttri og oft verulegt bil á milli þeirra, sem telja verður biðtíma. Þannig er vinnutíminn 4. nóvember 8 tímar, þar af biðtímar a.m.k. 2 tímar, 5. nóvember er 8 tímar, þar af biðtímar a.m.k. 2 tímar, 5. nóvember er vinnutíminn um 12 tímar, en þar af biðtímar 6-7 tímar og 8. nóvember er vinnutíminn 7 tímar og biðtímar a.m.k. 2 tímar og miðað við að hann lýkur vinnu kl. 16:00 er tíminn þar til hann hefur akstur aftur 62 tímar. Samkvæmt þessu er aksturinn þessa 7 daga að frádregnum biðtímum vel innan við 44 tíma, en eftir reglugerðinni nr. 136/1995 er ökumanni heimilt að aka 60 til 64 tíma með þargreindum hléum vikulega. Í málinu hefur verið lagt fram samkomulag milli Trausta félags sendiferðabifreiðastjóra, Vegagerðarinnar og dómsmálaráðuneytisins, dags. 12. júlí 1996. Samkvæmt þessu samkomulagi sem gert er eftir gildistöku reglugerðarinnar og hlýtur að vera til fyllingar henni, skal draga fasta biðtíma frá helgarhvíld. Þó að fallast megi á það með ákærða að heimildin í 44. gr. umferðarlaga sem ráðherra er fengin til að ákveða hvíldartíma ökumanna, sé án frekari tilgreiningar of víðtækt framsal löggjafarvalds, er til þess að líta, að reglugerð EBE sem kveður á um hvernig hvíldartíma ökumanna nr. 3820/1985 hafði verið samþykkt í ráði Evrópubandalagsins í lok ár 1985 og bar aðildarríkjum bandalagsins sem og þeim ríkjum sem eru aðilar EES samningsins að samþykkja lög og stjórnsýslufyrirmæli, sem nauðsynleg væru til að framfylgja reglugerðinni. Þessi reglugerð var því til staðar er umferðarlögin nr. 85/1987 voru sett og var Íslenska ríkinu skylt að innleiða hana hér á landi og verður að túlka heimildina í 6. mgr. 44. gr. umferðarlaganna í því ljósi, að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð sem gilti hér á landi í samræmi við reglugerð EBE nr. 3820/1985 og jafnframt á það við um nánari takmarkanir sbr. 11. gr. reglugerðarinnar. Þetta gerði dómsmálaráðherra með setningu reglugerðar nr. 136/1995, þar sem kveðið er á um það m.a. að reglugerð nr. 3820/1985 að teknu tilliti til þeirrar aðlögunar sem getur í 2.-4. gr. reglugerðarinnar nr. 136/1995 skuli gilda hér á landi og brot á reglugerðinni skuli sæta viðurlögum skv. heimild í 44. gr. sbr. 100. gr. umferðarlaga og er það í samræmi við 1. lið 11. gr. reglugerðar EBE nr. 3820/1985. Reglugerð nr. 136/1995 hefur verið auglýst og birt með lögformlegum hætti og verður á grundvelli þess að telja að fram sé komin nægileg tilgreining til beitingar refsiákvæðum umferðarlaga um brot á ákvæðum reglugerðar EBE nr. 3820/1985 um lágmarkshvíldartíma ökumanna o.fl. Í 2.-4. reglugerð nr. 136/1995 og svo í samkomulaginu frá 12. júlí 1993 milli Trausta félags sendiferðabifreiðastjóra, dómsmálaráðuneytisins og Vegagerðarinnar eru tilgreindar tilhliðranirnar frá reglugerð EBE nr. 3820/1985. Í máli þessu sá ákærður fram á mikla vinnu og tók sér því gott tveggja daga frí, en svo um helgina 2.-3. nóvember 2002 ók hann frá [...] til [...] og aftur til [...] og var þetta samfelldur akstur með lögbundinni hvíld og hléum á milli, en eftir það þ.e. 4.-8. nóvember er aksturinn meira slitinn í sundur með biðtímum o.fl., svo aksturstíminn varð ekki svo sem fyrr greinir nema 44 tímar, þó að akstursdagarnir væru sjö, en 22 tímar frá 4. til 8. nóvember. Það er mat réttarins að 2. mgr. 6. gr. EBE reglugerðar nr. 3820/1985 eigi fyrst og fremst við er um sé að ræða samfelldan akstur með lögboðnum hvíldum, þar sem aksturinn stendur í t.d. 10-12 tíma á dag með nauðsynlegum hléum. Aðeins 2 dagar á umræddu aksturstímabili hjá ákærða falla undir þessa skilgreiningu, en að öðru leyti var um að ræða akstursdaga með miklum biðtímum, sem samkvæmt samkomulaginu frá 12. júlí 1996, skyldi dragast frá helgarhvíld. Þegar þetta er virt og að ákærður fær rúma helgarhvíld eftir akstursvikuna verður það ekki talið honum til sakar í greint sinn að hafa verið við akstur meira en 6 akstursdaga og skal hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Ákvæðið miðað m.a. að því, að ökumaður fái eðlilega helgarhvíld í hverri viku, sem hann fékk í þessu tilviki. Þá ber að vísa til þess, að ekki er vísað til þessa ákvæðis í ákæru. Dæma ber að allur kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða hrl. Viðars Lúðvíkssonar sem ákveðast 105.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Guðmundur Siemsen, fulltrúi sýslumannsins í Kópavogi. Ákærður, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur kostnaður sakarinnar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Viðars Lúðvíkssonar hrl. 105.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 454/2006	Líkamsárás	G var sakfelldur fyrir að kasta gangstéttarhellubroti í andlit X með þeim afleiðingum að X hlaut skurð sem náði frá hægri augnkrók niður eftir andliti auk þess sem sex tennur brotnuðu í munni hans. Fallist var á að G hafi ætlað að nota hellubrotið til að verja sig eða ógna, en hann var á flótta undan X sem hljóp á eftir honum á mikilli ferð ásamt nokkrum vinum sínum. Talið var hins vegar að G hafi hlotið að vera ljóst að sú háttsemi hans að sveifla þungu hellubrotinu og henda því um leið og hann sneri sér við, vitandi að X var fast á hæla honum, var stórhættuleg og til þess fallin að líkamstjón hlytist af. Var brot hans heimfært undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki var fallist á að verknaður G hefði verið unninn í neyðarvörn. Við ákvörðun refsingar var þó litið til 3. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga þar sem í því fólst erting af hálfu X að elta G við annan mann þegar hann lagði á flótta. Einnig var litið til 4., 5. og 8. töluliðar 70. gr. almennra hegningarlaga. G var dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi og til að greiða X skaðabætur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 9. ágúst 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru og þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða X 918.505 krónur í skaðabætur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfu X verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð. Málavöxtum er rétt lýst í héraðsdómi. Eins og þar fram kemur kvaðst ákærði hafa rifið sig lausan frá kæranda X með því að slá hann. Í framhaldi af því hafi hann lagt á flótta en X hlaupið á mikilli ferð á eftir honum ásamt nokkrum vinum sínum. Kvaðst ákærði hafa vitað af mönnunum á eftir sér en ekki gert sér grein fyrir fjarlægðinni á milli hans og þeirra þegar hann tók upp hellubrot, sneri sér við og sveiflaði því. X hafi verið „kominn við það sama og hann fær hana beint í andlitið“. Aðspurður um hvort X hafi hlaupið á helluna sagði ákærði að hann hafi hent hellunni en hún hafi ekki farið langt. Að þessu athuguðu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á með héraðsdómara að verknaðarlýsing í ákæru sé rétt. Ákærði kvaðst hafa ætlað að nota hellubrotið til að verja sig eða ógna. Héraðsdómari mat þá frásögn hans trúverðuga og verður það mat ekki endurskoðað af Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Ákærða hlaut hins vegar að vera ljóst að sú háttsemi hans að sveifla þungu hellubrotinu og henda því um leið og hann sneri sér við, vitandi að X var fast á hæla honum, var stórhættuleg og til þess fallin að líkamstjón hlytist af. Verður brot hans því heimfært undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Ákærði hefur borið því við að verknaður hans hafi verið unninn í neyðarvörn þar sem hann hafi verið á hlaupum undan X, sem sé mun stærri og þyngri en hann, og nokkrum félögum X. Hafi ákærði verið hræddur og mátt vænta þess að þeir réðust á hann. Verði því að telja hvað sem öðru líði að háttsemi hans sé refsilaus samkvæmt 1. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því ákvæði er það skilyrði neyðarvarnar að ekki hafi verið beitt vörnum, sem séu augsýnilega hættulegri en sú árás sem vofir yfir. Þó ákærði hafi verið hræddur og mátt vænta þess að þeir sem á eftir honum hlupu myndu ráðast á hann, var sú háttsemi hans að kasta hellubrotinu á þann veg sem lýst hefur verið stórhættuleg og verður því ekki fallist á að verknaðurinn hafi verið unninn í neyðarvörn. Af sömu ástæðum kemur 2. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga heldur ekki til álita í málinu. Af gögnum málsins verður ekki fullyrt hvort ákærði eða X átti upptökin að ryskingum þeim sem urðu milli þeirra áður en ákærði tók til fótanna. Hins vegar er ljóst af framburði X og þáverandi unnustu hans, M, að hann hafði skömmu áður aðstoðað dyravörðinn við að koma ákærða út af skemmtistaðnum, en í kjölfar þess hafi þeir rifist og lent í ryskingum. X var ekki starfsmaður umrædds skemmtistaðar og ekkert er fram komið um að dyravörðurinn hafi þarfnast aðstoðar hans við að vísa ákærða út úr húsinu. Þá fólst erting í því af hálfu X að elta ákærða við annan mann þegar hann lagði á flótta. Verður því við ákvörðun refsingar ákærða litið til 3. mgr. 218. gr. b. honum til málsbóta. Ákærði er sakfelldur fyrir hættulega líkamsárás sem hafði alvarlegar afleiðingar. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Hann gaf sig fram við lögreglu á vettvangi og var samvinnuþýður við rannsókn málsins. Verður því litið til 5. og 8. töluliðar 70. gr. almennra hegningarlaga svo og 4. töluliðar sama ákvæðis, en ákærði var tvítugur þegar hann framdi brotið. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í fimm mánuði, en rétt er með hliðsjón af ungum aldri hans og því að hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað að fresta fullnustu refsingar hans og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð. Tjónþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem eru hæfilega ákveðnar í héraðsdómi. Ákvæði hans um skaðabætur er staðfest að öðru leyti en því að gegn mótmælum ákærða verður hann ekki dæmdur til að greiða áætlaðan tannlæknakostnað. Verður ákærði því dæmdur til að greiða brotaþola samtals 483.505 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Gunnar Þórbergur Harðarson, sæti fangelsi í fimm mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði X 483.505 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 300.000 krónum frá 11. júní 2005 til 27. ágúst sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af sömu fjárhæð frá þeim degi til 12. maí 2006, en af 483.505 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 410.130 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 29. maí sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 7. apríl 2006 á hendur Gunnari Þórbergi Harðarsyni, kt. 250185-2519, Arnarheiði 9b, Hveragerði, fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 11. júní 2005, fyrir utan veitingahúsið [...] kastað gangstéttarhellubroti í andlit X, með þeim afleiðingum að X hlaut skurð sem náði frá hægri augnkrók niður eftir andliti, í gegnum efri vör inn að slímhúð neðri varar, auk þess sem 6 tennur brotnuðu í munni hans. Þá þjáist X ennþá af verkjum í líkamanum, skertu skammtímaminni, svima og sjóntruflunum, og óvíst er um batahorfur. Ákæruvaldið telur brot ákærða varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, og krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu X er krafist skaðabóta að fjárhæð 918.505 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. júní til 20. júlí 2005 en dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Einar Gautur Steingrímsson hrl., var skipaður réttargæslumaður brotaþola við aðalmeðferð málsins og krafðist hann þóknunar fyrir kröfugerð og málflutning fyrir dóminum. Þá lagði hann fram viðbótarkröfu vegna kostnaðar sem ákærði hafi orðið fyrir vegna líkamsárásarinnar, alls að fjárhæð 43.327 krónur, auk dráttarvaxta frá uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af refsi- og bótakröfu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að málsvarnarlaun verjanda á rannsóknarstigi og fyrir dómi og ferðakostnaður greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik og rannsóknargögn Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að aðfaranótt laugardagsins 11. júní 2005 hafi borist tilkynning um áflog utan við [...] og að einn aðili væri án meðvitundar eftir að hafa verið laminn í andlitið með steinhellu. Kærandi var kominn til meðvitundar er lögreglu bar að á sjúkrabifreið. Ákærði gaf sig strax fram við lögreglu og segir í skýrslunni að hann hafi gengist við því að hafa kastað steinhellu í andlit kæranda. Kvaðst hann hafa verið inni á skemmtistaðnum þegar vinur hans lenti í átökum og hafi hann ætlað að koma honum til hjálpar, en verið hent út af staðnum. Hafi hann þá sagt eitthvað á þá leið að [...] væru fífl og við það hafi kærandi og tveir aðrir tekið til við að berja hann og sparka í hann. Hann hafi náð að sleppa frá þeim en þeir elt hann og hann þá tekið upp steinhellu og kastað í þá. Steinhellan hafi lent í andliti kæranda. Dyraverðir hefðu ekki aðhafst neitt er kærandi og félagar hans gengu í skrokk á honum. Í skýrslu lögreglu segir að kærandi hafi verið mjög æstur á vettvangi og erfiðlega gengið að róa hann niður til að koma honum inn í sjúkrabifreiðina. Kvaðst hann ekkert muna eftir atburðinum né þeim er olli honum áverkunum. Lögreglumenn yfirgáfu vettvang til að flytja kæranda á sjúkrahús, en óskuðu eftir að aðrir lögreglumenn yrðu sendir á staðinn vegna óróa í fólki sem hafði safnast saman við skemmtistaðinn. Samkvæmt skýrslu lögregluvarðstjóra sem þá kom á vettvang kom ákærði hlaupandi að lögreglubifreiðinni um leið og hún kom inn á bifreiðaplanið við [...] í því skyni að forða sér undan mönnum sem höfðu veist að honum eftir atvikið. Lögregla ljósmyndaði vettvanginn og var blóðflekkur sem talinn var frá kæranda um einn meter frá dyrum að afgreiðslu [...]. Þá voru þar þrjú brot úr gangstéttarhellu og voru tvö þeirra tekin til rannsóknar. Í læknisvottorði, undirrituðu af A, dagsettu 2. október 2005, segir að kærandi hafi komið á slysa- og bráðadeild út af andlitsáverka sem hann hafi orðið fyrir eftir líkamsárás. Segir í vottorðinu að hann hafi verið með áverka sem samræmst hafi áverkalýsingu. Kærandi hafi verið með rák skáhallt eftir andlitinu, frá hægri augnkrók niður á neðri vör. Þetta byrji sem marrák upp við augnkrókinn og dýpki síðan og kljúfi efri vörina alveg í gegn og neðri vörina inn að munnslímhúð. Þá hafi hann einnig verið með brotnar tennur. Myndataka hafi staðfest að ekki væri um að ræða brot á andlitsbeinum. Þá liggur frammi læknisvottorð B, læknis á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss, dagsett 25. ágúst 2005. Segir þar að við komu 13. júní 2005 hafi verið tekin röntgenmynd sem sýni ekki brot, en vökva í hægri kinnholunni. Sneiðmynd af andlitsbeinum hafi ekki sýnt brot. Áverkavottorð dagsett 14. september 2005, ritað af C, tannlækni, liggur frammi í málinu. Segir þar að tannlæknirinn hafi séð kæranda um klukkan sjö að morgni 11. júní og hafi hann þá verið mjög bólginn hægra megin í andliti. Skoðun hafi leitt í ljós að sex tennur hafi verið brotnar. Samkvæmt læknisvottorði D, dagsettu 11. nóvember 2005, leitaði kærandi til læknis 23. júní og var þá með mikla vöðvabólgu vinstra megin í hálsi og herðum sem leiddi niður í líkamann. Var honum þá vísað til sjúkraþjálfara. Segir í vottorðinu að kærandi hafi hafið störf 11. júlí 2005 hjá [...], en orðið að hætta sökum svima. Hann hafi hafið störf sem sölumaður á bílasölu en fengið strax verki í mjóbakið og hætt eftir nokkrar vikur. Frá því í byrjun nóvember hafi hann unnið við bílaviðgerðir og finni ávallt fyrir verkjum í vinstri helmingi líkamans. Þá finnist honum skammtímaminni hafa versnað. Hann fái oft svima og sjóntruflanir og verk í mjóbaki sem leiði niður í vinstri fót. Loks er tekið fram að óvíst sé um batahorfur. Samkvæmt læknisvottorði E, læknis á [...], dagsettu 2. ágúst 2005, leitaði ákærði til læknis 11. júní 2005. Í vottorðinu kemur fram að ákærði hafi verið með skrámur á höndum, eymsli í vinstri úlnlið og verk við beygju um vinstri úlnliðinn. Þá hafi hann verið með eymsli í hægri þumli og kúlu á höfði og kvartað undan höfuðverk. Lögreglan á [...] tók sem fyrr segir tvö hellubrot til rannsóknar vegna málsins. Annað hellubrotið var 3,90 kg að þyngd, en hitt brotið reyndist 7,40 kg að þyngd. Á báðum hellubrotunum voru blettir sem gáfu jákvæða svörun við sértæku staðfestingarprófi fyrir mennskt blóð. Tekin var skýrsla af ákærða, Gunnari Þórbergi Harðarsyni, hjá lögreglu að morgni 11. júní 2005 og aftur 27. júlí 2005. Ákærði kvað dyravörð hafa vísað sér út af skemmtistaðnum [...]. Fyrir utan húsið hafi maður, kærandi í máli þessu, farið að skipta sér af ákærða eftir orð sem hann hafi látið falla. Kærandi hafi tuskað ákærða til og tekið hann hálstaki og snúið hann niður á bifreiðaplanið. Ákærði hafi slegið frá sér og lagt á flótta. Félagi kæranda hafi staðið rétt hjá, en ekki aðhafst neitt, fyrr en ákærði hafi hlaupið af stað, en þá hafi hann gripið til hans. Ákærði hafi náð að hlaupa suður fyrir húsið og þá hafi fimm menn verið á eftir honum. Ákærði greindi svo frá að hafa verið orðinn skelfingu lostinn og hafa gripið til þess á hlaupunum að taka upp brot af gangstéttarhellu og kasta því aftur fyrir sig. Tilgangurinn hafi verið sá að vekja ótta með þeim sem á eftir honum voru og vinna tíma til þess að komast undan. Kvað hann það alls ekki hafa verið ætlan sína að meiða nokkurn mann, enda hafi hann ekki miðað á neinn og ekki séð hvar brotið myndi lenda. Við síðari skýrslutökuna greindi ákærði svo frá að hafa tekið helluna upp og snúið sér við með hana, og hún hafi lent í andlitinu á kæranda um leið og hann sneri sér við. Hellan hafi dottið niður um leið vegna þess að ákærði hafi verið búinn að sleppa henni. Kærandi, X, gaf skýrslu hjá lögreglu 29. ágúst 2005. Kærandi kvaðst lítið muna eftir atvikinu, enda hafi hann rotast við höggið. Hann kvaðst þó muna eftir að hafa talað við ákærða, þegar verið var að vísa honum út af staðnum. Kærandi kvaðst hafa verið að aðstoða dyravörðinn með því að tala ákærða til. Kærandi kvaðst ekki muna eftir að hafa tekið ákærða hálstaki, en kvaðst hugsanlega hafa hrist hann til. Kærandi kvaðst ekki muna hver tilgangurinn hafi verið með því að hlaupa á eftir ákærða, hann kvað félaga sína hafa sagt sér að ákærði hefði slegið hann, og sjálfsagt hafi hann verið ósáttur við það og ætlað að tala við ákærða út af því. F gaf skýrslu hjá lögreglu 2. ágúst 2005. Vitnið kvaðst hafa verið við [...] og séð hvar kærandi hafi verið með ákærða í höndunum og verið að tuska hann til, m.a. hent honum í jörðina. Ákærði hafi slegið til kæranda þannig að hann hafi losnað, en þá hafi vinur kæranda komið að og veist að honum. Ákærði hafi þá hlaupið niður fyrir húsið á undan kæranda og einum eða tveimur strákum öðrum. Ákærði hafi tekið upp steinhellu og sveiflað henni aftur fyrir sig, án þess að miða á þá sem á eftir fóru, en þá hafi kærandi verið kominn alveg að honum og hellan lent í andliti hans. G gaf skýrslu hjá lögreglu 27. júlí 2005. Vitnið kvaðst hafa séð ákærða og kæranda vera að rífast, ákærði hafi kýlt kæranda og hlaupið niður fyrir húsið og kærandi og vitnið á eftir, ásamt fleira fólki. Ákærði hafi tekið upp hellu og snúið sér í hálfhring og „dúndrað“ henni í andlitið á kæranda sem hafi komið hlaupandi að honum. H gaf skýrslu hjá lögreglu 26. júlí 2005. Vitnið kvað kæranda og ákærða hafa rifist. Kærandi hafi haldið í ákærða og verið að tala við hann. Ákærði hafi þá kýlt kæranda í andlitið og komist undan á hlaupum. Ákærði hafi tekið upp gangstéttarhellu á hlaupunum og snúið sér við og lamið kæranda með hellunni beint í andlitið. Vitnið kvað ákærða ekki hafa hent hellunni aftur fyrir sig. I gaf skýrslu hjá lögreglu 26. júlí 2005. Vitnið kvað ákærða og kæranda hafa verið að rífast. Síðan hafi byrjað ýtingar á milli þeirra og ákærði reynt að kýla kæranda. Ákærði hafi reynt að hlaupa í burtu, en þá hafi vinur kæranda reynt að stöðva hann, en ákærði þá ráðist á hann. Ákærði hafi hlaupið af stað og kærandi og fleiri strákar á eftir honum. Þegar þeir hafi verið komnir fyrir húshornið hafi ákærði tekið upp gangstéttarhellu, snúið sér við og hent henni beint í andlitið á kæranda sem hafi komið hlaupandi á eftir honum. Ákærði hafi sleppt hellunni 20-30 sentimetrum frá andliti kæranda. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Fyrir dómi greindi ákærði, Gunnar Þórbergur Harðarson, svo frá að hann hafi verið með félögum sínum á skemmtistaðnum [...] umrætt sinn. Komið hafi til átaka milli vitnisins J og annars manns og hafi ákærði gengið á milli. Dyravörður hafi komið að og lyft ákærða upp og borið hann út fyrir dyr. Ákærði hafi reynt að útskýra að hann hafi verið að stöðva slagsmál en dyravörðurinn staðið í dyrunum og meinað ákærða inngöngu. Ákærði hafi þá látið falla orðin „helvítis [...]“ og þá hafi kærandi komið aftan að honum þar sem hann stóð í dyragættinni og farið að tuska hann til. Dyravörðurinn hafi ekkert aðhafst. Ákærði kvaðst hafa lent í jörðinni framan við bifreiðastæði sem merkt sé fötluðum og þar hafi hópur [...] staðið yfir honum, en félagar ákærða hafi hvergi verið nálægt. Ákærði kvaðst hafa komist á fætur og náð að rífa sig frá þeim með herkjum. Ákærði kvaðst hafa veitt kæranda hnefahögg þegar hann var nýstaðinn á fætur í þeim tilgangi að losa sig frá kæranda. Hann hafi reynt að hlaupa í áttina að [...] til að fá einhvern til að stöðva þetta, en þá hafi einn af strákunum hlaupið fyrir hann og hann þá tekið stefnuna suður fyrir staðinn, hann hafi hlaupið niður tröppur sem þar séu og fyrir húshornið. Hópurinn hafi elt hann og kærandi verið rétt á eftir honum. Ákærði kvaðst hafa séð hellu sem sé notuð til að halda dyrum opnum og tekið hana upp og snúið sér við og þá hafi hún farið beint í andlitið á kæranda sem hafi komið hlaupandi á mikilli ferð. Ákærði kvaðst ekki beinlínis hafa hent hellunni aftur fyrir sig, hann hafi tekið hana upp, sveiflað henni og hent henni, en hún hafi ekki farið langt. Ákærði kvaðst hafa tekið helluna upp í þeim tilgangi að verja sig. Hann kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir hversu langt bil var á milli hans og þess sem var fremstur í hópnum sem elti hann þegar hann tók helluna upp. Ákærði kvaðst hafa vitað af einhverjum á eftir sér og heyrt ópin í þeim rétt fyrir aftan sig. Ákærði kvað þetta allt hafa tekið mjög skamman tíma og gerst í einni samfellu. Ákærði kvaðst hafa tekið nokkur skref frá vettvangi eftir að kærandi varð fyrir hellunni, en félagar kæranda komið á eftir honum. Dyravörðurinn hafi síðan komið að og skilið ákærða frá félögum kæranda. Dyravörðurinn hafi haldið honum föstum og félagar kæranda komið að og sparkað í ákærða þar sem hann lá. Dyravörðurinn hafi ekki losað takið fyrr en honum hafi verið bent á að það væri ekki þörf á að halda ákærða. Ákærði kvaðst telja að myndir af hellubrotum sem lögregla tók í sínar vörslur séu ekki af þeirri hellu sem hann notaði. Ákærði kvaðst vera 170 cm á hæð og 63 kg að þyngd. Ákærði var spurður um framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að hann hafi ætlað að nota helluna til að ógna þeim sem eltu hann vegna þess að hann hafi verið einn á móti þeim öllum og að kærandi hafi verið á mikilli ferð og hefði keyrt ákærða niður ef þetta hefði ekki gerst. Ákærði skýrði þetta svo að honum hafi fundist sem hann yrði „keyrður niður“ er hann hafi séð kæranda sem sé um tveir metrar að hæð koma á harðahlaupum að sér. Ákærði kvaðst hafa séð einhvern koma á mikilli ferð um leið og hann sneri sér við með helluna og sá hefði örugglega fellt hann ef hann hefði ekki verið með helluna. Ákærði kvað helluna hafa farið niður með það sama. Ákærði kvað það aldrei hafa verið ætlun sína að nota helluna í að skaða kæranda. Kærandi X gaf skýrslu fyrir dómi. Kærandi kvaðst hafa verið á leið út af af [...] ásamt unnustu sinni á sama tíma og verið var að koma ákærða út fyrir dyr. Kærandi kvaðst hafa aðstoðað dyravörðinn við það verk og beðið ákærða að haga sér almennilega, en ákærði hafi verið æstur og með einhver leiðindi. Ákærði hafi fari í burtu, en svo verið að kalla eitthvað að kæranda, en kærandi kvaðst þó ekki muna þetta fyrir víst. Kærandi kvaðst hafa farið að ræða við hann. Ákærði hafi farið niður tröppurnar og kærandi á eftir til að reyna að fá á hreint hvers vegna ákærði væri æstur út í hann. Ákærði hafi verið alveg brjálaður og kærandi reynt að fá hann til að segja „hvað málið væri“. Meira kvaðst kærandi ekki muna af atburðarásinni. Kærandi kvaðst hafa farið að skipta sér af því sem var að gerast því ákærði hafi verið að rífa kjaft. Kærandi kvað dyravörðinn hafa verið einan að henda ákærða út. Kærandi mundi ekki efni orðaskipta sinna við ákærða og mundi ekki til þess að ákærði hafi lent í jörðinni. Þá mundi hann ekki eftir því að hafa ráðist á ákærða né að ákærði hafi slegið hann til að losna. Kærandi kvaðst síðast muna eftir sér hægra megin við ruslatunnurnar, en bifreiðastæði fyrir fatlaða sé vinstra megin við þær. Kærandi kvaðst muna eftir að þar hafi verið rifist og þar hafi ákærði verið ásamt vini sínum og einhver kunningi kæranda komið og sagt þeim að hætta þessu. Næst kvaðst kærandi muna eftir að einhver hafi staðið yfir honum og reynt að ná í hann lífi. Kærandi kvaðst hafa verið mjög ringlaður og fundið fyrir miklum sársauka. Kærandi kvaðst ekki hafa verið mjög drukkinn, en minnisleysið stafi af því að hann hafi fengið heilahristing. Kærandi kvaðst ekki muna ástæðuna fyrir því að hafa elt ákærða, en kvaðst telja að það hafi verið af því að ákærði hafi slegið hann, eftir því sem vinir hans hafi sagt honum. Kærandi kvaðst vera 193 cm að hæð og 96 kg að þyngd. Kærandi kvaðst ekki hafa verið rúmligjandi á sjúkrahúsi eftir atvikið, en ekki hafa átt gott með að stunda vinnu eftir atvikið, þar sem hann hafi tognað illa á hálsi og niður í bak. Þá kvaðst hann vera allur dofinn í líkamanum, finna fyrir svima og ekki geta unnið á vinnuvélum, eins og hann hafi áður gert. Kærandi kvaðst finna fyrir mikilli þreytu og sjóntruflunum við lestur. Kærandi kvaðst ekki geta stundað vinnu vegna afleiðinganna og kvaðst hann finna fyrir kvíða og andlega líðan vera slæma. Kærandi kvað koma tímabil þar sem líðan hans sé ágæt. Vitnið G kom fyrir dóm. Vitnið kvaðst vera vinur kæranda. Vitnið kvaðst hafa gengið út úr húsinu og séð ákærða og kæranda vera að rífast. Vitnið kvaðst ekki hafa séð kæranda snerta ákærða og kannaðist ekki við að hafa séð þá í jörðinni. Þeir hafi verið uppistandandi, á bifreiðaplaninu, og fólk í kring. Vitnið kvaðst hafa staðið aðeins til hliðar og séð ákærða slá til kæranda, kýla hann niður og hlaupa í burtu. Kærandi hafi hlaupið á eftir ásamt vitninu og fleirum. Vitnið kvaðst hafa verið aðeins á eftir og staðið í tröppunum, sem liggi niður fyrir húsið, þegar hann hafi séð ákærða beygja sig niður og snúa sér við með höndina á lofti og sveifla henni og slá kæranda beint í andlitið með einhverju sem hann tók upp, þannig að kærandi féll í jörðina. Nánar aðspurður kvað vitnið ákærða hafa sveiflað hellunni frá jörðu og upp í andlit kæranda. Vitnið kvað kæranda hafa litið út fyrir að vera dáinn og farið að huga að honum. Vitnið kvað um það bil 6-8 metra hafa verið á milli hans og kæranda þegar atvikið átti sér stað. Vitnið kvað ákærða ekki hafa hent hellunni frá sér, heldur slegið kæranda í andlitið með helluna í hendinni. Vitnið H vinur kæranda kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa komið að þar sem nýlega hafi verið búið að henda ákærða út og hann og kærandi verið að rífast í tröppunum. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt orðaskipti, en rámaði í að hafa heyrt orðin „helvítis [...]“. Þetta hafi borist að ruslatunnunum. Um stimpingar hafi verið að ræða á báða bóga, tog í fatnað og þess háttar, en vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða falla í jörðina. Þá kvaðst vitnið ekki hafa séð kæranda með ákærða í tökum. Ákærði hafi síðan slegið kæranda og hlaupið á bak við [...] og vitnið á eftir ásamt kæranda. Þegar þeir hafi verið komnir á bak við húsið hafi ákærði gripið upp hellu við dyrnar að afgreiðslu [...] og slegið kæranda í andlitið. Þegar þetta hafi gerst hafi vitnið verið í tröppunum sem liggi niður á bak við [...] og vegalengdin á milli hans og ákærða og kæranda verið 10 til 15 metrar. Nánar aðspurður kvað vitnið ákærða hafa tekið helluna upp á hlaupunum, snúið sér við og lamið kæranda í andlitið, en hann hafi verið rétt á eftir ákærða. Hellan hafi ekki verið í lausu lofti þegar kærandi lenti á henni. Vitnið I kunningi kæranda kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa orðið var við ýtingar við ruslageymslu við bílastæðið fyrir utan [...], ekki hafi þó verið um stimpingar að ræða, frekar rifrildi. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða eða kæranda í jörðinni og ekki hafa heyrt orðaskipti á milli þeirra. Kærandi og ákærði hafi hlaupið á bak við [...] og vitnið farið á eftir og séð ákærða lemja kæranda með hellu í andlitið. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða taka helluna upp, en séð hann með hana í hendinni. Vitnið kvað ekki rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu þar sem segir að ákærði hafi snúið sér við og hent hellunni, hið rétta sé að ákærði hafi snúið sér við og lamið kæranda með hellunni, sem hann hafi haldið um það bil í höfuð hæð. Ákærði hafi ekki hent hellunni af einhverju færi, en sleppt henni þegar hún var 10 til 20 sentimetra frá andlitinu á kæranda. Vitnið kvaðst ekki hafa rætt við kæranda um málið eftir að atvikið átti sér stað. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir miklum áhrifum áfengis. Vitnið K kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa setið í bifreið sem lagt hafi verið á bifreiðastæði við [...] umrætt sinn. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis. Vitnið kvaðst hafa séð kæranda og H vera að tuskast við ákærða og kærandi haldið í ákærða. Ákærði hafi slegið til kæranda og minnti vitnið að kærandi hafi fallið við. Ákærði hafi þá reynt að hlaupa í burtu en H rifið í hann. Síðan hafi kærandi og H báðir hlaupið á eftir ákærða fyrir húshornið og þar með hafi vitnið misst þá úr sjónmáli. Félagi vitnisins hafi verið kominn út úr bifreiðinni á undan vitninu og farið fyrir húshornið á undan honum. Vitnið F kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst upphaflega hafa verið inni í bifreið sem var kyrrstæð utan við [...]. Hann kvaðst hafa séð ákærða, kæranda og einn aðila til á grasbletti við göngustíginn. Kærandi hafi haldið í ákærða og verið að tuska hann til. Ákærði hafi fallið í jörðina á meðan á þessu stóð. Ákærði hafi slegið í kæranda til að losa sig og hlaupið niður fyrir húsið. Hinir hafi hlaupið á eftir. Vitnið kvaðst þá hafa verið kominn út úr bifreiðinni og hafa staðið á móts við húshornið. Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar ákærði tók helluna upp, en séð þegar hann henti henni aftur fyrir sig og hún lenti í andlitinu á kæranda. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða líta við áður en hann henti hellunni. Vitnið kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis. Vitnið L kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa verið að skemmta sér á [...] umrætt sinn, en ekki verið ölvaður. Vitnið kvaðst hafa séð átök fyrir utan [...], framan við aðalinnganginn. Fjórir aðilar hafi verið í þessum átökum og hafi kærandi og ákærði verið að tuskast á. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neinn lenda í jörðinni þar og ekki séð kýlingar á milli manna. Átökin hafi borist niður fyrir húsið eftir að ákærði hafi losnað og hlaupið burt og tveir eða þrír aðrir hafi elt hann á hlaupum. Vitnið kvaðst hafa farið að athuga hvað væri um að vera og séð þá hvar kærandi lá alblóðugur og fjöldi fólks flykktist að. Vitnið kvaðst hafa tekið ákærða og haldið honum undir sér til að fólk kæmist ekki að honum, en félagar kæranda hafi verið mjög æstir. Lögregla og sjúkrabifreið hafi síðan komið að. Vitnið M kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst vera fyrrverandi unnusta kæranda. Vitnið kvaðst hafa verið með kæranda að skemmta sér, þau hafi verið búin að smakka áfengi og verið farin að finna á sér, en ekki verið ofurölvi. Þau hafi verið á heimleið og gengið fram í anddyri, þar sem verið var að tala við ákærða. Kærandi hafi farið að tala við ákærða og dyravörðinn og aðstoða við að koma ákærða út. Vitnið hafi þá farið inn á skemmtistaðinn til að kveðja vinkonu sína. Þegar hún hafi komið út aftur hafi kærandi og ákærði staðið í tröppunum fyrir utan [...] og enn verið að tala saman, þeir hafi ekki verið að rífast en kærandi verið að segja ákærða að láta ekki svona og vera ekki með vesen. Vitnið kvaðst þá hafa farið inn aftur og er hún kom aftur út hafi ákærði og kærandi verið komnir niður fyrir [...] og H komið og sagt vitninu að fara ekki lengra. Vitnið hafi síðan farið niður tröppurnar og séð kæranda liggja þar. Ákærða hafi verið haldið föstum rétt hjá. Vitnið J kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa verið farinn af vettvangi þegar atvik það sem ákært er út af átti sér stað og skiptir framburður vitnisins því ekki máli. Vitnið A, sérfræðingur á slysadeild Landspítala Háskólasjúkrahúss, gaf símaskýrslu fyrir dómi. Vitnið staðfesti læknisvottorð sitt dagsettt 2. október 2005. Vitnið kvað áverkana fyrst og fremst hafa verið mar, hrufl og sár sem legið hafi skáhallt yfir andlitið og náð inn í slímhúð. Þá hafi tennur verið brotnar. Röntgen- og sneiðmyndir af andlitsbeinum hafi leitt í ljós að bein hafi ekki verið brotin. Vitnið kvaðst ekki hafa stundað kæranda eftir að hann leitaði á slysadeild í framhaldi af atvikinu. Vitnið D heimilislæknir, kom fyrir dóminn. Vitnið staðfesti læknisvottorð sitt sem liggur frammi í málinu. Hún kvaðst hafa vitjað kæranda í heimahús daginn eftir atvikið. Vitnið kvaðst hafa sótt um endurhæfingu á Reykjalundi fyrir kæranda vegna afleiðinga atvikisins. Vitnið kvað verki þá sem kærandi finni fyrir stafa frá stoðkerfinu vegna slinks sem hann hafi fengið við höggið. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann kveður það ekki hafa verið ásetning sinn að valda kæranda skaða, heldur hafi hann ætlað að nota hellubrotið til að verja sig eða ógna þeim sem eltu hann. Ákærði kveðst ekki hafa hent hellubrotinu aftur fyrir sig, heldur tekið það upp, sveiflað því og hent því frá sér, en það hafi þó ekki farið langt. Kærandi hafi komið á harðahlaupum og fengið hellubrotið í andlitið. Framburður vitnisins I er í samræmi við framburð ákærða um það að hann hafi ekki hent hellubrotinu langa leið, heldur snúið sér við eftir að hann tók það upp, sveiflað því og sleppt takinu á því er það var 10 til 20 sentimetra frá andliti kæranda. Vitnin G og H bera aftur á móti að ákærði hafi snúið sér við með hellubrotið í hendinni og enn haldið í það þegar það lenti á kæranda. Vitnið F bar á þann veg að ákærði hafi hent hellubrotinu aftur fyrir sig og minntist þess ekki að hafa séð hann snúa sér við áður en hann henti hellubrotinu. Þó svo að ekki sé fullt samræmi í framburði ákærða og allra vitnanna þykir mega byggja á því að ákærði hafi sleppt takinu á hellubrotinu áður en það lenti í kæranda. Þykir því mega byggja á verknaðarlýsingu í ákæru. Framburður ákærða um að hann hafi ætlað að nota hellubrotið til að verja sig eða ógna þeim sem eltu hann hefur verið staðfastur og þykir ekki ótrúverðugur í því ljósi að ekkert hefur komið fram annað en að hann hafi verið einn gegn kæranda og félögum hans. Þá verður ekki annað ráðið af framburðum vitna en að ákærði hafi verið á hlaupum undan kæranda og félögum hans. Af gögnum málsins og framburðum vitna er ekki unnt að greina hversu langt var á milli ákærða og kæranda er ákærði tók hellubrotið upp og sneri sér við með það. Ákærði kveðst hafa vitað af mönnum á eftir sér og heyrt ópin í þeim, en kveðst ekki hafa gert sér grein fyrir hve langt væri í fremsta mann, þá hefur hann viðurkennt að hafa séð kæranda koma hlaupandi að sér á mikilli ferð er hann sneri sér við með hellubrotið. Framburður ákærða um að hann hafi sveiflað hellubrotinu upp, um leið og hann sneri sér við, fær stoð í framburði G og H, sem stóðu í tröppunum rétt við þann stað þar sem kærandi féll niður. Ekki verður af atvikum málsins og framburðum vitnanna ályktað að ásetningur ákærða hafi staðið til þess að valda kæranda skaða, heldur hafi fyrst og fremst vakað fyrir honum að ógna þeim sem á eftir honum fóru. Verður hann ekki sakfellldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar stofnaði ákærði á mjög ófyrirleitinn hátt lífi og heilsu kæranda í verulega hættu með því að sveifla hellubrotinu á loft og sleppa því, vitandi af því að honum var veitt eftirför. Hefur hann með þessari atlögu brotið gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsivert brot svo kunnugt sé. Ákærði er fæddur 25. janúar 1985 og var tvítugur að aldri þegar brotið var framið og þykir því rétt að líta til 4. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Ákærði gaf sig sjálfur fram við lögreglu á vettvangi og var samvinnuþýður við rannsókn málsins, er því litið til 5. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður, svo sem að framan greinir, ekki séð að honum hafi gengið annað til verksins en að ógna þeim sem eltu hann, verður því einnig litið til 7. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á móti kemur að háttsemi ákærða beindist gegn lífi og heilsu kæranda og olli honum talsverðu tjóni og óþægindum. Hefur kærandi enn ekki náð sér að fullu þó svo að heilt ár sé liðið frá atvikinu. Aðferð sú sem ákærði beitti var til þess fallin að valda skaða. Verður því einnig litið til 1., 2. og 3. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þykir refsing ákærða vera hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði, en þar sem ákærði er ungur að aldri og hefur ekki áður sætt refsingu fyrir brot samkvæmt XXIII. kafla almennra hegningarlaga, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu kæranda er krafist skaðabóta og er krafan sundurliðuð svo: Miskabætur .........................................................500.000 krónur, þegar greiddur tannlæknakostnaður.................183.505 krónur, fyrirhugaður tannlæknakostnaður.....................235.000 krónur, samtals ................................................................ 918.505 krónur. Þá er krafist vaxta svo sem að framan greinir. Krafa um miskabætur er rökstudd með vísan til læknisvottorða D og A, auk þess sem kærandi er sagður hafa orðið fyrir verulegu áfalli og miska vegna slyssins, og af lögregluskýrslum megi sjá þá örvinglan sem hann hafi komist í. Þá lagði réttargæslumaður kæranda fram áverkavottorð N, augnlæknis, þar sem segir að kærandi hafi komið til skoðunar 8. nóvember 2005 þar sem hann hafi séð flygsur með hægra auga, sem séu áberandi í sól eða björtu ljósi. Skoðunin hafi leitt í ljós að hann sé með glerhlaupslos á hægra auga, sem sé að öllum líkindum afleiðingar af áverkanum sem hann hlaut umrætt sinn. Árás ákærða olli kæranda líkamlegu tjóni og er til þess fallin að valda andlegum þjáningum, og er ákærði því bótaskyldur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Miskabætur þykja með hliðsjón af áverkum kæranda hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Þá verður ákærða gert að greiða tannlæknakostnað þann sem kærandi hefur þegar lagt út fyrir, eða 183.505 krónur, enda er krafan studd gögnum. Krafa um bætur vegna fyrirhugaðs tannlæknakostnaðar er studd við áætlun C, tannlæknis, og verður ákærða gert að greiða þann kostnað, 235.000 krónur. Samkvæmt þessu nemur óbætt tjón kæranda samtals 718.505 krónum. Með framburði ákærða sjálfs og vitnanna H, F, K og L þykir sannað að ákærði og kærandi hafi stimpast á utan við skemmtistaðinn. Vitni hafa lýst stimpingum þessum svo að ákærði og kærandi hafi tuskast á og togað í föt hvors annars. Þá þykir sannað að ákærði hafi slegið frá sér og hlaupið í burtu, en kærandi og félagar hans elt ákærða. Þrátt fyrir þessi átök, sem kærandi kann að hafa átt að einhverju leyti upptökin að, þykja viðbrögð ákærða ekki hafa verið í samræmi við það sem á undan var gengið í samskiptum hans við kæranda. Eins og mál þetta er vaxið þykir ekki efni til að láta kæranda bera hluta tjóns síns sjálfur. Skal ákærði því greiða kæranda bætur að fjárhæð 718.505 krónum, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. júní 2005 til dómsuppkvaðningardags. Upplýst er að bótakrafa var ekki birt ákærða í heild fyrr en við birtingu ákæru þar sem bótakröfu var getið hinn 12. apríl 2006 og reiknast dráttarvextir frá uppsögu dómsins. Í skaðabótakröfu kæranda, sem lögð var fram hjá lögreglu við upphaf rannsóknar málsins, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða lögfræðikostnað, 67.735 krónur með virðisaukaskatti. Kröfu þessarar er ekki getið í ákæru. Beiðni um skipun réttargæslumanns kom fram við rannsókn málsins og er það mat dómara að fallast hefði mátt á hana á því stigi. Verður réttargæslumanni því ákvörðuð þóknun í einu lagi fyrir kröfugerð og málflutning um kröfuna fyrir dómi, svo sem nánar greinir hér að aftan. Svo sem að framan greinir lagði réttargæslumaður kæranda fram viðbótarkröfu vegna útlagðs kostnaðar ákærða í tengslum við líkamsárásina, að fjárhæð 43.327 krónur. Ákærði samþykkti ekki að krafan yrði tekin til meðferðar og er henni því vísað frá dómi. Með vísan til 165. gr. laga nr. 19/1991 skal ákærði greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Arnar Clausen hrl., á rannsóknarstigi og fyrir dómi sem ákvarðast 199.200 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og 40.000 krónur í ferðakostnað vegna fimm ferða verjanda í tengslum við málið. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonar, hrl., 93.375 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 24.000 krónur í ferðakostnað, en hann mætti þrívegis fyrir dómi og reifaði sjónarmið skjólstæðings síns um framkomna bótakröfu. Ásta Stefánsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði, Gunnar Þórbergur Harðarson, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði X 718.505 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júní 2005 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001. Bótakröfu er að öðru leyti vísað frá dómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Arnar Clausen, hrl., á rannsóknarstigi og fyrir dómi, 199.200 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 40.000 krónur í ferðakostnað, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonar, hrl., 93.375 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 24.000 krónur í ferðakostnað.
Mál nr. 374/1999	Uppsögn Miskabætur Sérálit	J starfaði hjá einkahlutafélaginu F sem hlaðmaður við fermingu og affermingu flugvéla á Keflavíkurflugvelli, en þeir S og H voru framkvæmdastjórar og helstu hluthafar félagsins, sem hafði þessi verkefni með höndum samkvæmt þjónustusamningi við Flugleiðir hf. Í september 1994 sögðu framkvæmdastjórarnir J upp starfi fyrirvaralaust, samtímis tveimur öðrum starfsmönnum F. Var hann borinn sökum um að hafa tekið varning úr farmi flugvéla ófrjálsri hendi. Samhliða uppsögninni óskuðu þeir eftir lögreglurannsókn á meintum þjófnaði úr vörusendingum á flugvellinum. Lauk þeirri rannsókn án þess að sannanir kæmu fram um misferli starfsmanna F. Meðan á henni stóð höfðaði J mál gegn F til greiðslu bóta fyrir missi launa í uppsagnarfresti. Var málið fellt niður í apríl 1996, þegar F féllst á að greiða þá kröfu. Eftir rannsóknina lagði J fram kæru á hendur S fyrir rangar sakargiftir, en ríkissaksóknari taldi ekki efni til aðgerða vegna hennar. Í nóvember 1998 bar hann svo fram kröfu um bætur vegna miska, sem hann hefði beðið vegna uppsagnarinnar og tengdra aðgerða og höfðaði síðan mál þetta á hendur F ásamt S og H til greiðslu þeirra bóta. Talið var, að uppsögn J hefði ekki verið reist á nægilegum efnislegum forsendum, og hefði í henni falist ólögmæt meingerð gegn persónu hans og æru, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og nú 13. gr. laga nr. 37/1999. Hefðu S og H gengið fram af stórkostlegu gáleysi, og var fallist á sameiginlega skyldu þeirra með F til greiðslu miskabóta. J var ekki talinn hafa fallið frá rétti sínum til bótanna eða glatað honum fyrir tómlæti. Voru F, S og H dæmd til að greiða óskipt bætur fyrir ófjárhagslegt tjón hans.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur hafa skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 23. september 1999. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað með stefnu 19. október 1999. Krefst gagnáfrýjandi þess, að aðaláfrýjendum verði gert að greiða sér óskipt 1.500.000 krónur í miskabætur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. júlí 1999 til greiðsludags, svo og 740.794 krónur í málskostnað í héraði, ásamt málskostnaði fyrir Hæstarétti eftir mati réttarins. I. Mál þetta hefur gagnáfrýjandi höfðað af því tilefni, að honum var sagt upp starfi hjá aðaláfrýjandanum Flugafgreiðslunni ehf. hinn 14. desember 1994, samtímis tveimur öðrum starfsmönnum, þegar hann hafði starfað hjá félaginu á Keflavíkurflugvelli um nærfellt þriggja ára skeið sem hlaðmaður við fermingu og affermingu flugvéla og meðhöndlun á farmi í vörslu milli flugferða. Hafði félagið þau verkefni með höndum ásamt þrifum á flugvélum samkvæmt þjónustusamningi við Flugleiðir hf., sem nú hefur verið slitið fyrir nokkru. Unnið var að þjónustunni allan sólarhringinn á fjórum vöktum, og starfaði gagnáfrýjandi lengst af á svonefndri B-vakt. Aðaláfrýjendurnir Sigurbjörn Björnsson og Hilmar R. Sölvason voru helstu hluthafar félagsins og skipuðu framkvæmdastjórn þess, en samkvæmt verkaskiptingu þeirra í milli heyrði starf gagnáfrýjanda fremur undir hinn fyrrnefnda. Stóðu þeir saman að uppsögninni fyrir hönd félagsins. Uppsögn þessi var fyrirvaralaus og reist á þeirri forsendu, að gagnáfrýjandi væri talinn sekur um að hafa tekið varning úr farmi flugvéla ófrjálsri hendi. Kváðust þeir Sigurbjörn og Hilmar hafa vitneskju þessu til stuðnings, og fyrir lægi alvarleg umkvörtun frá Flugleiðum hf. yfir hvarfi á vörum úr vörusendingum. Samhliða uppsögninni afhentu þeir lögreglunni á Keflavíkurflugvelli beiðni um rannsókn á meintum þjófnaði úr vörusendingum á flugvellinum, dagsetta tveimur dögum fyrr, þar sem þess var getið, að hún væri borin fram í framhaldi af fundum þeirra og fulltrúa Flugleiða hf. Af hálfu gagnáfrýjanda var vinnuveitandanum hins vegar ritað bréf hinn 28. desember 1994, þar sem uppsögnin var lýst löglaus og þjófnaðarsakir á hendur honum tilhæfulausar. Kvaðst gagnáfrýjandi mundu gera bótakröfu um greiðslu launa fullan þriggja mánaða uppsagnarfrest, sem hann hefði átt tilkall til, auk þess sem hann væri að íhuga að kæra fyrirsvarsmenn félagsins fyrir rangar sakargiftir. Rannsókn málsins hjá lögreglu er lýst í héraðsdómi. Henni lauk endanlega í marsmánuði 1996, eftir að Flugafgreiðslan ehf. hafði ítrekað rannsóknarbeiðni sína, án þess að sannanir kæmu fram um misferli af hálfu gagnáfrýjanda eða starfsfélaga hans. Meðan á henni stóð höfðaði gagnáfrýjandi dómsmál á hendur Flugafgreiðslunni ehf. með kröfu um bætur fyrir missi launa í uppsagnarfresti. Það mál var fellt niður með samkomulagi á dómþingi 23. apríl 1996, eftir að lögmanni gagnáfrýjanda hafði verið greidd krafan með minniháttar lækkun. Í júní 1996 lögðu gagnáfrýjandi og einn starfsfélaga hans fram kæru á hendur Sigurbirni Björnssyni fyrir rangar sakargiftir. Af hálfu ríkissaksóknara voru ekki talin efni til aðgerða vegna kærunnar, og var sú afstaða endanlega staðfest í október 1997, eftir að kærendur höfðu borið málið undir dómsmálaráðuneytið. Gagnáfrýjandi höfðaði síðan mál þetta í janúar 1999. Krefst hann bóta úr hendi aðaláfrýjenda sameiginlega fyrir miska, er hann hafi beðið vegna uppsagnarinnar og tengdra aðgerða af hálfu vinnuveitanda síns. II. Atvikum málsins og gögnum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Gefa þau til kynna, að hin fyrirvaralausa uppsögn gagnáfrýjanda hafi ekki verið reist á nægilegum efnislegum forsendum á sínum tíma. Meðal annars hafa aðaláfrýjendur ekki sýnt fram á, að vitneskja um hvarf á munum úr vörusendingum hafi örugglega verið tengd athöfnum gagnáfrýjanda. Í gögnum um vörusendingar, sem frammi liggja í málinu, hefur ekki heldur verið greint á milli hvarfs eða umbúðaskemmda, er átt hafi sér stað erlendis, og hins, er orðið kunni að hafa á Keflavíkurflugvelli. Hafa gögnin einvörðungu verið flokkuð eftir því, á hvaða vakt hlaðmanna hinnar tilgreindu vörusendingar voru meðhöndlaðar, og virðist flokkunin ekki leiða í ljós teljandi mun á milli vaktar gagnáfrýjanda og hinna vaktanna þriggja. Á það verður þannig að fallast með dómara málsins í héraði, að aðgerðir aðaláfrýjenda hafi verið illa grundaðar og aðallega byggðar á óstaðfestum sögusögnum. Verður að telja, að uppsögnin hafi verið óréttmæt og fyrirsvarsmenn félagsins gengið fram af stórfelldu gáleysi, er leiði af sér sameiginlega skyldu aðaláfrýjenda til greiðslu miskabóta. Af hálfu aðaláfrýjenda er á það bent, að í erindum gagnáfrýjanda vegna uppsagnarinnar hafi aldrei verið lýst kröfu um miskabætur fyrr en í kröfubréfi, sem ritað var 30. nóvember 1998, og enginn áskilnaður hafi verið gerður um frekari kröfur, þegar áðurgreint dómsmál var fellt niður og dómkrafan gerð upp gegn fullnaðarkvittun. Andspænis þessu er á það að líta, að gagnáfrýjandi bar í öndverðu ekki aðeins fram kröfu um laun til loka uppsagnarfrests, heldur gaf hann einnig til kynna, að kært yrði fyrir rangar sakargiftir, og fylgdi því síðar eftir í verki. Þegar dómsmálið var höfðað var lögreglurannsókn enn ólokið og ekki óeðlilegt að einskorða kröfugerð við fjártjón vegna brigða á samningsbundnum réttindum hans. Málið var ekki leitt til lykta með skriflegri sáttargerð innan eða utan réttar, heldur var það fellt niður á dómþingi í kjölfar greiðslu frá Flugafgreiðslunni ehf., sem þar var ein í fyrirsvari, án þess að nokkuð væri bókað um afstöðu aðila til sakarefna þeirra í milli. Kvittun til aðaláfrýjenda fyrir greiðslunni var einföld fullnaðarkvittun lögmanns fyrir uppgjöri á málinu, og verður henni ekki ætlað sérstakt gildi umfram það. Verður gagnáfrýjandi ekki talinn hafa fallið frá rétti til miskabóta eða glatað honum fyrir tómlætis sakir. Ljóst er, að í uppsögn gagnáfrýjanda og þeim ósönnuðu sakargiftum, sem á hann voru bornar, fólst ólögmæt meingerð gegn persónu hans og æru samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. nú 13. gr. laga nr. 37/1999. Er því rétt, að aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda óskipt bætur vegna ófjárhagslegs tjóns, og þykja þær hæfilega ákveðnar 400.000 krónur, með vöxtum eins og á er kveðið í dómsorði. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Hjörtur Torfason tekur fram, að hann telji rétt að staðfesta ákvörðun héraðsdómara um fjárhæð miskabóta. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Flugafgreiðslan ehf., Sigurbjörn Björnsson og Hilmar R. Sölvason, greiði gagnáfrýjanda, Jóhannesi R. Guðnasyni, óskipt 400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. desember 1998 til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms á að vera óraskað. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda óskipt 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. júlí 1999. Málið höfðaði Jóhannes Rafn Guðnason, kt. 210467-2979, Álftamýri 32, Reykjavík, með stefnu birtri 14. janúar 1999 á hendur Flugafgreiðslunni ehf., kt. 490289-1439, Holtsgötu 56, Njarðvík, Sigurbirni Björnssyni, kt. 150645-5659, Háaleiti 37, Keflavík og Hilmari Rafni Sölvasyni, kt. 261236-3629, Heiðarbrún 4, Keflavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir óskipt til greiðslu miskabóta að fjárhæð krónur 5.000.000,oo með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. desember 1998 til greiðsludags. Jafnframt verði dæmt að dráttarvextir skuli bætast við höfuðstól kröfunnar á tólf mánaða fresti samkvæmt 12. gr. laganna, í fyrsta skipti 30. desember 1999. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, þ. á m. virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu krefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn réðu stefnanda til starfa hjá stefnda Flugafgreiðslunni ehf. með skriflegum ráðningarsamningi 18. mars 1992, en hið stefnda félag annaðist á greindum tíma vöruafgreiðslu og þjónustu við flugrekstur á Keflavíkurflugvelli, einkum í þágu Flugleiða hf. Ráðningarsambandið stóð óslitið til 14. desember 1994, en þann dag var stefnanda og tveimur öðrum starfsmönnum hins stefnda félags sagt upp störfum fyrirvaralaust og án uppsagnarfrests. Er ágreiningslaust að stefnandi hafi sama dag verið boðaður til fundar við stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn á skrifstofu félagsins og að þeir hafi sem framkvæmdastjórar félagsins tekið ákvörðun um brottrekstur stefnanda eftir að hann hafði hafnað því að segja sjálfviljugur upp störfum. Að sögn stefnanda skýrðu stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn honum frá því á fundinum að félagið hefði undir höndum gögn er sönnuðu að hann hefði gerst sekur um þjófnað á vinnustað. Hann hefði vísað ásökunum stefndu á bug og óskað eftir að sjá þau gögn sem vísað væri til, en stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn hefðu ekki orðið við því. Af hálfu stefndu er því haldið fram að þeir hafi haft undir höndum upp-lýsingar, sem bent hafi ótvírætt til þess að sumir starfsmanna félagsins væru þjófóttir og að ,,ákveðnir menn væru sekari en aðrir”. Í framhaldi af því hafi stefnandi meðal annarra verið boðaður til fundar við stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn. Þar hafi stefnandi viðurkennt að vera ,,ekki alveg saklaus” og því hafi fyrirvaralaus uppsögn verið óumflýjanleg. Sama dag fór stefndi Sigurbjörn ótilkvaddur á lögreglustöðina í Keflavík og lagði fram skriflega kæru. Í henni er upphaf málsins rakið til þjófnaðar á verðmætum armbandsúrum, sem tiltekinn starfsmaður stefnda Flugafgreiðslunnar hefði orðið uppvís að en í kjölfarið hefði vaknað grunur um fleiri þjófnaði af hálfu þeirra starfsmanna félagsins, sem ynnu við fermingu og affermingu flugvéla. Tjónaskýrslur líðandi árs hefðu verið skoðaðar og í ljós komið mörg tilvik vörurýrnunar ,,sem ætla mætti að gætu hafa skeð hér á landi ” eins og orðrétt segir í kærunni. Því næst segir: ,,Í framhaldi af þessu voru þrír af starfsmönnunum sagt upp vinnu fyrirvaralaust nú í morgun: [stefnandi] [X] og Draupnir Hauksson Var þeim gert grein fyrir því, að yfirmenn fyrirtækisins hefðu vitneskju um að þeir hefðu farið í vörur í flugvélum og tekið eitthvað af þeim ófrjálsri hendi. [X] og Draupnir neituðu öllum ásökunum, en [stefnandi] viðurkenndi að vera ekki alveg saklaus.” Lögreglurannsókn hófst sama dag með skýrslugjöf Friðriks Jakobssonar. Vitnið kvaðst hafa unnið sem hlaðmaður á Keflavíkurflugvelli í 7-8 ár. Á þeim tíma hefðu vörur oft horfið, ýmist þannig að þær vantaði í vörusendingar til landsins eða að tekið væri úr sendingunum hér á landi. Vitnið kvaðst tvívegis hafa séð X taka muni úr vörusendingum, en aldrei stefnanda eða Draupni Hauksson. Vitnið taldi að hlaðmenn hefðu ekki tök á að stela miklu magni eða stórum hlutum og að starfsmenn í ,,fraktinni” væru í betri aðstöðu til slíks. Stefnandi neitaði alfarið sakargiftum við yfirheyrslu hjá lögreglu 18. janúar 1995. Í framhaldi af því voru borin undir stefnanda ummæli í kæruskýrslu þess efnis að hann hefði viðurkennt fyrir yfirmönnum sínum ,,að vera ekki alveg saklaus”. Samkvæmt framburðarskýrslunni hefði stefnandi í fyrstu sagst hafa ,,tekið plastglös” úr eldhúsbíl stefnda Flugafgreiðslunnar og notað í kaffiaðstöðu starfsmanna, en nánar aðspurður hefði hann sagst hafa tekið glösin úr skáp í kaffiaðstöðunni og ekki vita hvaðan þau væru fengin. Eftir að stefnandi neitaði að undirrita bókun yfirheyranda um notkun á plastglösunum mun hann hafa verið færður í fangaklefa þar sem hann mátti dúsa í rúma klukkustund. Ármann Þór Baldursson hlaðmaður hjá stefnda Flugafgreiðslunni gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu sama dag. Vitnið kvaðst hafa séð stefnanda og aðra hlaðmenn skoða vörur í kössum, sem komið hefðu til landsins með vélum Flugleiða hf. og þá einkum kassa, sem komið hefðu opnir til landsins. Einnig hefði vitnið séð stefnanda opna kassa og skoða innihald þeirra. Vitnið hefði sagt stefnda Sigurbirni frá þessu í byrjun desember 1998. Ragnar Guðleifsson hlaðmaður og Magnús Eyjólfsson verkstjóri hjá stefnda Flugafgreiðslunni gáfu skýrslur sem vitni 21. mars 1995. Vitnið Ragnar kvaðst oft hafa séð stefnanda opna og skoða vörusendingar í kössum. Stundum hefði hann stungið inn á sig ,,hlutum eða varningi”. Þá hefði stefnandi í eitt skipti haustið 1994 opnað kassa í lest flugvélar, tekið þar grænan karlmannsjakka og klætt sig í hann. Vitnið Magnús kvaðst ekki hafa séð stefnanda stela varningi, en hann og fleiri starfsmenn hins stefnda félags hefðu verið orðaðir við þjófnaði úr vörusendingum. Símon Björnsson aðstoðarverkstjóri gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 26. apríl 1995. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við að hlaðmenn tækju vörur ófrjálsri hendi. Með bréfi til stefndu 10. maí 1995 tilkynnti Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli að lögreglurannsókn hefði verið hætt þar sem ekki hefðu komið fram nægar sannanir fyrir ætluðum þjófnaðarbrotum stefnanda og tveggja starfsfélaga hans og ekki þætti grundvöllur til að halda rannsókn áfram. Í framhaldi af því reit lögmaður stefnanda bréf til stefnda Flugafgreiðslunnar 23. maí 1995 og lýsti kröfu á hendur félaginu vegna ólögmætrar uppsagnar. Jafnframt áskildi lögmaðurinn sér rétt til að leggja fram sérstaka kæru á hendur stefndu fyrir rangar sakargiftir, en áður hafði lögmaðurinn í bréfi 28. desember 1994 gert samskonar áskilnað vegna ,,alvarlegrar og tilhæfulausrar þjófkenningar”, sem vegið hefði mjög alvarlega að mannorði stefnanda. Með bréfi Ríkissaksóknara 12. desember 1995 var lagt fyrir Sýslumanninn á Keflavíkurflugvelli að halda áfram opinberri rannsókn á hendur stefnanda og starfsfélögum hans tveimur og vísað í því sambandi til kröfu stefnda Sigurbjörns fyrir hönd stefnda Flugafgreiðslunnar í bréfi dagsettu 15. ágúst sama ár. Draupnir Hauksson og [X] voru yfirheyrðir af lögreglu dagana 11. og 15. janúar 1996. Þeir neituðu alfarið sakargiftum og kváðust ekki vita um ætlaða þjófnaði stefnanda. Ketill Gunnarsson hlaðmaður hjá stefnda Flugafgreiðslunni gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 14. febrúar 1996. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að þjófnuðum annarra hlaðmanna, en sagði ýmsar kjaftasögur hafa verið í gangi á vinnustað. Hins vegar hefði oft vantað í vörusendingar frá útlöndum og oft hefðu kassar komið rifnir og vantað í þá vörur. Í fyrstu hefði það ekki tíðkast að hlaðmenn tilkynntu slíkt sérstaklega til eftirlitsmanns, en eftir að ,,þjófnaðarmál þetta” hefði komist í hámæli hefðu vitnið og aðrir reynt að ,,hreinsa af sér þjófnaðarstimpilinn” með því að tilkynna um rifnar umbúðir. Oddur Jónsson hlaðmaður gaf skýrslu vitnis hjá lögreglu 22. febrúar 1996. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við að hlaðmenn tækju vörur ófrjálsri hendi. Sama dag reit Óskar Þórmundsson yfirlögregluþjónn á Keflavíkurflugvelli bréf til sýslumanns og tilkynnti að búið væri að yfirheyra tvö vitni til viðbótar hinum, ,,eftir ábendingu frá Sigurbirni Björnssyni, framkvæmdastjóra Flugafgreiðslunnar. Þessi vitni eins og flest hinna hafa ekki orðið bein vitni að þjófnuðum, heldur meira um sögusagnir að ræða” eins og orðrétt segir í bréfinu. Síðan segir: ,,Ekki liggja fyrir haldbærar sannanir á hendur hinum kærðu og ekkert sem bendir til að fleiri vitni séu fyrir hendi til að varpa nýju ljósi á rannsóknina.” Að boði Ríkissaksóknara var lögreglurannsókn vegna ætlaðra þjófnaðarbrota endanlega hætt 11. mars 1996 og voru þær lyktir máls tilkynntar stefnanda. Áður hafði það gerst 11. október 1995 að lögmaður stefnanda þingfesti skaðabótamál á hendur stefnda Flugafgreiðslunni vegna ólögmætrar uppsagnar stefnanda úr starfi 14. desember 1994 (mál réttarins nr. E-1178/1995). Málsaðilar sættust utan réttar með fullnaðargreiðslu félagsins á krónum 738.621,oo og var málið fellt niður á dómþingi 23. apríl 1996. Lögmaður stefnanda lagði 14. júní 1996 fram kæru á hendur stefnda Sigurbirni vegna rangra sakargifta samkvæmt 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að lokinni athugun á fyrirliggjandi gögnum taldi Ríkissaksóknari ekki efni til opinberrar rannsóknar. Kærumálið var því fellt niður. Þeirri ákvörðun skaut lögmaður stefnanda til Dómsmálaráðuneytis 3. apríl 1997, sem staðfesti fyrri ákvörðun í bréfi til lögmanns stefnanda 30. október 1997. Að undangengnu kröfubréfi til stefndu 30. nóvember 1998 var einkamál þetta höfðað til heimtu miskabóta. II. Meðal gagna sem stefnandi lagði fram undir rekstri málsins eru yfirlýsingar sjö verkstjóra stefnda Flugafgreiðslunnar frá því í ársbyrjun 1995. Þeim ber öllum saman um að stefnandi hafi verið traustur starfskraftur; duglegur, stundvís og sérlega lipur til allrar vinnu. Verkstjórarnir, að frá töldum Rúnari Þórarinssyni, komu ekki fyrir dóm við aðalmeðferð máls til að staðfesta umræddar yfirlýsingar, enda var efni þeirra ekki mótmælt af hálfu stefndu. Auk Rúnars báru vitni fyrir dómi Óskar Herbert Þórmundsson yfirlögregluþjónn á Keflavíkurflugvelli, Gunnar S. Olsen stöðvarstjóri Flugleiða á Keflavíkurflugvelli, Draupnir Hauksson, Baldur Guðmundur Matthíasson, Ólafur Ólafsson, Ragnar Guðleifsson og Ármann Þór Baldursson, fyrrum hlaðmenn hjá stefnda Flugafgreiðslunni. Eru ekki efni til að rekja framburð vitnanna í löngu máli, en hér á eftir verður drepið á það helsta, sem fram kom í vitnisburði þeirra. Vitnið Óskar Herbert Þórmundsson bar fyrir dómi að kæra stefndu til lögreglu 14. desember 1994 hefði lotið að mikilli vörurýrnun og kröfu um opinbera rannsókn á ætluðum þjófnuðum starfsmanna hins stefnda félags. Vitnið hefði stýrt rannsókninni og hefði hún einkennst af sögusögnum og lítið verið um haldbær sönnunargögn um ætlaðan þjófnað eða þjófnaði af hálfu hinna kærðu. Rannsókn hefði því verið hætt. Vitnið Gunnar S. Olsen bar fyrir dómi að fyrirsvarsmenn Flugleiða hf. hefðu fundað með stefndu Sigurbirni og Hilmari Rafni í kjölfar þess að upp hefði komist um þjófnað á armbandssúrum haustið 1994 og staðreynt hefði verið að umtalsverð vörurýrnun ætti sér stað í vöruflutningum á vegum Flugleiða. Stefnda Flugafgreiðslunni hefði verið gert ljóst að taka yrði á öryggis- og starfsmannamálum hjá félaginu og tryggja að svona nokkuð kæmi ekki fyrir aftur, enda yrði slíkt ekki liðið af hálfu Flugleiða. Vitnið kvað umrædda vörurýrnun ekki hafa verið takmarkaða við flugumferð um Keflavíkurflugvöll heldur hefði hennar einnig orðið vart í flughöfnum erlendis. Vitnið Draupnir Hauksson kvaðst hafa verið á svokallaðri B-vakt hjá stefnda Flugafgreiðslunni haustið 1994 og hafa unnið með stefnanda. Vitnið hefði þó ekki starfað sem hlaðmaður og ekki komið nálægt vörusendingum, heldur ekið eldhúsbíl og séð um að koma matar- og drykkjarvörum til og frá flugvélum Flugleiða. Hinn 14. desember 1994 hefði vitnið verið kallað á fund stefnda Sigurbjörns, sem sagt hefði að hann væri með vitni að ótilgreindum þjófnaði vitnisins. Vitnið hefði neitað slíkum ásökunum, en engu að síður verið sagt upp störfum samdægurs. Vitnið Baldur Guðmundur Matthíasson kvaðst hafa unnið með stefnanda á B-vakt hjá stefnda Flugafgreiðslunni haustið 1994. Vitnið kvað vörurýrnun hafa verið almenna og hefðu starfsmenn hins stefnda félags oft komið að farangri og vörusendingum, sem skemmst hefðu í flutningum og umbúðir verið rifnar eða búið hefði verið að opna og taka verðmæti úr í erlendum flughöfnum. Verst hefði ástandið verið á Heathrow flugvelli í London. Vitnið kvaðst ekki hafa séð stefnanda stela eða handfjatla muni úr vörusendingum. Fram kom hjá vitninu að það hefði verið og væri enn formaður verkalýðs- og sjómannafélagsins í Sandgerði og hefði komið að málinu eftir uppsögn stefnanda og komið honum í samband við lögmann. Vitnið kvað uppsögnina hafa verið ,,geysilegt áfall” fyrir stefnanda og hefði hann verið atvinnulaus mánuðum saman, en vitnið hefði annast greiðslur atvinnuleysisbóta til hans. Vitnið Ólafur Ólafsson bar fyrir dómi að það hefði aldrei unnið á sömu vakt og stefnandi, en þeir hefðu hist við vaktaskipti. Vitnið kvaðst einu sinni hafa séð stefnanda ,,fara í kassa”, þ.e. opna þá og skoða innihald þeirra, líkt og flestir ef ekki allir hlaðmenn hefðu gert. Nánar aðspurt kvaðst vitnið jafnframt hafa í eitt skipti séð stefnanda stinga inn á sig ,,körfuboltamyndum” í lest flugvélar, en ekki kvaðst vitnið muna nákvæmlega hvenær það hefði verið og gat ekki greint nánar frá atburðinum. Vitnið kvaðst sjálft ekki hafa verið betra og viðurkenndi að hafa stolið samskonar myndum til að gefa litlum frænda sínum. Nánar aðspurt hvort vitnið hefði stolið úr vörusendingum svaraði það að bragði: ,,Já, já, já, það hef ég gert”. Aðspurt um magn svaraði vitnið: ,,Lítið” og bætti svo við: ,,Körfuboltamyndir og svoleiðis”. Vitnið kvaðst ekki hafa skýrt stefndu frá háttsemi stefnanda. Fram kom hjá vitninu að eiginkona þess og stefndi Sigurbjörn væru bræðrabörn. Vitnið Ragnar Guðleifsson kvaðst hafa unnið með stefnanda á B-vakt hjá stefnda Flugafgreiðslunni haustið 1994. Vitninu var sýnd lögregluskýrsla þess frá 21. mars 1995. Í framhaldi af lestri skýrslunnar kvaðst vitnið muna eftir atviki þegar vitnið hefði verið með stefnanda í lest flugvélar ,,og þessi blessaði jakki var skoðaður á sínum tíma eða jakkaföt.” Nánar aðspurt kvaðst vitnið ekki muna eftir öðrum tilvikum um ætlaða óráðvendni stefnanda í starfi og kvaðst ekki muna eftir að stefnandi hefði tekið aðra muni en umræddan, grænan karlmannsjakka, sem hann hefði klætt sig í og því næst farið í vinnusamfesting utan yfir. Vitnið kvaðst hafa sagt stefnda Sigurbirni frá þessu eftir að stefnanda hefði verið sagt upp störfum. Vitnið kannaðist við að hafa sjálft tekið gosdrykki í heimildarleysi úr flugvélum Flugleiða, en neitaði í fyrstu að hafa stolið vörum úr vörusendingum. Nánar aðspurt kvaðst vitnið hins vegar hafa tekið gullpenna ófrjálsri hendi, sem legið hefði á lestargólfi flugvélar. Jafnframt hefði vitnið átt það til að kíkja ofan í opna kassa fyrir forvitnis sakir, en kassar með vörum hefðu oft verið opnir og lestar flugvéla stundum verið ,,eins og eftir spengjuárás”. Vitnið Ármann Þór Baldursson kvaðst hafa unnið með stefnanda á B-vakt hjá stefnda Flugafgreiðslunni haustið 1994. Vitnið bar að það hefði ekki séð stefnanda taka hluti og stela þeim úr vörusendingum, en hann hefði einu sinni til tvisvar í viku um a.m.k. hálfs árs skeið ,,opnað hluti og skoðað þá til dæmis kassa”. Vitnið kvað það háð mati hvort menn vildu hafa slíka menn í vinnu, en persónulega finndist vitninu ,,þetta ekki eiga að gerast”. Vitnið kvaðst sjálft hafa tekið gosdrykki og plast-glös í eigu Flugleiða í heimildarleysi og kvað slíkt vera stuld og ekkert betra en framferði stefnanda. Vitnið Rúnar Þórarinsson bar fyrir dómi að það hefði verið verkstjóri á B-vakt hjá stefnda Flugafgreiðslunni haustið 1994. Vitnið kvaðst aldrei hafa orðið vart við óráðvendni stefnanda í starfi. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að aðgerðir stefndu gagnvart honum, þ.e. ólögmæt uppsögn, tilhæfulaus þjófkenning og tilefnislaus kæra til lögreglu 14. desember 1994, hafi helgast af ómálefnalegum ástæðum. Hvorki á þeim tíma né síðar hafi stefndu getað stutt ásakanir sínar eða aðgerðir fullnægjandi gögnum eða öðrum viðunandi upplýsingum. Hafi stefndu vitað eða mátt vita að umræddar ásakanir í garð stefnanda væru algjörlega tilefnislausar og einnig hverjar afleiðingar athafnir þeirra kynnu að hafa í för með sér fyrir hann. Þannig hafi stefndu með saknæmum og ólögmætum hætti staðið að meingerð gegn frelsi, persónu, friði og æru stefnanda og beri á því óskipta bótaskyldu. Stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn hafi staðið saman að ákvörðun og framkvæmd hinnar ólögmætu uppsagnar og tilefnislausu kæru. Þá skipi þeir framkvæmdastjórn stefnda Flugafgreiðslunnar og séu meðal eigenda félagsins. Einnig beri stefndi Flugafgreiðslan ábyrgð á athöfnum stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns á grundvelli meginreglna skaðabótaréttar utan samninga um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi byggir einnig á því að stefndi Flugafgreiðslan hafi viðurkennt ólögmæti athafna starfsmanna sinna, stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns, með því að fallast á kröfur stefnanda um greiðslu launa í uppsagnarfresti. Með þeim hætti hafi stefndi Flugafgreiðslan sýnt í verki að ekki hafi legið fyrir lögmæt ástæða fyrirvaralausrar uppsagnar og jafnframt að ekki hafi verið ástæða til að kæra stefnanda fyrir þjófnað. Með framangreindum athöfnum hafi stefndu valdið stefnanda verulegu tjóni. Ófjárhagslegt tjón felist einkum í ómældri og augljósri röskun á stöðu og högum stefnanda, frelsissviptingu, verulegum mannorðshnekki, ærumeiðingu og fordæmingu, sem hann hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu meingerðar stefndu. Stefnandi áætlar hæfilegar miskabætur vegna þessa krónur 5.000.000,oo. Þá hafi stefndu jafnframt valdið honum verulegu fjártjóni. Ekki sé þó gerð bein krafa um greiðslu bóta vegna fjártjóns, en þess vænst að dómurinn taki tillit til þess við ákvörðun miskabóta. Um lagarök vísar stefnandi fyrst og fremst til meginreglna skaðabótaréttar um bætur utan samninga og vinnuveitendaábyrgð, auk ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um persónufrelsi og mannvernd, auk ákvæða almennra hegningar-laga nr. 19/1940 um rangar sakargiftir. Kröfu sína um dráttarvexti styður hann við III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, en bótakrafa hafi verið sett fram 30. nóvember 1998. Skuli krafa um miskabætur því bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi, þ.e. 30 desember 1998. Um málskostnað vísar stefnandi loks til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. laganna. IV. Stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn krefjast sýknu á grundvelli aðildarskorts, þar sem hvorugur þeirra hafi sagt upp eða rift samningssambandi við stefnanda, enda ekki verið í slíku sambandi við hann. Í stefnu sé ekki rökstutt með neinum hætti hvernig þeir geti sem framkvæmdastjórar hjá stefnda Flugafgreiðslunni verið gerðir persónulega ábyrgir fyrir efndum á ráðningarsamningi félagsins við stefnanda. Beri því að sýkna þá af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki fallist á sýknu stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns á grundvelli aðildarskorts eigi eftirfarandi málsástæður við um alla stefndu, en ella aðeins um stefnda Flugafgreiðsluna. Stefndu byggja sýknukröfu á því að þeir hafi ekki staðið fyrir ólögmætri meingerð gegn stefnanda, hvorki frelsi, persónu, friði né æru og að ráðstafanir stefndu í árslok 1994 og á árinu 1995, sem snertu stefnanda, hafi verið lögmætar. Stefnda Flugafgreiðslunni hafi verið nauðugur einn kostur að rifta ráðningarsamningi við stefnanda þar sem rökstuddur grunur hafi verið fyrir því að hann hefði misfarið með vörusendingar, sem félaginu og starfsmönnum þess hafi verið treyst fyrir. Riftunin ein sér geti ekki orðið grundvöllur miskabótakröfu heldur í mesta lagi tilefnið, sú aðferð sem viðhöfð sé við riftun, hvort sú aðferð sé í samræmi við tilefnið og hugsanlega eftirfarandi aðgerðir vinnuveitanda. Miðað við fram komnar upplýsingar hafi verið útilokað að stefnandi héldi áfram störfum fyrir stefndu og því hafi honum verið gefinn kostur á að segja sjálfur upp. Stefnandi hafi hafnað þeim kosti og því hafi stefndi Flugafgreiðslan orðið að víkja honum fyrirvaralaust úr starfi. Grundvöllur ráðningarsamningsins hafi verið brostinn og við skýrslutökur hjá lögreglu hafi verið staðfest með óyggjandi hætti að stefnandi hefði brotið gróflega af sér í samningssambandinu. Skipti þar engu máli þótt ákæruvaldið hafi ekki talið nægar sannanir liggja fyrir svo höfðað yrði opinbert mál á hendur stefnanda. Sú staðreynd að stefnandi hafi skoðað og brotið upp vörusendingar og tekið úr þeim muni samkvæmt framburðum hafi leitt til þess að útilokað hafi verið að stefnandi héldi áfram störfum eða kæmi aftur til starfa hjá stefndu eftir lok lögreglurannsóknarinnar. Athafnir stefndu hafi því verið eðlilegar miðað við aðstæður og bein afleiðing af athöfnum stefnanda sjálfs. Stefndu mótmæla því að þeir hafi vitað eða mátt vita að ásakanir á hendur stefnanda væru tilefnislausar eða að aðgerðir stefndu hafi verið ólögmætar eða helgast af ómálefnalegum ástæðum. Skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé því ekki fullnægt svo að miskabætur verði dæmdar á grundvelli ákvæðisins. Þá séu ekki önnur ákvæði í þeim lögum, sem renni stoðum undir kröfur stefnanda. Engin breyting hafi heldur orðið við gildistöku skaðabótalaga á þeirri meginreglu að miskabætur verði ekki dæmdar nema á grundvelli settra laga og því verði þær ekki ákvarðaðar á grundvelli meginreglna skaðabótaréttar um bætur utan samninga eins og stefnandi byggi á. Stefndu byggja enn fremur á því að samkomulag við stefnanda um greiðslu á stefnukröfum í máli nr. E-1178/1995 og fyrirvaralaus móttaka fjárins hafi falið í sér fullnaðaruppgjör á kröfum stefnanda á hendur stefndu. Leggja stefndu áherslu á það að með samkomulaginu hafi þeir ekki verið að viðurkenna ólögmæti uppsagnarinnar og því síður að ástæðulaust hafi verið að krefjast lögreglurannsóknar. Verði ekki talið að með framangreindu samkomulagi hafi stefnandi fallið frá frekari kröfum á hendur stefndu þá megi ljóst vera að kröfur stefnanda vegna ólögmætrar meingerðar séu niður fallnar sökum tómlætis með vísan til fyrri málsóknar á hendur stefndu vegna sömu atvika og þess tíma sem liðinn sé frá þeim atburðum er leiddu til málsóknar þessarar. Stefndu hafna því alfarið að þeir beri ábyrgð á frásögnum fjölmiðla af málinu, enda hafi þeir ekkert frumkvæði átt að slíkri umfjöllun. Þá sé ósannað að stefnandi hafi hrökklast burt frá Suðurnesjum vegna lögreglurannsóknarinnar eða að hann hafi ekki fengið atvinnu á svæðinu vegna aðgerða, sem stefndu beri ábyrgð á. Því sé með öllu órökstutt og ósannað hvaða afleiðingar á líf og hag stefnanda riftun á ráðningarsamningi hans hafi haft, en sönnunarbyrði fyrir því hvíli á stefnanda. Í varakröfu byggja stefndu á því að fjárhæð miskabótakröfunnar sé langt úr hófi fram og að þær röksemdir, sem réttlæta eigi stefnufjárhæðina, séu lítt eða með öllu órökstuddar og vandséð séu orsakatengsl milli tilgreindra afleiðinga og ætlaðrar ólögmætrar meingerðar stefndu. Verði orsakatengsl talin sönnuð sé jafnframt á því byggt að hluti þeirra afleiðinga, sem hlotist hafi af athöfnum stefndu, geti vart talist sennilegar. Þá mótmæla stefndu því sérstaklega að lagagrundvöllur sé fyrir því að fella fjártjón undir miskabótakröfu eins og gert sé í stefnu. Jafnframt er upphafstíma dráttarvaxta sérstaklega mótmælt. Framangreindum kröfum til frekari stuðnings vísa stefndu til almennra meginreglna skaðabótaréttar um fjártjón og miska, orsakasamband og sennilega afleiðingu, auk fordæma. Þá er vísað sérstaklega til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfuna um málskostnað styðja stefndu loks við 130. gr., sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Svo sem áður er rakið varð hlaðmaður hjá stefnda Flugafgreiðslunni uppvís að þjófnaði á verðmætum armbandsúrum úr farmi Flugleiða hf., sem fór um Keflavíkurflugvöll haustið 1994. Fjölmiðlar greindu frá málinu. Upplýst er með dómsframburði stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns og vitnisburði Gunnars S. Olsen að í framhaldi af því hafi tjónaskýrslur verið rannsakaðar af hálfu Flugleiða og fundir verið haldnir með fyrirsvarsmönnum stefnda Flugafgreiðslunnar, stefndu Sigurbirni og Hilmari Rafni, þar sem þeim hafi verið gert ljóst að umtalsverð vörurýrnun væri á farmi með flugvélum Flugleiða og að hana mætti að einhverju leyti rekja til starfsmanna hins stefnda félags. Samkvæmt framburði stefnda Hilmars Rafns og vætti Gunnars S. Olsen munu Flugleiðir hafa lagt þunga áherslu á úrbætur í öryggis- og starfsmannamálum stefnda Flugafgreiðslunnar, en ella ætti félagið á hættu að missa þjónustusamning sinn við Flugleiðir. Stefndi Sigurbjörn sagði fyrir dómi að félagið hefði velt um 300.000.000 króna á árinu 1994, að langstærstum hluta vegna þjónustu við Flugleiðir. Af hálfu stefndu er viðurkennt að einkum í ljósi framanritaðs og ábendinga frá vitninu Ármanni Þór Baldurssyni og öðrum ónafngreindum starfsmönnum stefnda Flugafgreiðslunnar hafi stefnandi og tveir aðrir starfsmenn félagsins verið kallaðir til fundar við stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn að morgni 14. desember 1994 og þeir tekið ákvörðun um að segja starfsmönnunum upp fyrirvaralaust og án uppsagnarfrests. Breytti engu varðandi ákvarðanatökuna þótt hinir starfsmennirnir tveir hefðu neitað ásökunum stefndu um þjófnað og stefnandi í mesta lagi látið þau orð falla í viðurvist stefndu að hann væri ,,ekki alveg saklaus”, enda upplýst með samhljóða framburði stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns að þeir hafi ekki innt stefnanda nánar eftir því hvað fælist í slíkum ummælum. Er þannig ljóst að einu mátti skipta hvað stefnandi hefði sagt á fundinum; framtíð hans í starfi hlaðmanns hjá stefnda Flugafgreiðslunni var ráðin. Samkvæmt framanröktu er ljóst að stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn stóðu sameiginlega að uppsögn stefnanda 14. desember 1994 og tóku þá ákvörðun í nafni stefnda Flugafgreiðslunnar. Stefndu báru á stefnanda þjófnað og kærðu hann samdægurs fyrir þjófnað til lögreglu, en því er ekki haldið fram af hálfu stefnda Hilmars Rafns að sú ákvörðun hafi verið tekin að honum forspurðum. Komi til sakaráfellis fyrir ólömæta meingerð gagnvart stefnanda er því ljóst að stefndu beri á henni óskipta bótaábyrgð; stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn á grundvelli almennu sakarreglunnar og stefndi Flugafgreiðslan samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Verður því ekki fallist á sýknukröfu stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns á grundvelli aðildarskorts. Kemur þá til álita hvort aðgerðir stefndu 14. desember 1994 hafi falið í sér ólögmæta meingerð og valdið stefnanda miska, sem sé bótaskyldur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af hálfu stefnanda er í þessu sambandi einkum byggt á þjófkenningu á fundinum með stefndu Sigurbirni og Hilmari Rafni, ólögmætri uppsögn úr starfi og ómálefnalegum ástæðum fyrir henni, tilefnislausri kæru til lögreglu og loks frelsissviptingu, sem stefnandi hefði sætt í kjölfar hennar. Því er ekki mótmælt að stefndu Sigurbjörn og Hilmar Rafn hafi þjófkennt stefnanda að morgni 14. desember 1994. Að sögn stefndu töldu þeir sig hafa á greindu tímamarki óyggjandi sannanir fyrir slíkum ásökunum, sem réttlætt hefðu fyrirvaralausa uppsögn stefnanda og þjófnaðarkæru á hendur honum til lögreglu með kröfu um opinbera rannsókn. Stefndu fylgdu kærunni eftir og kröfðust meðal annars endurupptöku á lögreglurannsókn 15. ágúst 1995 eftir að hún hafði verið felld niður 10. maí sama ár á grundvelli ófullnægjandi sönnunargagna. Eftir framhaldsrannsókn lögreglu, þar sem meðal annars voru yfirheyrð tvö vitni eftir ábendingu stefnda Sigurbjörns, var rannsókn á hendur stefnanda endanlega hætt 11. mars 1996. Þrátt fyrir hina ítarlegu lögreglurannsókn, gagnaöflun stefndu fyrir dómi og vitnaleiðslu hafa stefndu ekki sýnt fram á hvað réttlætt hafi framangreindar ásakanir stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns í garð stefnanda eða að málefnalegar ástæður hafi búið að baki fyrirvaralausri uppsögn hans úr starfi. Skal þetta nú skýrt nánar. Í fyrsta lagi hefur ekki verið nægjanlega sýnt fram á að stefnandi hafi gerst sekur um þjófnað. Aðeins tvö vitni hafa borið stefnanda í óhag að þessu leyti og telst hvorugt þeirra óaðfinnanlegt. Annað þeirra, vitnið Ragnar Guðleifsson, bar fyrir lögreglu að stefnandi hefði eitt sinn klætt sig í grænan karlmannsjakka og í önnur skipti stungið inn á sig ótilgreindum ,,hlutum eða varningi”. Fyrir dómi kvað vitnið stefnanda hafa skoðað græn jakkaföt og stolið jakkanum, en tilgreindi ekki önnur ætluð þjófnaðartilvik. Jafnframt gekkst vitnið sjálft við þjófnaði úr flugvélum Flugleiða. Hitt vitnið, Ólafur Ólafsson, gaf fyrst skýrslu fyrir dómi rúmum fjórum árum eftir uppsögn stefnanda og bar á hann þjófnað á ,,körfuboltamyndum”, jafnframt því sem vitnið gekkst óhikað við stuldi á samskonar myndum. Var framburður vitnisins í meira lagi óstöðugur. Eiginkona vitnisins og stefndi Sigurbjörn eru bræðrabörn. Athygli vekur í því sambandi að í bréfi Óskars Þórmundssonar yfirlögregluþjóns frá 22. febrúar 1996, sem rakið er í kafla I að framan, er þess getið að þá hafi ekkert bent til að fleiri vitni væru fyrir hendi, sem varpað gætu nýju ljósi á rannsóknina, en skömmu áður höfðu tvö vitni verið yfirheyrð til viðbótar fyrri vitnum ,,eftir ábendingu frá [stefnda] Sigurbirni”. Þykja síðastgreind atriði draga enn frekar úr sönnunargildi vitnisburðar Ólafs Ólafssonar. Í annan stað má nefna að ekki var kannað áður en til uppsagnar stefnanda kom og þjófkenningar hvort vörurýrnun, sem Flugleiðir kvörtuðu undan við stefndu, yrði hér á landi og þá í hvaða hlutföllum gagnvart rýrnun er vart yrði á viðkomustöðum Flugleiða í erlendum flughöfnum. Í þriðja lagi er fram komið í málinu að þrátt fyrir uppsagnir stefnanda og tveggja annarra hlaðmanna 14. desember 1994 hafi vörurýrnun verið með svipuðu móti fram til 1. maí 1996 þegar samningssambandi lauk milli Flugleiða og stefnda Flugafgreiðslunnar. Samkvæmt framanröktu hefur ekki verið sýnt fram á að ástæður stefndu Sigurbjörns og Hilmars Rafns fyrir uppsögn stefnanda 14. desember 1994 hafi verið málefnalegar, heldur hafi þær verið illa grundaðar og fyrst og fremst byggst á óstaðfestum sögusögnum, sem ekki hefur tekist að leiða fullnægjandi líkur að fyrir dómi. Athafnir framkvæmdastjóranna beggja greindan dag báru vott um verulegt gáleysi af þeirra hálfu og fólu í sér ólögmæta meingerð gegn persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga, sem stefndu bera óskipta ábyrgð á. Með vísan til þess sem rakið er í kafla I að framan um lögreglurannsókn á hendur stefnanda, sem stóð með hléum frá 14. desember 1994 til 11. mars 1996, og eftirfarandi kæru stefnanda á hendur stefnda Sigurbirni fyrir rangar sakargiftir, sem látin var niður falla 30. október 1997, verður ekki fallist á með stefndu að stefnandi hafi með tómlæti fyrirgert rétti sínum til að gera kröfu á hendur stefndu um miskabætur. Þá er augljóst af gögnum málsins að utanréttarsátt í máli nr. 1178/1995 hefur engin áhrif á úrslit þessa máls og takmarkar ekki rétt stefnanda til heimtu miskabóta úr hendi stefndu. Við mat á fjárhæð miskabóta ber einkum að líta til hinnar rakalausu þjófkenningar og órökstuddrar kæru til lögreglu 14. desember 1994, sem hvort tveggja var til þess fallið að sverta persónu stefnanda og valda honum ómældri hneisu og álitshnekki í litlu samfélagi á Suðurnesjum. Á stefnanda hvíldi ,,þjófnaðarstimpill” í að minnsta kosti þá fimmtán mánuði, sem lögreglurannsókn stóð yfir og jafnvel lengur. Er athyglisvert í þessu sambandi að íhuga vitnisburð Ketils Gunnarssonar hlaðmanns hjá stefnda Flugafgreiðslunni, sem rakinn er í kafla I að framan, en vitnið bar hjá lögreglu að eftir að ,,þjófnaðarmál þetta” hefði komist í hámæli hefðu vitnið og aðrir hlaðmenn reynt að ,,hreinsa af sér þjófnaðarstimpilinn” með því að tilkynna yfirmönnum sínum um rifnar umbúðir. Stefnandi var ekki í sömu aðstöðu. Hann missti vinnuna fyrirvaralaust eftir áralangt starf sem hlaðmaður, en gögn málsins bera flest með sér að hann hafi þótt traustur starfskraftur og verið duglegur til allrar vinnu. Stefnandi sá sig að lokum knúinn til að flytjast búferlum til Reykjavíkur þar sem hann fékk loks vinnu hjá Eimskipafélagi Íslands hf. 10. maí 1995. Að sögn stefnanda fór hann þá fyrst að finna minna fyrir ,,þjófnaðarstimplinum”, sem þó hvíli á honum enn í dag. Mannorð, sjálfsvirðing og virðing annarra verður seint metin til fjár eftir almennum hlutlægum mælikvarða. Að vera þjófkenndur án nokkurra raka og sæta í framhaldi af því opinberri rannsókn hlýtur að vera hverjum einstaklingi þungbær raun. Með þetta í huga og einnig miskabótaákvörðun Hæstaréttar 4. febrúar 1999 í máli nr. 177/1998: Ragna Kristín Guðmundsdóttir gegn Háskóla Íslands og loks með hliðsjón af atvikum að öðru leyti þykja miskabætur til stefnanda úr hendi stefndu hæfilega metnar krónur 700.000,oo. Rétt er að sú fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá dómsuppsögu til greiðsludags. Eftir þessum málsúrslitum ber einnig að dæma stefndu óskipt til greiðslu málskostnaðar. Lögmaður stefnanda lagði fram málskostnaðarreikning við aðalmeðferð máls, að fjárhæð krónur 740.794,oo. Málskostnaðarkrafan er studd tímaskýrslu lögmannsins og hefur ekki verið mótmælt tölulega af hálfu stefndu. Með vísan til þess, en þó einkum með hliðsjón af eðli og umfangi máls þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn krónur 400.000,oo. Hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndu, Flugafgreiðslan ehf. Sigurbjörn Björnsson og Hilmar Rafn Sölvason, greiði stefnanda, Jóhannesi Rafni Guðnasyni, óskipt krónur 700.000,oo í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Jafnframt greiði stefndu óskipt krónur 400.000,oo í málskostnað.
Mál nr. 440/2010	Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð Forgangskrafa Laun	S kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem krafa hans að fjárhæð 20.943.082 krónur að frádregnum launatengdum gjöldum og framlagi í lífeyrissjóð, var viðurkennd sem almenn krafa við gjaldþrotaskipti á B. S krafðist þess að krafa hans á hendur B að fjárhæð samtals 24.156.281 króna yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 1.638.356 krónur sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga, en til vara að öll krafan yrði viðurkennd sem almenn krafa. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að krafa S næmi samtals 20.943.082 krónum, sem þó ætti að draga ótilgreind launatengd gjöld og lífeyrissjóðsiðgjöld frá. Um rétthæð kröfu S væri þess að gæta að samkvæmt 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, eins og hún hljóðaði fyrir breytingu með 19. gr. laga nr. 95/2010, gat sá, sem hafði með höndum framkvæmdastjórn félags eða stofnunar sem væri til gjaldþrotaskipta, ekki notið forgangsréttar fyrir kröfum sínum, sem ella hefði verið skipað í réttindaröð samkvæmt 1., 2. eða 3. tölulið 1. mgr. fyrrnefndu lagagreinarinnar. Í 3. mgr. 112. gr. laganna var ekki rætt um starfsheiti þeirra, sem færu með framkvæmdastjórn félags eða stofnunar. Líta yrði svo á að þannig hefði verið ástatt um S. Var því fallist á með héraðsdómi að krafa S skyldi talin almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti á B.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2010, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 20.943.082 krónur, að frádregnum launatengdum gjöldum og framlagi í lífeyrissjóð, var viðurkennd sem almenn krafa við gjaldþrotaskipti á varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð samtals 25.794.637 krónur að frádregnum launatengdum gjöldum og framlagi í lífeyrissjóð og standi aðallega 24.156.281 króna af þeirri fjárhæð í réttindaröð sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og 1.638.356 krónur sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga, en til vara verði öll krafan viðurkennd sem almenn krafa. Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 16. júlí 2010. Hann krefst þess aðallega að krafa sóknaraðila á hendur sér verði viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 18.652.803 krónur að frádregnum launatengdum gjöldum og framlagi í lífeyrissjóð, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var bú Baugs Group hf. tekið til gjaldþrotaskipta 13. mars 2009. Á þeim tíma gegndi sóknaraðili starfi aðstoðarforstjóra og framkvæmdastjóra fjármálasviðs félagsins samkvæmt samningi frá 30. júní 2007, en fram til þess hafði hann unnið hjá því á grundvelli samnings frá 22. júlí 2004 og borið starfsheitið framkvæmdastjóri fjármálasviðs. Störfum sóknaraðila mun hafa lokið þegar í stað við upphaf gjaldþrotaskipta. Sóknaraðili lýsti kröfu á hendur varnaraðila 26. júní 2009, þar sem hann krafðist samtals 16.500.000 króna í laun vegna sex mánaða uppsagnarfrests, 8.978.458 króna vegna 70,75 ónýttra orlofsdaga, 2.290.279 króna vegna bifreiðahlunninda í uppsagnarfresti og 25.900 króna vegna hluta desemberuppbótar, en til frádráttar taldi sóknaraðili 2.000.000 krónur, sem hann hafi aflað sér í launatekjur á uppsagnarfresti, og nam krafa hans þannig alls 25.794.637 krónum, sem hann lýsti sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Skiptastjóri varnaraðila mun hafa tekið þá afstöðu til kröfu sóknaraðila að viðurkenna að fullu kröfuliði vegna launa í uppsagnarfresti og hluta desemberuppbótar að frádregnum áðurgreindum 2.000.000 krónum, svo og kröfulið vegna orlofsfjár að því er varðaði 26,31 daga að fjárhæð 3.535.617 krónur, en að hafna kröfunni að öðru leyti. Þannig viðurkenndi varnaraðili kröfuna með fjárhæðinni 18.061.517 krónur með fyrirvara um frádrátt launatengdra gjalda og iðgjalda til lífeyrissjóðs en taldi að skipa ætti henni í réttindaröð sem almennri kröfu vegna ákvæða 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Ágreiningur milli aðilanna um viðurkenningu þessarar kröfu var ekki leystur á skiptafundum og beindi því skiptastjóri honum til héraðsdóms 29. október 2009 og var mál þetta þingfest af því tilefni 18. desember sama ár. Í hinum kærða úrskurði var lagt til grundvallar að óumdeilt væri að sóknaraðili ætti tilkall til 16.525.900 króna vegna launa í uppsagnarfresti og hluta desemberuppbótar og að frá því ætti að draga 2.000.000 krónur vegna launatekna sóknaraðila í uppsagnarfrestinum. Þá var talið að sóknaraðili ætti rétt til greiðslu orlofsfjár fyrir 15,96 ónotaða frídaga vegna orlofsársins 1. maí 2007 til 30. apríl 2008, 2,1 daga vegna tímabilsins 1. maí 2008 til 1. mars 2009 og 14,46 daga vegna sex mánaða uppsagnarfrests, eða samtals 32,52 daga. Með því að óumdeilt væri að sóknaraðili ætti tilkall til 126.903,55 króna vegna hvers orlofsdags var þessi liður í kröfu hans viðurkenndur með fjárhæðinni 4.126.903 krónur. Loks var að fullu tekin til greina áðurnefnd krafa sóknaraðila vegna bifreiðahlunninda að fjárhæð 2.290.279 krónur. Samkvæmt þessu var komist að þeirri niðurstöðu að krafa sóknaraðila næmi samtals 20.943.082 krónum, sem þó ætti að draga ótilgreind launatengd gjöld og lífeyrissjóðsiðgjöld frá, en vegna ákvæða 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 var fallist á með varnaraðila að viðurkenna ætti kröfuna í heild sem almenna kröfu. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili aðallega til streitu kröfu sinni eins og hún var gerð fyrir héraðsdómi, en þó með þeirri breytingu að hann telur nú að skipa eigi 1.638.356 krónum af kröfulið sínum vegna orlofsfjár í réttindaröð sem almennri kröfu, þar sem unnið hafi verið til þess hluta kröfunnar utan tímamarka forgangsréttar samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili fellir sig við niðurstöðu héraðsdóms um viðurkenningu á kröfu sóknaraðila í öðrum atriðum en varða kröfulið vegna bifreiðahlunninda í uppsagnarfresti, sem varnaraðili krefst að hafnað verði með öllu. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á Baugur Group hf. hafi samið við hann um að bæta honum upp með sérstakri greiðslu þann hluta orlofsdaga hans, sem fallinn var niður vegna fyrirmæla 13. gr. laga nr. 30/1987 um orlof, og verður ekki fallist á með honum að fyrir hendi séu viðhlítandi lagaheimildir til að víkja frá þeim fyrirmælum vegna venju eða af öðrum sökum. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um fjárhæð kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Um rétthæð kröfu sóknaraðila er þess að gæta að samkvæmt 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, eins og hún hljóðaði fyrir breytingu með 19. gr. laga nr. 95/2010, gat sá, sem hafði með höndum framkvæmdastjórn félags eða stofnunar sem er til gjaldþrotaskipta, ekki notið forgangsréttar fyrir kröfum sínum, sem ella hefði verið skipað í réttindaröð samkvæmt 1., 2. eða 3. tölulið 1. mgr. fyrrnefndu lagagreinarinnar. Í 3. mgr. 112. gr. laganna var ekki rætt um starfsheiti þeirra, sem ákvæðið tók til, heldur náði það samkvæmt orðanna hljóðan til þeirra, sem fóru með framkvæmdastjórn félags eða stofnunar. Með vísan til þess, sem greinir í niðurstöðum hins kærða úrskurðar um störf sóknaraðila hjá Baugi Group hf., verður að líta svo á að þannig hafi verið ástatt um hann. Verður því fallist á með héraðsdómi að krafa sóknaraðila skuli talin almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti á varnaraðila. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um fjárhæð kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila og stöðu hennar í réttindaröð. Eftir þessum úrslitum málsins eru ekki efni til annars en að dæma sóknaraðila til að greiða varnaraðila málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Stefán Hilmar Hilmarsson, greiði varnaraðila, þrotabúi Baugs Group hf., samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 11/2021	Kærumál Börn Barnavernd Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Gjafsókn	Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli A gegn BR var vísað frá dómi á þeim grundvelli að A skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Með úrskurði héraðsdóms 15. janúar 2021 hafði úrskurður BR verið staðfestur um að sonur A yrði vistaður utan heimilis til 24. janúar sama ár á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sama dag höfðaði BR mál á hendur A og krafðist þess að hún yrði svipt forsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. A kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar 29. janúar 2021. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í samræmi við ákvæði 2. mgr. 28. gr. laganna héldist sú ráðstöfun BR að vista barn A utan heimilis þar til dómur gengi um kröfu BR um sviptingu forsjár, enda hefði héraðsdómur ekki fallist á að fella úr gildi úrskurð BR um tímabundna vistun barns A utan heimilis. Var talið að þar sem sú ráðstöfun sem ákveðin hefði verið með úrskurði BR væri enn í gildi vegna ákvæðis 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga hefði A lögvarða hagsmuni af því að fá endurskoðaða fyrir æðri dómi niðurstöðu héraðsdóms um þann úrskurð. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst Landsrétti 17. febrúar 2021.Kærumálsgögn bárust Hæstarétti sama dag.Kærður er úrskurður Landsréttar 11. febrúar 2021þar sem málinu var vísað frá réttinum. Kæruheimild er í3. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. a-lið 1. mgr. 167. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir Landsrétt að takakröfur hennar til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðilaverði gert að greiða sér kærumálskostnað án tillits til gjafsóknar sem hennihefur verið veitt við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. IMeð úrskurði varnaraðila 24.nóvember 2020 var sonur sóknaraðila vistaður utan heimilis í tvo mánuði eða til24. janúar 2021 á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Sóknaraðili bar úrskurð varnaraðila undir héraðsdóm með heimild í 2.mgr. 27. gr. laganna. Með úrskurði dómsins 15. janúar 2021 var úrskurðurvarnaraðila staðfestur, málskostnaður felldur niður milli aðila og mælt fyrirum að gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, 500.000 krónur, skyldi greiddur úr ríkissjóði. Sama daghöfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og krafðist þess að hún yrði sviptforsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.Málið var þingfest fyrir héraðsdómi 22. janúar 2021 og mun sæta þar flýtimeðferð,sbr. 53. gr. b barnaverndarlaga. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms tilLandsréttar 29. janúar 2021 og krafðist þess að úrskurður varnaraðila um vistunsonar síns utan heimilis í tvo mánuði yrði felldur úr gildi, varnaraðila yrðigert að greiða henni kærumálskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, ogað þóknun lögmanns hennar vegna meðferðar málsins í héraði yrði ákveðin 620.000krónur.Með hinum kærða úrskurði Landsréttar 11. febrúar2021 var máli sóknaraðila vísað frá réttinum á þeim grundvelli að varnaraðilihafi krafist þess að sóknaraðili yrði svipt forsjá sonar síns áður en þeim tímalauk sem hann var vistaður utan heimilis. Við þær aðstæður og með vísan tilafdráttarlauss orðalags 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga yrði að líta svo á aðáframhaldandi vistun drengsins utan heimilis sóknaraðila sækti með ,,sjálfstæðumhætti“ stoð í það lagaákvæði allt þar til dómur gengi í forsjármálinu. Hefðisóknaraðili því ekki lögvarða hagsmuni af kröfu sinni um ógildingu ,,hins kærðaúrskurðar“. Málinu var vísað frá Landsrétti og kærumálskostnaður felldur niður.Þá var í hinum kærða úrskurði kveðið á um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrirLandsrétti og þóknun lögmanns hennar fyrir réttinum.IISóknaraðili byggir kröfu sína um að hinum kærðaúrskurði verði hnekkt í fyrsta lagi á því að í honum sé ekki tekin afstaða tilþeirrar kröfu hennar að úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 yrði ógiltur. Íhinum kærða úrskurði sé á hinn bóginn tekið fram að sóknaraðila skorti lögvarðahagsmuni af kröfu sinni um ,,ógildingu hins kærða úrskurðar“. Sú krafa hafi ekkikomið fram af hálfu sóknaraðila. Einnig skorti á að í hinum kærða úrskurði sétekin afstaða til kröfu sóknaraðila um hækkun málflutningsþóknunar sem ákveðinhafi verið í héraðsdómi.Í annan stað reisir sóknaraðili kröfu sína á þvíað ráðstöfun samkvæmt a- og b-liðum 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlagaframlengist meðan dómari leysi úr kröfu barnaverndarnefndar um lengri vistunsamkvæmt 27. eða 28. gr. laganna, eða kröfu um sviptingu forsjár samkvæmt 29.gr. þeirra. Sóknaraðili bendir á að niðurstaða Landsréttar feli í sér að ekkisé unnt að vinda ofan af ráðstöfun barnaverndarnefndar, þegar ekki eru uppfylltskilyrði fyrir því að vista barn utan heimilis, fyrr en dómur gangi í máli semhöfðað hefur verið til sviptingar forsjár. Þótt ætla megi að slík tilvik séufátíð vegi slík niðurstaða að réttaröryggi og hagsmunum foreldra og barna.Í þriðja lagi telur sóknaraðili að niðurstaða hinskærða úrskurðar um að vistun barns utan heimilis sæki ,,með sjálfstæðum hætti“stoð í 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga, eins og það sé orðað í hinum kærðaúrskurði, verði ekki skilin á annan hátt en þann að réttur foreldra og þeirrabarna sem náð hafa 15 ára aldri til að bera úrskurð barnaverndarnefndar undirhéraðsdómara og síðan æðri dóm, ónýtist ef nefndin höfði mál gegn foreldri tilsviptingar forsjár. Slík niðurstaða standist ekki enda sé sérstaklega mæltfyrir um réttinn til að leita úrlausnar dómstóla um úrskurð sem kveðinn er uppsamkvæmt b-lið 1. mgr. 27. gr. laganna í 2. mgr. ákvæðisins.Í fjórða lagi bendir sóknaraðili á að löggjafinnhafi metið það svo að brýnt sé að héraðsdómur leysi úr málum af þeim toga semhér um ræðir, eins fljótt og auðið er og að heimilt sé að leita eftirendurskoðun Landsréttar á þeirri niðurstöðu. Í því ljósi sé örðugt að átta sigá hvers vegna talið sé að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af kröfusinni.Að lokum reisir sóknaraðili kröfu sína á aðniðurstaða hins kærða úrskurðar samrýmist ekki stjórnarskrárvörðum rétti hennartil að bera úrskurð varnaraðila undir dómstóla, sbr. 60. gr.stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún fari gegn rétti hennar til að leitaúrlausnar dómstóla um þá ákvörðun að taka son hennar úr hennar umsjá, sbr. 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.Niðurstaða Landsréttar leiði til þess að réttur sóknaraðila samkvæmt 1. mgr.64. gr. barnaverndarlaga til að bera úrskurð varnaraðila undir æðri dóm sé íreynd ekki fyrir hendi þegar barnaverndarnefnd höfði á sama tíma mál tilsviptingar forsjár.2Varnaraðili heldur því fram að sonur sóknaraðila sé núvistaður utan heimilis á grundvelli skýrs lagaákvæðis 2. mgr. 28. gr.barnaverndarlaga. Í hinum kærða úrskurði Landsréttar hafi einungis verið tilúrlausnar úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 um vistun sonar sóknaraðilautan heimilis til tveggja mánaða. Það vistunartímabil hafi runnið sitt skeið.Því hafi niðurstaða hins kærða úrskurðar verið sú að sóknaraðili hefði ekkilögvarða hagsmuni af kröfum sínum fyrir Landsrétti. Byggt er á því að fyrirliggi skýr fordæmi um að ef vistunartíma lýkur áður en úrskurður er kveðinn uppaf hálfu dómstóla, séu lögvarðir hagsmunir sóknaraðila af því að fá úrskurðibarnaverndarnefndar hnekkt ekki lengur fyrir hendi, sbr. dóma Hæstaréttar 7.desember 2011 í máli nr. 633/2011, 22. mars 2012 í máli nr. 168/2012 og 14.júní 2016 í máli nr. 422/2016. Varnaraðili bendir á að þegar kæra sóknaraðilahafi borist Landsrétti hafi tveggjamánaða vistunartíma verið lokið. Tafir á því að nýta málskotsrétt leiði tilþess að málskot til Landsréttar ónýtist ef vistunartímabili úrskurðarvarnaraðila er þá lokið. Varnaraðili telur að slíkt fyrirkomulag gangi ekki íberhögg við ákvæði 1. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr.1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Varnaraðili bendir á að áframhaldandi vistun sonarsóknaraðila að loknum tveggja mánaða vistunartíma á grundvelli úrskurðarvarnaraðila byggist á skýru lagaboði 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Þar semvarnaraðili hafi krafist sviptingar forsjár áður en vistunartíma samkvæmtúrskurði barnaverndarnefndar lauk hafi haldist sú ráðstöfun að vista barniðtímabundið utan heimilis að loknum gildistíma úrskurðarins. Þar semviðbótarvistunartími á grundvelli framangreinds lagaákvæðis hafi verið hafinner sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar hafi sóknaraðili ekkilengur lögvarða hagsmuni af kröfu sinni. Varnaraðili mótmælir málskostnaðarkröfusóknaraðila og bendir á að þegar sóknaraðili krafðist endurskoðunar á úrskurðibarnaverndarnefndar fyrir Landsrétti hafi vistunartími samkvæmt úrskurðinumverið liðinn. Lögmæti úrskurðarins hafi því verið borið undir dóm aðófyrirsynju.IIIÍ 27. gr. barnaverndarlaga er fjallað um úrskurðbarnaverndarnefndar um vistun barns utan heimilis. Í a-lið 1. mgr. greinarinnarsegir að með þeim skilyrðum sem kveðið er á um í 26. gr. laganna og ef brýnirhagsmunir barns mæli með því geti barnaverndarnefnd með úrskurði gegn viljaforeldra og/eða barns sem náð hefur 15 ára aldri kveðið á um að barn skuli verakyrrt á þeim stað þar sem það dvelst í allt að tvo mánuði. Í b-lið 1. mgr. 27.gr. kemur meðal annars fram að barnaverndarnefnd geti með úrskurði kveðið á umtöku barns af heimili í allt að tvo mánuði og um nauðsynlegar ráðstafanir tilað tryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barni ogveita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Í 2. mgr. 27. gr. segir að foreldrumeða barni sem náð hefur 15 ára aldri sé heimilt að bera úrskurðbarnaverndarnefndar undir héraðsdómara innan tilskilins frests. Málskot tildómstóla komi þó ekki í veg fyrir að úrskurður barnaverndarnefndar komi tilframkvæmda. Eins og rakið hefur verið kvað varnaraðili uppúrskurð 24. nóvember 2020 á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlagaum að sonur sóknaraðila skyldi vistaður á heimili á vegum varnaraðila í tvománuði til 24. janúar 2021. Samkvæmt 28. gr. laganna, sem fjallar um úrskurðdómstóls um vistun barns utan heimilis, getur barnaverndarnefnd gert kröfu umþað fyrir héraðsdómi að ráðstöfun samkvæmt a- og b-liðum 27. gr. standi lenguren þar er kveðið á um og er þá heimilt með úrskurði dómara að vista barn í alltað tólf mánuði í senn frá og með þeim degi þegar úrskurður dómara er kveðinnupp. Ef krafist er framlengingar vistunar samkvæmt 27. eða 28. gr.barnaverndarlaga eða forsjársviptingar samkvæmt 29. gr. laganna áður en vistunartíma lýkur er kveðið svo á umí 2. mgr. 28. gr. laganna að ráðstöfun haldist þar til úrskurður eða dómurliggur fyrir. Að baki ákvæði 2. mgr. 28. gr. standa þau rök að hagsmunir barnsséu best tryggðir með því að ákveðin samfella verði í vistun þess meðanágreiningsmálum um áframhaldandi vistun eða forsjársviptingu er ráðið tillykta.Af hálfu varnaraðila hefur því verið haldið framað fyrir liggi skýr fordæmi Hæstaréttar um að ef vistunartíma er lokið samkvæmtúrskurði barnaverndarnefndar áður en úrskurður dómstóls um vistunina liggurfyrir, hafi málskotsaðilar samkvæmt 2. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga ekkilengur lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Um þetta hefur varnaraðili vísaðtil fyrrgreindra dóma Hæstaréttar í málum nr. 633/2011, 168/2012 og 422/2016.Dómar Hæstaréttar í málum nr. 633/2011 og 168/2012 eiga það sammerkt að sá tímisem vistun barna þeirra sem í hlut áttu var markaður hafði runnið sitt skeið þegar málið kom til kasta Hæstaréttar og ekkiverður ráðið af dómum þessum að krafist hafi verið áframhaldandi vistunar eðaforsjársviptingar, sbr. 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Hinir lögvörðuhagsmunir af því að fá endurskoðaða ákvörðun barnaverndarnefndar voru því ekkilengur fyrir hendi. Í því máli sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 422/2016 tekurtil hagaði svo til að héraðsdómur hafði tekið ákvörðun um að framlengja vistunbarna þeirra sem í hlut áttu frá því sem upphaflega var ákveðið með úrskurðibarnaverndarnefndar, sbr. 2. mgr. 28. gr. laganna. Í því ljósi hafði móðirbarnanna ekki lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklega endurskoðaða fyrirHæstarétti þá ákvörðun barnaverndarnefndar sem upphaflega hafði verið tekin, enþess í stað var endurskoðaður úrskurður héraðsdóms um framlengingu vistunarutan heimilis.Í máli því sem hér er til úrlausnar hagar á hinnbóginn svo til að varnaraðili hefur höfðað mál á hendur sóknaraðila og krafistþess að hún verði svipt forsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29.gr. barnaverndarlaga, en niðurstaða dómstóls um þá kröfu liggur ekki fyrir. Ísamræmi við ákvæði 2. mgr. 28. gr. laganna helst því sú ráðstöfun varnaraðilaað vista barn sóknaraðila utan heimilis þar til dómur gengur um kröfu varnaraðilaum sviptingu forsjár, enda féllst héraðsdómur ekki á að fella úr gildi úrskurðvarnaraðila um tímabundna vistun barns sóknaraðila utan heimilis. Þar sem súráðstöfun sem ákveðin var með úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020 er enn ígildi vegna ákvæðis 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga hefur sóknaraðili lögvarðahagsmuni af því að fá endurskoðaða fyrir æðri dómi niðurstöðu héraðsdóms umþann úrskurð. Í þessu samhengi verður að túlka kröfuna um lögvarða hagsmuni íljósi 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og með tilliti til friðhelgifjölskyldu, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar.Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið tilefnismeðferðar. Við þá efnismeðferð komi auk þess sem að framan er rakið tilskoðunar sá annmarki á hinum kærða úrskurði að ekki var tekin afstaða til kröfusóknaraðila um endurskoðun á fjárhæð málflutningsþóknunar lögmanns hennar fyrirhéraðsdómi.Kærumálskostnaður verður felldur niður en umgjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Við ákvörðun þóknunar lögmanns sóknaraðila er litið til þess að samhliða þessumáli er rekið sambærilegt mál fyrir Hæstarétti vegna annars barns sóknaraðila.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrirLandsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar,250.000 krónur. Úrskurður Landsréttar 11. febrúar 2021.LandsréttardómararnirJóhannes Sigurðsson, Oddný Mjöll Arnardóttir og Ragnheiður Bragadóttir kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaSóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. janúar 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 3. febrúar 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2021 í málinu nr. U-8061/2020 þar sem staðfestur var úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 um að sonur sóknaraðila, B, skyldi vistaður utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði frá 24. nóvember 2020. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 verði felldur úr gildi. Þá krefst sóknaraðili þess að málflutningsþóknun lögmanns hennar vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi verði ákveðin 620.000 krónur auk virðisaukaskatts og málskostnaðar fyrir Landsrétti líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá Landsrétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.Niðurstaða Með úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020 var sonur sóknaraðila vistaður utan heimilis í tvo mánuði frá þeim degi. Varnaraðili fól jafnframt borgarlögmanni að annast fyrirsvar og gera kröfu um að sóknaraðili skyldi svipt forsjá drengsins á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Hinn 24. janúar 2021 rann út sá vistunartími sem kveðið var á um í úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020. Áður en vistunartímanum lauk krafðist varnaraðili þess að sóknaraðili yrði svipt forsjá drengsins. Réttarstefna vegna forsjársviptingarmálsins var gefin út af héraðsdómara 11. janúar 2021 og birt fyrir lögmanni sóknaraðila 15. sama mánaðar. Málið mun hafa verið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 22. sama mánaðar og vera rekið undir málsnúmerinu E-104/2021. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga.Í 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga segir að ef krafist er framlengingar vistunar samkvæmt 27. eða 28. gr. laganna eða forsjársviptingar samkvæmt 29. gr. áður en vistunartíma lýkur haldist ráðstöfun þar til úrskurður eða dómur liggur fyrir. Með ákvæðinu er tryggð samfella í vistun barns meðan ágreiningsmálum varðandi áframhaldandi vistun eða forsjársviptingu er ráðið til lykta fyrir dómstólum.Eins og að framan greinir krafðist varnaraðili þess, áður en fyrrgreindum vistunartíma lauk, að sóknaraðili yrði svipt forsjá sonar síns. Við þessar aðstæður og með vísan til afdráttarlauss orðalags 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga verður að líta svo á að áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis sóknaraðila sæki með sjálfstæðum hætti stoð í það lagaákvæði allt þar til dómur gengur í forsjársviptingarmálinu. Sóknaraðili hefur því ekki lögvarða hagsmuni af kröfu sinni um ógildingu hins kærða úrskurðar. Samkvæmt því verður málinu vísað frá Landsrétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við venju. Við ákvörðun þóknunar lögmannsins hefur verið litið til þess að sambærilegt mál vegna annars barns sóknaraðila er rekið samhliða þessu máli. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað fráLandsrétti. Kærumálskostnaður fellurniður.Gjafsóknarkostnaðursóknaraðila, A,fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar,Sveinbjargar Birnu Sveinbjörnsdóttur, 323.000 krónur.
Mál nr. 394/2005	Kjarasamningur Ráðningarsamningur Tómlæti	Aðilar deildu um hvort ákvæði um greiðslu fæðispeninga, sem taldist hluti af þeim kjarasamningi sem gilti á þeim tíma sem krafa H náði til, væri í gildi og hvort K bæri að fara eftir því. Óumdeilt var að fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu voru við það miðaðir að starfsmaður fengi hvorki fæði né aðgang að niðurgreiddu fæði. Svo hagaði til með H. Varð því að telja að samkvæmt orðanna hljóðan ætti H rétt á greiðslum samkvæmt ákvæðinu. Upplýst var að aldrei hafi verið greiddir fæðispeningar samkvæmt umræddu ákvæði, en jafnframt að það hafi verið vegna þess að þeir starfsmenn sem ákvæðið náði til hafi annaðhvort fengið fæði eða aðgang að niðurgreiddu fæði. Það var hins vegar ekki talið leiða til þess að ákvæðið væri ekki lengur í gildi og var H talinn geta byggt rétt sinn til fæðispeninga á því. Þá var ekki fallist á þá málsástæðu K að krafa H væri fallin niður fyrir tómlæti.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Kögun hf., greiði stefnda, Halldóri Ellerti Sigurþórssyni, málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005. I Mál þetta sem dómtekið var 20. júní sl. höfðaði Halldór Ellert Sigurþórsson, kt. 130549-2689, Hörgsholti 3, Hafnarfirði gegn Kögun hf., kt. 490389-2619, Lynghálsi 9, Reykjavík með stefnu birtri 8. janúar 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 602.352 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 140.736 frá 1. janúar 2002 til 1. janúar 2003, en frá þeim degi af kr. 299.304 til 1. janúar 2004, en frá þeim degi af kr. 468.648 til 1. október 2004, en frá þeim degi af kr. 602.352 til greiðsludags, þannig að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. janúar 2003. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum málskostnað samkvæmt gjaldskrá Löggarðs ehf. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi er rafeindavirki og félagi í Félagi rafeindavirkja sem á aðild að Rafiðnaðarsambandi Íslands. Hinn 1. janúar 1997 gerðu aðilar málsins með sér ráðningarsamning og skyldi hann gilda á meðan stefnandi vann við viðhald tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF- og CRC-byggingum á Keflavíkurflugvelli á vegum stefnda. Við það vann stefnandi til 1. október 2004, en honum var sagt upp störfum 1. júlí s.á. Stefnandi telur sig ekki hafa fengið greidda fulla fæðispeninga úr hendi stefnda og gerir kröfu samkvæmt því. Í ráðningarsamningnum segir m.a. um launakjör að aðilar séu: „sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning þann sem gerður hefur verið milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar um kjör rafiðnaðarmanna. (Vísast til samkomulags Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðildarfélaga og Kögunar hf. dags. 7. maí 1996)“ Í samkomulaginu frá 7. maí segir að aðilar séu sammála um að kjarasamningur milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar gildi fyrir almenna rafiðnaðarmenn Kögunar hf. á meðan þeir vinni að viðhaldi tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF og CRC byggingum á Keflavíkurflugvelli. Þá segir að samkomulagið taki til þeirra ákvæða samningsins og bókana sem við hann hafi verið gerðar, sem lúti að starfsemi ratsjárstöðvar H-1. Sú ratsjárstöð er á Miðnesheiði og sér Ratsjárstofnun um rekstur hennar. Sams konar samkomulag hefur verið lagt fram dags. 22. júní 2001. Í kjarasamningi á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands vegna aðilarfélaga, undirritaður 27. apríl 2001 með gildistíma frá 1. janúar 2001 til 30. júní 2005, segir í gr. 2.10.3 um fæði að Ratsjárstofnun leggi starfsmönnum til fæði eða greiði fæðispeninga. Við stöðina á Miðnesheiði skuli hafa hliðsjón af því sem tíðkist hjá Varnarliðinu. Í málinu hefur verið lögð fram orðsending dags. 8. september 1987 frá Landsvirkjun til Magnúsar Geirssonar, þáverandi formanns Rafiðnaðarsambands Íslands, og varðar hún kjör vaktmanna Landsvirkjunar á Geithálsi. Í henni segir svo: „Það staðfestist hér með að greiðslur til starfsmanna á vöktum umfram föst dagvinnulaun og vaktaálag eru sem hér segir: Vegna ferða, vaktaskipta, kaffitíma o.þ.h. greiðast 46 yfirvinnustundir á mán. Fæðisgjald er kr. 9.422 á mán. og hækkar það í samræmi við launabreytingar.“ Á sömu orðsendingu er ritað: „Aðilar eru sammála um að ofangreint fyrirkomulag gildi hjá ratsjárstofnun við útreikning á fastri yfirvinnu, innifalinn er ferðatími sem miðast við Höfn-Stokksnes og greiðsla á fæðispeningum. Þar sem starfsmenn hafa aðgang að niðurgreiddu fæði skal tekið tillit til þess.“ Undir þessari áritun eru stafirnir MG og JEB, þ.e. fangamörk Magnúsar Geirssonar og Jóns E. Böðvarssonar starfsmanns Ratsjárstofnunar. Þessu samkomulagi er bætt við kjarasamning Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar frá 27. apríl 2001, en ekki tekið inn í meginmál hans. Verður áritun þessi framvegis í dóminum nefnd „ákvæðið frá 8. september.“ Lagt hefur verið fram skjal um samskipti skrifstofustjóra Rafiðnaðarsambands Íslands og stefnda þar sem fram kemur að skrifstofustjórinn hefur hinn 19. febrúar 2001 gert kröfu til þess, vegna þeirra rafiðnaðarmanna sem unnu hjá stefnda, að fæðispeningar yrðu greiddir eftir kjarasamningi rafiðnaðarsambandsins eða að öðrum kosti yrði þeim séð fyrir fullu fæði. Í sama skjali kemur fram að fallist stefndi ekki á það, og aðrar kröfur sem settar eru fram, sé það vilji rafiðnaðarsambandsins að úr ágreiningnum verði skorið í Félagsdómi. Óumdeilt er að stefnandi vann á vöktum 11 tíma dagvakt og 13 tíma næturvakt og hafði ekki sérstakan matar- eða kaffitíma, hann hafði ekki formlegan aðgang að mötuneyti og stefndi sá honum ekki fyrir fæði. III Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann sagði þá starfsmenn sem unnu hjá stefnda á Keflavíkurflugvelli ekki hafa haft aðgang að mötuneyti þar. Ástæðan hefði verið sú að stefndi hafi verið verktaki. Stefnandi kvaðst ekki vita betur en íslenskir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og starfsmenn ríkisins þar hefðu aðgang að mötuneyti þar sem fæði var niðurgreitt. Stefnandi sagðist fljótlega eftir þeir félagar hefðu byrjað störf hjá stefnda hafa gengið á fund forsvarsmanns hans ásamt öðrum starfsmanni og gert þá athugasemd að fæðispeningar væru ekki greiddir samkvæmt kjarasamningi. Því hefði verið harðlega neitað. Þá hefði hann áttað sig á því að fara yrði í gegnum rafiðnaðarsambandið með þessa kröfu því að þeir starfsmennirnir hefðu hvorki haft þor eða grimmd til þess að standa í þessu sjálfir. Fljótlega upp úr þessu hafi þeir talað við Helga Eyjólfsson, skrifstofustjóra rafiðnaðarsambandsins. Forstjóri stefnda hafi eitt sinn að eigin frumkvæði minnst á þetta mál og tekið því illa. Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa byrjað störf hjá stefnda í ársbyrjun 1998 en áður starfað hjá Ratsjárstofnun frá ársbyrjun 1988. Hjá báðum aðilum hefði hann séð um samskipti við rafiðnaðarsambandið og vaktavinnumenn. Vitnið upplýsti að starfsmenn stefnda á Keflavíkurflugvelli hafi verið um 30 talsins. Ákveðið hefði verið að hafa í ráðningarsamningum við þessa starfsmenn ákvæði um að hafa til hliðsjónar sama kjarasamning og gilti á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands til þess að ekki þyrfti að gera tvo kjarasamninga um mjög svipað efni. Stefndi hafi verið undirverktaki Ratsjárstofnunar sem hafi gert það að verkum að starfsmenn stefnda hefðu ekki fengið aðgang að mötuneytum á Keflavíkurflugvelli. Vitnið sagði að 8. september 1987, þegar ritað var á orðsendingu Landsvirkjunar, hafi Ratsjárstofnun varla verið byrjuð að starfa. U.þ.b. 10 manna hópur hafi verið sendur austur á Stokknes til þjálfunar og hafi hann síðar hafi átt að fara til BNA til þess að læra á búnað þann sem Ratsjárstofnun hafi tekið að sér að sjá um fyrir varnarliðið í ratsjárstöðvum víðs vegar um landið. Mennirnir hafi ýmist búið á Stokksnesi eða á hóteli á Höfn í Hornafirði. Á Stokksnesi hafi verið svefnaðstaða og mötuneyti með niðurgreiddu fæði. Þetta ákvæði hafi verið undirritað færi svo að einhverjir þessara manna þyrftu að dvelja á hóteli og greiða fæði þar. Ákvæðið hefði því verið tekið upp á meðan starfsmennirnir voru í þjálfun fyrir austan. Ekki hafi komið til þess að þessu ákvæði væri beitt hvorki á þessum tíma né síðar að því er vitnið sagðist best vita. Á Höfn hefðu hótelreikningar starfsmannanna verið greiddir af Ratsjárstofnun. Vitnið sagði að tilvísun til ratsjárstöðvar H-1 í samkomulagi Kögunar og Rafiðnaðarsambands Íslands, 7. maí 1996 og 22. júní 2001, væri til ratsjárstöðvarinnar á Miðnesheiði. Kjör starfsmanna Kögunar hf. á Keflavíkurflugvelli hafi átt að vera nokkurn veginn sambærileg við kjör rafiðnaðarmanna sem unnu á Miðnesheiði á vegum Ratsjárstofnunar. Vitnið kvaðst telja að það væri bara „lapsus“ að ákvæðið frá 8. september væri enn inni í kjarasamningi. Vitnið sagði að hluti ákvæðisins væri í gildi, þ.e. fyrri liðurinn, en sá hluti þess sem næði til fæðispeninga hefði gjörsamlega verið kominn út úr kollinum á öllum og fæðisgreiðslur miðaðar við gr. 2.10.3 í kjarasamningnum. Vitnið sagðist tvisvar á ári hafa kannað það hvað íslenskum starfsmönnum hjá varnarliðinu væri greitt í fæðispeninga. Þeir menn ynnu eins vakt og starfsmenn stefnda á Keflavíkurflugvelli, en hefðu aðgang að mötuneytum á Keflavíkurflugvelli þar sem fæði væri niðurgreitt eða mjög ódýrt. Sömu fjárhæð hefði hann greitt starfsmönnum stefnda. Vitnið kvaðst kannast við að starfsmenn Kögunar hefðu kvartað út af því að þeir fengju ekki greidda fulla fæðispeninga. Hann hefði fengið þær kvartanir í eyrað einstaka sinnum og starfsmennirnir vitnað til ákvæðisins frá 8. september. Þetta hafi verið áður en Helgi Gunnarsson hjá rafiðnaðarsambandinu hefði komið að málinu sem vitnið kvaðst ekki muna hvenær hefði verið. Vitnið kvaðst alltaf hálfpartinn hafa búist við því að málið færi fyrir Félagsdóm eins og komið hafi fram hjá rafiðnaðarsambandinu að myndi verða. Helgi Rúnar Gunnarsson, skrifstofustjóri hjá rafiðnaðarsambandinu þar til í maí 2002, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa verið viðstaddur þegar samkomulagið frá 8. september var gert. Hann hefði undirritað samkomulagið frá 7. maí 1996 og 22. júní 2001. Í sínum huga hafi það alla tíð verið þannig að allur kjarasamningur rafiðnaðarsambandsins hefði átt að gilda fyrir þá félagsmenn sem unnið hafi hjá Kögun. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að nokkru sinni hefði verið greitt samkvæmt ákvæðinu frá 8. september. Ratsjárstofnun hefði tekið þá ákvörðun að leggja öllum starfsmönnum sínum til fæði, þar á meðal þeim sem unnu í ratsjárstöðinni á Miðnesheiði. Því hefðu starfsmennirnir enga fæðispeninga fengið greidda og á ákvæðið ekki reynt. Ákvæðið hafi hugsanlega af þessum sökum aðeins náð til starfsmanna Kögunar hf. Starfsmenn Ratsjárstofnunar á Miðnesheiði hefðu í upphafi fengið niðurgreitt fæði. Þegar því hefði verið hætt hafi staðið til að greiða þeim starfsmönnum samkvæmt ákvæðinu frá 8. september en þá hafi þeir fengið fæði í staðinn þannig að ekki hafi komið til greiðslna. Vitnið kvaðst hafa skynjað það að starfsmenn Kögunar hefðu sjálfir ekki viljað standa í deilum út af fæðispeningunum. Magnús Geirsson, formaður Rafiðnarsambands Íslands árin 1971-1994, kom fyrir dóminn. Vitnið sagði ákvæðið frá 8. september væri þannig til komið að hjá Landsvirkjun hefðu starfað menn sem eins hefði verið ástatt um og þá menn sem ákvæðið næði til, þ.e. þá sem ekki hefðu matartíma né aðgang að mötuneyti. Þess vegna hefði verið notuð fyrirmynd frá Landsvirkjun. Þetta ákvæði hefði verið undirritað sama dag og kjarasamningur Ratsjárstofnunar og rafiðnaðarsambandsins. Það hefði verið gert á síðustu stundu og ákvæðið því ekki tekið beint upp í samninginn sjálfan. IV Af hálfu stefnanda er á því byggt að ákvæðið frá 8. september 1987 sé enn í fullu gildi, enda hafi það verið tekin inn í kjarasamning Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands á sínum tíma og sé þar enn. Samkvæmt samkomulagi Rafiðnaðarsambands Íslands og Kögunar hf., bæði frá 7. maí 1996 og 22. júní 2001, gildi framangreindur kjarasamningur á milli rafiðnaðarsambandsins, sem stefnandi eigi aðild að, og Kögunar hf. Enda þótt kveðið sé á um það í ráðningarsamningi stefnanda við stefnda að hliðsjón eigi að hafa af þessum kjarasamningi gildi öll ákvæði hans um samningssamband þeirra, enda séu samkvæmt lögum nr. 55/1980 ógildir þeir kjarasamningar milli einstakra launamanna og atvinnurekenda þar sem samið sé um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar kveði á um. Ekki skipti máli hvort ákvæðið hafi verið virkt, þannig að greiða hafi þurft samkvæmt því eða ekki, það haldi gildi sínu engu að síður. Stefnandi hafi fengið greidda fæðispeninga samkvæmt gr. 2.10.3 í kjarasamningnum en sú grein gangi skemur en sérákvæði samningsins um fæðispeninga. Í þessu sambandi beri að hafa í huga að þeir starfsmenn, sem hafi fengið greitt fyrir fæði samkvæmt grein 2.10.3, hafi haft aðgang að mötuneyti með niðurgreiddu fæði en það hafi stefnandi ekki haft. Stefnandi og samstarfsmenn hans hafi af og til haft uppi kröfur um að þeir fengju greidda fæðispeninga samkvæmt ákvæðinu frá 8. september og í ársbyrjun 2001 hafi stefnda verið kunngert að næðist ekki samkomulag um greiðslur yrði höfðað mál fyrir Félagsdómi. Þeir félagar hafi verið í veikri stöðu gagnvart vinnuveitanda sínum og stefnandi því kosið að hefjast ekki handa fyrr en eftir að hann hætti störfum hjá stefnda. Því sé alfarið mótmælt að ólögbundnar reglur um tómlæti geti leitt til þess að hann verði sviptur rétti sínum til fæðispeninganna. Slíkar reglur sem hafi vafasamt gildi eigi hér ekki við. Af hálfu stefnda er viðurkennt að ákvæðið frá 8. september 1987 gildi að því er varðar skylduna til að greiða 46 yfirvinnustundir vegna ferða, vaktaskipta, kaffitíma o.þ.h., og hafi stefnandi fengið þær greiðslur. Hins vegar er því haldið fram að ákvæðið um fæðisgjaldið hafi verið tilkomið vegna þeirra rafiðnaðarmanna sem á þeim tíma hafi verið í starfsþjálfun hjá stefnda og unnið á Stokksnesi. Við lok þeirrar vinnu hafi ákvæðið runnið sitt skeið og hafi ekki verið greitt samkvæmt því síðan. Ákvæðið hafi því aldrei átt við stefnanda og félaga hans, heldur grein 2.10.3 í kjarasamningnum. Samkvæmt því ákvæði hafi þeir fengið greidda fæðispeninga. Þessi hafi verið framkvæmdin til margra ára sem geri það að verkum að ákvæðið sé ekki lengur í gildi. Þá beri að hafa í huga að í gr. 1.3 í ráðningarsamningi stefnanda komi fram að aðilar samningsins séu sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar. Það feli í sér að stefndi sé ekki skuldbundinn til þess að tryggja að stefnandi sé í einu og öllu eins settur og starfsmenn varnarliðsins, en þess hafi þó verið gætt af hálfu stefnda. Þá er á því byggt af hálfu stefnda, verði litið svo á að ákvæðið sé í gildi, að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Stefnandi hafi engan reka gert að því að krefjast greiðslu fæðispeninga fyrr en lögmaður hans hefjist handa með bréfi dags. 9. nóvember 2004 og hafi því ekki haldið fram kröfu til fæðispeninganna í nær 7 ár. Þýðingarmikið sé fyrir atvinnurekendur að starfsmenn bíði ekki árum saman að setja kröfur sínar fram og séu tómlætisreglur í fullu gildi í vinnurétti. Á því verður að byggja að ákvæðið frá 8. september 1987 sé hluti kjarasamnings á milli Ratsjárstofnunar og Rafiðnaðarsambands Íslands, sem er með gildistíma frá 1. janúar 2001 til 30. júní 2005. Upplýst er að þetta ákvæði hefur fylgt kjarasamningi sömu aðila allt frá því að það var undirritað án þess þó að vera tekið inn í meginmál samningsins. Það er enda viðurkennt af hálfu stefnda að hluti þessa ákvæðis sé í gildi og starfsmönnum Kögunar hf. hefur verið greitt samkvæmt því. Deila aðila snýst því einungis um það hvort ákvæðið um greiðslu fæðispeninga sé í gildi og hvort stefnda beri að fara eftir því, og eins hvort krafa stefnanda kunni að vera fallin niður vegna tómlætis. Í ráðningarsamningi á milli aðila málsins frá 1. janúar 1997 er kveðið á um að þeir séu sammála um að hafa til hliðsjónar kjarasamning þann sem gerður hafi verið á milli Rafiðnaðarsambands Íslands og Ratsjárstofnunar um kjör rafiðnaðarmanna. Í samkomulagi Rafiðnaðarsambands Íslands og Kögunar hf. frá 7. maí 1996 segir að aðilar séu sammála um að kjarasamningur milli sömu aðila gildi fyrir almenna rafiðnaðarmenn Kögunar hf. á meðan þeir vinni að viðhaldi tölvu- og fjarskiptabúnaðar í ISSF og CRC byggingum á Keflavíkurflugvelli eins og stefnandi gerði. Þá segir að samkomulagið taki til þeirra ákvæða samningsins og bókana sem við hann hafi verið gerðar, sem lúti að starfsemi ratsjárstöðvar H-1, en sú stöð er á Miðnesheiði og rekur Ratsjárstofnun hana. Sams konar samkomulag var gert á milli sömu aðila 22. júní 2001. Í framangreindum kjarasamningi er ákvæði í gr. 2.10.3 þar sem segir að Ratsjárstofnun leggi starfsmönnum til fæði eða greiði fæðispeninga. Við stöðina á Miðnesheiði skuli hafa hliðsjón af því sem tíðkist hjá Varnarliðinu, þ.e. að því er varðar íslenska starfsmenn þess. Upplýst verður að telja að íslenskir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hafi haft aðgang að niðurgreiddu fæði og starfsmönnum Ratsjárstofnunar í ratsjárstöðinni á Miðnesheiði var lagt til fæði eftir að tekið var fyrir aðgang þeirra að niðurgreiddu fæði. Var staða stefnanda, sem hvorki fékk fæði eða hafði aðgang að niðurgreiddu fæði, því önnur og lakari en framangreindra starfsmanna. Er því ekki hægt að fallast á að stefnandi geti ekki átt meiri rétt en kveðið er á um í gr. 2.10.3. Óumdeilt er í málinu að fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu frá 8. september 1987 voru við það miðaðir að starfsmaður fengi hvorki fæði né aðgang að niðurgreiddu fæði. Svo hagaði til með stefnanda. Verður því að telja að samkvæmt orðanna hljóðan eigi stefnandi rétt á greiðslum samkvæmt ákvæðinu. Kemur því til skoðunar hvort ákvæðið sé fallið úr gildi eins og haldið er fram af stefnda. Vitnið Helgi Rúnar Gunnarsson, fyrrum skrifstofustjóri Rafiðnaðarsambands Íslands, taldi að aldrei hefðu verið greiddir fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu frá 8. september 1987 sem stafaði af því að starfsmenn rafiðnaðarsambandsins hefðu annað hvort fengið niðurgreitt fæði eða verið lagt það til. Ratsjárstofnun hefði tekið þá stefnu að leggja öllum starfsmönnum sínum til fæði, þar á meðal þeim sem unnu í stöðinni á Miðnesheiði. Vitnið Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kvaðst ekki vita til þess að greiddir hefðu verið fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu. Þannig verður að telja upplýst að ekki hafi verið greiddir fæðispeningar samkvæmt ákvæðinu en jafnframt að það hafi verið vegna þess að þeir starfsmenn sem ákvæðið nær til hafi annað hvort fengið fæði eða aðgang að niðurgreiddu fæði. Sú staða kom því ekki upp að skylt yrði að greiða fæðispeninga samkvæmt ákvæðinu. Það leiðir hins vegar ekki til þess að ákvæðið sé ekki lengur í gildi, en það er hluti af þeim kjarasamningi sem gildir á þeim tíma sem krafa stefnanda nær til, eins og lýst er í upphafi þessa kafla dómsins. Niðurstaða dómsins er því sú að ákvæðið frá 8. september sé í gildi og stefnandi geti byggt rétt sinn til fæðispeninga á því. Verður nú vikið að þeirri málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Krafa stefnanda nær til tímabilsins frá 1. janúar 2001 til 1. október 2004 en hann hóf störf hjá stefnda 1. janúar 1997. Stefnandi kvaðst fljótlega eftir að hann hóf störf gert athugasemd við það að fæðispeningar væru ekki greiddir samkvæmt kjarasamningi. Vitnið Héðinn Eyjólfsson, fjármálastjóri stefnda, kannaðist við að hafa fengið kvartanir einstaka sinnum vegna hins sama. Samkvæmt gögnum málsins gerði skrifstofustjóri rafiðnaðarsambandsins hinn 19. febrúar 2001 kröfu til þess að rafiðnaðarmönnum sem unnu hjá stefnda yrðu greiddir fæðispeningar samkvæmt kjarasamningi eða að öðrum kosti séð fyrir fullu fæði. Yrði ekki á það fallist væri það vilji rafiðnaðarsambandsins að úr ágreiningnum yrði skorið í Félagsdómi. Þegar með tilliti til þessa þykja ekki efni til þess að fallast á þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Af hálfu stefnda hafa ekki verið gerðar athugasemdir við útreikning á kröfu stefnanda eða fjárhæð hennar samkvæmt þeim útreikningi. Samkvæmt því sem að framan segir verða kröfur stefnanda teknar til greina. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda þykir hæfilega ákveðinn kr. 370.000 auk virðisaukaskatts. Friðgeir Björnsson héraðsdómi kvað upp dóminn. Dómsorð. Stefndi, Kögun hf., greiði stefnanda, Halldóri Ellert Sigurþórssyni, kr. 602.352 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 140.736 frá 1. janúar 2002 til 1. janúar 2003, frá þeim degi af kr. 299.304 til 1. janúar 2004, frá þeim degi af kr. 468.648 til 1. október 2004 og frá þeim degi af kr. 602.352 til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 1. janúar 2003. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda ákveðst kr. 370.000 auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 178/2008	Kærumál Vistun á stofnun	Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að kærði, X, [kt.] sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. apríl nk. kl. 16.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. apríl 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hann „sæti vistun á viðeigandi stofnun.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Kröfugerð sóknaraðila í héraði eru ekki gerð skil í hinum kærða úrskurði. Af bókun í þingbók má hins vegar sjá að varnaraðili hefur aðallega krafist þess að gæsluvarðhaldskröfu sóknaraðila yrði hafnað, til vara að honum yrði gert að sæta vímuefnameðferð á viðeigandi stofnun í stað gæsluvarðhalds og að því frágengnu að gæsluvarðhaldi yrði markaður skemmri tími. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar er bókað eftir varnaraðila að hann kæri úrskurðinn til Hæstaréttar í því skyni að fá honum hnekkt. Í skriflegri greinargerð til Hæstaréttar krefst varnaraðili þess að hann „sæti vistun á viðeigandi stofnun.“ Til stuðnings þeirri kröfu vísar varnaraðili til 110. gr. laga nr. 19/1991 og byggir á að hann eigi við andlegan heilsubrest að stríða, eins og staðfest hafi verið með geðrannsókn, sem á honum hafi verði gerð á síðasta ári. Hann hafi verið talinn ósakhæfur í opinberu máli sem dæmt hafi verið í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. júlí 2007 og hafi niðurstaðan öðru fremur byggst á þessari geðrannsókn. Ástæða sé til að ætla að heilsu hans hafi hrakað síðan matið var gert og þau brot sem hann sé nú grunaður um ættu að gefa vísbendingu í þá átt. Af nánar tilgreindum ástæðum hafi ekki gefist færi á að afla nýs mats geðlæknis á heilsu varnaraðila í tilefni af meðferð máls þessa. Í málinu liggur fyrir niðurstaða rannsóknar Tómasar Zoëga geðlæknis á geðheilsu varnaraðila frá 2. apríl 2007. Þar kemur meðal annars fram að varnaraðili, sem sé fíkniefnaneytandi, eigi langa sögu um geðrofssjúkdóm. Þegar sá atburður átti sér stað, er varð þá tilefni ákæru á hendur varnaraðila, hafi hann verið haldinn alvarlegum geðrofssjúkdómi, sem hafi orðið til þess að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að skilyrði c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Hins vegar verður talið, með vísan til þess sem að ofan greinir um heilsufar varnaraðila, að fyrir liggi í málinu fullnægjandi gögn um að skilyrði séu fyrir hendi til að varnaraðila verði í stað gæsluvarðhalds gert að sæta vistun á viðeigandi stofnun samkvæmt lokamálslið 110. gr. laga nr. 19/1991 allt til föstudagsins 18. apríl 2008 kl. 16. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti vistun á viðeigandi stofnun allt til föstudagsins 18. apríl 2008 kl. 16.
Mál nr. 438/2004	Akstur sviptur ökurétti Ölvunarakstur Hraðakstur	H var sakfelldur fyrir ölvunarakstur og akstur án ökuréttar og gekkst hann við sakargiftum. Var H sviptur ökurétti ævilangt og gert að sæta fangelsi í 9 mánuði, en um var að ræða margítrekuð brot.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. október 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hjálmar Vagn Hafsteinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. september 2004. Mál þetta er höfðað með ákæru útgefinni af sýslumanninum í Keflavík 16. ágúst 2004 gegn Hjálmari Vagni Hafsteinssyni, kt. [...], Grænási 3a, Njarðvík, „fyrir ölvunarakstur, sviptingarakstur og hraðakstur, með því að hafa, laugardaginn 5. júní 2004, ekið bifreiðinni KV-116, undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti, austur Reykjanesbraut vestan við Vogaveg, með allt að 113 km hraða á klst., þegar tillit hefur verið tekið til vikmarka, en þar er hámarkshraði 90 km á klst. (mál nr. 34-2004-2258). Niðurstaða alkóhólákvörðunar blóðsýnis var 2,22 0/00. Telst þetta varða við 2. mgr. 37. gr., 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sbr. lög nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar sbr. 100. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 57/1997 og sviptingar ökuréttar sbr. 101. og 102. gr. umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993.” Með broti sínu nú hefur ákærði í sjötta sinn frá árinu 1990 gerst brotlegur annars vegar við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga og hins vegar við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ennfremur hefur ákærði gerst sekur við brot gegn 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Samkvæmt því og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 9 mánaða fangelsi. Þá ber samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 84/2004 að árétta hina ævilöngu sviptingu ökuréttar. Skal ákærði samkvæmt því sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms þessa að telja. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Hjálmar Vagn Hafsteinsson, sæti 9 mánaða fangelsi. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 321/2016	Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 26. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. maí2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dómnum í dag að X, kt. [...], verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. maí nk. kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kærðimótmælir kröfu lögreglustjóra.IÍ greinargerð lögreglustjóra segir meðalannars að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfelltfíkniefnalagabrot er varði innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ígær hafi erlendur aðili að nafni A verið handtekinn í Flugstöð LeifsEiríkssonar á Keflavíkurflugvelli en hann hafi verið að koma með flugi fráCancun í Mexíkó með viðkomu í Brussel og Kaupmannahöfn. Nefndur aðili hafi haftmeðferðis golfsett sem í hafi verið 17 golfkylfur. Lögreglu hafi grunað að íkylfunum væru falin fíkniefni og því hafi ein kylfa verið tekin til nánariskoðunar. Í ljós hafi komið að í henni var falið kókaín. A hafi þá veriðhandtekinn, grunaður um innflutning fíkniefna. Íkjölfarið hafi lögreglan farið í húsleit á dvalarstað kærða og B að [...] í[...] vegna gruns um að þeir hefðu staðið að skipulagningu og fjármögnun ákaupum á ofangreindum fíkniefnum. Við leit á dvalarstað þeirra hafi fundistmikið magn af sterkum fíkniefnum. Þá hafi einnig fundist tölvur, símar, skjölog aðrir munir sem lögregla telji að tengist rannsókn málsins. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi A játað aðhafa staðið að innflutningi fíkniefnanna frá Mexíkó. Við skýrslutöku hjálögreglu hafi kærði neitað sök að því er varði aðild að innflutningifyrrnefndra fíkniefna. Hann hafi hins vegar játað að hafa átt þau fíkniefni semlögregla fann og haldlagði í íbúðinni við [...]. Kærði kannist hvorki við aðhafa sent peninga erlendis né að hafa fengið aðra aðila til að senda fyrir sigpeninga. Þá kannist hann ekki við að hafa tengsl við Mexíkó. Um tengsl sín viðB hafi kærði borið að hann leyfði B að sofa annars lagið heima hjá sér. Kærðikannist ekki við nafnið A og hafi ekki getað gefið skýringar á því af hverjuþað nafn hafi verið að finna á handskrifuðum miða sem fundist hafi á dvalarstaðhans. Sakborningarí málinu hafi allir verið handteknir síðdegis í gær og fyrstu skýrslutökur afþeim farið fram í morgun. Við húsleit hafi fundist tölvur, símar og skjöl semlögregla telji að tengist rannsókn málsins. Unnið sé að því að taka fingraföraf hinum haldlögðu golfkylfum, opna kylfurnar og ná efnunum úr þeim tilefnagreiningar. IILögreglustjóri vísar til þess að í ljósiframangreinds og þeirra gagna sem lögregla hafi aflað verði að telja að kærðisé undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á sterkum fíkniefnum hingaðtil lands. Fleiri aðilar tengist málinu. Lögregla vinni áfram að rannsókn þess.Unnið sé að því að skoða mögulegar tengingar þessa máls við önnur mál er varðiinnflutning á fíkniefnum hingað til lands frá Mexíkó. Brýn nauðsyn sé á þessustigi málsins að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, þar sem ljóst sé að efhann gangi laus geti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn sem gangilausir eða þeir sett sig í samband við hann. Kærði gæti þá komið undan gögnummeð sönnunargildi sem lögregla hafi ekki lagt hald á nú þegar. Þá sénauðsynlegt að bera undir kærða sjálfstætt haldlögð gögn á meðan hann sætieinangrun. Brýnt sé að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins. Meintbrot kærða varði við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 Með vísantil framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, og b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað kröfu umeinangrun varði, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún séfram sett. IIIMeð vísan til alls framanritaðs, svo oggagna málsins, er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddumgrun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við.Rannsókn málsins er hvergi nærri lokið. Ætlaverður lögreglu nokkuð ráðrúm til að rannsaka frekar aðdragandann að ferðmeints samverkamanns kærða, A, hingað til lands og eftir atvikum möguleg tengslkærða við aðra vitorðsmenn, bæði hér á landi og erlendis. Gangi kærði laus máætla að hann muni torvelda rannsókn málsins með því að afmá merki eftir brot,skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Samkvæmt þessu telstskilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála fullnægt til þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Er krafa lögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti semí úrskurðarorði greinir.Með vísan til framangreinds er jafnframtfallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldsvist hans stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurð þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r or ð :Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 2. maí nk. kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 437/2002	Fasteignasala Sameignarfélag Lögmannsþóknun	Ó og V áttu saman fasteignasöluna V sf., en H, eiginkona Ó, keypti síðar hlut eiginmanns síns í fasteignasölunni. Sá V sf. um að selja fasteign í eigu H. Í kaupsamningi um eignina var meðal annars kveðið á um að kaupandi hennar skyldi greiða hluta kaupverðsins með fimm nánar tilteknum víxlum. Í máli sem H höfðaði á hendur V til greiðslu víxlanna var deilt um hvort V hafi mátt ráðstafa þeim. Talið var að H hafi samþykkt að nota mætti víxlana í þágu V sf. Var V því sýknaður af kröfu H. V gagnstefndi H í málinu til greiðslu fyrir lögfræðiþjónustu. Talið var að H hafi þegar greitt V fyrir þjónustuna. Var H því sýknuð af kröfu V.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 2002. Hún krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 898.516 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 15. apríl 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. nóvember 2002. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 883.950 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. júlí 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta um ofangreinda kröfu sína 23. janúar 2001. Gagnáfrýjandi höfðaði 19. júní sama árs sjálfstætt mál á hendur henni um kröfu sína, sem að framan er getið. Mál þessi voru sameinuð á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness 12. október 2001 og var farið upp frá því með mál gagnáfrýjanda sem gagnsök í máli aðaláfrýjanda. Með framangreindri athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Aðaláfrýjandi verður dæmd til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Haflína Breiðfjörð Sigvaldadóttir, greiði gagnáfrýjanda, Valgeiri Kristinssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 18. júní 2002. I. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí s.l., var í aðalsök höfðað 23. janúar 2001, en í gagnsök 19. júní 2001. Aðalstefnandi og gagnstefnda er Haflína Breiðfjörð Sigvaldadóttir, Norðurtúni 8, Bessastaðahreppi. Aðalstefndi og gagnstefnandi er Valgeir Kristinsson, Miðvangi 123, Hafnarfirði. Í aðalsök krefst aðalstefnandi þess að aðalstefndi verði dæmdur til greiðslu á krónum 898.516 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 með síðari breytingum af krónum 200.000 frá 15.04. 1998 til 15.05. s.á., af krónum 320.000 frá þeim degi til 15.06. s.á., af krónum 440.000 frá þeim degi til 15.07. s.á., af krónum 640.000 frá þeim degi til 15.11. s.á., af krónum 898.516 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi krefst krefst málskostnaðar úr hendi aðalstefnda ásamt virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Í aðalsök krefst aðalstefndi sýknu af kröfum aðalstefnanda. Aðalstefndi krefst málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Í gagnsök krefst gagnstefnandi þess að gagnstefnda verði dæmd til greiðslu 883.950 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga n. 25/1987 með síðari breytingum frá 01.07. 1999 til 01.07. 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Í gagnsök krefst gagnstefnda sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda. Gagnstefnda krefst málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda. II. Í aðalsök kveður aðalstefnandi helstu málsatvik þau, að þann 22. desember 1997 hafi fasteignasalan Valhús sf., sem aðalstefndi hafi veitt forstöðu sem löggiltur fasteignasali, selt eignarhluta 106 í Klukkubergi 41 í Hafnarfirði. Seljandi hafi verið aðalstefnandi, en kaupandi Guðmundur Fr. Pálsson. Við kaupsamning hafi kaupandinn, Guðmundur, gefið út tryggingarbréf með 2. veðrétti í ofanlýstri eign og til tryggingar greiðslu 5 víxla, sem aðalstefnandi hafi gefið út þann 22.12. 1997 og Guðmundur samþykkt til greiðslu í Íslandsbanka hf., Hafnarfirði svo: 1. Pr. 15.04.98 kr. 200.000 2. Pr. 15.05.98 kr. 120.000 3. Pr. 15.06.98 kr. 120.000 4. Pr. 15.07.98 kr. 200.000 5. Pr. 15.11.98 kr. 258.516 eða samtals kr. 898.516,00. Kaupverðið hafi þannig verið að fullu greitt og hafi Guðmundur Fr. Pálsson fengið afsal að eignarhlutanum hinn 26.01. 1998. Víxlana eða andvirði þeirra hafi aðalstefnandi hins vegar ekki fengið, heldur hafi aðalstefndi ráðstafað þeim til Landsbanka Íslands, Hafnarfirði, þann 12.02. 1998 og jafnframt sett þá að handveði fyrir skuld, sem hafi verið víxill samþykktur af aðalstefnda. Þann 15. febrúar 1997 hafi maki aðalstefnanda, Ólafur Ólafsson, keypt 50/100 hluta í Valhúsum sf. fyrir 3.500.000 krónur og hafi Ólafur starfað með aðalstefnda við þá fasteignasölu. Kaupverðið hafi m. a. verið greitt með yfirtöku veðskulda, sem tryggðar voru í eign aðalstefnanda í Melási 1 í Garðabæ samkvæmt tryggingarbréfi dagsettu 20.01. 1998, en aðalstefnandi hafi verið þinglesinn eigandi þess eignarhluta. Aðalstefnandi hafi síðar gengið inn í félagið Valhús sf. sem eigandi, en ekki haft þar starfsviðveru eða þáð laun. Rekstur Valhúsa sf. hafi gengið erfiðlega og hafi Ólafur látið þar af störfum við áramótin 1998/1999. Hafi aðalstefnandi og Ólafur tapað verulegu fé á þessum kaupum. Með aðalstefnda og Ólafi standi nú yfir deilur um uppgjör, ráðstöfun á innheimtufé og e.t.v. fleiru. Af því tilefni hafi bréf gengið milli lögmanns aðalstefnanda og aðalstefnda. Í bréfi aðalstefnda frá 26. maí 1999 segi orðrétt og varði þetta mál: „Víxlar vegna Klukkubergs voru seldir og andvirðið notað til að greiða skuldir fasteignasölunnar, sem var skuldabréf við VÍS vegna starfsábyrgðartryggingar og einhverja fjárnámskröfu. Víxlarnir voru seldir og andvirðið notað til að greiða nefndar skuldir allt gert í árslok 1997 að mig minnir. Ákvörðunina um að selja víxlana og nýta á þennan hátt tók Ólafur að eigin frumkvæði en ég sá um að selja víxlana í Landsbankanum í Hafnarfirði.“ Í greinargerð aðalstefnda segir m. a. um málsatvik, að aðalstefnandi hafi komið inn í sameignarfélagið Valhús sem helmingseigandi á móti aðalstefnda samkvæmt samningi dagsettum 31.12.1997. Áður hafi eiginmaður aðalstefnanda Ólafur verið eigandi að Valhúsum sf. á móti aðalstefnda. Í samningnum hafi verið miðað við yfirtöku og ábyrgð aðalstefnanda frá og með 1. mars 1997. Aðalstefnandi hafi tekið yfir skuldbindingar eiginmanns síns sem hafi gengið úr félaginu. Nokkrir greiðsluerfiðleika hafi verið hjá Valhúsum sf. í lok ársins 1997 og hafi það verið ákvörðun aðalstefnanda að nota víxlana sem stefnukrafan byggist á til ráðstöfunar á aðkallandi skuldum félagsins. Aðalstefnandi hafi ekki unnið sjálf við rekstur Valhúsa sf. sem starfsmaður, en fylgst vel með rekstrinum, en eiginmaður hennar hafi starfað sem sölustjóri félagsins og gætt hagsmuna hennar og þar með eigin hagsmuna í félaginu. Það hafi verið eiginmaður aðalstefnanda sem bar upp þá tillögu að ráðstafa víxlunum inn í rekstur félagsins. Aðalstefnandi hafi hvorki gert athugasemdir við að gengið hafi verið frá útborgunargreiðslum vegna íbúðarinnar með víxlum né að andvirði víxlanna hafi verið ráðstafað til skulda félagsins sem hún hafi vitað um frá byrjun. Aðalstefnandi hafi einnig haft ótal tækifæri til að hreyfa athugasemdum við víxlamálið en aldrei gert það. Þvílíkt tómlæti undirstriki samþykki hennar til umræddra ráðstafana. Aðalstefndi kveður aðalstefnanda hafa tekið út töluvert mikið fé úr félaginu umfram aðalstefnda á árinu 1997. Það kunni að hafa ráðið ákvörðun aðalstefnanda að láta víxlana inn í félagið. Ársreikningur félagsins fyrir árið 1997 sýni að Ólafur og þar með aðalstefnandi höfðu tekið út úr félaginu kr. 1.159.076, en aðalstefndi hins vegar greitt inn í félagið það ár kr. 13.755. Úttekt aðalstefnanda hafi því numið kr. 1.172.831 umfram meðeiganda hennar, aðalstefnda. Samningur sameignarfélagsins hafi verið á þá lund að félagsmenn mættu einungis taka jafnt út úr félaginu. Aðalstefndi kveður aðalstefnanda hafa komið margsinnis á skrifstofu félagsins á árunum 1997 og 1998, jafnvel oft á dag og hafi hún verið vel inni í rekstri félagsins og fylgst með gangi mála. III. Í aðalsök reisir aðalstefnandi kröfur sínar á því, að aðalstefndi hafi í umsýslu sinni í þessum viðskiptum haft stöðu opinbers sýslunarmanns, sbr. lög nr. 54/1997. Sem slíkum hafi honum borið að halda fé hennar aðgreindu og gera skil á því. Þetta hafi aðalstefndi ekki gert, sbr. orðalag í bréfi aðalstefna: ,,skuldabréf við VÍS og einhverja fjárnámskröfu.” Hvorki aðalstefnandi né Ólafur Ólafsson hafi heimilað aðalstefnda að blanda einkafjárreiðum aðalstefnanda saman við fjárreiður Valhúsa sf., eins og aðalstefndi fullyrðir. Aðalstefndi hefði, ef mál væru þannig vaxin sem hann heldur fram, átt sem hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali að leita eftir skriflegri heimild aðalstefnanda, en það hafi hann ekki gert, en kennst við skuld að þessu leyti fyrir Ólafi Ólafssyni og aðalstefnanda. Þá byggir aðalstefnandi á því, að engin skilyrði séu fyrir hendi til skuldajafnaðar vegna samskipta Ólafs Ólafssonar og aðalstefnanda vegna Valhúsa sf. eða annarra mála. Þau mál séu ekki samrætt, ef einhver séu, enda væri sá skilningur andstæður ákvæðum laga nr. 54/1997. Um lagarök vísar aðalstefnandi einkum til ákvæða laga nr. 54/1997 varðandi skyldur fasteignasala og 3. mgr. 7. gr. laga um málflytjendur nr. 61/1942, sbr. breytingar á þeim lögum frá 1995, en lög nr. 77/1998 hafi nú komið í stað fyrrnefndra laga. Um málskostnað vísar aðalstefnandi einkum til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Í aðalsök byggir aðalstefndi kröfur sínar á því að það hafi verið ákvörðun aðalstefnanda að nota víxla þá sem stefnukrafan byggist á til ráðstöfunar vegna greiðsluerfiðleika Valhúsa sf. Það hafi verið eiginmaður aðalstefnanda, Ólafur sem bar upp tillögu þessa efnis að ráðstafa víxlunum inn í rekstur félagsins. Aðalstefnandi hafi þannig engar athugasemdir gert um að gengið var frá útborgunargreiðslum íbúðarinnar með víxlum eða að andvirðinu var ráðstafað til skulda félagsins sem hún hafi vitað um. Þá hafi aðalstefnandi haft ótal tækifæri og tilefni til að hreyfa athugasemdum við víxlamálið en aldrei gert það. Þvílíkt tómlæti undirstriki samþykki hennar til umræddra ráðstafana. Þá eigi ákvörðun aðalstefnanda um að láta víxlana inn í félagið sér þá eðlilegu skýringu að aðalstefnandi hafði þegar tekið út töluvert fé úr félaginu umfram aðalstefnda á árinu 1997. Samningur sameignarfélagsins hafi verið á þá lund að félagsmenn mættu einungis taka jafnt út úr félaginu. Þegar af þeirri ástæðu hafi aðalstefnanda borið að endurgreiða mun hærri fjárhæð en víxlunum nam inn í félagið. Telji aðalstefndi það vera skýringuna á ákvörðun aðalstefnanda um að láta víxlana ganga inn í félagið. Fjárhæð víxlanna hafi þó ekki dugað til að rétta af viðskiptareikning aðalstefnanda hjá félaginu. Þá hafi aðalstefnandi haft aðgang að öllum gögnum um fjármál félagsins og kynnt sér þau við inngöngu í félagið. Hafi hún frá upphafi og á öllum stigum vitað um ráðstöfun víxlanna sem fóru til greiðslu á skuldum Valhúsa sf. Með afhendingu víxlanna hafi aðalstefnandi í raun verið að greiða inn á viðskiptaskuld sína við Valhús sf., sem henni bar að gera. Aðalstefndi krefst þess að til frádráttar stefnukröfum komi peningaúttektir aðalstefnanda hjá Valhúsum sf. á árinu 1997, 1.159.076 krónur með skuldajöfnuði. Fallist dómurinn ekki á þau rök að aðalstefnandi hafi lagt umrætt fé til félagsins, verði að líta á víxlaframlagið sem lán aðalstefnanda til Valhúsa sf., sem aðalstefnanda beri að krefja félagið um endurgreiðslu á en ekki félagsmann persónulega. Þetta leiði til sýknu af kröfum aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnda er því mótmælt að hann hafi komið að málinu sem innheimtumaður aðalstefnanda eða fyrir hennar hönd sem lögmaður eða löggiltur fasteignasali eins og aðalstefnandi vilji vera láta. Aðalstefndi hafi ekki með neinum hætti verið að höndla með annarra fé sem hann hafi átt að halda aðgreindu frá eigin fé. Því sé harðlega mótmælt að víxlunum hafi verið ráðstafað öððru vísi en að vilja aðalstefnanda, með hennar samþykki og í þágu hennar sjálfrar og í samræmi við skyldur hennar sem helmingseiganda í sameignarfélagi. Fráleitt sé að meðeigandi og samstarfsmaður eigi að gjalda menntunar og starfsréttinda sinna þegar verið sé að vinna úr og leysa sameiginleg brýn hagsmunamál sameiginlegs félags og jafnframt verið að rétta af skuldastöðu annars félagsmanns með fullum vilja og samþykki viðkomandi. Þá sýni hinn langi tími sem leið frá ráðstöfun víxlanna í febrúar 1998 þar til aðalstefnandi hafði uppi ásakanir í garð aðalstefnda, að hún hafi samþykkt meðferð og ráðstöfun víxlanna sem raun varð á. Gengið hafi verið frá víxlunum í febrúar 1998 og hafi aðalstefnandi engar athugasemdir gert fyrr en með bréfi lögmanns í maí 1999 og málssókninni. Þessi langi tími sýni að aðalstefnandi hafði fyrir löngu samþykkt ráðstöfun víxlanna sem ella hefðu fyrir löngu runnið til hennar. Þá hafi aðalstefnandi margsinnis komið á skrifstofu fasteignasölunnar á árunum 1997 og 1998 og stundum oft á dag. Hún hafi verið vel inni í rekstri félagsins og fylgst með gangi mála. Víxlamálið hafi aldrei komið til umræðu vegna þess að þar var ekkert um að ræða. Málið hafi verið afgreitt með samkomulagi um áramótin 1997 og 1998. Félagið hafi hins vegar ekki getað endurgreitt víxlana vegna dugleysis eiginmanns aðalstefnanda í starfi sínu hjá Valhúsum sf. við að afla tekna. Telji dómurinn að aðalstefnda beri að endurgreiða aðalstefnanda framlag hennar inn í sameignarfélagið þá beri einungis að viðurkenna helming upphæðarinnar eða sem svarar hluta aðalstefnda í sameignarfélaginu. Aðalstefndi kveður árið 1998 hafa verið fjárhagslega erfitt rekstrarlega fyrir fasteignasöluna vegna getu- og áhugaleysis eiginmanns aðalstefnanda, sem hafi verið sölumaður og sölustjóri fasteignasölunnar. Fjárhagslega hafi enn hallað undan fæti eftir árið 1998 og hafi komið í hlut aðalstefnda að greiða umtalsverðar fjárhæðir fyrir Valhús sf. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að aðalstefndi sé greiðsluskyldur að því er stefnufjárhæðina varðar, þá beri að taka til greina til skuldajafnaðar þær fjárhæðir sem aðalstefndi hefur greitt persónulega f.h. Valhúsa sf. Félagið hafi hætt rekstri í lok desember 1998 og engar tekjur haft eftir það. Aðalstefndi hafi greitt úr eigin vasa alla reikninga vegna Valhúsa sf. eftir 1. janúar 1999. Samtals nemi þessi fjárhæð 1.127.731 krónum og sé krafist skuldajafnaðar á móti stefnukröfum með dráttarvöxtum frá 1.6. 1999. Þá krefst aðalstefndi þess að til skuldajafnaðar gegn stefnukröfum komi úttektir aðalstefnanda og eiginmanns hennar á þjónustu hjá Valhúsum sf. samtals að fjárhæð 544.500 krónur auk dráttarvaxta frá 1.1.1999. Loks krafðist aðalstefndi skuldajafnaðar gagnvart stefnukröfum vegna lögfræðistarfa fyrir aðalstefnanda. Aðalstefndi hefur þær kröfur nú uppi í gagnsök í máli þessu. Aðalstefndi kveður Valhús sf. enn skuldugt og sé nú fjárkröfum beint að honum persónulega svo sem skuld við sýslumanninn í Hafnarfirði. Aðalstefndi sé því enn að skaðast vegna útgjalda sem hann verði að bera einn þar sem aðalstefnandi sé eignalaus. Um lagarök vísar aðalstefndi til meginreglna kröfuréttarins um stofnun kröfuréttar, aðild og umboð og rétt til að skuldajafna og meginreglna um sameignarfélög og meginreglna samningaréttar. Krafa um sýknu vegna aðildarskorts er byggð á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. V. Gagnsök. Gagnstefnandi kveður fjárhæð þá er hann krefur gagnstefndu um greiðslu á í gagnsökinni, 883.950 krónur, vera samkvæmt reikningi nr. 000185, útgefnum 1.7. 1999 vegna lögfræðistarfa fyrir gagnstefndu á árinu 1998. Í fyrsta lagi hafi verið um að ræða vinnu við að ná fasteigninni Melási 1 Garðabæ undan nauðungarsölu, samningar við lánardrottna, skjalagerð og útvegun lánsfjár. Nemi þóknun 400.000 krónum auk virðisaukaskatts 98.000 krónur. Í öðru lagi vinnu við að ná búi gagnstefndu undan gjaldþrotaskiptum. Krafa um þóknun nemi 230.000 krónum auk virðisaukaskatts 56.350 krónur. Í þriðja lagi vinnu við skattakæru og niðurfellingu á álögðum opinberum gjöldum, samtals 10 tíma vinna. Krafist sé 55.000 króna auk virðisaukaskatts 13.475 krónur. Í fjórða lagi vinnu við skattakæru vegna álagningar opinberra gjalda 1995, 30.000 krónur auk virðisaukaskatts 7.350 krónur. Gagnstefnandi kveður reikninga sína byggjast á gjaldskrá hans. Útseld vinna pr. klst. hafi verið á kr. 5.500 auk virðisaukaskatts. Hagsmunatengd þóknun greiðist vegna fyrsta og annars kröfuliðar samkvæmt 14. gr. gjaldskrár gagnstefnanda um skuldaskil 6-10 % af innborgaðri fjárhæð eða fjárhæð skulda. Þóknun sé þó mun lægra reiknuð. Gagnstefnandi höfðar málið á grundvelli kröfuréttar og samningalaga svo og reglum kaupalaga um skuldbindingar kaupenda þjónustu til að greiða fyrir hana. Af hálfu gagnstefndu er að því vikið að gagnstefnandi láti þess ógetið í stefnu að hann og gagnstefnda hafi verið sameigendur að Valhúsum sf., fasteignasölu, sem gagnstefnandi hafi veitt forstöðu sem hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali. Maki gagnstefndu Ólafur Ólafsson, hafi keypt sig fyrst inn í þann rekstur, en með samningi þann 31.12. 1997 hafi gagnstefnda yfirtekið hlut Ólafs. Með kaupunum hafi gagnstefnda yfirtekið veðskuldir sem hvíldu á fasteign gagnstefnanda Miðvangi 123, Hafnarfirði að nafnvirði kr. 3.500.000, og hafi þær veðskuldir verið fluttar yfir á Melás 1 í Garðabæ skv. veðtryggingabréfi útgefnu 20. janúar 1998. Það sé rétt, að gagnstefnandi hafi mætt við nauðungarsölu á Melási 1, Garðabæ og átt hlut að samningum við hæstbjóðanda, en því sé hafnað að hann hafi útvegað lánsfjármagn vegna þeirra viðskipta. Störf gagnstefnanda í þágu gagnstefndu hafi verið önnur en að ofan greinir, en öll unnin á árinu 1998 og því nokkuð sérkennilegt, að reikningur hafi ekki verið skrifaður út fyrr en 1. júlí 1999, en það var gert eftir að lögmaður gagnstefndu ritaði gagnstefnanda innheimtubréf í maí 1999. Af hálfu gagnstefndu er reikningi gagnstefnanda mótmælt sem of háum og bendir gagnstefnda jafnframt á að hún standi í engri skuld við gagnstefnanda vegna þessara starfa. Þá hafi gagnstefnandi sjálfur átt mikið undir því að veðkröfur, sem honum sjálfum tengdust, féllu ekki úr veðtryggingu við nauðungarsöluna. Maki gagnstefndu, Ólafur, hafi átt inneignir hjá Viðari Marel Jónssyni að fjárhæð kr. 570.000,00 og Iðnbæ ehf. kr. 160.000,00. Þessum fjármunum hafi Ólafur ráðstafað til gagnstefndu vegna uppboðsmála á Melási 1, Garðabæ, og hafi gagnstefnandi tekið á móti þessum fjárhæðum, samtals 730.000 krónum í aprílmánuði 1998. Þá hafi gagnstefnandi tekið á móti 739.719 krónum þann 14. janúar 1998, ráðstafað 700.000 krónum í þágu gagnstefndu, en notað 39.719 krónur til þess að greiða kortareikning konu sinnar. Vegna starfa sinna í þágu gagnstefndu, sem hann stefni fyrir í máli þessu, hafi gagnstefnandi þannig alls fengið greiddar 769.719 krónur. Reikningur gagnstefnanda sé dagsettur 1. júlí 1999 að fjárhæð 846.600,00. Áðurnefndar greiðslur hafi verið mótteknar fyrir þann tíma og nemi vextir vegna fjárhæðanna krónum 134.966 pr. 1.7.1999. Samtala höfuðstóls krónur 769.719 (39.719+570.000+160.000) og vaxta krónur 134.966 nemi því samtals krónum 904.719. Krafa gagnstefnanda pr. 1.7.1999 nemi krónum 846.6000 og sé því ofgreitt umfram dómkröfu gagnstefnanda krónur 58.085. Gagnstefnandi beri fram þær skýringar að hann hafi nánast verið í hlutverki sendils til þess að sækja peninga til þess að greiða leiguskuld Sumarhúsa ehf, sem nú er gjaldþrota. Af hálfu gagnstefnda er það ekki talið hafa líkindi með sér, að Ólafur Ólafsson, maki gagnstefndu, hafi ekki fremur hugsað um að reyna að bjarga sameiginlegu heimili þeirra hjóna en félagi, sem var við það að verða gjaldþrota. Gagnstefnandi verði að hafa í huga skyldur sínar og ábyrgð sem hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali. Í máli þessu hafa aðilar gefið munnlegar skýrslur fyrir dómi og maki aðalstefnanda, Ólafur Ólafsson, munnlega vitnaskýrslu fyrir dóminum. Niðurstaða. Aðalsök. Í máli þessu verður að horfa til þess að aðalstefnandi og aðalstefndi áttu sinnhvorn helming fasteignasölunnar Valhúsa sf. er sala Klukkubergs átti sér stað og umþrættir víxlar voru gefnir út. Þá starfaði eiginmaður aðalstefnanda Ólafur Ólafsson, á fasteignasölunni með aðalstefnda, en Ólafur átti áður hlut aðalstefnanda í fasteignasölunni. Annað hefur ekki komið fram í málinu en að aðalstefndi hafi sinnt skyldum sínum sem löggilts fasteignasala og lögmanns við söluna á Klukkubergi. Til þess verður og að líta að það er fyrst í maí 1999 að aðalstefnandi gerir kröfur um uppgjör vegna víxlanna, en þá hafði slitnað upp úr samstarfi hennar og eiginmanns hennar við aðalstefnda án þess að sameignarfélaginu hafi verið slitið. Byggja verður á því að þá hafi aðalstefnanda fyrir löngu verið kunnugt um ráðstöfun víxlanna í þágu félagsins. Fram hefur komið í málinu að á þessum tíma hafi félagið átt í fjárhagserfiðleikum jafnframt því sem á aðalstefndu hallaði varðandi úttektir úr félaginu á árinu 1997. Þegar þetta allt er virt verður að telja að aðalstefnda hafi samþykkt að víxlanna mætti nota í þágu félagsins. Verður því ekki fallist á að aðalstefndi hafi brotið skyldur sínar sem lögmaður eða löggiltur fasteignasali við meðferð víxlanna. Verður því ekki fallist á kröfur aðalstefnanda á þeim grundvelli sem málið er rekið. Hér kann hins vegar verið um að ræða kröfu á hendur félaginu og og þá eftir atvikum aðalstefnda í tengslum við uppgjör milli eigenda félagsins. Ber því þegar af ofangreindum ástæðum að sýkna aðalstefnda af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Gagnsök. Af hálfu gagnstefndu hefur því ekki verið mótmælt að gagnstefnandi hafi unnið lögfræðistörf fyrir hana, en á hinn bóginn er kröfum gagnstefnanda mótmælt sem of háum og því haldið fram að gagnstefnandi hafi þegar fengið greitt fyrir störf sín í hennar þágu með greiðslum sem hann móttók en eiginmaður gagnstefndu átti eða krónur 730.000. Af því sem fram hefur komið í málinu telur dómurinn að gagnstefnanda hafi þegar verið greitt fyrir störf sín í þágu gagnstefndu að fullu með þeim fjármunum sem hann móttök og voru greiðslur frá Viðari Marel Jónssyni, 570.000 krónur og Iðnbæ ehf., 160.000 krónur. Verður að fallast á staðhæfingu gagnstefndu um að þetta fé hafi runnið til gagnstefnanda enda hefur gagnstefnandi ekki hnekkt þeirri staðhæfingu með gögnum. Samkvæmt þessu verður gagnstefnda sýknuð af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Eftir framangreindum úrslitum í aðalsök og gagnsök þykir rétt að ákveða að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu og að málskostnaður falli því niður bæði í aðalsök og gagnsök. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kvað dóminn upp. D ó m s o r ð : Aðalstefndi, Valgeir Kristinsson, er sýkn af kröfum aðalstefnanda, Haflínu Breiðfjörð Sigvaldadóttur, í aðalsök. Gagnstefnda, Haflína Breiðfjörð Sigvaldadóttir, er sýkn af kröfum gagnstefnanda, Valgeirs Kristinssonar, í aðalsök. Málskostnaður fellur niður í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 152/2011	Fjármálafyrirtæki Skaðabætur Innlausn Verðbréfaviðskipti	S átti hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði sem L hf. annaðist rekstur á en LÍ hf. hafði vörslur og umsjón með eignum sjóðsins. Að kvöldi 5. október 2008 sendi S verðbréfamiðlara sínum í LÍ hf. fyrirmæli með tölvupósti um innlausn allra hlutdeildarskírteina sinna í sjóðnum en þegar líða tók á 6. október bárust S upplýsingar um að það hefði ekki verið gert. Sama dag tók L hf. þá ákvörðun að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í öllum sjóðum félagsins. S byggði málatilbúnað sinn á því að hann hefði gefið fyrirmæli um innlausn hlutdeildarskírteinanna áður en ákvörðun L hf. um að fresta innlausn varð bindandi. Taldi Hæstiréttur að gildistaka ákvörðunar um frestun innlausnar hlutdeildarskírteina væri ekki bundin undanfarandi kynningu. Þá var ekki talið að sá dráttur hafi orðið á að ákvörðunin væri tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og auglýst að það gæti haft áhrif á gildi hennar. L hf. hafi því ekki verið skylt að innleysa skírteinin 6. október 2008. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu L hf.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi annaðist rekstur fjárfestingarsjóðs sem nefndur var Peningabréf Landsbankans ISK. Landsbanki Íslands hf. hafði vörslur og umsjón með eignum sjóðsins á grundvelli samnings frá 23. október 2003 sem gerður var á grundvelli heimildar í 18. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Stefndi var því rekstrarfélag og Landsbanki Íslands hf. vörslufélag í skilningi 3. og 4. töluliðar 2. gr. laganna. Áfrýjandi átti hlutdeildarskírteini í sjóðnum að andvirði 24.235.664 krónur miðað við kaupgengi föstudaginn 3. október 2008. Að kvöldi sunnudagsins 5. þess mánaðar sendi áfrýjandi verðbréfamiðlara sínum í Landsbanka Íslands hf. í Luxemborg fyrirmæli með tölvupósti um innlausn allra hlutdeildarskírteina sinna í sjóðnum. Næsta morgun 6. október kl. 7.37 svaraði miðlarinn og sagðist ætla að sjá til þess að skírteinin yrðu innleyst. Áfrýjandi spurðist síðan fyrir með tölvupósti kl. 10.24 sama dag hvort innlausnin hefði farið fram og því svaraði miðlarinn skömmu síðar eða kl. 11.15 með þessum orðum: „Við bara rétt sluppum“. Þegar líða tók á dag bárust áfrýjanda upplýsingar um að hlutdeildarskírteini hans hefðu ekki verið innleyst. Samkvæmt útboðslýsingu sjóðsins frá júlí 2008, sem gefin var út í samræmi við 47. gr. laga nr. 30/2003, var opið fyrir viðskipti í sjóðnum virka daga frá kl. 10 til 16. Að morgni 6. október 2008 kom stjórn stefnda saman til fundar og var sú ákvörðun tekin á tíunda tímanum, áður en opnað var fyrir viðskipti þann dag, að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í öllum sjóðum félagsins. Í kjölfarið sama dag var ákvörðunin tilkynnt Fjármálaeftirlitinu með tölvupósti, sem sendur var kl. 11.04, auk þess sem hún var kynnt opinberlega á vefmiðlinum mbl.is kl. 14.03 og á visir.is kl. 14.17. Í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins 17. október 2008 tók stefndi þá ákvörðun að slíta peningamarkaðssjóðum. Við slit á þeim sjóði sem áfrýjandi hafði fjárfest í höfðu eignir sjóðsins lækkað í verði og fékk áfrýjandi 16.674.136 krónur við innlausn hlutdeildarskírteina 28. október 2008, en það svarar til 68,8% af kaupgengi þann dag sem síðast var opið hjá stefnda fyrir viðskipti með skírteini í sjóðnum 3. sama mánaðar. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að hann hafi gefið fyrirmæli um innlausn hlutdeildarskírteina áður en ákvörðun stefnda 6. október 2008 um að fresta innlausn varð bindandi. Því hafi stefnda borið að innleysa skírteinin og þar sem það hafi ekki verið gert hafi stefndi bakað sér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda. Aðalkrafa áfrýjanda svarar til mismunar á eign hans í sjóðnum miðað við kaupgengi 3. október 2008 og innlausn 28. sama mánaðar. Stefndi telur aftur á móti að ákvörðun um að fresta innlausn hafi öðlast gildi um leið og hún var tekin og verið bindandi gagnvart áfrýjanda þótt ekki hafi hún samtímis verið tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og auglýst opinberlega. Málsástæðum aðila er að öðru leyti lýst í héraðsdómi. II Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 eru hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóðs innlausnarskyld eftir reglum viðkomandi sjóðs. Samkvæmt þeim reglum er þó heimilt að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Sú ráðstöfun skal vera almenn og taka til allra skírteina og verður henni einungis beitt mæli sérstakar ástæður með því og hagsmunir eigenda krefji. Skal ráðstöfunin þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og jafnframt auglýst opinberlega, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Hinn 23. júlí 2008 samþykkti stjórn stefnda reglur fyrir Peningabréf Landsbankans ISK en í þeim sjóði fjárfesti áfrýjandi svo sem áður getur. Samkvæmt 10. grein þeirra reglna var stefnda skylt að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eigenda á því kaupgengi sem gilti á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar að lútandi. Áttu viðskiptin að fara fram samdægurs bærist ósk um þau fyrir kl. 16. Í sömu grein er síðan að finna heimild til að fresta innlausn hlutdeildarskírteina undir sérstökum kringumstæðum en ákvæðið er að öðru leyti efnislega samhljóða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003. Í dæmaskyni um tilvik sem heimila frestun innlausnar er nefnd lokun kauphallar, þar sem verulegur hluti eigna sjóðsins er skráður þannig að ekki reynist unnt að staðreyna innlausnarvirði, eða sjóðurinn standi frammi fyrir svo miklum kröfum um innlausn að ekki sé unnt að mæta þeim nema með sölu eigna sem gæti tekið einhvern tíma. Þá segir að frestun skuli tilkynnt Fjármálaeftirliti og auglýst opinberlega. Að morgni 6. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að stöðva tímabundið viðskipti með fjármálagerninga sem gefnir höfðu verið út af öllum helstu fjármálafyrirtækjum landsins og teknir höfðu verið til viðskipta á skipulögðum markaði. Kom fram í tilkynningu eftirlitins að það teldi óvissu koma í veg fyrir eðlilega verðmyndun verðbréfa auk þess sem verðmótandi upplýsingar væru orðnar of dreifðar til að unnt væri að tryggja trúnað þeirra og þar með jafnræði fjárfesta. Fyrir liggur að verulegur hluti eigna sjóðsins sem áfrýjandi fjárfesti í voru verðbréf útgefin af þeim fjármálafyrirtækjum sem framangreind ákvörðun Fjármálaeftirlitsins tók til. Er ágreiningslaust með aðilum að fyrir hendi hafi verið sérstakar aðstæður á fjármálamarkaði sem heimiluðu stefnda að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Aftur á móti deila aðilar um hvort ákvörðun þar að lútandi hafi orðið bindandi áður en hún var tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og birt opinberlega. Í 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 og 10. grein reglna fyrir sjóðinn segir að ákvörðun um að fresta innlausn hlutdeildarskírteina skuli þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og auglýst opinberlega. Af þessu leiðir að gildistaka slíkrar ákvörðunar er ekki bundin undanfarandi kynningu af því tagi, sbr. og dómur Hæstaréttar frá 24. maí 2011 í máli nr. 219/2011. Þá verður ekki talið að sá dráttur hafi orðið á að ákvörðunin væri tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og auglýst að það geti haft áhrif á gildi hennar. Þar sem fyrirmæli áfrýjanda um innlausn sunnudaginn 5. október 2008 gat fyrst komið til afgreiðslu daginn eftir, það er sama dag og tekin var ákvörðun um frestun innlausnar, er hann bundinn af henni. Því var stefnda ekki skylt að innleysa skírteinin 6. október 2008 miðað við kaupgengi 3. sama mánaðar. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að stefndi skuli sýkn af kröfum áfrýjanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Stefndi, Landsvaki hf., er sýkn af kröfum áfrýjanda, Snæbjörns Konráðssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 14. desember 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Snæbirni Konráðssyni, kt. 260376-3149, Kirkjusandi 3, Reykjavík, gegn Landsvaka hf., kt. 700594-2549, Hafnarstræti 5, Reykjavík, með stefnu sem birt var 18. nóvember 2009. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 7.561.527 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. apríl 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Einnig er krafist virðisaukaskatts á málskostnað þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar stefnda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Stefnandi átti hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði að nafni Peningabréf Landsbanka ISK er rekinn var af stefnda, Landsvaka hf. Stefnandi telur að 3. október 2008 hafi hlutdeildarskírteini hans í fjárfestingarsjóðnum verið að virði 24.235.664 kr. Upplýst er að stjórn Landsvaka hf. ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum. Daginn eftir tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í kjölfar tilmæla Fjármálaeftirlitsins, hinn 17.október 2008, ákvað stjórn Landsvaka hf. að slíta peningamarkaðssjóðum félagsins og gera upp eignir þeirra. Í framhaldi af því fékk stefnandi í lok mánaðarins 16.674.137 kr. greiddar, þ.e. 68,8% af 24.235.664 kr. Deilt er um hvort stefndi hafi með þessu valdið stefnanda tjóni er stefndi beri skaðabótaábyrgð á eða ekki. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Byggt er á því að Landsvaki hf. sé rekstrarfélag í skilningi 2. gr. laga nr. 30/2003 og hafi starfað á grundvelli þeirra laga. Þá hafi fjárfestingarsjóðurinn Peningabréf Landsbanka ISK verið fjárfestingarsjóður í skilningi III. kafla A sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 sé meginreglan sú að hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóða eru innlausnarskyld og um innlausn fjárfestingarsjóða fari samkvæmt reglum sjóðanna. Vísað er til þess að í 1.mgr. 10 gr. reglugerðar fyrir Peningabréf Landsbankans ISK segir: Fyrir endanlegan gjalddaga hlutdeildarskírteina er Landsvaki hf. skuldbundinn til að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á því kaupgengi, sem gildir á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar um. Viðskipti með hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK fara fram samdægurs berist ósk um viðskipti fyrir kl 16:00. Þá er vísað til þess að í 2.mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 sé fjallað um heimild til frestunar innlausnar sem sé undantekning frá meginreglunni um innlausnarskyldu, en þar segir m.a.: Frestun skal vera almenn og taka til allra hlutdeildarskírteina og verður einungis beitt mæli sérstakar ástæður með því og hagsmunir eigenda hlutdeildarskírteina krefjist. Frestun á innlausn skal þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu. Jafnframt skal frestun auglýst opinberlega. Einnig er vísað til þess sem segir í 2. og 3. mgr. 10. gr. reglugerðar fyrir peningabréf Landsbankans ISK: Landsvaka hf. er þó heimilt undir sérstökum kringumstæðum að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Slík frestun skal vera almenn og taka til allra hlutdeildarskírteina og verði einungis beitt mæli sérstakar ástæður og hagsmunir eigenda hlutdeildarskírteina með því. Sem dæmi um slík tilvik má nefna lokun kauphallar þar sem verulegur hluti eigna sjóðsins er skráður þannig að ekki reynist unnt að staðreyna innlausnarvirði eða sjóðurinn standi frammi fyrir svo miklum kröfum um innlausn að ekki er unnt að mæta þeim nema með sölu eigna sem gæti tekið einhvern tíma. Frestun skv. 2. mgr. skal þegar tilkynnt Fjármálaeftirliti og eftirlitsaðilum annarra ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins þar sem hlutdeildarskírteini sjóðsins hafa verið sett á markað. Slík frestun skal enn fremur auglýst opinberlega. Stefnandi byggir á því að ljóst sé að ákvæði um tilkynningu frestunar innlausnar sé til þess að vernda hagsmuni eigenda hlutdeildarskírteina og tryggja jafnræði þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 sé forsenda þess að rekstrarfélag geti frestað innlausn hlutdeildarskírteina í fyrsta laga sú að tilkynning hafi sannanlega borist til Fjármálaeftirlitsins og í öðru lagi að frestunin hafi verið auglýst opinberlega. Stefnandi vísar til þess að hafa sent fyrirmæli um innlausn skírteinanna að kvöldi 5. október 2008, fyrirmæli, er hafi verið móttekin af starfsmanni Landsbankans í Lúxemborg daginn eftir kl. 07.37 og send til afgreiðslu í bakvinnslu bankans. Ákvörðun um frestun innlausnar hafi verið tekin af stjórn Landsvaka hf. á fundi, sem haldinn var mánudaginn 6. október 2008 milli kl. 09.30 og 10. Ákvörðunin hafi ekki verið tilkynnt Fjármálaeftirlitinu fyrr en kl. 11.04 og ekki auglýst opinberlega fyrr en kl. 14.03 sama dag. Samkvæmt þessu hafi frestun innlausnar á hlutdeildarskírteinum ekki tekið gildi þegar fyrirmæli stefnanda um innlausn barst starfsmanni Landsbankans. Og þar sem tilkynning um frestun innlausnar barst ekki Fjármálaeftirlitinu fyrr en kl. 11.04 verði að líta svo á að sjóðurinn hafi að minnsta kosti verið opin til kl. 11.04 hinn 6. október 2008. Landsvaka hf. hafi því borið að fara að fyrirmælum stefnanda um innlausn, sbr. 1. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 og 1. mgr. 10. gr. reglna fjárfestingarsjóðsins. Þessi vanræksla hafi valdið umdeildri kröfu stefnanda. Tölulega sé kröfufjárhæðin reist á mismun á gengi peningabréfa 6.október 2008 annars vegar og á gengi útgreiðslu bréfanna við slit sjóðsins 28. október 2008 hins vegar. Um réttarheimildir vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, einkum ákvæða III. kafla A og II kafla A-D og H. Þá er einnig vísað til ákvæða laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði og reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd. Enn fremur vísar stefnandi til hinnar almennu sakarreglu og meginreglu um vinnuveitendaábyrgð og kröfuréttindi. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til 129.og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísar hann til 33. gr. laga um meðferð einkamála og um aðild til 17. gr. sömu laga. Um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1988. Helstu málsástæður stefnda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefndi mótmælir túlkun stefnanda á ákvæði 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003, en í 1. mgr. og 2. mgr. 53. gr. segir: Hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóða samkvæmt þessum kafla [III. kafla] eru innlausnarskyld. Um innlausn fjárfestingarsjóða fer samkvæmt reglum sjóðs. Rekstrarfélagi er skylt að vekja sérstaka athygli viðskiptavinar á þeim reglum sem gilda um innlausnarskyldu sjóðs. Þrátt fyrir 1. mgr. er fjárfestingarsjóðum heimilt samkvæmt ákvæðum reglna sjóðsins að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Frestun skal vera almenn og taka til allra hlutdeildarskírteina og verður einungis beitt mæli sérstakar ástæður með því og hagsmunir eigenda hlutdeildarskírteina krefjist. Frestun á innlausn skal þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu. Jafnframt skal frestun auglýst opinberlega. Stefndi vísar til þess að eftir orðanna hljóðan eigi að tilkynna um frestun þegar ákvörðun um hana hefur verið tekin en ekki áður eins og stefnandi heldur fram. Þá eigi sér hvorki stoð í orðunum Jafnframt skal frestun auglýst opinberlega né í lögskýringargögnum að gildisskilyrði ákvörðunar um frestun sé að hún hafi áður verið auglýst opinberlega svo sem stefnandi heldur fram. Stefndi byggir á því að ákvörðun um frestun innlausnar skv. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 taki gildi um leið og ákvörðunin er tekin á lögmætan hátt skv. reglum þess sjóðs sem í hlut á hverju sinni. Sjóðnum beri síðan skylda til að tilkynna Fjármálaeftirlitinu þessa ákvörðun og auglýsa hana opinberlega. Ákvörðun um frestun innlausnar í þessu tilviki hafi verið tekin á fundi Landsvaka hf. milli klukkan 9.30 og 10 hinn 6. október 2008. Klukkan 11.04 sama dag hafi Fjármálaeftirlitinu verið tilkynnt um ákvörðunina og frestur innlausnar verið auglýstur opinberlega klukkan 14.03 sama dag. Vísað er til þess að fyrir liggi að skilaboð stefnanda með fyrirmælum um innlausn skírteina hans voru fyrst móttekin af starfsmanni Landsbankans í Lúxemborg klukkan 07.37 6. október 2008. Frá þeim tíma höfðu einungis tæpar 2 klukkustundir liðið þar til ákvörðun um frestun innlausnar var tekin, en í 1. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 segi m.a.: Hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóða samkvæmt þessum kafla eru innlausnarskyld. Um innlausn fjárfestingarsjóða fer samkvæmt reglum sjóðs. Samkvæmt framangreindu telur stefndi ljóst að undir venjulegum kringumstæðum hafi Landsvaka hf. verið skylt að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu stefnanda. Hins vegar sé þarna ekki nákvæmlega kveðið á um tímamark, heldur aðeins vísað til þess að um innlausn fjárfestingarsjóða fari samkvæmt reglum viðkomandi sjóðs, en í 1. mgr. 10. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK segi: Fyrir endanlegan gjalddaga hlutdeildarskírteina er Landsvaki hf. skuldbundinn til að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á því kaupgengi, sem gildir á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar um. Viðskipti með hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK fara fram samdægurs berist ósk um viðskipti fyrir kl 16:00. Ósk stefnanda um innlausn hafi borist starfsmanni stefnda klukkan 7.37 hinn 6. október 2008. Stefndi hefði því innleyst hlutdeildarskírteini stefnanda að kröfu hans 6. október 2008 ef opnað hefði verið fyrir viðskipti þann dag, en það hefði ekki verið gert. Helgina 4. til 5. október 2008 hefðu átt sér stað viðræður milli ríkisstjórnarinnar, Fjármálaeftirlitsins, Seðlabankans, viðskiptabankanna, aðila vinnumarkaðarins, lífeyrisjóða og fleiri aðila. Mikil ókyrrð hefði ríkt á fjármálamörkuðum. Stjórn Landsvaka hf. hefði því að morgni 6. október 2008 ákveðið að loka fyrir innlausnir í öllum sjóðum félagsins með hagsmuni sjóðfélaga í huga, en regla hefði verið, samkvæmt útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK, að opið væri fyrir viðskipti í sjóðnum virka daga frá klukkan 10 til 16 árið um kring og uppgjör á kaupum og sölu í sjóðnum, sem bærust á opnunartíma, yrðu afgreidd. Ekki hafi borist beiðni frá stefnanda um sölu í sjóðnum á opnunartíma sjóðsins. Stefndi byggir á því að félagið hafi ekki valdið stefnanda tjóni með saknæmum hætt. Þá sé tjón stefnanda bæði ósannað og algerlega vanreifað. Hann hafi hvorki greint frá því hvað hann greiddi fyrir hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbanka ISK né hvenær. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á orsakasamband milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæmis og ólögmæts atferlis stefnda, Landsvaka hf. Um réttarheimildir vísar stefndi til laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og laga um meðferð einkamála nr. 991/1991. Þá vísar stefndi til stjórnvaldsfyrirmæla byggðum á lögum, einkum stjórnvaldsfyrirmæla og ákvarðana sem teknar voru af Fjármálaeftirlitinu. Stefnandi Snæbjörn Konráðsson bar fyrir rétti m.a. að hann starfi í veðdeild hjá Landsbankanum og starf hans felist í því að sjá til þess að vefur og innra net Landsbankans og vefir dótturfyrirtækja séu í takt við það sem viðskiptavinir óska eftir hverju sinni. Ingvar Karlsson, sjóðstjóri í skuldabréfasjóði stefnda, bar fyrir rétti m.a. að peningamarkaðssjóður, sem hér um ræðir, væri opnaður klukkan 10 á morgnana. Viðskipti í þessum sjóði færu fram á ákveðnu gengi sem væri það sama yfir allan daginn. Almennt væri gengi dagsins tilbúið síðustu 10 til 15 mínútur fyrir opnun og gefið út á kerfin. Mánudaginn 6. október 2008 hefði ekkert gengi verið ákveðið og ekkert gengi farið inn í kerfin. Ingvar sagði að um leið og búið væri að gefa út gengið og staðfesta það, fari það inn í kerfin og þá væri unnt að eiga viðskipti á því gengi. Ekki hefði verið opnað fyrir viðskipti 6. október 2008. Vísað var til dskj. nr. 51, útdrátta úr útboðslýsingu, þar sem segir m.a. á bls. 7: „Uppgjör á kaupum og sölu í sjóðnum, sem berast á opnunartíma, eru afgreidd T+0.“ Ingvar sagði að þetta þýddi samdægurs; T stæði fyrir viðskiptin, viðskiptadag, þannig að þetta væri sama dag og viðskiptin færu fram. Ingvar kvaðst ekki vita til þess að neinar pantanir hefðu verið afgreiddar mánudaginn 6. október 2008, enda hefði ekkert gengi verið ákveðið fyrir þann dag. Hann kvaðst ekki vita til að pantanir, sem mótteknar hefðu verið föstudaginn 3. október 2008 en ekki afgreiddar þann dag, hefðu verið afgreiddar síðar á gengi föstudagsins 3. október. Niðurstaða: Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 7.561.527 kr. með tilgreindum dráttarvöxtum og málskostnaði. Fram kemur að fjárhæðin er miðuð við að gera stefnanda eins settan við slit Peningabréfa Landsbanka ISK og ef greitt hefði verið úr sjóðnum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Stefnandi hefur hins vegar hvorki sýnt fram á hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 né sannað að stefndi hafi með saknæmum eða gáleysislegum hætti lokað fyrir innlausn þeirra. Af öllu framangreindu, og með vísun til röksemda og lagasjónarmiða stefnda að öðru leyti, verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að stefnandi greiði stefnda 500.000 kr. í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Landsvaki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Snæbjörns Konráðssonar. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 192/2005	Kærumál Framsal sakamanns	Þýsk yfirvöld kröfðust þess að íslenska ríkið framseldi X, sem var grunaður um stórfelld brot á þýskum lögum um ávana- og fíkniefni. Að virtum öllum gögnum málsins var talið fullnægt skilyrðum laga nr. 13/1984 fyrir framsali X.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti ákveðst svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Friðbjörns Garðarssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 654/2009	Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 15. gr. laga nr. 13/1984, var staðfestur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum, þó eigi lengur en til föstudagsins 27. nóvember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi frá 11. september 2008 samkvæmt 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Beiðni um framsal varnaraðila mun hafa borist dómsmálaráðuneytinu með bréfi 7. september 2008. Ráðuneytið hefur fallist á ósk varnaraðila um að ekki verði tekin afstaða til framsalsbeiðninnar fyrr en niðurstaða er fengin um beiðni varnaraðila um hæli hér á landi. Ekki verður fallist á með varnaraðila að hugsanlegar tafir á meðferð framsalsbeiðni sem komi til vegna þessarar óskar hans um málsmeðferð eigi að svo stöddu að leiða til þess að skilyrði laga um gæsluvarðhald yfir honum teljist ekki lengur vera fyrir hendi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 553/2017	Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 31. ágúst 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 28. september2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 31. ágúst 2017.Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að ákærða, X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldiallt til fimmtudagsins 28. september nk. kl. 16.00. Í greinargerð saksóknara kemur fram að héraðssaksóknari hafi í dag gefið út ákæru á hendur Xfyrir stórfellda líkamsárás sem hafi leitt til bana, með því að hafa að kvöldimánudagsins [...] 2017, í heimreiðinni að [...], [...], veist með ofbeldi að A.Háttsemi ákærða sé lýst svo í ákæru að ákærði hafihaldið báðum höndum A fyrir aftan bak, þar sem hann hafi legið á maganum ájörðinni, farið klofvega yfir bak A og notað líkamsþunga sinn til að haldahonum föstum, þá hafi hann tekið A hálstaki og slegið hann ítrekað í andlit oghöfuð með krepptum hnefa. Af þessu hafi A hlotið margar rispur og skrámur víðaá höfuð og líkama; margúla víða á andlit; blæðingar í mjúkvef á gagnauga og áhægra gagnaugavöðva, á miðjum hálsi að framanverðu og hægra megin; nefbrot;brot á báðum hornum skjaldbrjósks og hafi A látið lífið af völdum mikillarminnkunar á öndunarhæfni sem hafi valdið banvænni stöðukæfingu sem megi rekjatil einkenna æsingsóráðs, þeirrar þvinguðu frambeygðu stöðu sem hann hafi veriðí með hendur fyrir aftan bak, þunga ákærða sem þrýsti á brjósthol hansaftanvert, hálstaks í langan tíma og mótspyrnu hans sjálfs. Háttsemi ákærða sé í ákæru talin varða við 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geri ákæruvaldið þær dómkröfurað hann verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Við rannsókn málsins hafi ákærðineitað sök.Ákærðahafi upphaflega verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna frá 8. júní sl. til 23. júní sl. Frá þeim tíma hafi kærðisætt gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna til dagsins í dag skv.úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur nr. [...]/2017, [...]/2017 og [...]/2017, sem staðfestir hafi verið með dómum Hæstaréttar Íslands nr.[...]/2017, [...]/2017 og [...]/2017. Meðvísan til framangreinds og rannsóknargagna málsins, sem ákæran byggist á, séákærði að mati héraðssaksóknara undir sterkum grun um að hafa framið ofangreintbrot. Brot kærða samkvæmt framangreindu ákvæði almennra hegningarlaga getivarðað allt 16 ára fangelsi. Að mati ákæruvaldsins sé brotið þess eðlis að meðtilliti til almannahagsmuna sé nauðsynlegt að tryggja áfram að kærði gangi ekkilaus á meðan mál hans sé til meðferðar hjá ákæruvaldi og dómstólum. Dómstólarhafa í þrígang talið skilyrði gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna verafyrir hendi í máli ákærða, sbr. framangreinda dóma Hæstaréttar, og að álitiákæruvaldsins hafi ekki neitt nýtt komið fram í málinu sem breytt geti því matidómstóla.Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamálamála er þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaðadómara: Í greinargerð héraðssaksóknara kemurfram að héraðssaksóknari hafi í daggefið út ákæru á hendur X fyrir stórfellda líkamsárás sem hafi leitt til bana,með því að hafa að kvöldi mánudagsins [...] 2017, í heimreiðinni að [...] [...],veist með ofbeldi að A. Háttsemi ákærðaer í ákæru talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákæra var móttekin í Héraðsdómi Reykjavíkur í dag. Í greinargerð kemur fram að viðrannsókn málsins hafi ákærði neitað sök. Þá kemur fram að ákærða hafiupphaflega verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmunafrá 8. júní sl. til 23. júní sl. Frá þeim tíma hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna til dagsins í dag skv. úrskurðum HéraðsdómsReykjavíkur nr. R-[...]/2017, R-[...]/2017og R-[...]/2017, sem staðfestir hafiverið með dómum Hæstaréttar Íslands nr. [...]/2017, [...]/2017 og [...]/2017. Með vísan til framangreinds ogrannsóknargagna málsins, sem ákæran byggist á, er fallist á það mathéraðssaksóknara að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framið ofangreintbrot. Brot kærða samkvæmt framangreindu ákvæði almennra hegningarlaga geturvarðað allt 16 ára fangelsi. Dómurinn fellst á það með héraðssaksóknara aðbrotið sé þess eðlis að með tilliti til almannahagsmuna sé nauðsynlegt aðtryggja áfram að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans sé til meðferðar hjáákæruvaldi og dómstólum. Dómstólar hafa í þrígang talið skilyrði gæsluvarðhaldsá grundvelli almannahagsmuna vera fyrir hendi í máli ákærða, sbr. framangreindadóma Hæstaréttar, og dómurinn telur að ekki hafi neitt nýtt komið fram í málinusem breytt geti því mati dómstóla. Verður því á grundvelli 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála fallist á þá kröfuhéraðssaksóknara um að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins28. september nk. kl. 16.00. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A RO R ÐÁkærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldiallt til fimmtudagsins 28. september nk. kl. 16.00.
Mál nr. 266/2014	Kærumál Hæfi dómara	Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem héraðsdómari kvað á um að hann viki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila vegna lántöku þeirra hjá hinum síðarnefnda. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt fjárhagslegir hagsmunir dómara gætu við ákveðnar aðstæður valdið vanhæfi samkvæmt g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gilti það ekki um hagsmuni almenns eðlis. Fyrir lægi að stór hluti þeirra, sem búi hér á landi, skuldi verðtryggð húsnæðislán og að úrslit málsins hefðu áhrif á fjárhagslega hagsmuni þessa hóps eða alla vega verulegan hluta hans. Yrði því að líta svo á að um væri að ræða svo almenna hagsmuni að þeir gætu einir og sér ekki valdið vanhæfi dómara. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómarann að fara áfram með málið.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 2014 sem barst héraðsdómi tveimur dögum síðar og réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2014 þar sem Ásmundur Helgason héraðsdómari kvað á um að hann viki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir dómarann „að skipa áfram sæti dómara í málinu við meðferð þess“ í héraði. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins fengu sóknaraðilar á árinu 2003 lán hjá varnaraðila til byggingar á raðhúsi til íbúðar fyrir sig og fjölskyldu sína samtals að fjárhæð 9.000.000 krónur. Þegar vottorð um fokheldi byggingarinnar lá fyrir gáfu sóknaraðilar 11. febrúar 2003 út fasteignaveðbréf til varnaraðila að fjárhæð 6.034.066 krónur. Hafa sóknaraðilar höfðað mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn varnaraðila og krafist viðurkenningar á því annars vegar að honum sé óheimilt að krefjast greiðslu á ákveðnum hlutum „heildarlántökukostnaðar“ af umræddu láni og hins vegar að eftirstöðvar skuldar sóknaraðila vegna veðbréfsins hafi numið tilteknum fjárhæðum 15. mars 2013 eins og nánar greinir í stefnu. Færa sóknaraðilar þær málsástæður fyrir kröfum sínum að lánið falli undir lög nr. 121/1994 um neytendalán og hafi upplýsingagjöf varnaraðila til þeirra við töku lánsins ekki uppfyllt skilyrði laganna. Af þeim sökum hafi varnaraðila verið óheimilt að krefja þau um lántökukostnað, svo sem vexti og verðbætur. Verði fallist á kröfur sóknaraðila, hvort sem er aðal- eða varakröfur þeirra, er ljóst að lánsfjárhæðin mun lækka mjög verulega frá því sem varnaraðili hefur krafist greiðslu á samkvæmt skilmálum veðbréfsins. Máli sóknaraðila gegn varnaraðila var úthlutað af dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur til Ásmundar Helgasonar héraðsdómara. Kvað hann upp fyrrgreindan úrskurð um að hann viki sæti í málinu á grundvelli g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Í forsendum úrskurðarins segir að dómarinn hafi tekið lán hjá varnaraðila að fjárhæð 18.000.000 krónur árið 2007 og séu uppreiknaðar eftirstöðvar þess ríflega 26.000.000 krónur. Í ljósi þess telji hann að fyrir hendi séu aðstæður sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu. Sóknaraðilar láta þess getið í kæru til Hæstaréttar að hvorugur málsaðila hafi gert athugasemd um hæfi dómarans þótt hann væri með verðtryggt húsnæðislán hjá varnaraðila. Þá hafa sóknaraðilar lagt fram hér fyrir dómi tilkynningu frá EFTA-dómstólnum frá 7. apríl 2014 í tilefni af tveimur málum sem rekin eru fyrir honum. Þar var tekið fram að fyrir lægi samkvæmt upplýsingum sem dómstólinn hafi fengið frá íslenskum skattayfirvöldum að um það bil 90.000 íslenskar fjölskyldur væru með vísitölubundin lán. II Í 5. gr. laga nr. 91/1991 eru taldar upp í sjö stafliðum þær ástæður sem valda því að dómari telst vanhæfur til að fara með mál sem rekið er eftir lögunum. Samkvæmt g. lið greinarinnar er dómari vanhæfur til meðferðar máls ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en greindar eru í hinum sex stafliðum hennar sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa. Eins og öðrum vanhæfisákvæðum er þessari almennu reglu ætlað að stuðla að trausti aðila og almennings til hlutleysis dómstóla, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar þar sem öllum er áskilinn réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óhlutdrægum dómstóli. Eitt af því sem valdið getur vanhæfi dómara samkvæmt g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er að hann hafi sjálfur umtalsverða fjárhagslega hagsmuni af úrslitum máls. Í því sambandi verður þó að greina á milli þess hvort um sé að ræða almenna eða sérstaka hagsmuni. Þegar svo margir eiga sambærilegra hagsmuna að gæta af úrlausn máls að þeir eru fleiri en hinir eru líkur á að hagsmunirnir séu almenns eðlis og leiði þar með ekki til vanhæfis, enda kynni þá jafnvel að vera erfitt að finna aðra hæfa dómara til að taka við málinu. Við slíkar aðstæður má og færa fyrir því rök að þeir sem eru í minnihluta fái heldur ekki litið algjörlega hlutlaust á málið. Séu hagsmunir á hinn bóginn bundnir við tiltölulega fámennan hóp aukast líkur á að hagsmunirnir séu þess eðlis að þeir valdi vanhæfi. Samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla má þann einn skipa í embætti héraðsdómara sem náð hefur 30 ára aldri og veita skal honum lausn frá embætti ekki síðar en frá þeim degi sem hann nær 70 ára aldri, sbr. 5. mgr. 31. gr. sömu laga. Fyrir liggur að stór hluti þeirra, sem búa hér á landi og eru á fyrrgreindum aldri, skuldar verðtryggð lán, hvort sem er hjá varnaraðila eða öðrum þeim sem slík lán veita. Jafnframt er sennilegt að úrslit í máli því sem sóknaraðilar hafa höfðað gegn varnaraðila muni hafa umtalsverð áhrif á fjárhagslega hagsmuni þessa hóps eða alla vega verulegan hluta hans. Af þeim sökum og með vísan til þess sem að framan segir verður að líta svo á að hér sé um að ræða svo almenna hagsmuni að þeir valdi ekki vanhæfi dómara, einir og sér. Samkvæmt því verður ekki talið að sú aðstaða að dómari skuldi verðtryggt lán hjá varnaraðila sé til þess fallin að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa við úrlausn þess máls sem hér um ræðir. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómarann að fara áfram með málið. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2014. Úrlausn á sakarefni málsins getur haft almenna þýðingu fyrir lántaka hjá stefnda Íbúðarlánasjóði. Dómari málsins tók 18 milljóna króna lán hjá stefnda árið 2007 og eru eftirstöðvar þess uppreiknaðar miðað við vísitölu neysluverðs ríflega 26 milljónir króna. Í þessu ljósi telur dómari að fyrir hendi séu aðstæður sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Því víkur hann sæti í málinu. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Ásmundur Helgason héraðsdómari víkur sæti í máli þessu.
Mál nr. 305/2002	Lausafjárkaup Greiðsludráttur Riftun Tillitsskylda	Ó hf. samdi við H um smíði á dráttar- og lóðsbát vorið 2000. Samkvæmt samningnum skyldi báturinn afhentur í desember sama árs. Í júlímánuði umrætt ár samdi Ó hf. við A hf. um framdrifs- og skrúfubúnað í bátinn. Var afgreiðslufrestur á búnaðinum tiltekinn „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Eftir að samningar náðust kom í ljós að gírbúnaðurinn, sem um hafði verið samið, var ekki nógu öflugur til að þola það álag sem hönnunarforsendur gerðu ráð fyrir. Í byrjun októbermánaðar sama árs rifti Ó hf. samningnum við A hf. þar sem síðarnefnda félagið væri ekki enn búið að staðfesta pöntun á búnaðinum. Höfðaði Ó hf. mál á hendur A hf. þar sem það krafðist í fyrsta lagi viðurkenningar á rétti sínum til að rifta samningnum, í öðru lagi endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem það hafði innt af hendi til A hf. vegna samningsins og í þriðja lagi nánar tiltekinnar fjárhæðar í skaðabætur. Í málinu var upplýst að áður en Ó hf. rifti samningnum hafði A hf. boðið breyttan búnað sem fullnægði þeim kröfum, sem til hans voru gerðar, og að A hf. tók á sig allan aukakostnað vegna breytinganna. Var riftun Ó hf. því eingöngu byggð á fyrirsjáanlegum afhendingardrætti A hf. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að upphaf afgreiðslufrestsins hafi verið háð pöntun, sem A hf. hafi átt að gera, en hafi ekki miðast við samningsgerð aðila. Forsenda þess að A hf. gæti gert slíka pöntun hafi verið sú að Ó hf. afhenti félaginu málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar. Samkvæmt framburði vitna verði að miða við að A hf. hafi ekki fengið slíkar teikningar í hendur. Afgreiðslufresturinn hafi því ekki byrjað að líða vegna atvika sem vörðuðu Ó hf. að minnsta kosti að verulegu leyti. Ó hafi ekki komið á framfæri við A hf. upplýsingum sem félaginu hafi verið nauðsynlegar til réttra efnda á samningnum. Með þessu hafi Ó hf. brugðist tillitsskyldu sinni, sem leiddi til þess að umsaminn afhendingarfrestur byrjaði ekki að líða. Hafi Ó hf. því ekki verið heimil riftun á kaupunum. Var A hf. því sýknað af kröfum Ó hf.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2002. Hann krefst þess í fyrsta lagi að viðurkenndur verði réttur sinn til að rifta kaupsamningi við gagnáfrýjanda 21. ágúst 2000 um framdrifsbúnað (vélbúnað) í 17 metra dráttar- og lóðsbát, sem hann hafi hafið smíði á fyrir Hafnarfjarðarhöfn á árinu 2000 og lokið við á árinu 2001. Í öðru lagi að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að endurgreiða sér 2.200.847 krónur, sem hann greiddi inn á kaupsamninginn, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. október 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lagi að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur, aðallega 13.247.400 krónur, en til vara 9.331.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 12. desember 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. október 2002. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði að fjárhæð 735.724 krónur og fyrir Hæstarétti að mati réttarins. I. Málavextir eru þeir að Hafnarfjarðarhöfn bauð út smíði dráttar- og lóðsbáts vorið 2000. Aðaláfrýjandi reyndist lægstbjóðandi og var verksamningur um smíði bátsins milli hans og Hafnarfjarðarhafnar gerður 7. júlí þess árs. Var umsamið endurgjald fyrir verkið 48.523.230 krónur. Í tilboði verktakans, sem taldist hluti samningsins, var afhendingartími bátsins 20. desember 2000. Samkvæmt samningnum skyldu útboðsgögn er honum fylgdu einnig teljast hluti hans. Í útboðslýsingu kom meðal annars fram að um væri að ræða sérhannaðan dráttar- og vinnubát, sem skyldi hafa að lágmarki 13 tonna togkraft og 10 hnúta hraða. Heildarlengd bátsins skyldi vera 17 metrar og vélarafl aðalvéla samtals 1000 hestöfl. Í lýsingu á vélbúnaði kom fram að aðalvélar skyldu vera tvær af nánar tiltekinni gerð af tegundinni Mtu og skyldi skipið búið tveimur gírum af tegundinni ZF með nánar tilgreindu niðurfærsluhlutfalli afls. Meðal útboðsgagnanna var tilboð gagnáfrýjanda til Ráðgarðs 17. apríl 2000 í framdrifsbúnað, sem tók til véla og gíra af framangreindri gerð ásamt stefnisrörs og skrúfuöxuls. Hafði Ráðgarður skiparáðgjöf hf. annast hönnun skipsins og undirbúning útboðs fyrir Hafnarfjarðarhöfn og við þá vinnu meðal annars leitað framangreinds tilboðs í vélbúnað frá gagnáfrýjanda. Lagði hönnuður til að vélbúnaður samkvæmt því tilboði yrði notaður við smíði bátsins og var útboðslýsingin því í samræmi við það og tilboðið meðal útboðsgagna. Í tilboði aðaláfrýjanda var miðað við vélar af annarri gerð, en í verksamningnum 7. júlí 2000 var samið um að aðalvélar og annar framdrifsbúnaður bátsins skyldi vera samkvæmt framangreindum útboðsgögnum. Í verksamningi aðaláfrýjanda og Hafnarfjarðarhafnar var kveðið á um að verkáætlun verktakans, sem afhenda skyldi 20. júlí 2000, eða 13 dögum eftir undirritun samningsins, skyldi einnig teljast hluti hans. Gagnáfrýjandi gerði aðaláfrýjanda tilboð í framdrifsbúnað bátsins 8. ágúst 2000. Var þar boðinn sams konar vél- og gírbúnaður og gagnáfrýjandi hafði áður boðið hönnuði skipsins og tekinn var upp sem hluti útboðsgagna eins og að framan er lýst. Þá var boðinn skrúfubúnaður frá framleiðandanum LIPS. Afgreiðslufrestur var samkvæmt tilboðinu „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Mun búnaður þessi hafa verið boðinn með þeim kjörum að 15% kaupverðs skyldu greiðast „við pöntun“, en 85% skyldu greiðast við framvísun farmbréfs og vera tryggð með nánar tilgreindri bankaábyrgð. Þá var í tilboðinu frávikstilboð þar sem skrúfubúnaður frá framleiðandanum RADICE var boðinn í stað skrúfubúnaðar í aðaltilboði og var heildarverð samkvæmt frávikstilboðinu 210.820 evrur. Þann 21. ágúst 2000 var frávikstilboðinu tekið af hálfu aðaláfrýjanda með áritun hans á tilboðið og var þar með kominn á samningur milli aðila. Sama dag greiddi aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda 2.200.847 krónur, sem er ágreiningslaust að hafi verið 15% samningsfjárhæðarinnar. Samkvæmt framansögðu skyldi aðaláfrýjandi afhenda verkáætlun fyrir 20. júlí 2000 og skyldi hún teljast hluti verksamnings hans og Hafnarfjarðarhafnar. Meðal gagna málsins er ódagsett verkáætlun, sem aðaláfrýjandi lýsti yfir fyrir Hæstarétti að gengið hefði verið frá eftir að samningur um framangreindan vélbúnað komst á milli aðila máls þessa. Samkvæmt þessari áætlun var gert ráð fyrir að vél- og skrúfubúnaður yrði afhentur í síðustu viku september 2000, en báturinn afhentur Hafnarfjarðarhöfn í þriðju viku desember sama árs. Hallgrímur Hallgrímsson framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda bar í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að gagnáfrýjanda hafi ekki verið sýnd eða kunngerð þessi áætlun. Hann taldi hins vegar að gagnáfrýjanda hafi verið fullkunnugt um umsaminn afhendingartíma bátsins. Magnús Jón Smith sölustjóri gagnáfrýjanda, sem sá að mestu um samskiptin við aðaláfrýjanda, sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að sér hafi ekki verið kunnugt um verkáætlunina eða hvenær hún gerði ráð fyrir skilum á vélbúnaðinum. Hins vegar hafi hann vitað að til stóð að skila bátnum í desembermánuði. Fyrir liggur að lokateikningar af bátnum voru ekki tilbúnar þegar verksamningur var undirritaður mill aðaláfrýjanda og Hafnarfjarðarhafnar. Aðaláfrýjandi heldur því fram að þeim hafi verið lokið á næstu vikum eftir samningsgerðina. Fyrir héraðsdómi skýrði Vignir Demusson, tæknifræðingur og starfsmaður aðaláfrýjanda, svo frá að hann hafi fengið svonefndar línuteikningar í hendur frá Ráðgarði skiparáðgjöf hf. tveimur til þremur vikum eftir að verksamningurinn við Hafnarfjarðarhöfn var gerður og sent þær rakleitt til skipsamíðastöðvar þeirrar í Póllandi, er annaðist smíði skipsskrokksins, en ekki hafi hann sent þessar teikningar til gagnáfrýjanda. Taldi hann gagnáfrýjanda aldrei hafa fengið þessar teikningar, enda hafi hann ekki beðið um þær. Magnús Jón Smith skýrði svo frá í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi aldrei fengið í hendur aðrar teikningar af bátnum en fyrirkomulagsteikningar þær sem fylgdu útboðsgögnum. Hafi gagnáfrýjandi því ekki fengið frá aðaláfrýjanda svonefndar línuteikningar og ekki fengið teikningar, sem sýndu nákvæma lengd á stefnisröri, skrúfuás og staðsetningu á gír og aðalvél. Þann 8. september 2000 barst gagnáfrýjanda bréf frá vélaframleiðandanum Mtu, Motoren- und Turbinen-Union, í Þýskalandi. Var þar vísað til bréfs gagnáfrýjanda frá 5. sama mánaðar. Sagðist vélaframleiðandinn hafa fengið upplýsingar frá gírframleiðandanum ZF á Ítalíu um að sú gerð niðurfærslugíra, sem boðin hafi verið í bátinn, hafi að hámarki 5 tonna leyfilega skrúfuspyrnu. Þá sé vandamál við fyrirhugaða niðursetningu á gírunum, sem ekki standist átakið. Lagði fyrirtækið til að við þessu yrði brugðist annað hvort með því að halda fyrri niðurfærslugírbúnaði en bæta skrúfuáslegu á skrúfuásinn eða með því að setja í bátinn aðra og öflugri gerð gírbúnaðar frá sama framleiðanda í stað þess sem áður var boðinn. Var gagnáfrýjandi beðinn að athuga hvort þessar tillögur kæmu til álita. Magnús Jón Smith skýrði aðdraganda þessa bréfs svo fyrir héraðsdómi að hann hafi, eftir að samningur aðila komst á, yfirfarið öll atriði búnaðarins til að sannreyna að allt væri rétt. Hafi þá komið í ljós að sá gírbúnaður, sem um hafði verið samið, var ekki nógu öflugur til að þola það álag sem hönnunarforsendur gerðu ráð fyrir. Hafi vélaframleiðandinn í framangreindu bréfi þá strax komið með tillögu um tvær aðferðir til að leysa vandamálið. Kvaðst Magnús hafa sent aðaláfrýjanda framangreindar tillögur samdægurs og reyndar verið í stöðugu símasambandi við hann á meðan á þessu stóð. Vignir Demusson kvaðst hafa fengið framangreint bréf í tölvupósti að kvöldi 13. september 2000 þegar hann var að undirbúa ferð sína til skipasmíðastöðvarinnar í Póllandi, en þangað hafi hann farið daginn eftir. Meðal gagna málsins er bréf pólsku skipasmíðastöðvarinnar CRIST 20. september 2000 til aðaláfrýjanda. Þar sagðist stöðin geta breytt vélaundirstöðunum í samræmi við breyttar forsendur. Slíkt myndi seinka afhendingu á skipsskrokknum um viku og aukakostnaður yrði 3.500 bandaríkjadalir. Var aðaláfrýjandi beðinn um að bregðast við þessu. Fylgdi með bréfinu teikning af breytingu á vélaundirstöðum vegna nýs gírbúnaðar. Vignir Demusson sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann hafi ekki skýrt gagnáfrýjanda frá þessu skriflega, en hann hafi talað við Magnús í síma. Hinn síðastnefndi bar fyrir héraðsdómi að þessi staðfesting skipasmíðastöðvarinnar hafi aldrei borist gagnáfrýjanda. Hafi aðaláfrýjandi þrátt fyrir að eftir því væri leitað aldrei staðfest hvort nýr gír gæti komið í stað þess, sem um var samið, eða hvort fara þyrfti eftir þeim kosti vélaframleiðandans að setja þrýstilegu á skrúfuásinn. Með bréfi 20. september 2000 bað aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um ýmsar upplýsingar þar á meðal um stöðu mála varðandi breytingar á gír, tæknilegar upplýsingar um „gírinn sem nú er verið að bjóða“, kostnaðarauka vegna nýs gírs, áætlaðan afgreiðslutíma vegna nýs gírs „og þar með vélbúnaðarins í heild sinni“ og staðfestingu á pöntun á vélbúnaði. Þessu svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 22. september 2000. Þar kemur fram að það hafi verið mistök hjá gírframleiðandanum ZF að bjóða upphaflegan búnað, sem ekki stæðist álag samkvæmt smíðalýsingu. Þar af leiðandi hafi verið boðinn fram stærri gír. Var í bréfinu vísað til símtals síðastliðinn fimmtudag en síðan segir: „Nýtt fyrirkomulag var þá sent og beðið er svara hvort þessi gír geti komið í stað þess sem áður var boðinn.“ Síðan segir að kostnaður, sem af því hljótist að skipta um gíra, falli á Mtu og muni allt verða gert til að liðka fyrir afhendingu og flýta henni eins og unnt væri. Þessu bréfi fylgdi bréf frá Mtu 21. sama mánaðar með tæknilegum upplýsingum um nýja gíra og kemur fram í því að áætlaður afgreiðslutími sé 10-11 vikur eftir móttöku skriflegrar pöntunar og frágangs allra tæknilegra atriða. Með bréfi 25. september tilkynnti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda að vegna samskiptaörðugleika við skrúfuframleiðandann RADICE hafi gagnáfrýjandi náð samkomulagi við framleiðandann LIPS að hann gengi inn í það tilboð, sem gefið hafi verið, en þetta var sá skrúfubúnaður sem við var miðað í aðaltilboði gagnáfrýjanda 8. ágúst 2000. Síðan sagði að meðfylgjandi séu nánar tilgreindar upplýsingar um þann þrýsting, sem hvor skrúfa muni skila, en þetta sé „þó fræðilegt gildi þar sem ekki liggur fyrir línuteikning af skipinu.“ Með bréfi aðaláfrýjanda 26. september 2000 var gagnáfrýjandi beðinn að staðfesta samdægurs verð á búnaði og afhendingartíma hans. Síðan sagði: „Vinsamlegast athugið að ofangreindar upplýsingar verða að liggja fyrir áður en pöntun á nýjum og breyttum búnaði verður staðfest.“ Þessu bréfi svaraði gagnáfrýjandi samdægurs og staðfesti að verð á búnaði væri óbreytt. Um afhendingartíma sagði svo í bréfinu: „Varðandi afhendingar tíma þá er um að ræða 10-11vikur frá staðfestingu, þrátt fyrir vélarnar séu nú þegar komnar í framleiðslu þá er um heildar afgreiðslu að ræða það er vélar og gírar eru sambyggðar einingar sem verða að afhendast í einu lagi.” Sama dag barst Hafnarfjarðarhöfn staðfesting frá Ráðgarði skiparáðgjöf hf., hönnuði bátsins, um að sá breytti búnaður, sem gagnáfrýjandi bauð „uppfyllir því allar þær kröfur sem til hans eru gerðar.“ Hallgrímur Hallgrímsson og Vignir Demusson staðfestu fyrir héraðsdómi að aðaláfrýjanda hafi borist afrit af þessu bréfi. Magnús Jón Smith skýrði hins vegar svo frá að gagnáfrýjanda hafi engin vitneskja borist um þessa staðfestingu. Aðaláfrýjandi krafðist þess með bréfi 27. september 2000 að gagnáfrýjandi aflaði skriflegrar staðfestingar frá framleiðendum einstakra hluta vélbúnaðarins um afhendingartíma hans fyrir 2. október 2000. Með bréfi 6. október 2000 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á samningi aðila vegna vanefnda gagnáfrýjanda. Voru ástæður riftunarinnar tilgreindar þær að hvorki væri enn búið að staðfesta pöntun á skrúfubúnaði né niðurfærslugírum. Gagnáfrýjandi andmælti riftuninni með bréfi 8. sama mánaðar. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 12. desember 2000. II. Aðilar máls þessa deila um hvort aðaláfrýjanda hafi verið heimilt að rifta samningi þeirra. Fyrir liggur að breyttur búnaður uppfyllti þær kröfur, sem til hans voru gerðar og að gagnáfrýjandi tók á sig allan aukakostnað vegna breytinganna. Riftun aðaláfrýjanda byggðist því eingöngu á fyrirsjáanlegum afhendingardrætti á vélbúnaðinum af hálfu gagnáfrýjanda. Í framangreindum samningi aðila var sérstakt ákvæði um afhendingartíma búnaðarins. Þar segir að afgreiðslufrestur sé „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju.“ Samkvæmt orðanna hljóðan liggur ljóst fyrir að umsamið upphaf tíu vikna afgreiðslufrestsins miðaðist ekki við samningsgerð aðila, eins og aðaláfrýjandi heldur fram, heldur staðfestingu framleiðanda um að pöntun á búnaðinum lægi fyrir. Upphaf frestsins var þannig háð pöntun, sem gagnáfrýjandi skyldi gera eftir að samningur komst á milli aðila. Í niðurstöðum héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðómendum, segir að forsenda þess að gagnáfrýjandi gæti gert slíka pöntun hafi verið sú að aðaláfrýjandi afhenti honum málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar. Verður á því byggt við úrlausn málsins. Samkvæmt framburði Vignis Demussonar og Magnúsar Jóns Smith, sem að framan er rakinn og bréfi gagnáfrýjanda 25. september 2000, verður við það að miða að gagnáfrýjandi hafi ekki fengið slíkar teikningar í hendur. Afgreiðslufresturinn byrjaði því ekki að líða vegna atvika er vörðuðu aðaláfrýjanda að minnsta kosti að verulegu leyti. Þegar gagnáfrýjandi komst að því að sá gírbúnaður, sem hann hafði boðið og um hafði verið samið, uppfyllti ekki gerðar kröfur brást hann við, eins og að framan er rakið, og bauð fram tvo kosti til úrbóta. Þurfti að velja milli þessara kosta og fyrir liggur að annar þeirra að minnsta kosti hafði í för með sér að breyta þurfti vélaundirstöðum í skrokki bátsins. Er því ljóst að gagnáfrýjanda var nauðsynlegt að fá afstöðu aðaláfrýjanda til þess hvorn kostinn skyldi velja og hvort unnt væri að gera breytingar á undirstöðum vélbúnaðarins vegna nýrra gíra ef sá kostur yrði valinn. Aðaláfrýjandi fékk tafarlaust álit skipasmíðastöðvarinnar í Póllandi á því að unnt yrði að gera breytingar vegna nýs gírbúnaðar, sem og hvaða tafir og kostnað þær hefðu í för með sér. Hann kom þeim upplýsingum hins vegar ekki til gagnáfrýjanda svo sannað sé og sést af bréfi þess síðarnefnda 22. september 2000 að hann beið þá enn svara um hvort nýr gír gæti komið í stað þess sem áður var boðinn. Aðaláfrýjandi kom því ekki á framfæri við gagnáfrýjanda upplýsingum, sem honum voru nauðsynlegar til réttra efnda á samningsskuldbindingu sinni. Með þessu brást hann tillitskyldu sinni, sem leiddi til þess að umsaminn afhendingarfrestur byrjaði ekki að líða. Verður því ekki talið að stefnda hafi verið heimil riftun á kaupunum, sbr. 21. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um fyrsta kröfulið aðaláfrýjanda. Af málatillbúnaði aðaláfrýjanda verður ekki annað ráðið en að annar kröfuliður hans um endurgreiðslu á þeim 2.200.847 krónum, sem hann greiddi upp í umsamið endurgjald samkvæmt kaupsamningi aðila, sé eingöngu reistur á þeirri forsendu að samningnum hafi réttilega verið rift af hans hálfu. Var fullyrðingu gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti um að svo væri ekki andmælt af hálfu aðaláfrýjanda. Þá er þriðji kröfuliður aðaláfrýjanda um skaðabætur einnig á því reistur að riftun hafi verið heimil. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna beri gagnáfrýjanda af þessum liðum í kröfu aðaláfrýjanda. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Það athugast að samning héraðsdóms fram að niðurstöðukafla er ekki í samræmi við ákvæði 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Ósey hf., greiði gagnáfrýjanda, Atlas hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 16. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ósey hf., kt. 480487-1259, Óseyrarbraut 40, Hafnarfirði, á hendur Atlas hf., kt. 460670-0479, Borgartúni 24, Reykjavík, með stefnu sem birt var 12. desember 2000. Dómkröfur stefnanda eru: „1. Að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að rifta kaupsamningi við stefnda, dags. 21. ágúst 2000, um framdrifsbúnað (vélbúnað) í 17 metra dráttar- og lóðsbát sem stefnandi hóf smíði á fyrir Hafnarfjarðarhöfn á árinu 2000 og lauk við á árinu 2001. 2. Að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda kr. 2.200.847,00 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, af þeirri fjárhæð frá 6. október 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 19.749.430,00, en til vara að fjárhæð kr. 13.247.400,00, en til þrautavara að fjárhæð kr. 9.331.400,00, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, af dæmdri skaðabótafjárhæð frá 12. desember 2000, þegar mál þetta var höfðað í skilningi 93. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, fram til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. 4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins." Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og viðurkenndur verði réttur stefnda til að skuldajafna innborgun stefnanda, kr. 2.200.847. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðar-reikningi. I. Málavextir eru þessir helstir. Með verksamningi 7. júlí 2000 tók stefnandi að sér að smíða 17 metra hafnarbát fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Segir í samningi þessum að verktaki taki að sér smíði hafnarbáts samkvæmt meðfylgjandi útboðsgögnum dagsettum í apríl 2000, með breytingum dagsettum í maí 2000. Þá segir að ákveðin gögn, sem þar eru tilgreind, séu hluti af samningi aðila og verkkaupi skuldbindi sig til þess að greiða fyrir verkið að öllu meðtöldu 48.523.230 krónur. Í fylgiskjali með veksamningi segir að afhendingartími sé 20. desember 2000. Áður en verksamningurinn var gerður mun starfsmaður Ráðgarðs hf., Bolli Magnússon, á vegum félagins hafa veitt fyrirsvarsmönnum Hafnarfjarðarhafnar tæknilega ráðgjöf og þjónustu við útboð á hafnarbátnum. Við þá umsýslun hafði Ráðgarður hf. fengið tilboð 17. apríl 2000 frá stefnda, Atlas hf., í aðalvélar, skrúfubúnað og gíra bátsins. Varð úr að stefnandi leitaði tilboðs í vélbúnað frá stefnda á grundvelli þessa tilboðs stefnda. Og þann 21. ágúst 2000 varð samkomulag milli aðila, sem tilgreint er á dskj. nr. 9 í málinu. Samið var um að stefndi útvegaði stefnanda: Tvær MTU aðalvélar af gerðinni 8V 2000 M 60 er afkasti 2x400 kW með 1.800 snúningshraða á mínútu, skrúfubúnað, tvö stykki, með fastri skrúfu frá RADICE og skipti- og niðurfærslugíra frá ZF, tvö stykki. Um efni, eðli og efndir þessa samkomulags greinir aðila á. Þessi tíðindi um niðurfærslugírana, segir af hálfu stefnanda, vöktu upp spurningar hjá stefnanda um verð og afgreiðslutíma búnaðarins. Vegna þeirrar óvissu hafi stefnda verið sent símbréf, dags. 20. september 2000, þar sem stefndi var beðinn um skriflegar upplýsingar fyrir hádegi næsta dag um stöðu mála varðandi ætlaðar breytingar á gír, staðfestingu á pöntun á vélbúnaði, upplýsingar um gírinn, sem nú væri verið að bjóða (niðurgírun, útreikninga á togkrafti o.s.frv.), kostnaðarauka vegna nýs gírs og áætlaðan afgreiðslutíma vegna nýs gírs og þar með vélbúnaðarins í heild sinni. Stefndi hafi svarað fyrirspurn stefnanda með símbréfi, dags. 22. september 2000, þar sem einungis segir um afgreiðslutímann að „allt verði gert til að liðka fyrir afhendingu og flýta henni eins og kostur er." Næstu daga, segir af hálfu stefnanda, hafi verið leitað eftir nánari tæknilegum upplýsingum frá stefnda um niðurfærslugírana og skrúfubúnaðinn svo sem um spyrnukraft búnaðarins við tilteknar forsendur og niðurgírun. Og það næsta sem gerst hafi í málinu hafi verið tilkynning frá stefnda í símbréfi til stefnanda 25. september 2000 um að hann hafi tekið þá ákvörðun að skipta út skrúfubúnaði fyrir skipið, þ.e. að taka skrúfubúnað frá LIPS í staðin fyrir skrúfubúnað frá RADICE, svo sem samningurinn gerði ráð fyrir. Hafi stefndi borið fyrir sig örðugleika í samskiptum við RADICE á Ítalíu. Þá hafi fylgt í símbréfinu ýmsar tæknilegar upplýsingar um þennan nýja skrúfbúnað og tekið fram að þær væru gefnar með þeim fyrirvara, að ekki lægi þá fyrir „línuteikning" af skipinu. Næsta dag, 26. september, hafi stefnandi í símbréfi til stefnda beðið um staðfestingu á verði búnaðarins og staðfestingu á afhendingartíma búnaðarins. Í símbréfinu hafi það sérstaklega verið áréttað „að ofangreindar upplýsingar verða að liggja fyrir áður en pöntun á nýjum og breyttum búnaði verður staðfest." Stefndi hafi svarað með símbréfi samdægurs, þar sem hann sagði að verðið á vélbúnaðinum yrði óbreytt en afhending búnaðarins í heild yrði „10 - 11 vikur frá staðfestingu." Af hálfu stefnanda segir að þegar hér var komið sögu hafi verið liðnar 5 vikur af hinum upphaflega umsamda 10 vikna afhendingartíma búnaðarins. Hafi forsvarsmenn stefnanda haft nokkrar áhyggjur af þróun þessara mála, ekki hvað síst vegna hins knappa afhendingartíma á skipinu. Til að taka af öll tvímæli í þessum efnum þá hafi stefnandi sent stefnda símbréf, dags. 27. september 2000, sem að meginefni hljóðar svo: "Vinsamlegast sendu okkur eftirfarandi skriflegar staðfestingar: · Skriflega staðfestingu frá MTU um afhendingartíma vélanna · Skriflega staðfestingu frá ZF um afhendingartíma niðurfærslugíranna · Skriflega staðfestingu frá LIPS um athendingartíma á skrúfubúnaði og skrúfuhringjum. Þar sem allir þessir aðilar eru á Hamborgarsýningunni ætti ekki að vera mikið mál að afla þessara upplýsinga. Frestur til að senda okkur þessar skriflegu staðfestingar frá framleiðendum er gefinn til mánudagsins 2. október 2000." Af hálfu stefnanda segir að umbeðnar staðfestingar hafi ekki borist. Og 6. október 2000 hafi verið ákveðið í samráði við forráðamenn Hafnarfjarðarhafnar að lýsa yfir riftun á samningi málsaðila frá 21. ágúst 2000 um kaup á greindum framdrifsbúnaði (vélbúnaði). Þessi ákvörðun hafi verið byggð á því að ljóst væri að afhendingu vélbúnaðarins mundi seinka um a.m.k. 7 vikur frá því sem upphaflega hafði verið um samið með ófyrirsjáanlegum afleiðingum á afhendingu skipsins. Riftunaryfirlýsingin hafi samdægurs verið send stefnda í ábyrgðarpósti og samtímis símsend honum. Þar hafi verið greint frá riftunarástæðum og gerð krafa um endurgreiðslu á því fé sem þegar hafði verið greitt inn á samninginn. Þá hafi í bréfinu verið áskilinn réttur til handa stefnanda til heimtu skaðabóta úr hendi stefnda vegna alls þess tjóns sem hefði hlotist og kynni að hljótast af vanefndum stefnda. Í beinu framhaldi af riftunaryfirlýsingunni hafi af hálfu stefnanda verið hafist handa við að útvega annan vélbúnað í skipið og ráðstafanir gerðar til að takmarka tjón og önnur vandræði, sem þessi dráttur á afhendingu vélbúnaðarins kynni að hafa í för með sér, einkum varðandi afhendingarskyldur á skipinu. Af hálfu stefnda hafi réttmæti riftunarinnar verið mótmælt og endurgreiðslu- og bótakröfum stefnanda hafnað og hafðar uppi skaðabótakröfur á hendur stefnanda vegna ólögmætra samningsrofa. Þegar svo var komið hafi af hálfu stefnandi ekki verið talið annarra kosta völ en að leita atbeina dómstóla til að ná rétti sínum í þessum efnum. Af hálfu stefnda segir að stefnandi hafi leitað eftir tilboðum frá stefnda í aðalvélar, skrúfubúnað og gíra bátsins í samræmi við ráðleggingar Ráðgarðs hf. Við venjubundna yfirferð yfir útreikninga, sem til grundvallar samsetningu búnaðarins lágu, hafi komið upp vafi um að gírar þeir, sem gert hafði verið ráð fyrir, væru nægjanlega öflugir. Framleiðandi vélanna MTU [Motoren- und Turbinen- Union] hafi 8. september 2000 lagt til að skipt yrði um gír og öflugri gír kæmi í staðinn. Hafi framleiðandinn lagt til teikningar með þeim breytingum sem gera þyrfti vegna öflugri gírs. Hafi stefndi upplýst stefnanda um þetta og teikningarnar sendar Vigni Demussyni, véltæknifræðingi og starfsmanni stefnanda, eigi síðar en 13. september 2000, og hann beðinn um að staðfesta að gerðar breytingar væru í lagi. Stefnandi hafi sent teikningarnar til Póllands, þar sem smíði bátskrokksins fór fram, ásamt tæknivinnu vegna stálverks á skipinu. Skipasmíðastöðin í Póllandi hafi staðfest 20. september 2000 að ekki væri vandamál að breyta undirstöðum vélanna. Aukinn kostnaður vegna þessa hafi verið áætlaður USD 3.500 (uþb. 290.000 kr. á gengi þess tíma) og talið að afhending skrokksins gæti tafist um eina viku, eða frá 21. október til 28. október 2000. Stefnda hafi ekki verið kunnugt um bréfið frá skipasmíðastöðinni fyrr en það var lagt fram við þingfestingu málsins. Þann 20. september 2000 hafi stefnandi sent bréf til stefnda þar sem leitað hafi verið upplýsinga um hinn nýja gír o.fl. Stefndi hafi svaraði fyrirspurnum stefnanda skriflega þann 22. september 2000, þar sem staðfest var það, sem aðilar höfðu rætt símleiðis, að við nánari skoðun framleiðanda vélanna hefði komið í ljós að gírinn væri ekki nægilega öflugur fyrir það álag, sem gert var ráð fyrir að hann þyrfti að þola samkvæmt smíðalýsingu. Jafnframt hafi verið upplýst að framleiðandi vélanna myndi leggja til stærri og dýrari gír án aukakostnaðar. Þá hafi verið upplýst að kostnaður við nauðsynlegar breytingar yrði greiddur af framleiðanda vélanna. Þann 22. september 2000 hafi stefnandi leitað eftir frekari tæknilegum upplýsingum um gírinn og hafi þeim fyrirspurnum verið svarað samdægurs. Þann 25. september 2000 hafi stefndi tjáð stefnanda í símbréfi að vegna samskiptaörðugleika við RADICE, framleiðanda skrúfubúnaðarins í frávikstilboðinu, hefði stefndi leitað til LIPS, framleiðanda skrúfubúnaðarins, sem miðað var við í upphaflega tilboðinu, og komist að samkomulagi við LIPS um að þeir gengju inn í tilboð stefnda til stefnanda. Með símbréfinu hafi fylgt nauðsynlegar tækniupplýsingar til staðfestu því að breytingin hefði ekki áhrif á aðra þætti. Þann 26. september 2000 hafi stefnandi farið fram á að stefndi staðfesti verð búnaðar og afhendingartíma. Stefndi hafi samdægurs staðfest að þrátt fyrir breytingarnar væri verðið óbreytt; greitt verði fyrir kostnað við breytingar og að afhendingartími búnaðarins væri 10-11 vikur frá staðfestri endanlegri pöntun til framleiðanda eins og samningur aðila gerði ráð fyrir. Jafnframt hafi því verið lýst yfir að stefnda þætti miður að þessar tafir hefðu orðið á afhendingu, og það áréttað, að fyrir stefnda vekti aðeins að tryggja að búnaður sá, sem boðinn var, væri fyrsta flokks. Þann 27. september 2000 hafi stefnandi óskað eftir skriflegum staðfestingum frá framleiðendum vélbúnaðarins á afhendingartíma vélanna, gíranna og skrúfubúnaðarins. Samdægurs hafi starfsmaður stefnda, Magnús Smith, sem staddur var í Þýskalandi, haft samband við framleiðendur búnaðarins, og óskað eftir umbeðnum staðfestingum. Framleiðendurnir hafi hins vegar óskað eftir því að stefnandi staðfesti að breytingar gengju upp, sem gerðar hefðu verið, en stefnandi hafi aldrei gefið slíka staðfestingu þrátt fyrir ítrekaðar óskir stefnda í þá veru. Framleiðendurnir hafi hins vegar lýst yfir vilja til þess að hraða afhendingu búnaðarins ef staðfesting fengist frá stefnanda. Magnús Smith hafi sagt bæði Vigni Demussyni, starfsmanni stefnanda, og Kristni Aadnegaard, starfsmanni hafnarinnar, frá þessu og óskað enn eftir staðfestingu á því að búnaðurinn passaði en stefnandi hafi ekki orðið við því að staðfesta að svo væri. Með bréfi, dags. 6. október 2000, hafi stefnandi rift samningi aðila, dags. 21. ágúst 2000. Riftuninni hafi verið mótmælt skriflega með bréfi, dags. 8. október 2000, og það ítrekað með bréfi, dags. 24. október 2000, og þess krafist, að stefnandi stæði við gerða samninga. Með bréfi, dags. 30. október 2000, hafi lögmaður stefnanda hafnað kröfum stefnda og ítrekað riftun samningsins, krafist endurgreiðslu innborgunar og áskilið stefnanda rétt til þess að krefjast skaðabóta. Með bréfi, dags. 17. nóvember 2000, hafi lögmaður stefnda ítrekað framkomin sjónarmið og krafist skaðabóta vegna ólögmætra samningsrofa. II. Á dómþingi 20. mars 2001 fór stefnandi fram á að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta „hið beina fjártjón stefnanda, sem þegar hefur leitt af vanefndum stefnda á samningsskyldum hans gagnvart stefnanda samkvæmt greindum kaupsamningum þeirra um sölu og afhendingu tiltekins vélbúnaðar í nefndan dráttar- og hafnsögubát, svo sem þeim kaupum er nánar lýst í héraðsdómsstefnunni og kaupsamningnum. Vanefndir stefnda á skyldum sínum sem seljanda búnaðarins leiddu til þess þann 6. október 2000, að stefnandi sá sig til þess knúinn að lýsa riftun á kaupsamningnum. Nánar tiltekið er beiðst mats á því fjártjóni sem stefnandi taldi sig standa frammi fyrir þegar kaupsamningnum var rift vegna þá fyrirsjáanlegs sjö vikna afhendingardráttar á vélbúnaðinum frá því sem um hafði verið samið samkvæmt kaupsamningi aðila á vélbúnaðinum á dskj. 9. Matið sundurgreinist í eftirgreinda átta matsþætti, sbr. dskj. nr. 27 og sundurliðun bótakröfunnar á bls. 7 í héraðsdómsstefnunni: 1. Tjón vegna stöðu bátsins í húsi í 49 daga umfram það sem ráð var fyrir gert. 2. Tjón vegna breytinga á undirstöðum vélbúnaðar vegna breytinga á hluta vélbúnaðarins frá upphaflegri gerð og síðan vegna kaupa á nýjum vélbúnaði. 3. Tjón vegna dagsekta til Hafnarfjarðarhafnar vegna tafa á verkinu í 18 daga. [Á raunar að vera dagsektir vegna tafa á breytingum á v/s Reykjaborg RE 25 en ekki dagsektir til Hafnarfjarðarhafnar svo sem fram kemur í matsgerðinni.] 4. Tjón vegna mannahalds í 49 daga vegna afhendingardráttarins. 5. Tjón vegna verkstjórnar í sama dagafjölda. 6. Kostnaðarauki vegna 3ja viðbótarstarfsmanna í 18 daga. 7. Kostnaðarauki vegna verkstjórnar í 18 daga. 8. Tjón vegna tapaðs auglýsingargildis verksins vegna afhendingardráttarins." Stefndi gerði ýmsar athugsemdir við beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns. Fann hann að því m.a. að matsmanni væri ætlað að meta hið meinta beina fjártjón, sem stefnandi teldi sig hafa orðið fyrir af hálfu stefnda, eða það tjón, sem stefnandi hafi talið sig standa frammi fyrir, þegar stefnandi rifti samningi aðila vegna meints fyrirsjáanlegs sjö vikna afhendingardráttar. Með matsbeiðni sinni væri stefnandi einfaldlega að fara fram á það við dóminn að dómkvaddur væri matsmaður til þess að reikna út tjón, sem stefnandi hafi gefið sér, án þess að metið yrði hvaða forsendur lægju að baki meintu tjóni stefnanda. Til að framkvæma hið umbeðna mat var kvaddur til Jón B. Hafsteinsson skipaverkfræðingur. Og á dómþingi 6. september 2001 lagði stefnandi matsgerðina fram. Í matsgerðinni segir um matslið nr. 1: Ekki er til samræmd gjaldskrá fyrir stöðvarnar hérlendis um slipptöku og uppsátur. Með hliðsjón af verði á uppsátri stöðvanna má reikna með að staða báts af þessari stærð nemi um kr. 15.000.- á dag eða kr. 735.000 fyrir 49 daga. Um matslið nr. 2 segir: Samkvæmt gögnum málsins voru eftirfarandi breytingar gerðar á undirstöðum fyrir vélar og gíra:Við smíði á bátsbol í Póllandi voru undirstöður fyrir vélar og gíra sem hæfðu upphaflegum búnaði þ.e. MTU vélum og ZF gírum. Við komu bátsins til landsins voru undirstöður fyrir fyrrgreindan búnað. Þá segir til frekari skýringar á þessum matslið: Við skipti á vélbúnaði í aðalvélar af gerðinni Caterpillar og gíra af gerðinni Masson var nauðsynlegt að breyta undirstöðum á eftirfarandi hátt: Undirstöður undir aðalvélar voru notaðar með því að smíða stóla undir vélarnar. Undirstöðum undir gíra þurfti að breyta, færa þurfti undirstöður í sundur um 50 mm til hvorrar hliðar. Við þessar breytingar þurfti að skera úr hliðar geymis, sjóða í nýjar hliðar, þrýstiprófa geymi, smíða nýjar undirstöður ásamt toppplötu og skera úr og breyta botnstokkum. Verð á tæknivinnu (útreikningar, teiknivinna) er áætlað 4500 kr./klst. Verð á útseldri vinnu skipasmíðastöðva og vélaverkstæða er frá um 2.100 til 3.300 kr. /klst. og fer verðið m.a. eftir því hvort verkstjórn og verkfæraleiga sé innifalin. Jafnaðarverð með 8 klst. dagvinnu og tveggja tíma yfirvinnu ásamt verkstjórn og verkfæraleigu er áætlað í matinu 3.100 kr/klst. Við ofangreint verð bætast við 800 kr./klst. við skurð og slípun eða 3.900 kr./klst. og við rafsuðu 1.100 kr./klst. eða 4200 kr./klst. Áætlað er að verkið taki 1 viku fyrir 2 menn eða 5 x 2 (8+2) =100 klst. Áætlað er að 50 klst. fari í rafsuðu, 10 klst. í skurð og slípun og 40 tímar í vélavinnu. Kostnaður vegna ofangreindra breytinga er metinn eftirfarandi: a. Útreikningar, hönnun og teiknivinna 24 klst./ 4.500 kr./klst. kr. 108.000.- b. Samþykkt teikninga, eftirlit og prófanir kr. 50.000.- c. Efni, stál 380 kg á 100 kr./kg. kr. 38.000.- d. Skurður og slípun 10 klst./3.900 kr./klst.(3.000+800) kr. 39.000.- e. Rafsuða 50 klst. á 4200 kr./klst.(3100+1100) kr. 210.000.- f. Önnur vinna 40 klst., verkstj. og áhöld innif. á 3100 kr./klst. kr. 124.000.- kr. 569.000.- Um matslið nr. 3 segir: Samkvæmt verksamningi (fskj. 8 við eigendur v/s Reykjaborgar gr. 19, ".. skulu tafabætur vera að lágmarki 1.0% (eitt prósent) af endanlegri samningsupphæð, fyrir hvern almanaksdag sem verkið dregst fram yfir umsaminn afhendingardag þó að hámarki 20% af endanlegri samningsfjárhæð." Samkvæmt málsgögnum var 18 daga seinkun á verkinu. Samningsupphæð var samkvæmt gögnum frá Ósey hf. (fskj. 9) kr. 9.980.000. Dagsektir nema samkvæmt ofangreindu (l8xl%x9.980.000) kr. 1.796.400. Um matslið nr. 4 segir: Í greinargerð Óseyjar hf., dskj. nr. 27 er getið um kostnað vegna 7 - 4 = 3 starfsmanna í 49 daga. Hér verður reiknað með jafnaðarverði á klst. kr. 3100.-, sjá hér að ofan undir lið nr. 2. Tjón vegna mannahalds í 49 daga með 10 tíma vinnudegi fyrir 3 menn verkstjórn meðtalin verður: 49 x 10 x 31100 = 4.557.000.-kr. Um matslið nr. 5 segir: Tjónið er innifalið í upphæðinni í lið nr. 4. Um matslið nr. 6 segir: Kostnaðarauki verður samanber ofangreinda útreikninga fyrir 18 daga með 10 tíma vinnudegi fyrir 3 menn verkstjórn meðtalin: 18 x 10 x 3 x 3100 = 1.674.000.- kr. Um matslið nr. 7 segir: Kostnaðaraukinn er innifalinn í lið nr. 6. Um matslið nr. 8 segir: Í viðræðum við fulltrúa Óseyjar hf. var óskað eftir upplýsingum um síðustu verkefni og hvernig staðið hafi verið við afhendingartíma. Upplýsingar bárust um 5 síðustu verkefni stöðvarinnar (fskj. nr.10) án þess að getið væri um hvort staðið hafi verið við afhendingartíma einstakra verkefna. Undirritaður telur því ekki unnt að leggja mat á ofangreint tjón. Samanlögð fjárhæð allra matsliða varð því 9.331.400 krónur. III. Kröfu um viðurkenningu á rétti stefnanda til að rifta kaupsamningi aðila frá 21. ágúst 2000 byggir stefnandi á eftirfarandi: Í fyrsta laga að komið hafi í ljós rúmum þremur vikum eftir að samningurinn var undirritaður, eða nánar tiltekið þann 13. september 2000, að starfsmönnum stefnda eða starfsmönnum umbjóðenda hans hafði orðið á mistök varðandi framboðna niðurfærslugíra við aðalvélar skipsins, þannig að framboðnir niðurfærslugírar væru ekki nægilegar öflugir til síns brúks og þyrfti því að skipta þeim út fyrir aðra öflugri niðurfærslugíra. Þessi mistök hafi leitt til verulegrar seinkunar á afhendingu búnaðarins auk þess sem þurft hefði að breyta undirbyggingu vélbúnaðarins í skipinu að nokkru marki. Í öðru lagi að komið hafi í ljós 25. september 2000 að stefndi hafði tekið þá ákvörðun, án alls samráðs við stefnanda eða Hafnarfjarðarhöfn, að skipta út umsömdum skrúfubúnaði fyrir skipið. Hafi stefndi að eigin sögn tekið þessa ákvörðun vegna samskiptaörðugleika við ítalska fyrirtækið RADICE, sem samningur aðila gerði ráð fyrir að framleiddi skrúfubúnaðinn í skipið. Í stað þess hafi stefndi ákveðið að taka skrúfubúnað frá framleiðandanum LIPS. Þessi ákvörðun stefnda hafi að hans eigin sögn verið til þess fallin að seinka afgreiðslu vélbúnaðarins í heild um allt að sjö vikur. Í þriðja lagi hafi, er svo var komið málum, verið talið af forráðamönnum stefnanda full ástæða til að afla skriflega staðfestingar frá sjálfum framleiðendunum vélbúnaðarins um það mikilvæga atriði, hvenær vænta mætti að afhending á framboðnum og umsömdum vélbúnaði í skipið gæti farið fram. Stefnandi hafi borið fram þessa ósk í símbréfi til stefnda, dags. 27. september 2000, og óskað jafnframt eftir því að hann fengi slíkar staðfestingar í hendur frá hverjum framleiðanda vélbúnaðarins fyrir sig eigi síðar en 2. október 2000. Engar slíkar staðfestingar hefðu borist stefnanda fyrir þann tíma né síðar. Þegar staðfestingar höfðu ekki borist 6. október 2000, hafi af hálfu forsvarsmanna stefnanda verið litið svo á að framleiðendur vélbúnaðarins treystu sér ekki til að slá neinu föstu um afhendingartíma vélbúnaðarins. Við svo búið hafi stefnandi ákveðið í samráði við Hafnarfjarðarhöfn að rifta samningi málsaðila um kaup á umræddum vélbúnaði. Af hálfu stefnanda er byggt á því að um verslunarkaup í skilningi laga nr. 39/1922 hafi verið að ræða milli aðila. Af því leiði að sérhver dráttur á afhendingu sé verulegur, sbr. 3. mgr. 21. gr. sömu laga. Samkvæmt samningi aðila frá 21. ágúst 2000 hafi stefndi skuldbundið sig til að afhenda vélbúnaðinn cif Reykjavík eigi síðar en 10 vikum frá „staðfestri pöntun frá verksmiðju." Af hálfu stefnanda sé litið svo á að afhendingarfrestur hafi byrjað að líða við samþykki hans á frávikstilboði stefnda, nánar tiltekið þann 21. ágúst 2000. Þegar stefnandi lýsti riftun 6. október 2000 hafi fyrirsjáanlegur afhendingardráttur á vélbúnaðinum verið að minnsta kosti 7 vikur. Sé þá við það miðað að afhendingarfrestur vélbúnaðarins hafi farið að renna í 34. viku ársins og búnaðinn hafi því átt að afhenda í samræmi við samning aðila í 44. viku ársins. Vegna mistaka stefnda á vali á niðurfærslugírum fyrir vélarnar og síðan vegna einhliða ákvörðunar stefnda að skipta út hinum umsamda skrúfubúnaði fyrir skipið, hafi afhending búnaðarins fyrirsjáanlega dregist í að minnsta kosti 7 vikur frá umsömdum afhendingartíma, þ.e. fram í 51. viku ársins. Þá er á því byggt, að afhendingardráttur verði með engum hætti rakinn til atvika sem stefnandi beri að lögum ábyrgð á né að drátturinn verði réttlættur af „ósjálfráðum atburðum" í skilningi 1. mgr. 21. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Stefnandi hafi átt tveggja kosta völ í stöðunni: Að heimta hlutina af stefnda eða rifta kaupum og krefjast skaðbóta með vísan til 23. gr. laganna. Stefnandi hafi valið síðari kostinn. Hafi hann rift kaupum og krafist endurgreiðslu á peningum, sem hann hafði greitt stefnda vegna kaupanna, og áskilið sér rétt til heimtu skaðabóta úr hendi stefnda vegna vanefnda hans. Á því er einnig byggt, að hinn fyrirsjáanlegi afhendingardráttur á búnaðinum hafi ekki aðeins verið „verulegur" í skilningi 3. mgr. 21. gr. laga nr. 39/1922, heldur hafi hann einnig verið verulegur í viðurkenndum skilningi þessa hugtaks. Ágreiningslaust sé að þetta hugtak verði að skýra og skilgreina með hliðsjón af atvikum öllum. Í þessu tilviki einnig með hliðsjón af því, að afhendingarskyldur stefnanda á skipinu voru bundnar í samningum hans við Hafnarfjarðarhöfn að viðlögðum dagsektum og möguleiki stefnanda til efna þær skyldur réðust meðal annars af því að vélbúnaður skipsins yrði afhentur á tilsettum tíma. Um þetta hafi forsvarsmönnum stefnda frá upphafi verið fullkunnugt. Í bréfi lögmanns stefnda frá 8. október 2000 til stefnanda sé á það fallist að fyrirsjáanlegt hafi verið að „einhver" dráttur yrði á afhendingu vélbúnaðarins, en lögmaðurinn ekki talið dráttinn verulegan og ekki réttlæta riftun kaupsamningsins. Þessi viðurkenning ein út af fyrir sig sé nægileg réttlæting á riftun samningsins með vísan til 3. mgr. 21. gr. laganna um lausafjárkaup. Þá hafi hinn fyrirsjáanlegi afhendingardráttur verið verulegur í hefðbundnum skilningi og riftunin því heimil, einnig af þeim ástæðum. Krafa um endurgreiðslu á 2.200.847 krónum er reist á því að stefnanda sé heimilt að rifta samningi aðila. Stefnandi hafi rift samningi með bréfi til stefnda 6. október 2000 og beri stefnda að endurgreiða fjárhæðina með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Bótakröfu sína styður stefnandi þeim rökum að fyrirsjáanlegur afhendingar-dráttur á vélbúnaðinum hafi valdið og komi til með að valda stefnanda verulegu beinu fjártjóni auk margskonar truflunum og óþægindum við rekstur fyrirtækisins. Stefndi hafi með saknæmum hætti valdið þessu og sé því bótaskyldur á grundvelli skaðabótaréttar. Aðalkröfu sundurliðar stefnandi þannig: 1. Missir tekna vegna stöðugjalda í húsi, 49x35.000. 1.715.000,00 2. Aukakostnaður v/breytinga á undirstöðum vélbúnaðar. 907.610,00 3. Dagsektir vegna dráttar á næsta verki, 18x100.000. 1.800.000,00 4. Kostnaðarauki vegna mannahalds í 49 daga. 3.939.600,00 5. Verkstjórn í 49 daga. 2.150.000,00 6. Kostnaðarauki vegna 3ja viðbótarstarfsmanna í 18 daga. 1.447.200,00 7. Kostnaðarauki vegna verkstjórnar í 18 daga. 790.020,00 8. Tapað auglýsingagildi vegna afhendingardráttarins. 7.000.000.00 Samtals kr.19.749.430,00 Varakröfu sundurliðar stefnandi þannig: 1. Tjón vegna stöðu bátsins í húsi í 49 daga umfram það sem ráð var fyrir gert. 1.225.000,00 2. Tjón vegna breytinga á undirstöðum vélbúnaðar vegna breytinga á hluta vélbúnaðarins frá upphaflegri gerð og síðan vegna kaupa á nýjum vélbúnaði. 569.000,00 3. Tjón vegna dagsekta til eiganda v/s Reykjaborgar vegna tafa á verkinu í 18 daga. 1.749.400,00 4. Tjón vegna mannahalds í 49 daga vegna afhendingardráttar. 4.557.000,00 5. Tjón vegna verkstjórnar í sama dagafjölda.(innifalið í lið 4). 6. Kostnaðarauki vegna 3ja viðbótarstarfsmanna í 18 daga. 1.647.000,00 7. Kostnaðarauki vegna verkstjórnari í 18 daga.(innifalið í lið 6). 8. Tjón vegna tapaðs auglýsingagildis verksins vegna afhendingardráttarins. 3.500.00,00 Samtals kr. 13.247.400,00 Þrautavarakrafa stefnanda er sundurliðuð á sama hátt og niðurstaða matsgerðar er tölulega sett fram. IV. Af hálfu stefnda er byggt á því að stefnanda hafi ekki verið heimilt að rifta samningi aðila og eigi stefnandi því engar kröfur á hendur stefnda. Samningur aðila 21. ágúst 2000 um kaup stefnanda á vélbúnaði hafi ekki verið verslunarkaup í skilningi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup heldur stór þáttur í veigamiklum verkframkvæmdum er gerði ráð fyrir að tiltekinn vébúnaður, sem stefndi skyldi afhenda stefnanda, yrði settur saman eftir þörfum stefnanda til ákveðinna nota. Gert hefði verið ráð fyrir úttekt á vélbúnaðinum eftir að honum hefði verið komið fyrir í bátnum og hann prufukeyrður. Samningur aðila hafi því frekar verið verksamningur en samningur um verslunarkaup. Hafi báðum aðilum borið að vinna saman að lausn á ófyrirséðum aðstæðum er upp kæmu við framkvæmd verksins. Stefnandi hafi ekki sinnt skyldum sínum í þessu efni með fullnægjandi hætti og beri hann því ábyrgð á stórum hluta þeirra tafa sem urðu á pöntun vélbúnaðarins. Þá hafi stefndi ekki getað lokið pöntun á vébúnaðinum fyrr en stefnandi staðfesti að búnaðurinn passaði. Stefndi hafnar því að afhendingarfrestur hafi farið að líða við samþykki stefnanda á tilboði stefnda 21. ágúst 2000. Í samningi segi að afhendingartími sé „tíu vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju" en ljóst sé að tíma taki að fá staðfesta pöntun frá verksmiðju. Aðilar beri sameiginlega tjón að því að ófyrirsjáanlegar aðstæður urðu til að tefja staðfestingu pöntunar frá verksmiðju. a) Um ástæður, sem stefnandi styður riftun á samningi aðila, er varðar í fyrsta lagi niðurfærslugíra, í öðru lagi skrúfubúnað og í þriðja lagi skriflega staðfestingar framleiðanda segir stefndi m.a.: Um niðurfærslugíra. Við venjubundna lokayfirferð yfir teikningar og útreikninga kom upp vafi á því að þeir gírar, sem reiknað hafði verið með, væru nægilega öflugir miðað við gefnar forsendur. Framleiðandi vélanna lagði einnig til að öflugri gírar yrðu hafðir en gert hafði verið ráð fyrir samkvæmt samningi aðila. Stefnanda voru sendar nauðsynlegar upplýsingar um breytinguna og fékkst staðfest skriflega frá skipasmíðastöð, sem smíðaði skrokkinn, að ekki væri mikið mál að breyta undirstöðum vélanna miðað við hina nýju gíra. Stefnandi sagði hins vega ekki stefnda frá þessu þrátt fyrir að ítrekað hafi verið óskað eftir því að stefnandi staðfesti að búnaðurinn passaði. Stefnandi hafði fullnægjandi gögn til að staðfesta, að umrædd breyting á gírum passaði í bátinn, án þess að láta verða af því. Beri stefnandi því að minnsta kosti að hluta ábyrgð töfum, sem urðu, enda hafi honum borið að vinna með stefnda að úrlausn þess vanda sem hér var um að ræða. Stefndi og framleiðandi vélanna hafi á hinn bóginn ekki viljað taka neina áhættu varðandi gírana og því ákveðið að skipta um gíra og setja dýrari og öflugri gíra í staðinn. Um skrúfubúnaðinn segir stefndi m.a.: Ekki er deilt um að stefndi tilkynnti stefnanda að vegna samskiptaörðugleika við RADICE hefði verið ákveðið að skrúfubúnaður frá LIPS kæmi í stað skrúfubúnaðar frá RADICE. Stefnanda var tjáð að engin kostnaðaraukning, tafir eða óþægindi myndu hljótast af þessum skiptum fyrir stefnanda. Stefnandi gerði engar athugasemdir og ekki er annað að sjá af bréfaskriftum stefnanda en að hann hafi fallist á þessa breytingu enda var hún honum í hag. Er því hafnað að stefnandi geti borið því fyrir sig að um vanefnd af hálfu stefnda sé að ræða vegna þessa atviks. Stefndi mótmælir að hafa tjáð stefnanda að ákvörðun um að skipta um skrúfubúnaði væri til þess fallin að seinka afgreiðslu búnaðarins um allt að sjö vikur svo sem fullyrt er af hálfu stefnanda. Stefndi gaf aldrei slíka yfirlýsingu en hefur hins vegar ávallt upplýst að afhendingartími, sem gert var ráð fyrir í samningnum, gilti, þ.e. 10 vikur frá því að framleiðendur staðfesta að endanleg pöntun hafi borist. Um skriflegar staðfestingar framleiðanda segir stefndi m.a.: Þann 27. september 2000, lagði stefnandi fram beiðni um að framleiðendur staðfestu skriflega hvenær vélbúnaðurinn yrði afhentur. Stefnda var ómögulegt að afla slíkra staðfestinga þar sem framleiðendur fóru eðlilega fram á að staðfest yrði að búnaðurinn passaði áður en þeir staðfestu hvenær hann yrði afhentur. Framleiðendur voru ekki bundnir samningi við stefnanda og hafði stefndi ítrekað staðfest að umsaminn afhendingarfrestur, þ.e. 10 vikur frá staðfestri pöntun, gilti áfram. Stefnandi hafði því enga heimild til þess að fara fram á umbeðnar staðfestingar, sem honum mátti vera ljóst að ekki yrðu gefnar, þar sem ekki hafði verið gengið endanlega frá pöntun búnaðarins. Þar að auki hafði stefndi engin úrræði til að krefja framleiðendur um umbeðnar staðfestingar. Stefndi upplýsti stefnanda um þetta símleiðis og ítrekaði, að umsaminn afhendingarfrestur gilti áfram. Verður því ekki talin vanefnd af hálfu stefnanda að hafa ekki lagt fram umbeðnar staðfestingar. Það er rangt, að fyrirsjáanlegur afhendingardráttur hafi verið a.m.k. 7 vikur frá því sem um hafi verið samið, svo sem haldið er fram af hálfu stefnanda. Samningur aðila gerir augljóslega ráð fyrir því að gengið sé frá endanlegri pöntun áður en staðfesting á pöntun getur borist frá framleiðendum. Varðandi túlkun á samningi aðila, heldur stefndi fram, að heimild stefnanda til að rifta samningi sé þrengri en lög um lausafjárkaup mæla fyrir um, enda hafi frekar verið um verksamning milli aðila að ræða en kaupsamning. Taka beri tillit til hagsmuna beggja og líta til afleiðinga riftunar fyrir báða aðila. Mikil vinna liggi að baki samningi þeirra. Undirbúningur tilboðs, þar sem tæknileg lausn er fundin miðað við forsendur, sem lagðar eru fram í útboðsgögnum, er tímafrekur og kostnaðarsamur. Þá hafi mikill vinna verið lögð í það að finna lausn á tæknilegu vandamáli, sem upp kom varðandi niðurfærslugírana, en ekkert hafi að lokum vantað nema staðfestingu stefnanda á að búnaðurinn passaði. Riftun samningsins 21. ágúst 2000 gangi gegn eðlilegu mati á hagsmunum aðila. Rökstuðningur stefnanda fyrir heimild til riftunar hljóti að byggja á hagsmunum sem ekki hefur verið upplýst hverjir eru. Aðeins hafi vantaði staðfestingu stefnanda á því að niðurfærslugírarnir pössuðu til að unnt væri að senda endanlega pöntun til framleiðenda, og ítrekað hafi stefnanda verið tjáð, að afhending væri 10 vikum frá staðfestingu á pöntun. Hefði stefnandi viljað, hefði verið hægt að ganga frá endanlegri pöntun 13. september 2000. Riftun stefnanda var fyrirvaralaus og andstæð góðum viðskiptaháttum. Stefnanda hefði borið að gefa stefnda tækifæri til þess að bæta úr meintum vanefndum. Hagsmunir stefnanda voru ekki slíkir að réttmætt gætu fyrirvaralausa riftun. Ef fyrirséð var, eða í ljós hefði komið, að endanleg afhending bátsins hefði tafist og valdið stefnanda tjóni, hefðu almennar reglur samninga- og skaðabótaréttarins um skaðabætur innan samninga tryggt hagsmuni stefnanda með fullnægjandi hætti. Stefnanda var í lófa lagið að staðfesta, að búnaðurinn passaði, skora á stefnanda að flýta afhendingu eins og auðið var og áskilja sér rétt til skaðabóta úr hendi stefnda vegna alls þess tjóns, sem leitt gæti af atvikum, sem stefndi bar hugsanlega ábyrgð á. Stefnanda bar að beita þeim úrræðum, sem tæk voru, en ekki rifta samningnum fyrirvarlaust. En því er raunar mótmælt, að stefndi hafi vanefnt samning aðila, hvað þá að um verulega vanefnda hafi verið að ræða, sem heimilaði stefnanda riftun samningsins. Stefnandi hefur sönnunarbyrðina á því að riftunarástæður hafi verið fyrir hendi en hefur ekki sannað að svo hafi verið. b) Um kröfu stefnanda á endurgreiðslu segir stefndi m.a.: Endurgreiðslukrafa stefnanda styðst einungis við rétt stefnanda til að rifta samningi aðila. Stefndi hefur frá upphafi mótmælt riftun stefnanda og áskilið sér rétt til skaðabóta vegna þess tjóns, sem riftunin hefur í för með sér. c) Um bótakröfu stefnanda segir stefndi m.a.: Verði talið, að stefnanda hafi verið heimil riftun samningsins, byggist sýknukrafa stefnda á því, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna meintra vanefnda stefnda. Áður hefur verið rökstutt að stefnandi beri sjálfur að stórum hluta ábyrgð á þeim töfum sem urðu á endanlegri pöntun vélbúnaðarins og því er mótmælt að meint vanefnd stefnda hafi valdið stefnanda verulegu beinu fjártjóni auk margskonar truflunum og óþægindum í rekstri, eins og fullyrt er í stefnu. Samkvæmt upplýsingum stefnanda þá var skrokkur bátsins afhentur nokkrum vikum áður en endanleg afhending bátsins átti að vera skv. verkáætlun. Verkáætlun stefnanda hefur því ekki verið raunhæf eins og sú staðreynd að báturinn hefur ekki enn verið afhentur [ 27. febrúar 2001] sýnir augljóslega. Upphaflega verkáætlunin gerði ráð fyrir því að stefnandi afhenti bátinn fullbúinn um miðjan desember 2000 og má ljóst vera að önnur atvik en hugsanlegar tafir á afhendingu vélbúnaðar hafa valdið þeim töfum sem augljóslega hafa orðið á afhendingu bátsins. Framlögð verkáætlun, dags. 5. desember 2000, gerir ráð fyrir afhendingu bátsins í fyrstu viku febrúar 2001. Sú áætlun hefur augljóslega ekki staðist. Stefnandi hefur ekki upplýst hvað hafi valdið þessum töfum á afhendingu bátsins og beri stefnanda að sanna að stefndi eigi sök á töfunum og hvert tjónið varð af þeim ástæðum. Því er mótmælt að meint tjón stefnanda sé bein afleiðing af meintum fyrirsjáanlegum vanefndum stefnda. Þá er mótmælt að stefndi hafi sýnt af sér saknæma hegðun í skilningi skaðabótaréttar. Ófyrirsjáanleg atvik hefðu valdið því að ákveðið var að skipta um niðurfærslugíra er ráðgjafar stefnanda höfðu valið. Stefndi hefði hins vegar unnið ötullega að því að finna lausn á því máli. Breyting á skrúfubúnaði var einvörðungu gerð til að tryggja örugga afhendingu búnaðarins og setja betri búnað í stað þess, sem upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Stefnandi gerði engar athugsemdir við þessa breytingu svo sem eðlilegt hefði verið, ef hann hefði talið, að með breytingunni hefði stefndi sýnt af sér saknæma háttsemi. V. Bolli Magnússon, skipatæknifræðingur, gaf skýrslu fyrir réttinum 28. desember 2001. Hann sagði m.a. að hann eða fyrirtæki hans [Ráðgarður hf.] hafi gert svokallaða fyrirkomulagsteikningu af dráttarbát fyrir höfnina [Hafnarfjarðarhöfn] og smíðalýsingu. Samtímis hafi hann boðið út vélbúnað og fengið tilboð frá nokkuð mörgum aðilum. Að athuguðu máli hafi tilboð frá stefnda, Atlas hf., um MTU vél reynst vera hagstæðast og hafi hann lagt til að gengið yrði að því. Tilboðið frá stefnda hafi fylgt útboðsgögnum er smíði dráttarbátsins var boðin út. Stefnandi, Ósey hf., hafi tvímælalaust gert hagstæðasta tilboðið. Við Ósey hf. hafi verið samið og eftir það hafi hann lítil afskipti haft af þessu máli. Aðspurður hvort hann þekkti til þeirra breytinga sem gerðar voru á þeim vélbúnaði sem stefndi hafði boðið, sagði hann, að honum hafi virst, eins og fyrirsvarsmönnum Atlas hf., að láðst hafi að bjóða gír, sem gerður var fyrir dráttarbát, heldur hafi verið boðinn gír fyrir venjulegan bát, er ekki er gerður fyrir jafn mikinn þrýstikraft frá skrúfunni eins og dráttarbátar þurfa. Er þetta varð ljóst hafi fyrirsvarsmenn Atlas hf. ákveðið að skipta um gír og setja stærri gír en þann sem þeir höfðu boðið. Þetta hafi þeir ætlað að gera Hafnarfjarðarbæ og stefnanda að kostnaðarlausu. Aðspurður hvort hægt hefði verið að nota gír fyrir venjulega báta, sagði hann, að það hefði verið unnt, mögulegt hefði verið að setja þrýstilegu aftan við gírinn til að taka upp þrýstinginn á skrúfuna. Þá lýsti hann yfir að sú breyting að bjóða LIPS skrúfubúnað og skrúfuhringi í stað RADICE skrúfubúnaðar og skrúfuhringja hefði að hans áliti verið til bóta fyrir stefnanda. Er smíði skips er boðin út, sagði Bolli, verður næstum alltaf einhver breyting frá frumteikningu og lýsingu. Lokahönnun kalli oftast á að búnaður skipsins sé lagaður að henni. Kvaðst hann aldrei hafa upplifað að ekki yrðu einhverjar breytingar gerðar á frumteikningu og lýsingu. Bolli staðfesti að hafa gefið forsvarsmönnum Hafnarfjarðarhafnar álit, sem fram kemur í símbréfi hans til þeirra, dags. 26. september 2000, þar sem hann tjáir þeim að vélbúnaður, er að lokum var boðinn af stefnda, uppfylli allar kröfur sem til hans eru gerðar. Við aðalmeðferð málsins gaf Hallgrímur Hallgrímsson, framkvæmdastjóri stefnanda, skýrslu fyrir réttinum. Hann sagði m.a. að aðdragandi þess að stefnandi gerði Hafnarfjarðarhöfn tilboð í smíði drátta- og lóðsbáts vorið 2000 hafi verið, að um þær mundir hafi verið boðin út smíði á slíkum báti fyrir höfnina. Hafi stefnandi gert lægsta tilboð í verkið og tilboðinu verið tekið. Ástæðan fyrir því að þeir gerðu tilboð í verkið með þeim frávikum frá útboðskilmálum að stefnandi bauð fram Caterpillarvél en ekki MTU-vél var sú, að verðið á Caterpillarvél var lægra en MTU-vél. Í samráði við forsvarsmenn Hafnarfjarðarhafnar hafi stefnanda verið heimilað að bjóða Caterpillarvél. Fleiri aðilar hefðu boðið annan vélbúnað en MTU-vélar. Átta eða níu tilboð hefðu borist og einungis í tveim hafi MTU-vélbúnaður verið boðinn. Samkvæmt tilboði stefnanda 30. júní 2000 hafi verið gert ráð fyrir að skila verkinu í desember 2000, þ.e. verktíminn yrði sem næst sex mánuðir. Þetta hafi verið raunhæft að mati forsvarsmanna stefnanda miðað við fyrri reynslu og á grundvelli útboðsgagna. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 5, sem er verksamningur við Hafnarfjarðarhöfn 7. júlí 2000. Hann staðfesti að hafa undirritað þetta skjal. Hann sagði aðspurður að ástæðan fyrir því að verkáætlun lá ekki fyrir við undirritun verksamnings hafi verið sú að forsvarsmenn hafnarinnar hafi áskilið henni rétt til að breyta tilboði stefnanda þannig, að stefnandi tæki vélbúnað frá stefnda, þ.m.t. MTU-vél. En á þeim tíma hafi ekki legið fyrir hvernig endanlegur búnaður átti að vera, þ.e. skrúfuhringir o.fl. sem átti að fylgja. Gert hafi verið ráð fyrir að þetta yrði allt tilbúið 20. júlí 2000 og kæmi verkáætlun þá fram en verkáætlun sé reist á þeim búnaði, sem á að skila með skipinu. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 7, sem er verkáætlun stefnanda varðandi dráttar- og lóðsbát fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Um er að ræða tvær verkáætlanir. Er önnur þeirra sögð vera frá 20. júlí 2000. Hin verkáætlunin er sögð hefjast 21. október [2000]. Hallgrímur sagði að fyrri verkáætlunin hefði verið gerð 20. júlí 2000 og miðuð við það að vélbúnaðurinn í skipið yrði pantaður um mánaðamótin júlí/ágúst, en seinni verkáætlunin hafi verið gerð eftir að samningi var rift við stefnda og fyrir lá samningur við Heklu hf. um að útvega nýjan búnað í skipið. Hann sagði að þessar verkáætlanir hafi ekki verið kynntar stefnda en forráðamönnum stefnda hafi verið kunnugt um hvaða tími var ætlaður til að útvega vélbúnað í skipið. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 9, sem er samningur aðila, þ.e. tilboð, dags. 8. ágúst 2000 og „Frávikstilboð", dags. 21. ágúst 2000, með viðfestum fylgiskjölum. Hallgrímur sagði að ekki hafi legið fyrir 8. ágúst 2000 hvaða búnað var verið að bjóða. Boðinn hafi verið tvenns konar búnaður að því leyti að auk skrúfubúnaðar frá LIPS hafi verið boðinn til fráviks skrúfubúnaður frá RADICE. Hafi það tekið þessa daga frá 8. ágúst til 21. ágúst að skoða þetta og komast að niðurstöðu. Aðspurður kvað Hallgrímur afgreiðslufrest stefnda hafa byrjað að líða samkvæmt samningi aðila 21. ágúst 2000. Hann kannaðist ekki við að ágreiningur hafi þá verið um þann skilning. Hann kannaðist ekki við að stefndi hafi gert fyrirvara við samningsgerðina um að ólokið væri einhverjum útreikningum varðandi samspil vélbúnaðar og niðurfærslugíranna og hámark skrúfuspyrnubúnaðarins við ýtrasta álag. Hann sagði að 21. ágúst 2000 hafi verið búið að leysa öll vandamál varðandi það að raða vélbúnaðinum saman. Hefðu menn þá getað gengið til samninga og lokið þessu. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 21, sem er yfirlýsing stefnanda um riftun 6. október 2000 á samningi aðila frá 21. ágúst 2000. Kvaðst Hallgrímur hafa samið, undirritað og sent stefnda þessa yfirlýsingu. Hallgrímur sagði að á þessum tíma hafi verið ljóst að ríflega helmingur af þeim tíma, sem um hafði verið samið að stefndi notaði til að útvega vélbúnað, var liðinn, án þess að búnaðurinn hefði verið pantaður frá framleiðendum. Hafi stefnandi þá gefið stefnda viku til að fá staðfestingu á því að búnaðurinn hefði verið pantaður. Stefndi hafi ekki getað staðfest þetta og á þessum tíma hafi framleiðendur heldur ekki gefið stefnanda til kynna að stefndi hefði pantað búnaðinn. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 27, sem er tölulegt mat Vignis Demussonar tæknifræðings og verkefnastjóra hjá stefnda á ætluðu tjóni stefnanda 6. desember 2000 vegna ætlaðra vanefnda stefnda á samningi aðila. Kvaðst Hallgrímur að hluta til hafa komið að þessu mati. Hann sagði að þetta hefði verið metið á grundvelli aðstæðna á þessum tíma, hvað hafði þegar gerst og hvað var fyrirsjáanlegt. Komið hefði síðar í ljós að þetta mat kom heim og saman við fjárhagslegt uppgjör á smíði skipsins. Þar sé þó undanskilið tapað auglýsingagildi að fjárhæð 7.000.000 króna sem er hluti af matsfjárhæðinni. Hann sagði að hverju verki hjá stefnanda sé haldið sér í bókhaldi hans. Þegar fjárhagsleg afkoma stefnanda af smíði þessa skips var tekin saman hafi ríflega 6.000.000 króna tap verið á henni en reiknað hafi verið með 10% hagnaði af þessu verki. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 51, sem er símbréf Bolla Magnússonar skipatæknifræðings til Hafnarfjarðarhafnar 26. september 2000. Kvaðst Hallgrímur kannast við þetta símbréf. Kvað hann afrit af þessu bréfi hafa borist stefnanda. Hann kvaðst ekki hafa beðið um álit Bolla, sem þar komi fram. Þetta bréf hafi ekki haft áhrif á ákvörðun stefnanda um að rifta samningi aðila. Vegna vanefnda stefnda kvað Hallgrímur stefnanda hafa gripið til þeirra ráðstafana í samráði við Hafnarfjarðarhöfn að leita til Heklu hf. um að félagið endurnýjaði tilboð sitt. Hafi menn gert sér grein fyrir því að um drátt væri að ræða en allt hefði verið gert til að draga úr töfum og kostnaði vegna þessa. Skipið hefði verið afhent 28. eða 29. apríl [2001]. Aðspurður hvort þær breytingar, sem gerðar voru á skrúfubúnaðinum, hefðu verið í lagi að hans mati, svaraði Hallgrímur, að skrúfubúnaðurinn, gírinn og vélin, hafi ekki verið framlag stefnanda. Ekki undir mati stefnanda komið. Hann sagði að framleiðandi vélbúnaðarins og umboðsaðilinn hefðu metið þetta. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 12, sem er myndrit af bréfi CRIST í Póllandi til stefnanda 20. september 2000, og hann spurður, hvers vegna stefndi hafi ekki verið látinn vita um efni þessa bréfs. Hallgrímur sagði að eftir að breyting á gírnum lá fyrir hefði það verið hlutverk stefnanda að fá breytt undirstöðum í skipinu til samræmis við breyttar forsendur. Aðspurður kvaðst hann ekki vita til þess að stefndi hefði fengið afrit af símbréfi Bolla Magnússonar til Hafnarfjarðarhafnar frá 26. september 2000, sbr. dskj. nr. 51. Hallgrímur var beðinn um að upplýsa atriði úr smíðalýsingu, dskj. nr. 31, er varðar línuteikningu og teikningu af aðalfyrirkomulagi vélar, þ.e. hvort stefnandi hafi fengið þessar teikningar í hendur og þá hvenær. Hallgrímur taldi að stefnandi hafi fengið línuteikningu í hendur um miðjan ágúst en teikningu af aðalfyrirkomulagi vélar um mánaðamótin ágúst/september. Aðspurður hvort teikning af aðalfyrirkomulagi vélar hefði sýnt nákvæmlega málsetningu á skrúfuáslengd, staðsetningu á gír og aðalvél, sagði Hallgrímur, að teikningin hafði sýnt staðsetningu á vél og gír en kvaðst halda að þeir hefðu orðið að geta sér til um frágang á skrúfuhring og lengd á stefnisröri. Hallgrímur sagði aðspurður að stefnandi hafi gengið inn í tilboð frá Atlas hf. þannig að er boðið var í skipið þá hafi legið fyrir að vélbúnaður frá Atlas kostaði um 14.000.000 kr. en sambærilegur vélbúnaður frá Caterpillar kostaði 11.800.000 kr. Af samkeppnisástæðum hefði stefnandi beðið um að fá að bjóða í skipið með Caterpillar vélbúnaði og fengið það. Síðar, þegar komið hafi í ljós að stefnandi var með lægsta tilboðið, hafi forsvarsmenn Hafnarfjarðarhafnar haft samband og var stefnanda tjáð að höfnin væri tilbúin að ganga til samninga ef stefnandi samþykkti að taka vélbúnað frá Atlas og hafi það orðið að samkomulagi. Aðspurður sagði Hallgrímur að fjárhæðir í tjónakröfu, er varða dagsektir, hafi ekki verið sektir til Hafnarfjarðarhafnar heldur verið vegna tafa, sem tafir á verkinu fyrir Hafnarfjarðarhöfn höfðu í för með sér fyrir næsta verkefni stefnanda. Jón B. Hafsteinsson skipaverkfræðingur kom fyrir rétt. Hann staðfesti að hafa unnið matsgerð þá, sem fram kemur á dskj. nr. 33, og undirritað hana. Hann sagðist aðspurður hafa fengið staðfest frá matsbeiðanda að mat hans ætti að byggjast á þeim dagafjölda sem getið væri um í matsbeiðninni og hlutverk hans væri ekki að sannprófa þann dagafjölda. Ekki hefði heldur verið ætlast til að hann byggði á öðru en upplýsingum frá matsbeiðanda varðandi fjölda starfsmanna matsbeiðanda er komið hefðu að smíði skipsins. Þá hafi ekki verið sannprófað hvort dagsektir hefðu verið greiddar. Magnús Jón Smith, sölumaður og sölustjóri hjá stefnda, gaf aðilaskýrslu af hálfu stefnda. Hann sagði að aðkoma sín að þessu máli hafi verið sú, að hann hefði á vormánuðum 2000 verið beðinn af hálfu Ráðgarðs hf. að senda inn tilboð í vélbúnað í fyrirhugaða smíði á dráttarbát fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Hafi honum verið sagt að vélin ætti að vera undir fimm hundruð hestöflum en því sem næst. Fylgja ætti skrúfubúnaður og gír. Hafi hann síðan unnið að tilboðinu í samstarfi við MTU. Hann sagði að af hálfu Ráðgarðs hf. hafi aðallega komið að málinu Bolli Magnússon [skipatæknifræðingur]. Fyrirkomulagsteikning að bátnum hefði legið fyrir [ekki endanleg teikning]. Hann sagði að algengt væri að breyta þyrfti vélbúnaði eftir að tilboð hefur verið gert í vélbúnað fyrir skip. Magnús sagði að skipt hefði verið um gírbúnað eftir að samkomulag hafði orðið um hver hann ætti vera. Hafi það gerst með þeim hætti að hann hefði yfirfarið „pakkann" lið fyrir lið til að skoða, hvort eitthvað hefði gleymst eða hvort einhverju væri ofaukið, og athugað hvort allir hlutir væru ekki réttir, kælivatnsþörf o.fl. Af hálfu Ráðgarðs hf. hefði verið ítrekað að báturinn hefði afl til að draga ákveðinn fjölda tonna. Því hefði hann jafnframt skoðað, hvort gírinn þyldi þann þrýsting í beinni línu inn frá öxli. Hefði hann sent MTU fyrirspurn og beðið forsvarsmenn fyrirtækisins um að staðfesta að svo væri. Nokkrum dögum seinna hefði honum borist svar, þar sem honum var tjáð, að gírinn væri ekki nægilega sterkur til að þola sjö tonn í stöðugu álagi; hann væri hannaður fyrir fimm tonn. Hafi hann þá farið að vinna með þeim að lausn vandans en þeir lagt fram tvær tillögur; annars vegar að stækka gírinn og hins vegar að leggja til þrýstilegu inn í skrúfuásinn til að dempa þrýstinginn. Hafi hann við svo búið tilkynnt stefnanda að þörf væri á skiptingu búnaðar. Lagt var fyrir Magnús dskj. nr. 11, sem er símbréf frá MTU, dags. 8. september 2000. Hann sagði að þar komi fram tillögur MTU um hvernig leysa mætti vandann. Hafi hann samdægurs látið stefnanda vita af þessu. Hafi hann raunar einnig verið í stöðugu símasambandi við stefnanda meðan á þessu stóð. Stefnandi hefði hins vegar aldrei staðfest að þessar breytingar væru í lagi þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hans til að fá forsvarsmenn stefnanda til þess eða til að tjá sig um hvort rétt væri að gera eitthvað annað. Engin svör hefðu borist. Lagt var fyrir Magnús dskj. nr. 9, sem áður var greint frá. Hann sagði að greindur afgreiðslufrestur „10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju" hafi verið byggður á upplýsingum frá framleiðendum, að eftir að „pakkinn" er klár, þeir eru búnir að fara yfir og samþykkja það sem fram er lagt, þá sé 10 vikna afgreiðslufrestur á búnaðinum frá verksmiðjunni. Lagt var fyrir Magnús dskj. nr. 12, sem áður var greint frá. Kvaðst Magnúsi ekki hafa verið kunnugt um efni þessa bréfs fyrr en það var lagt fram í réttinum. Lagt var fyrir Magnús dskj. nr. 51, sem áður var greint frá. Magnús sagði að forsvarsmenn stefnda hafi ekki fengið að sjá þessa „staðfestingu". Hann hefði frétt af henni löngu seinna. Þeir hefðu ekki fengið að vita að svona skoðun hefði farið fram á vélbúnaðinum. Magnús sagði aðspurður að stefndi hefði ekki áður selt vélbúnað af þeirri tegund er getið er um í samningi aðila. Hann sagði að verksmiðjan hefði átt að sjá um að staðfesta pöntun, sem yrði upphaf á 10 vikna afgreiðslufresti frá verksmiðjunni samkvæmt samningi aðila. Hins vegar væri verksmiðjunni það ekki fært fyrr en kaupandi staðfesti að búið væri að samræma allan „pakkann". Hann sagði að verksmiðjan hefði ekki staðfest kaupin. Ekki hefði verið gengið frá fullnaðarfrágangi á pöntuninni sökum þess að engin svör hefðu borist frá stefnanda um hvort hlutirnir gengju upp. Lagt var fyrir Magnús dskj. nr. 20, sem er símbréf stefnanda til Magnúsar f.h. stefnda, dags. 27. september 2000. Kvaðst Magnús hafa fengið afrit af þessu símbréfi. Hann sagði að svör við spurningum stefnanda í bréfinu hefðu áður borist stefnanda og þess vegna hefði bréfinu ekki verið svarað sérstaklega. Aðspurður hvort stefndi hafi fengið í hendur teikningar frá stefnanda sem sýndu nákvæmlega lengd á stefnisröri, skrúfuás og staðsetningu á gír og aðalvél. Magnús sagði að þeir hefðu eingöngu fengið í hendur „fyrirkomulagsteikningar" af bátnum, þ.e. teikninguna sem fram kemur á síðustu blaðsíðu í dskj. nr. 31. Vignir Demusson, tæknifræðingur hjá stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði komið að þessu máli er útboð var gert í smíði dráttarbáts fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Hafi hann farið yfir tilboð af hálfu stefnanda og reiknað það út. Hafi hann kannað þau skilyrði sem gerð voru til vélbúnaðar í útboðsgögnum. Í upphaflegu tilboði stefnanda hafi verið boðið upp á Caterpillar vélar en skipt hafi verið í MTU vélar. Í útboðsgögnum hafi verið tiltekið að MTU vélar skyldu vera í skipinu en upplýst hefði verið að bjóða mætti vélar af annarri tegund. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 9, sem áður var greint frá. Vigni sagði að vissir hlutir hafi verið óklárir, er stefndi bauðst til að útvega stefnanda vélbúnað í dráttarbátinn og lagði fram tilboð í þá veru, t.d. hefði vantað hljóðkúta. Enn fremur hefði spurningum verið ósvarað varðandi stefnisrör. Vignir sagði aðspurður að skrúfuhringir hefðu ekki upphaflega verið í tilboði stefnda. Hann sagði að skýringin á því að tilboði stefnda hafi ekki verið tekið fyrr en 21. ágúst 2000, enda þótt það væri dagsett 8. sama mánaðar, hafi verið sú, að endanleg verðlagning hafi ekki legið fyrir fyrr en 21. ágúst. Hann sagði að á þessum tíma hafi verið vissir óvissuþættir varðandi gírbúnaðinn. Vignir sagðist skilja ákvæðið um afgreiðslufrest í tilboði stefnda, þ.e. 10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju svo að afgreiðslufresturinn sé 10 vikur frá því að stefnandi tók tilboði stefnda og greiddi fyrstu greiðslu upp í kaupverðið, þ.e. 21. ágúst 2000, enda hafi það verið í samræmi við venju. Hann kvaðst ekki minnast þess að Magnús Smith hefði haft að orði við hann að afgreiðslufrestur færi ekki líða fyrr en verksmiðjan hefði fengið sérstakar staðfestingar frá Ósey hf. um að Ósey hf. tæki við vélbúnaðinum. Hann kvaðst ekki þekkja til þess að verksmiðjur gerðu slíkar kröfur. Vignir kvaðst hafa staðið að gerð verkáætlunar sem fram kemur á dskj. nr. 7. Hann sagði að fyrri verkáætlunin hefði verið gerð í þeirri trú að allir hlutir væru komnir á sinn stað á þeim tíma, þ.m.t. vélbúnaður sem stefndi ætlaði að láta í té. Hann sagði að seinni verkáætlunin hafi verið gerð í október en þá hafi verið búið að segja upp vélbúnaðarsamningnum við stefnda. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 51, sem áður var getið um. Kvaðst hann kannast við þetta símbréf [frá Bolla Magnússyni til Hafnarfjarðarhafnar 26.09.2000]. Forráðamenn stefnanda hefðu viljað fá það staðfest að sú breyting á vélbúnaði, þ.e. að fara úr minni gír yfir í stærri, uppfyllti skilyrði sem útboðsgögnin sögðu til um. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 20, myndrit af símbréfi stefnanda til Magnúsar Smith f.h. stefnda, dagsett 27.09.2000. Vignir sagði að forráðamenn stefnanda hefðu ásamt fyrirsvarsmönnum Hafnarfjarðarhafnar staðið að þessu bréfi, en þá hafi símbréfið frá Bolla Magnússyni 26.09.2000 legið fyrir. Hann sagði að með símbréfinu til Magnúsar hafi legið samþykki stefnanda að vélbúnaður, sem þar er greint frá, væri ásættanlegur fyrir stefnanda. Svar hefði hins vegar ekki borist frá stefnda. Kvaðst hann hafa hringt í Magnús, sem staddur var í Þýskalandi, og ítrekað óskir um að fá skriflegar staðfestingar frá framleiðendum vélbúnaðarins um afhendingartíma. Hafi Magnús tjáð honum að hann ætlaði að kanna málið en endanleg staðfesting frá vélbúnaðarframleiðendum hefði ekki borist. Hann kvaðst ekki kannast við að Magnús hefði kunngjört honum að hafa þegar í fyrri bréfum til hans svarað tilmælum er fram komu í símbréfinu frá 27.09.2000. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 27, sem áður var getið um. Hann staðfesti að hafa unnið þetta mat á tjóni stefnanda vegna ætlaðra vanefnda stefnda. Hann sagði að þetta mat hefði komið nokkurn veginn heim og saman við bókfært verð á kostnaði sem síðar varð. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 39, sem er ódagsett bréf frá Vigni f.h. stefnanda, er tjáist vera svar við áskorun um framlagningu gagna og upplýsinga. Vísað er til bréfs frá Málflutningsstofunni LOGOS. Einnig var lagt fyrir hann dskj. nr. 42, sem eru nokkur myndrit af reikningsfærslum hjá stefnanda. Vignir staðfesti að hafa staðið að gerð þessara skjala. Hann sagði að skjöl þessi hefðu verið útbúin vegna fyrirspurnar frá Málflutningsstofunni LOGOS. Vignir sagði að stefnandi hefði gripið til þess ráðs að bæta við mannskap vegna tafa á smíði dráttar- og lóðsbáts fyrir Hafnarfjarðarhöfn er stefndi hafði valdið. Einnig hefði verið farið út í að auka yfirvinnu. Sökum tafa á þessu verki hefði áætluð byrjun á næsta verki tafist og valdið dagsektum fyrir stefnanda. Aðspurður, hvenær honum hafi verið kunnugt um að skipt yrði um gírbúnað, kvaðst Vignir ekki hafa nákvæma dagsetningu. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 11, sem er símbréf frá MTU til stefnda 8. september 2000, með þýðingu Vignis, dags. 5. desember 2000. Vignir kvaðst aðspurður hafa farið til Póllands með teikningar af hinum nýja gír ásamt tæknilegum upplýsingum 14. september 2000. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 12, sem er símbréf frá CRIST í Póllandi til stefnanda 20. september 2000, með þýðingu Vignis, dags. 5. desember 2000. Aðspurður, hvort CRIST hefði í þessu bréfi tjáð að um umfangsmiklar breytingar væri að ræða, svaraði Vignir að lýst væri töluverðum breytingum. Lagt var fyrir Vigni dskj. nr. 51, sem áður var greint frá. Hann sagði að Bolli Magnússon hefði gert þá athugun, sem þar komi fram, að beiðni Hafnarfjarðarhafnar. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa látið stefnda vita af þessu bréfi Bolla. Vignir sagði að ekki væri algengt að vélbúnaði væri breytt eftir að tilboð seljanda væri samþykkt af kaupanda. Kvað hann stefnanda ekki hafa lent í því áður. Hann sagði að stefnandi hafi samþykkt að taka vélbúnað frá Heklu hf. í október 2000 eftir að kaupum á vélbúnaði frá stefnda hafði verið rift. Vignir kvaðst hafa unnið verkáætlunina sem fram kemur á dskj. nr. 7. Þar er gert ráð fyrir að pöntun á vélbúnaði og afhending hafi fram farið í lok september og þá er gert ráð fyrir að 11 vikur taki að ljúka smíði skipsins. Kvað hann þetta hafa verið raunhæfa áætlun. Það sem farið hefði úrskeiðis hafi verið vegna vandræða með vélbúnaðinn. Þurft hefði að skipta um öflun vélbúnaðar 7 vikum eftir að gengið var frá samningi um kaup á honum. Þá hafi annað verkefni hjá stefnanda skarast við þetta verkefni [út af töfum á því síðarnefnda]. Aðspurður, hvort um aðrar tafir hefði verið að ræða, sagði Vignir, að upphaflega hafi vantað línuteikningu af bátnum, sem hefði átt að fylgja, en hún hefði skilað sér tveimur eða þremur vikum síðar. Lagt var fyrir Vigni dskj. 19, sem er myndrit af símbréfi Magnúsar Smith til Vignis 26.09.2000, og dskj. nr. 15, sem er myndrit af símbréfi Magnúsar til Vignis 22.09.2000 ásamt fylgiskjölum. Lögmaður stefnda segir að í fylgiskjali [myndrit af símbréfi MTU til Magnúsar Smith 21.09.2000] sé tjáð, að fyrirvari sé að framleiðandinn geti staðfest afhendingartíma fyrr en búið sé að staðfesta pöntun. Lögmaðurinn spurði Vigni, hvort hann hefði lesið þetta skjal. Vignir kvaðst hafa fengið þetta skjal í hendur. Kvað hann stefnanda hafa staðfest pöntun 21. ágúst 2000. Aðspurður hvort hann myndi, hvenær stefnandi fékk í hendur línuteikningu af bátnum frá Ráðgarði hf., sagði Vignir, að teikningin hefði verð send beint út til Póllands eftir að hann fékk hana í hendur, tveimur til þremur vikum eftir að smíðasamningurinn var undirritaður. Kvað hann línuteikninguna ekki hafa verið senda til stefnda enda hafi stefndi ekki beðið um hana. Hann kvað stefnanda ekki hafa fengið teikningu frá Ráðgarði hf. yfir það sem kallað er í dskj. 31, Main Engine Arrangement. Hann sagði að teikning er þetta varðaði hafi verið gerð í Póllandi í ágúst. Már Sveinbjörnsson, framkvæmdastjóri Hafnarfjarðarhafnar, gaf skýrslu fyrir réttinum. Hann sagði m.a. að Hafnarfjarðarhöfn hefði boðið út smíði á dráttarbát samkvæmt útboðsgögnum í apríl 2000. Frestað hafi verið opnun tilboðs frá 20. maí og hafi útboðsgögnin verið endurgerð vegna galla sem voru í þeim. Síðan hafi tilboðin verið opnuð 30. júní. Níu aðilar hefðu skilað ellefu tilboðum og ákveðið hefði verið að taka tilboði stefnanda sökum þess að það var hagstæðast, lægst verð og stystur afhendingartími. Lagt var fyrir Má dskj. nr. 8, sem er myndrit af símbréfi stefnda til Ráðgarðs hf. 17. apríl 2000. Már sagði að ekki hafi verið ætlun Hafnarfjarðarhafnar að leggja til vélbúnað með dráttarbátnum, þegar smíði hans var boðin út, en kannað hefði verið verð á ýmsum búnaði í bátinn í mars og apríl, vélbúnaði og ýmsum öðrum búnaði. Þegar útboðið var gert hafi allur vélbúnaður verið innifalinn en undanskilin siglingatæki og öryggisbúnaður. Tilboðið, sem fram kemur á dskj. nr. 8, kvað Már vera hluta af þeirri verðkönnun á vélbúnaði og öðrum búnaði, sem Ráðgarður hf. gerði fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Kvað hann aðspurður hönnun bátsins hafa á þessum tíma verið komna á það stig að forsendur hefðu verið fyrir því að leita tilboða í vélbúnað bátsins. Togkraftur, vélarstærð og aðrar grunnforsendur hefðu verið fyrir hendi. Hafnarfjarðarhöfn hefði gert kröfu um bát með þrettán tonna togkrafti og tæpleg þúsund hestafla vél. Már sagði aðspurður að ástæðan fyrir því að í verksamningi Hafnarfjarðar-hafnar við stefnanda 7. júlí 2000 sé þess getið að verkáætlun verktaka, sem er hluti af samningi þessum, verði afhent 20. júlí 2000, hafi verið sú að flest tilboðin, sem bárust höfninni, buðu vélbúnaði, sem ekki stóðust nákvæmlega þær kröfur, sem af hálfu hafnarinnar voru gerðar. Flestir hefðu boðið vélar, sem voru minni en farið var fram á. Af hálfu hafnarinnar hefði verið óskað eftir að stefnandi gengi inn í tilboð stefnda í MTU vélar ef stefndi vildi standa við það. Hafi stefnandi þá átt eftir að semja við stefnda um vélbúnaðinn. Már staðfesti að hafa fyrir hönd Hafnarfjarðarhafnar samþykkt riftun stefn-anda á samningi stefnanda við stefnda. Hafi honum verið gerð grein fyrir ástæðum áður en hann undirritaði yfirlýsinguna. Kvaðst hann hafa séð hjá stefnanda bréf frá stefnda er tjáði að drifbúnaðurinn stæðist ekki að öllu leyti eins og talið hefði verið þegar samningurinn var gerður. Hvor gír á öxul þoldi ekki meiri þrýsting en fimm tonn, skipta þyrfti um gír. Síðar hafi einnig verið skipt um skrúfur. Hafi af hálfu hafnarinnar verið leitað álits ráðgjafa hvort sá búnaður, er þá var tiltekinn, væri í lagi og hafi hann sagt að svo væri. Af hálfu hafnarinnar hafi þessar breytingar verið samþykktar. Síðan hafi staðfestingu á afhendingartíma viðkomandi búnaðar ekki verið svarað af hálfu stefnda. Lagt var fyrir Má dskj. nr. 20, sem áður hefur verið greint frá. Hann sagði að stefnandi hafi haft samráð við fyrirsvarsmenn hafnarinnar um að senda stefnda þetta bréf. Kvaðst Már ekki hafa séð svör stefnda við þeim óskum sem þar voru fram bornar. Már taldi að þetta hafi verið aðalástæðan fyrir því að samningi við stefnda var rift. Lagt var fyrir Má dskj. nr. 26, sem er myndrit af bréfi hans til lögmanns stefnanda 1. desember 2000. Staðfesti Már að bréfið væri frá honum komið og hefði að geyma réttar upplýsingar að mati hans. Már sagði að seinni verkáætlun stefnanda hefði ekki að fullu staðist. Verkáætlunin hefði gert ráð fyrir að höfnin fengi bátinn í byrjun febrúar [2001], en hafi fengið hann í lok apríl. Lögmaður stefnda spurði Má, hvort hann hefði vitað, að stefnandi staðfesti aldrei við stefnda að búnaðurinn passaði þrátt fyrir staðfestingu pólsku skipasmíða-stöðvarinnar og staðfestingu Bolla. Stefndi hafi aldrei fengið staðfest að sá búnaður, sem breytt hafði verið, væri í lagi. Kvaðst Már ekki hafa vitað það. Þá spurði lögmaðurinn Má, hvort hann hefði gert sér grein fyrir því, að samningur aðila gekk út á það að afhendingartími byrjaði að líða frá staðfestri pöntun frá framleiðanda. Kvaðst Már hafa gert sér grein fyrir því og taldi, að það hefði staðið í gögnum. Lögmaður stefnda vísaði til þess, sem stendur í bréfi Más til lögmanns stefnanda, sbr. dskj. nr. 26, þar sem segir: Hafnarfjarðarhöfn var samþykk riftun samninganna vegna þeirrar óvissu, sem var orðin með afgreiðslu búnaðarins, skipti á gírum og skrúfum. Var Már beðinn að skýra í hverju þessi óvissa var fólgin. Kvað Már óvissuna hafa verið fólgna í því að, að loknum samningi, 19. eða 20. september hafi komið í ljós að gírinn passaði ekki. Síðan hafi verið skipt um skrúfu út af einhverjum málum milli stefnda og framleiðanda. Lagt var fyrir Má dskj. nr. 15, sem er myndrit af símbréfi Magnúsar Smith til stefnanda 22. september 2000 ásamt fylgiskjölum. Már kvaðst hafa afrit af þessum skjölum í fórum sínum. Lögmaður stefnda sagði að skjöl þessi sýndu að framleiðendur vélanna hefðu aldrei fengið staðfest að búnaðurinn væri í lagi þannig að unnt væri að hefja framleiðslu. Kvaðst Már ekki vilja fullyrða neitt í þeim efnum. Lagt var fyrir Má dskj. nr. 19, sem er myndrit af símbréfi Magnúsar Smith til stefnanda 26. september 2000. Aðspurður kvaðst Már hafa haft afrit af þessu bréfi. Aðspurður kvaðst hann hafa fengið upplýsingar um gang mála frá stefnanda. Sigurður Hallgrímsson, forstöðumaður þjónustusviðs Hafnarfjarðarhafnar, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði átt þátt í gerð útboðslýsinga, útboðinu og samningi við stefnanda um gerð bátsins, sérstaklega við að útbúa útboðsgögn. Hann hefði minna komið að samningi beint við stefnanda. Lagt var fyrir Sigurð dskj. nr. 8 og dskj. nr. 9, sem áður var getið um. Kvaðst hann kannast vel við þessi skjöl. Þetta hafi verið hluti af þeim gögnum sem höfnin fékk frá stefnda. Hallgrímur Hallgrímsson, framkvæmdastjóri stefnanda, er hlustað hafði á framburð skýrslugjafa fyrir réttinum, kom aftur fyrir rétt. Hann sagði m.a. að aldrei á þeim tíma sem leið frá því að samningur var gerður og þar til honum var rift, hafi tilmæli borist frá stefnda um að stefnandi staðfesti að hann vildi taka þann búnað, sem upphaflega var boðinn, og síðan að stefnandi samþykkti eða hafnaði þeim búnaði, sem sætt hafði breytingum frá þeim, sem upphaflega var boðinn, og samið hafði verið um að stefndi útvegaði stefnanda. Hann sagði að 21. ágúst 2000 hafi, af hálfu stefnda, verið fullyrt að vélbúnaðurinn, sem boðinn var, uppfyllti þær kröfur sem útboðsgögnin greindu frá. Í september hefði, af hálfu stefnda, verið tjáð að gírinn væri sennilega of lítill miðað við þær forsendur, sem gefnar voru í útboðsgögnunum er fyrir lágu í maí, breyta þyrfti gírnum. Af hálfu stefnanda hefðu engar athugasemdir verið gerðar við það. Síðan hefði borist frá stefnda bréf um það að einnig væri búið að skipta um skrúfubúnað. Þá hafi vaknað hjá forsvarsmönnum stefnanda vafi um að stefndi útvegaði vélbúnaðinn tímanlega. Hann sagði að stefnandi hefði gert samning við stefnda en ekki framleiðendur þeirra vélarhluta, sem stefndi hugðist eiga viðskipti við. Við framhaldsaðalmeðferð 16. apríl 2002 kom Hallgrímur aftur fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann staðfesti að hafa samþykkt tilboð stefnda með undirritun sinni á dskj. nr. 9, og tjáði réttinum að Magnús Jón Smith hefði undirritað fyrir hönd stefnda og hefði hann álitið að til þess hefði Magnús haft fullt umboð frá stefnda. Þá sagði hann m.a. að liðnar hafi verið tvær vikur af verktíma til pöntunar á véla- og skrúfubúnaði, er stefnda var ætlað samkvæmt verkáætlun að nýta. Kvað hann fundi hafa verið haldna með stefnda á þeim tíma sem gengið var frá tilboði [8. ágúst 2000]. Fundur hefði verið haldinn 9. ágúst 2000 hjá höfninni í Hafnarfirði undir heitinu: Fyrsta verkfundur - dráttarbátur. Á þessum fundi hafi verið mættir Már Sveinbjörnsson, Sigurður Hallgrímsson, Hallgrímur Hallgrímsson, Vignir Demusson, Bolli Magnússon og frá stefnda, Magnús Jón Smith. Á fundinum hafi verið farið yfir fyrstu stig þessa verks, þ. á m. þá er sneru að stefnda. Teiknivinnu hafi verið lýst lokið og byrjað að „efna" niður í skipið. Bókað að verkáætlun lægi fyrir o.fl. Jafnframt var áætlað að samsetning bátsins hæfist 17. ágúst. Magnús Jón Smith hafi lagt fram nýja kostnaðarútreikninga og tilboð í vél og gíra og skrúfubúnað. Kostnaðaráætlun hans hafi verið 1.500.000 krónum hærri en fyrri tölur gáfu til kynna. Var það skýrt með dýrari skrúfuhringjum og olíusmurðu stefnisröri. Hafi þetta valdið því að dregist hefði til 14. ágúst að skrifa undir. Stefnandi hafi verið beðinn að kanna það hvort þessi búnaður fengist frá einhverjum öðrum. Aðspurður sagði Hallgrímur að Magnúsi hafi verið ljóst að vélbúnaðurinn, sem stefndi bauðst til að útvega, yrði að vera kominn innan tíu vikna. Hann sagði að bókfært tap á smíði bátsins í dag væri í kringum 6.000.000 króna. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 8, sem er myndrit af bréfi stefnda til Ráðgarðs 17. apríl 2000. Hann sagði að þetta bréf hafi verið ritað áður en stefnandi kom að smíði dráttar- og lóðsbáts fyrir Hafnarfjarðarhöfn. Hann kvaðst ekki kannast við þetta bréf. Var Hallgrími bent á að hann hefði við aðalmeðferð málsins 6. mars sl. tjáð réttinum að stefnandi hafi gengið inn í tilboð stefnda en í þessu bréfi felist umrætt tilboð. Hallgrímur staðhæfði að hann hefði ekki fengið þetta bréf í hendur. Var Hallgrímur þá beðinn um að skýra hvað hafi falist í þeim orðum að stefnandi gengi inn í tilboð Atlas hf. Hallgrímur sagði að Hafnarfjaðarhöfn hafi krafist þess að vélbúnaður frá stefnda yrði notaður vegna þess að höfnin í samráði við ráðgjafi hafnarinnar, Ráðgarð, hefði ákveðið að reyna að fá þennan búnað. Kostnaðaráætlun hefði legið fyrir frá stefnda til hafnarinnar. Hafi höfnin verið tilbúin að bæta við 1.500.000 krónum, sem var mismunur á verðtilboði stefnda og verðtilboði stefnanda fyrir vélbúnað bátsins, ef stefnandi væri tilbúinn að ganga að tilboð Atlas hf. í stað Hafnarfjarðarhafnar. Hafi stefnandi ekki séð neitt því til fyrirstöðu. Hallgrímur sagði að honum hafi verið kunnugt um að farið hefði fram verðkönnun á vélbúnaði bátsins, og hefði höfnin fengið verð frá stefnda. Höfnin hefði gert verðkönnun á þessu skipi áður en verkið var boðið út. Stefnandi hafi hins vegar ekki fengið nein tilboð frá stefnda fyrr en Hafnarfjarðarhöfn hefði lagt það til að stefnandi gengi inn í tilboð stefnda til hafnarinnar. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 11, sem er myndrit af bréfi MTU til stefnda 8. september 2000. Var hann spurður hvað hafi verið gert í framhaldi af þessu bréfi. Hann sagði að Hafnarfjarðarhöfn hafi verið tilkynnt um efni þessa bréfs. Hann sagði að stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um þetta bréf fyrr en 14. september. Af hálfu stefnanda hafi því verið beint til Magnúsar J. Smith að finna lausn á þessu máli. Hafi Magnús talið sig hafa gert það viku eða tíu dögum síðar. Lagt var fyrir Hallgrím dskj. nr. 51, sem er myndrit af símbréfi Bolla Magnússonar til Hafnarfjarðarhafnar, 26. september 2000. Var vísað til þess að komið hefði fram hjá honum við aðalmeðferð málsins 6. mars sl. að stefndi hafi ekki fengið að vita um efni þessa bréfs. Var hann spurður hvers vegna það hafi ekki verið gert. Kvaðst hann hafa reiknað með því að stefndi hafi á þessum tíma haft fullar upplýsingar um efni þessa bréfs. Upplýsingar sem fram komi í bréfinu hafi hvergi getað komið frá öðrum en stefnda eða Magnúsi J. Smith. Hallgrímur var spurður hvort hann hafi ekki talið nauðsynlegt að leggja fram málsettar teikningar af fyrirkomulagi véla og skrúfubúnaðar við undirritun samnings 21. ágúst 2000 til að framleiðslan gæti strax hafist? Hallgrímur sagði að á þessum tíma hafi línuteikning skipsins átt að liggja fyrir en hún hafi ekki legið fyrir fyrr en 7 dögum seinna. Á verkfundi 9. ágúst hafi komið fram að teiknivinnu væri lokið. Hallgrímur var spurður hvort við undirritun samnings hafi komið fram hjá stefnda að einhverjar tæknilegar upplýsingar skorti frá stefnanda til að framleiðsla vélbúnaðarins gæti hafist. Hallgrímur kvað stefnda á þeim tíma ekki hafa krafið stefnanda um frekari gögn en þá lágu fyrir, enda hafi stefndi verið búinn að vinna að þessu máli [í samráði við Hafnarfjarðarhöfn] löngu áður en stefnandi kom að því. Það eina, sem menn hefðu á þessum tíma verið að velta fyrir sér að gæti verið óklárt var að fara átti úr sjókældum stefnisrörum yfir í olíusmurð. Hallgrímur sagði að ekki hefði staðið á stefnanda að láta stefnda í té þau gögn er stefndi færi fram á varðandi vélbúnaðinn. Stefndi hafi raunar unnið að þessu máli með Ráðgarði áður en stefnandi kom að því. Stefnandi hafi ekki komið að því fyrr en verksamningur við Hafnarfjarðarhöfn var undirritaður 7. júlí 2000. Með útboðsgögnum Hafnarfjarðarhafnar [í apríl 2000] hafi allar upplýsingar átt að liggja fyrir. Hallgrímur staðfesti að símbréf Bolla Magnússonar til Hafnarfjarðarhafnar 26. september 2000 hafi legið fyrir er stefnandi rifti samningi við stefnda. Hallgrímur var beðinn að skýra hvers vegna liðið hafi rúmur mánuður frá því að verksamningur er gerður við Hafnarfjarðarhöfn, 7. júlí 2000, að dagsetningu á tilboð stefnda. Hallgrímur sagði að á þessum tíma hafi verið skipt á „sjósmurðum" stefnisrörum yfir í olíusmurð auk þess hafi skrúfuhringirnir bæst við. Stefndi hafi lagt fram þrjár útfærslur af gír- og skrúfubúnaði, bæði inn í tilboð og frávikstilboð. Menn hefðu verið að fara yfir og koma saman skutpípum, hljóðkútum, skrúfuhringjum, lensidælum o.fl. sem hafi átt að fylgja þessum vélbúnaði. Þetta hafi eðlilega tekið þennan tíma. Hallgrímur staðhæfði að Magnúsi J. Smith hafi verið kynntur afhendingartími bátsins til Hafnarfjarðarhafnar. Honum hafi verið kunnugt um að stefnandi yrði að halda verkáætlun. Miðað hefði verið við það að báturinn kæmi til landsins 15. október 2000. Hafi þeir því talið sig hafa hálfan mánuð upp á að hlaupa. Lagt var aftur fyrir Hallgrím dskj. nr. 11. Var hann beðinn um að rökstyðja að hafa fyrst fengið þetta bréf frá MTU í hendur 14. september 2000, en upplýst hefði verið að þann dag hafi starfsmaður frá stefnanda farið til Póllands með þetta gagn. Kvaðst hann ekki minnast þess að þetta gagn hafi verið tekið með til Póllands. Hann játaði að Bolli Magnússon hafi í bréfi sínu til Hafnarfjarðarhafnar 26. september 2000 staðfest að tillaga frá MTU varðandi vélbúnaðinn í bréfi MTU til stefnda 8. september 2000 [dskj. nr. 11.] myndi duga. Lögmaður stefnda spurði Hallgrím hvers vegna stefnandi hefði ekki svarað fyrirspurn stefnda í bréfi 22. september 2000 [dskj. nr. 15. ] um það hvort nýr gír, er á var bent, gæti komið í stað þess sem áður hefði verið boðinn. Hann sagði að ljóst hefði verið að þessi breytti búnaður stóðst gerðar kröfur. Ekki hefði verið spurning um það heldur hitt hvenær búnaðurinn yrði afhentur. Magnús Jón Smith gaf við framhaldsaðalmeðferð skýrslu. Hann staðfesti að hafa undirritað samning aðila fyrir hönd stefnda. Hann sagði m.a. að ekki hefði verið óeðlilegt þó að í ljós hefði komið eftir að samningur var undirritaður að vélbúnaður, sem stefndi bauð stefnanda, var að hluta til ekki nægilega öflugur. Hann kvaðst hafa vitað að til stóð að skila bátnum í desember þó að honum hafi ekki verið kunnugt um verkáætlun stefnanda. Hann kvaðst ekki hafa vitað að samkvæmt verkáætlun hafi pöntun á vél- og skrúfubúnaði og afhending búnaðarins átt að vera lokið í lok september 2000. Magnús var spurður hvers vegna eingöngu hafi af hálfu stefnda verið byggt á svokallaðri fyrirkomulagsteikningu en ekki gengið eftir að fá teikningar af bátnum sem sýndi nákvæmlega lengd á stefnusvari skrúfuáss, staðsetningu á gír og aðalvél. Kvaðst hann alltaf hafa verið að reka á eftir að fá staðfestingu á því að eftir þessa breytingu gæti búnaðurinn frekar gengið svona en ef sett væri þrýstilega inn í skrúfuásinn. Hafi hann gengið eftir þessu og alltaf fengið þau svör að þeir vissu það ekki. Magnús sagði að stefndi hafi gert tilboð á eigin vegum sem umboðsaðili fyrir framleiðendur. Hafi stefndi talið sig vera bundinn af samningi þeim er var gerður. Magnús sagði að samningur aðila hafi ekki skuldbundið stefnanda til að staðfesta að pöntun á vélbúnaði frá framleiðendum væri rétt, heldur hvort áætlaðar breytingar myndu ganga, sem hann hafði bent á, eftir að hann hafði fengið upplýsingar um að vafi væri á að gírinn væri nægilega sterkur. Gírinn, sem lagt var til að kæmi í stað hins upphaflega, hafi verið örlítið stærri. Hann hefði ekki haft stöðu til að meta þetta sjálfur, m.a. þar sem hann hafði ekki teikningar af bátnum. Magnús sagði að staðfesting á pöntun frá verksmiðju sé fengin með því að fara yfir vélbúnaðinn. Þegar því er lokið sé formleg pöntun gerð og síðan staðfesti verksmiðjan að framleiðsla sé hafin og afhending fari fram tiltekinn dag. Formleg pöntun í þessu tilviki hefði átt að koma frá stefnda þegar allar teikningar og allt annað varðandi vélbúnaðinn sem til þurfti var komið fram. Það sem aðallega hafi vantað hefði verið svar stefnanda við því hvort breytingar varðandi gírinn gengju. Magnús sagði að mál í tæknilýsingu í tilboðinu hefðu verið viðmiðunarmál til verðlagningar en ekki endanleg mál til að smíða eftir. Þegar aðilar sömdu 21. ágúst 2000, sagði Magnús aðspurður, að framleiðendum hefði verið tilkynnt það og að stefnandi hefði greitt umsamið verð. Á þessum tíma hafi vantað frá stefnanda nákvæm mál á skrúfuöxli, lengd á stefnisrörinu, nákvæmar upplýsingar um kælibúnaðinn o.fl. Fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi verið ljóst að ekki lágu fyrir upplýsingar hjá stefnda til að stefndi gæti lokið málinu. Í bréfi sínu til stefnanda 22. september 2000 [dskj. nr. 15.] kvaðst Magnús hafa hann með orðunum „Nýtt fyrirkomulag var þá sent og beðið er svara hvort þessi gír geti komi í stað þess sem áður var boðinn" átt við að beðið væri svara frá stefnanda hvort að þessi gír geti komið í stað þess sem áður hafði verið boðinn, eða hvort að hin leiðin yrði farin, þ.e. þrýstilega yrði sett á skrúfuásinn. Magnús sagði að venja væri hjá stefnda að starfsmenn fyrirtækisins undirriti fyrir þess hönd þau tilboð sem þeir vinni að fyrir fyrirtækið, og það hafi hann gert í þessu tilviki. Magnús sagði að ekki hefði verið reynt að afla svara við bréfi stefnanda frá 27. september 2000 [dskj. nr. 15.] varðandi skriflega staðfestingu framleiðenda á afhendingartíma vélbúnaðarins, þar sem hann hefði verið búinn að tjá forsvars-mönnum stefnanda, að um það gæti ekki verið að ræða, sökum þess að fullnægjandi upplýsingar skorti frá stefnanda. VI. Niðurstaða: Með samningi aðila frá 21. ágúst 2000 samþykkir stefnandi að kaupa en stefndi að selja vélbúnað í hafnarbát sem stefnandi var með í smíðum samkvæmt verksamningi við Hafnarfjarðarhöfn frá 7. júlí sama ár. Tilboði stefnanda í smíðina hafði verið tekið í framhaldi af útboði Hafnarfjarðarhafnar, en útboðsgögn vegna smíðarinnar höfðu verið útbúin af Ráðgarði Skiparáðgjöf ehf, sem sá einnig um að gera fyrirkomulagsteikningu af bátnum. Verkáætlun stefnanda um smíðina, sem gerð var nokkru eftir að verksamningurinn var undirritaður, var hluti verksamningsins en í áætluninni kemur fram að gert er ráð fyrir því að stefndi afhendi stefnanda vélbúnaðinn í 39. viku ársins sem lauk 1. október 2000. Verksamningurinn um smíði hafnarbátsins er milli stefnanda og Hafnarfjarðarhafnar og gerður í framhaldi af útboði. Í útboðsgögnunum, sem eru hluti verksamningsins, segir svo orðrétt um vélbúnað og tæki í kafla 1.15 All the vessel machinery and equipment shall be produced by internationally acknowledged manufacturer, with acknowledged service in Iceland and represented in Iceland by an established dealer. All machinery and equipment shall be type approved by the Classification society and og where applicable by the IMA. All machinery and equipment is subject to the Buyers acceptance. Stefndi hafði í sambandi við útboðið sent Ráðgarði þann 17. apríl s.á. tilboð í nefndan vélbúnað frá MTU (Motoren und Turbinen-Union), þýskri vélaverksmiðju sem stefndi hefur umboð fyrir, og sem af hálfu Hafnarfjarðarhafnar var óskað eftir við stefnanda að notaður yrði í bátinn í stað Caterpillarvéla sem stefnandi hafði boðið í tilboði sínu. Vegna þessarar óskar Hafnarfjarðarhafnar leitaði stefnandi eftir tilboðum í vélabúnaðinn frá stefnda og í framhaldi af því tókust samningar um kaup á vélbúnaðinum milli aðila málsins þann 21. ágúst 2000. Áðurnefnd verkáætlun stefnanda frá því í júlí var ekki gerð að hluta þessa samnings. Samkvæmt samningi aðila skyldi stefndi afhenda stefnanda vélbúnað sem samanstóð af eftirfarandi meginhlutum: Aðalvélar, sveigjutengi milli aðalvéla og niðurfærslugíra, niðurfærslugírar, skrúfuásar, stefnisrör með legum og ásþétti í hvorum enda, skipsskrúfur og skrúfuhringir. Þegar stefnandi hafði greitt stefnda staðfestingargjaldið við undirritun samningsins 21. ágúst virðist hefjast hin eiginlega tæknilega skoðun á þeim búnaði sem stefndi bauð, en þá kom í ljós að annað hvort þurfti að bæta inn sjálfstæðri þrýstilegu í búnaðinn eða velja stærri gír. Samkvæmt frá símbréfi frá MTU stíluðu á stefnda, dags. 8. september 2000, sem er svar við bréfi stefnda frá 5. sama mánaðar, er fjallað um tæknilega vankanta varðandi niðurfærslugíranna og bent á lausnir á þeim sem fólust í því að annað hvort þyrfti að bæta sjálfstæðri þrýstilegu inn í búnaðinn eða velja stærri gír. Með nefndu símbréfi fylgdu m.a. teikningar MTU af nýjum gír. Magnús Jón Smith bar fyrir réttinum að stefnandi hafi samdægurs verið látinn vita af nefndu símbréfi og var því ekki mótmælt af hálfu stefnanda. Samkvæmt vitnisburði Vignis Demussonar, starfsmanns stefnanda, fór hann þann 14. september með teikningarnar af hinum nýja gír ásamt tæknilegum upplýsingum til skipasmíðastöðvarinnar í Póllandi sem annaðist smíði á skrokk hafnarbátsins fyrir stefnanda. Samkvæmt símbréfi stíluðu á stefnanda, dags. 20. september, frá pólsku skipasmíðastöðinni varðandi nýja niðurfærslugírinn kom fram það álit stöðvarinnar að hún gæti breytt vélaundirstöðum bátsins í samræmi við breyttar forsendur, jafnframt því sem af hálfu skipasmíðastöðvarinnar var tekið fram að þessar breytingar myndu valda einnar viku töf á afhendingu skrokksins og hafa í för með sér viðbótarkostnað að fjárhæð 3.500 Bandaríkjadala. Aðspurður um nefnt símbréf sagði Magnús Jón Smith að honum hafi ekki verið kunnugt um efni þessa bréfs fyrr en það var lagt fram hér í réttinum. Um ástæður þess að stefnda var ekki kynnt efni þessa bréfs er af hálfu stefnanda haldið fram að það hafi verið hlutverk stefnanda að fá breytt undirstöðum í bátnum til samræmis við breyttar forsendur. Sama dag og stefnanda barst bréfið frá pólsku skipasmíðstöðinni bað stefnandi stefnda um upplýsingar um stöðu mála varðandi hinn nýja gír sem boðinn var af hálfu stefnda og kostnaðarauka vegna hans, auk þess sem farið var fram á staðfestingu á pöntun á vélbúnaði og áætlaðan afgreiðslutíma vegna nýja gírsins og þar með vélbúnaðarins í heild. Stefndi svaraði þessari fyrirspurn stefnanda með símbréfi, dagsettu 22. september, þar sem fram kemur að við pöntun stefnda á vélbúnaðinum í bátinn hafi það komið í ljós að sá gír sem boðinn var frá ZF af gerðinni 161-1 hafi við frekari skoðun MTU ekki þolað það álag sem honum var ætlað samkvæmt smíðalýsingu. Hér hafi verið um innanhússmistök hjá ZF að ræða sem þeir vilji leiðrétta með því að bjóða fram stærri gír af gerðinni BW 251. Þá var tekið fram í nefndu símbréfi stefnda að enn sé beðið svara frá stefnanda um það hvort þessi nýi gír geti komið í stað þess sem upphaflega var boðinn. Ennfremur var tekið fram af hálfu stefnda varðandi þann kostnað, sem yrði af því að skipta um gír, að hann myndi falla á MTU og allt yrði gert til þess að liðka fyrir afhendingu. Í gögnum frá MTU sem fylgdu þessu svari stefnda til stefnanda koma fram þær almennu upplýsingar að áætlaður afgreiðslufrestur sé 10-11 vikur, en að endanlega afhendingartíma sé einungis hægt að staðfesta eftir að pöntun hafi verið móttekin. Í gögnum málsins, dags. 22. september, kemur ennfremur fram að aðilar málsins skiptast á tæknilegum upplýsingum um hinn nýja gír. Þann 25. september tilkynnti stefndi stefnanda að hann hefði ákveðið að skipta um skrúfuframleiðanda, þ.e. hætta við Radice á Ítalíu og nota Lips í Hollandi í staðinn, enda hafi upphaflega verið við það miðað að nota skrúfu frá þeim síðarnefnda. Í þessari tilkynningu stefnda kemur fram að stefndi hafði ekki enn fengið línuteikningu bátsins. Í tilefni af þeim breytingum sem orðið höfðu á vélbúnaðinum óskar stefnandi eftir því við stefnda 26. september að staðfest yrði hvert verð búnaðarins væri og hver væri afhendingartími hans. Þá tók stefnandi sérstaklega fram að þessar staðfestingar yrði að liggja fyrir áður en pöntun á nýjum og breyttum búnaði yrði staðfest. Stefndi svarar þessu samdægurs með símbréfi þar sem hann staðfestir að verð á búnaði væri óbreytt og að MTU tæki á sig þær breytingar sem yrðu með sterkari gír. Um afhendingartíma segir stefndi orðrétt í símbréfinu: „Varðandi afhendingartíma þá er um að ræða 10-11 vikur frá staðfestingu, þrátt fyrir að vélarnar séu nú þegar komnar í framleiðslu þá er um heildarafgreiðslu að ræða það er (sic) vélar og gírar eru sambyggðar einingar sem verða að afhendast í einu lagi.” Í símbréfi Ráðgarðs til Hafnarfjarðarhafnar, dags. 26. september 2000, kemur fram að Bolli Magnússon, skipatæknifræðingur hjá Ráðgarði, hafði farið yfir öll tiltæk gögn um vélbúnaðinn sem stefndi hefur boðið, þar með talið hinn nýja og breytta gír og skrúfuna frá Lips sem nú voru boðin af stefnda og skrúfuþéttingum og skrúfuhringjum. Í lok nefnds símbréfs er yfirlýsing þess efnis að vélbúnaður hafnarbátsins uppfylli allar þær kröfur sem til hans séu gerðar. Aðspurður um nefnt símbréf Ráðgarðs hélt Magnús Jón Smith fram fyrir réttinum að forsvarsmenn stefnda hefðu ekki fengið að sjá þessa „staðfestingu” og hefði stefndi ekki frétt af henni fyrr en löngu seinna. Af hálfu stefnanda var því ekki haldið fram að að stefndi hefði fengið vitnesku um efni þessa bréfs. Vitnið Vignir Demusson, starfsmaður stefnanda sem vann að útvegun vélbúnaðarins fyrir hann, kvaðst kannist við margnefnt símbréf og viðurkenndi að forráðamenn stefnanda hefðu viljað fá það staðfest að sú breyting á vélbúnaði, þ.e. að fara úr minni gír yfir í stærri, uppfyllti skilyrði sem útboðsgögnin sögðu til um. Með orðsendingu stefnanda til stefnda, dags. 27. september, fór stefnandi fram á eftirfarandi, eins og orðrétt greinir í orðsendingunni: Af hálfu stefnanda var stefnda gefinn frestur til þess að senda skriflegar staðfestingar frá framleiðendum til mánudagsins 2. október. Með bréfi til stefnda, dags. 6. október 2000, sagði stefnandi upp samningnum við stefnda um vélbúnaðinn frá 21. ágúst og er riftunarbréfið áritað með samþykki Hafnarfjarðarhafnar. Í verksamningnum frá 7. júlí 2000 skuldbatt stefnandi sig gagnvart kaupanda hafnarbátsins, Hafnarfjarðarhöfn, að afhenda bátinn 20. desember, eða 19 vikum seinna. Það má ráða af útboðsgögnum málsins og kom einnig fram af hálfu Más Sveinbjörnssonar, framkvæmdastjóra hafnarinnar, hér fyrir réttinum, að meginástæðan fyrir því að tilboði stefnanda var tekið í bátasmíðina hafi verið að stefnandi bauð stystan afhendingartíma, en níu aðilar höfðu skilað ellefu tilboðum í verkið. Samningur um vélbúnaðinn komst á milli stefnanda og stefnda við undirritun hans 21. ágúst 2000, en stefnandi hafði áður skuldbundið sig gagnvart Hafnarfjarðarhöfn að útvega vélbúnað frá MTU-verksmiðjunum sem stefndi hefur söluumboð fyrir. Um afgreiðslufrest segir í samningi aðila að hann sé 10 vikur frá staðfestri pöntun frá verksmiðju. Greinir aðila á um hvenær frestur skyldi byrja að líða. Af hálfu stefnanda er haldið fram að 10 vikna fresturinn hafi byrjað að líða er samningurinn var undirritaður af aðilum 21. ágúst 2000, en stefndi heldur því fram að frestur hafi ekki byrjað að líða þar sem framleiðendur vélbúnaðarins hefðu ekki getað staðfest pöntun sökum þess að stefnandi hefði hunsað að staðfesta að vélbúnaðurinn, sem þeim var ætlað að smíða, passaði fyrir bátinn er í smíðum var hjá stefnanda. Ákvæði samningsins um afgreiðslufrest verður að skoða í ljósi aðdraganda hans og hvers eðlis samningurinn er. Aðilum málsins var það að sjálfsögðu ljóst að panta þurfti vélbúnaðinn frá MTU-verksmiðjunum í Þýskalandi. Þá þurftu að liggja fyrir málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar sem framleiðandi þarf að fá í hendur til þess að framleiðsla og smíði á vélbúnaði geti farið fram til þess að hægt væri að framleiða sjálfa skrúfuásana, stefnisrörin o. fl. Einnig kemur fram í málinu að vélbúnaður bátsins samanstendur af sambyggðum einingum, þannig að t.d. vélar og gírar eru sambyggðir og verða því að afhendast í einu lagi. Ennfremur hefur komið fram að skrokkur skipsins sem vélbúnaðinum er ætlað að komast fyrir í var í smíðum í Póllandi á þeim tíma sem verið var að ganga frá pöntun vélbúnaðarins. Af þessu má ráða að enda þótt samningur aðila frá 21. ágúst sé að meginstefnu til kaupsamningur um lausafé þá þarf ákveðin samvinna og gagnkvæm upplýsingaskipti að vera fyrir hendi til þess að unnt sé að afgreiða vélbúnaðinn í heild þannig að hann hæfi bátnum. Í samningi aðila frá 21. ágúst eru ekki að finna önnur ákvæði um afhendingartíma en að framan greinir. Það er því gegn skýrum orðum samningsins, aðdraganda og eðli hans að ekki hægt að fallast á það með stefnanda að ákveðinn afhendingarfrestur byrji þegar að líða frá og með undirritun samningsins. Á hinn bóginn er ljóst að stefndi hafði ekki á valdi sínu hvenær afgreiðslufresturinn byrjar að líða. Það lá beint við þann 21. ágúst 2000 að stefndi pantaði þegar í stað vélbúnaðinn, sem samningurinn greinir, frá verksmiðjum sem framleiddu hann, enda hafði stefnandi þann dag greitt stefnda hluta kaupverðsins er um hafði verið samið að hann innti af hendi við undirritun. Forsenda þess að unnt væri að gera pöntun var hins vegar að stefnandi afhenti stefnda málsettar teikningar og aðrar grundvallar tækniupplýsingar. Áður en stefndi pantaði vélbúnaðinn frá MTU kom, eins og áður er rakið, í ljós að annaðhvort þurfti að bæta sjálfstæðri þrýstilegu inn í búnaðinn eða velja stærri gír. Stefndi greindi stefnanda frá þessu þann 8. september 2000 og skýrði frá þeim lausnum sem MTU-verksmiðjurnar buðu fram vegna þessa vandamáls og sendi honum nýjar teikningar er tengdust þeirri lausn. Þessi vandkvæði verður að telja á ábyrgð stefnda sem hefði átt að vera búinn bera þetta tækniatriði undir verksmiðjurnar áður en samningurinn var undirritaður 21. ágúst. Þó ber einnig að líta til þess að algengt er í viðskiptum sem þessum að gera þurfi ýmsar breytingar á pöntun eftir að tilboði hefur verið tekið. Á þessu stigi málsins virðist stefnandi hafa viljað láta á það reyna hvort sú lausn er boðinn var fram af hálfu stefnda um nýjan niðurfærslugír væri viðunandi. Á vegum stefnanda var farið með þessar tillögur til Póllands og þær bornar undir þá aðila sem stóðu að smíði skrokks hafnarbátsins. Niðurstaða pólsku skipasmíðastöðvarinnar var sú að hægt væri að framkvæma nauðsynlegar breytingar á undirstöðum vélbúnaðarins til þess að koma til móts við breyttar forsendur vegna nýja gírsins. Stefndi spyr stefnanda eftir þetta hvort nýju gírarnir geti komið í stað þeirra sem áður voru boðnir, en fær ekkert svar frá stefnanda. Þá kemur það einnig fram í yfirlýsingu Ráðgarðs, sem var tæknilegur ráðgjafi kaupanda bátsins, að vélbúnaður bátsins, með þessum breytingum vegna gírsins, uppfyllti allar þær kröfur er til hans væru gerðar. Í þessu sambandi ber að hafa í huga að samkvæmt útboðsskilmálum þeim sem voru hluti þess verksamnings sem gerður var 7. júlí milli kaupanda bátsins, Hafnarfjarðarhafnar, og stefnanda var áskilnaður um það að allur vélbúnaður og tæki væri háður samþykki kaupanda. Af framangreindu verður að telja að stefnandi hafi í raun samþykkt þær tillögur sem af hálfu stefnda voru boðnar fram vegna þeirra vandkvæða sem upp kom vegna þess að gír sem samið var um 21. ágúst reyndist of lítill. Breytir þar engu að stefnandi lét undir höfuð leggjast að tilkynna stefnda um að breytingar þær sem stefndi hafði lagt til gengju upp. Þvert á móti verður að telja, miðað við eðli samninga af því tagi sem hér hefur verið lýst, að stefnanda hafi borið að greina stefnda frá því að unnt væri að fallast á tillögur hans um lausn þeirra vandamála sem upp komu varðandi gírinn, fyrst hann valdi þá leið að vinna að lausn þeirra með stefnda í stað þess að hafna tillögu hans um nýjan gír í stað þess sem hann átti rétt á samkvæmt samningi aðila. Verður því að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi ekki sinnt skyldum sínum að þessu leyti með fullnægjandi hætti og beri hann því ábyrgð á stórum hluta þeirra tafa sem urðu á pöntun vélbúnaðarins. Þá verður einnig að taka undir það með stefnda að honum hafi ekki verið unnt að ljúka pöntun á vélbúnaðinum frá verksmiðjunum fyrr en stefnandi staðfesti að búnaðurinn hentaði. Með hliðsjón af framangreindu og með vísan til 1. mgr. 21. gr. laga nr. 39/1922 verður ekki talið að stefnanda hafi verið heimilt að rifta kaupunum. Samkvæmt framangreindu er rétt að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Krafa stefnda, um að viðurkenndur verði réttur hans til að skuldajafna innborgun stefnanda að fjárhæð 2.200.847 krónur, kemur því ekki til álita. Svo sem rakið hefur verið var samningur aðila 21. ágúst 2000 ekki með þeim hætti að unnt væri að framleiða vélbúnað eftir þeim teikningum og gögnum, sem var hluti samningsins, þannig að vélbúnaðurinn sem heild myndi falla að dráttarbátnum sem smíða átti. Báðum aðilum mátti vera ljóst að samningur aðila var ófullkominn að þessu leyti. Þá liggur fyrir að mistök höfðu orðið í tilboði stefnda, boðinn gírbúnaður sem ekki þoldi álag samkvæmt smíðalýsingu. Samningur aðila var að öðru leyti ónákvæmilega orðaður og þannig til þess fallinn að skapa ágreining eins og raun varð á. Þykir því rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Páll Þorsteinsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir, Bárður Hafsteinsson skipaverkfræðingur og Garðar Valdimarsson löggiltur endurskoðandi og hæstaréttarlögmaður. DÓMSORÐ: Stefndi, Atlas hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Óseyjar hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 202/2009	Fasteignakaup Dagsektir Málsástæða Dráttarvextir	V og G gerðu samning við L ehf. um að félagið tæki að sér að byggja hús fyrir þau eftir teikningum sem L ehf. lagði sjálft til. Samkvæmt samningi aðila skyldi húsið afhent 15. október 2005 og skyldu dagsektir reiknast frá 30. nóvember 2005, væri verkinu ekki skilað á tilsettum tíma. Húsið var ekki afhent fyrr en 28. febrúar 2006 og stefndu V og G félaginu til greiðslu dagsekta samkvæmt samningnum. Í málinu hélt L ehf. því fram að honum bæri ekki skylda til að greiða dagsektirnar þar sem dráttur á skilum hússins væri fyrst og fremst af ástæðum sem V og G bæru ábyrgð á. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um viðskipti aðilanna giltu lög nr. 40/2002 um fasteignakaup. Talið var ósannað að L ehf. hefði ekki verið unnt að hefjast handa við smíði hússins á verkstæði sínu á þeim verktíma sem samningur aðila gerði ráð fyrir þótt byggingarleyfi lægi ekki fyrir. L ehf. átti samkvæmt samningi aðila að leggja til byggingarnefndarteikningar og varð byggingarleyfi ekki gefið út fyrr en þær lágu fyrir. Af gögnum málsins mátti ráða að teikningarnar voru dagsettar 22. september 2005 og yrði V og G því ekki um kennt hversu dróst að gefa leyfið út. L ehf. hafði ekki sannað að V og G bæru ábyrgð á þeim afhendingardrætti sem varð, né að hann hefði tilkynnt þeim að hann ætti rétt á framlengingu verktímans vegna ástæðna sem þau bæru ábyrgð á, eða vegna veðurfars eða annarra atvika sem réttlætt gætu afhendingardrátt af hans hálfu. Þá var ekki fallist á það með L ehf. að V og G hefðu glatað rétti sínum til að krefjast dagsekta sökum þess að þau hefðu greitt kaupverð hússins að fullu, þar sem sú málsástæða hafði ekki verið höfð upp af hálfu L ehf. í héraði og komst hún því ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var L ehf. dæmt til að greiða V og G dagsektirnar.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2009. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar með sér samning 16. mars 2005, sem þeir nefna verksamning. Samkvæmt samningnum skyldi áfrýjandi byggja hús fyrir stefndu á verkstæði sínu eftir teikningum sem hann lagði sjálfur til. Í samningnum er lýst frágangi hússins að utan og innan. Þá skyldi áfrýjandi annast flutning hússins á grunn, sem hann skyldi sjálfur mæla fyrir og steypa á lóð stefndu í landi Minni-Akra, Akrahreppi, Skagafirði. Stefndu skyldu, auk þess að greiða kaupverð hússins, annast gröft úr grunni, fyllingar í grunn og frágang á plani þannig að unnt væri að bakka inn í grunninn með húsið. Í 4. gr. samningsins er mælt fyrir um að undirbúningur verksins skyldi hefjast strax en aðal verktími yrði frá júlí til október 2005. Í 3. gr. er kveðið á um að húsið skyldi afhent 15. október 2005, en þar segir jafnframt: ,,Ljúki verktaki ekki verkinu á tilsettum tíma, reiknast dagsektir frá 30. nóv. 2005 kr. 13.500 ... fyrir hvern almanaksdag eftir það.“ Í 7. gr. er mælt fyrir um hvernig með skuli fara ef breytingar verða á verki, en þar segir: ,,Skylt er að biðja skriflega um breytingar á verkinu og eins er skylt að gefa skriflega allar ákvarðanir, sem verktaki óskar eftir, vegna misræmis milli lýsingar og teikninga, efnisákvörðunar, skekkju í útboðsgögnum eða annarra atriða sem verktaki telur óskýr.“ Verulegar tafir urðu á verkinu og einstökum þáttum þess. Stefndu sóttu um byggingarleyfi með bréfi 1. september 2005. Leyfið var veitt 7. október 2005, jarðvegsvinnu við grunn lauk 24. sama mánaðar og sökkull hússins steyptur 29. nóvember sama ár. Grunnur var tilbúinn til þess að flytja mætti húsið á hann í lok desember og húsið flutt 25. janúar 2006. Það var tilbúið til afhendingar 28. febrúar sama ár. Aðilar eru sammála um að afhending hússins hafi farið fram síðast nefndan dag og að dagafjöldi sá sem krafa stefndu um dagsektir miðast við sé 89 og fjárhæð þeirra því 1.201.500 krónur. Áfrýjandi telur á hinn bóginn að honum beri ekki skylda til að greiða dagsektir þar sem dráttur á skilum hússins sé fyrst og fremst af ástæðum sem stefndu beri ábyrgð á. II Um viðskipti aðila gilda lög nr. 40/2002 um fasteignakaup. Samkvæmt 6. gr. þeirra laga er um neytendakaup að ræða, enda reisir áfrýjandi hús í atvinnuskyni til sölu á almennum markaði, en stefndu keyptu húsið til persónulegra nota fyrir sig og fjölskyldu sína. Ákvæði laga nr. 40/2002 eru ófrávíkjanleg við þessar aðstæður ef samningur um annað yrði óhagstæðari fyrir stefndu, sbr. 2. mgr. 5. gr. laganna. Ákvæði 3. gr. í samningi aðila um dagsektir er til hagsbóta fyrir stefndu, enda þarf ekki að sýna fram á að tjón hafi orðið þegar dagsekta er krafist. Í málinu er eingöngu deilt um rétt til dagsekta og koma því ákvæði um skaðabætur í lögum nr. 40/2002 ekki til athugunar, hvorki reglur um stjórnunarábyrgð í 34. gr. til 36. gr. né aðrar bótareglur. Verður leyst úr ágreiningi um rétt til dagsekta eftir almennum reglum kröfuréttar. Áfrýjanda var samkvæmt samningi aðila skylt að afhenda húsið 15. október 2005, en gerði það ekki fyrr en 28. febrúar 2006. Ósannað er að honum hafi ekki verið unnt að hefjast handa um smíði þess á verkstæði sínu á þeim verktíma sem samningur aðila gerði ráð fyrir þótt byggingarleyfi lægi ekki fyrir. Áfrýjanda bar að leggja til byggingarnefndarteikningar og varð byggingarleyfi ekki gefið út fyrr en þær lágu fyrir. Kemur fram í gögnum málsins að til grundvallar byggingarleyfi hafi legið teikningar dagsettar 22. september 2005. Verður því ekki af þessu ráðið að stefndu sé um það að kenna hversu dróst að gefa leyfið út. Áfrýjandi hefur ekki sannað að stefndu beri ábyrgð á þeim afhendingardrætti sem varð. Hann hefur heldur ekki sannað að hann hafi tilkynnt stefndu að hann ætti rétt á framlengingu verktímans vegna ástæðna sem stefndu bæru ábyrgð á eða vegna veðurfars eða annarra atvika sem réttlætt gætu drátt á afhendingu af hans hálfu. Áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti reist málatilbúnað sinn meðal annars á þeirri málsástæðu að stefndu hafi glatað rétti til að krefjast dagsekta þar sem þau hafi greitt kaupverð hússins að fullu án þess að gera fyrirvara um rétt sinn til dagsekta. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt framansögðu er fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að stefndu eigi rétt til dagsekta úr hendi áfrýjanda eins og þar greinir. Í héraði krafðist áfrýjandi til vara lækkunar á kröfu stefndu, en sú krafa var ekki rökstudd með öðrum hætti en þeim að afhendingardrátturinn væri að hluta á ábyrgð þeirra. Verður ekki á það fallist. Stefndu eiga rétt til dráttarvaxta af kröfu sinni frá þeim degi er liðinn var mánuður frá því að dagsekta var krafist með bréfi lögmanns þeirra 31. júlí 2006, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður óraskað en áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Lambeyri ehf., greiði stefndu, Vagni Þormari Stefánssyni og Guðrúnu Elvu Ármannsdóttur, 1.201.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. ágúst 2006 til greiðsludags. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms skal vera óröskuð. Áfrýjandi greiði stefndu sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 29. janúar 2009. Mál þetta var þingfest 26. júní 2007, tekið til dóms að loknum munnlegum flutningi 10. janúar 2008 og dæmt 22. febrúar 2008. Með dómi Hæstaréttar Íslands 22. þessa mánaðar var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim. Málið var munnlega flutt fyrir dóminum á ný og dómtekið 26. þessa mánaðar. Stefnendur eru Vagn Þormar og Guðrún Ármannsdóttir, bæði til heimilis að Minni-Ökrum, Akrahreppi, Skagafirði. Stefndi er Lambeyri ehf., Lambeyri, sveitarfélaginu Skagafirði. Kaupþingi banka hf. í Reykjavík var stefnt til réttargæslu. Dómkröfur Stefnendur krefjast þess að stefndi verið dæmdur til að greiða þeim 1.201.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2006 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til skyldu stefnenda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Kröfur eru ekki gerðar á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda. Til vara að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar. Í báðum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda. Réttargæslustefndi sótti þing við þingfestingu málsins en síðar féll niður þingsókn af hans hálfu og hefur hann ekki gert kröfur í málinu. Málavextir Hinn 16. mars 2005 gerðu aðilar með sér samning þess efnis að stefndi byggði 138,56 fermetra íbúðarhús fyrir stefnendur. Í samningi aðila er tekið fram eftir hvaða teikningu stefnandi skyldi smíða húsið og þar var einnig tekið fram hver hannaði burðarþol. Í 1. gr. samnings aðila er tekið fram að verktaki kosti allar teikningar, nema deiliskipulag sem sveitarfélagið sjái um og vinnu Braga Þórs Haraldssonar á verkfræðistofunni Stoð, vegna afstöðumyndar. Síðan segir orðrétt: „Verktaki skal reisa húsið inn á verkstæði, sjá um flutning og koma því fyrir á grunni sem hann verður þá búinn að steypa. Verkkaupi greiðir heimtaugagjald fyrir síma, kalt og heitt vatn og rafmagn svo og byggingarleyfisgjald. Verkkaupi kostar gröft úr grunni og fyllingu en verktaki sér um mælingar. Einnig skal verkkaupi ganga þannig frá plani að hægt verði að bakka inní grunninn með húsið.“ Í 3. gr. samningsins er mælt fyrir um að húsið hafi átt að afhendast fullfrágengið 15. október 2005. Dagsektir skyldu reiknast eftir 30. nóvember 2005, 13.500 krónur fyrir hvern almanaksdag. Hinn 14. mars gaf réttargæslustefndi út ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis að hann tæki ábyrgð á því, gagnvart stefnendum, að stefndi fullnægði skyldum sínum samkvæmt nefndum samning aðila. Ábyrgð réttargæslustefnda takmarkaðist við 1.800.000 krónur. Stefnandi segir að stefndi hafi ekki skilað húsinu á tilsettum tíma heldur hafi hann afhent það 28. febrúar 2006 eða 134 almanaksdögum eftir umsaminn afhendingardag. Í greinargerð stefnda kemur fram að húsið hafi verið afhent 27. febrúar 2006. Málsástæður og lagarök Stefnendur halda því fram að stefnda hafi í samræmi við 3. gr. samnings aðila borið að afhenda húsið fullfrágengið 15. október 2005. Ef afhending færi ekki fram á réttum tíma skyldi stefndi greiða stefnanda 13.500 krónur í sekt fyrir hvern almanaksdag eftir 30. nóvember 2007. Stefnendur halda því fram að við samningsgerðina hafi verið farið mjög nákvæmlega yfir dagsetningar. Fyrirsvarsmanni stefnda hafi verið gert ljóst að stefnendur legðu ríka áherslu á að fá húsið afhent á umsömdum tíma. Ákvæði um dagsektir hafi verið sett í samninginn í því augnamiði að tryggja afhendingu hússins á réttum tíma. Stefnendur benda á að fyrirsvarsmaður stefnda hafi verið byggingarstjóri hússins og alfarið haft umsjón með byggingunni. Af hálfu stefnda hafi aldrei verið gerðar athugasemdir í þá veru að stefnendur stæðu því í vegi að stefndi gæti haldið áfram með verkið eins og haldið sé fram af hálfu stefnda. Þá er á því byggt af hálfu stefnenda að stefndi hafi aldrei áskilið sér viðbótarfrest til afhendingar hússins vegna breyttra forsendna. Stefnendur halda því einnig fram að ekkert orsakasamband sé á milli skiladráttarins og meintra atvika sem stefndi telur ranglega að stefnendur beri ábyrgð á. Í þessu sambandi hafi stefndi einkum bent á þrjú atriði. Í fyrsta lagi haldi stefndi því fram að stefnendur hafi átt að sjá um gröft og fyllingu á grunni og ganga þannig frá plani að unnt yrði að bakka inn í grunninn með húsið. Stefndi segi að stefnendur hafi ekki lokið greftri á grunninum fyrr en 24. október 2005. Hvað þetta varðar benda stefnendur á að við gerð verksamnings hafi legið fyrir að sömu aðilar myndu grafa grunninn, sjá um jarðvegsskipti, aðfyllingu í grunni og flutning hússins. Í 4. gr. samnings aðila segi að undirbúningur hafi átt að hefjast strax að lokinni undirskrift, það er að segja frágangur á teikningum og útvegun leyfa, en aðalverktími hafi átt að vera í júlí til október. Byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út fyrr en 5. október 2005 en það hafi verið á ábyrgð stefnda að útvega tilskilin leyfi, þar á meðal byggingarleyfi. Eðli máls samkvæmt hafi engin byggingarvinna verið unnin fyrr en byggingarleyfi var fengið. Stefnendur hafi hafist handa án tafar eftir að byggingarleyfi lá fyrir og lokið jarðvinnu 24. október 2005. Jarðverktakinn hefði getað klárað verkið heldur fyrr ef ekki hefði þurft að bíða eftir stefnda. Stefnendur segja að stefndi beri í öðru lagi fyrir sig að það sé stefnendum að kenna að húsið var ekki flutt fyrr en 25. janúar 2006. Þessu mótmæla stefnendur og segja að stefndi hafi ekki verið tilbúinn með húsið til flutnings fyrr, raunar hafi það ekki verið alveg tilbúið þann dag og það hafi tekið stefnanda fimm vikur frá þessum degi að klára húsið. Stefnda hafi verið í lófa lagið að hafa samband við stefnendur eða flutningsaðilann og óska eftir að flytja húsið fyrr, en vandamálið hafi einfaldlega verið að stefndi hafi ekki verið tilbúinn með húsið fyrr. Stefnendur segja að í þriðja lagi haldi stefndi því fram að tafir hafi orðið á framvindu verksins vegna þess hve seint stefnendur hafi valið liti, gólfefni, innihurðir og innréttingu. Þá hafi orðið tafir vegna þess að nauðsynlegt hafi verið að taka innréttinguna niður. Stefnendur halda því fram að þessar fullyrðingar stefnda séu ósannaðar og órökstuddar. Þá hafi stefndi aldrei áskilið sér rétt til lengri afhendingartíma eða aukinnar greiðslu vegna þessa. Stefnendur vísa máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 40/2202 um fasteignakaup en þau lög hafi gilt um samning aðila. Samningurinn falli undir skilgreiningu 6. gr. laganna á neytendakaupum. Varðandi athugasemdir sem stefndi hefur haft uppi vísa stefnendur til 36. gr. nefndra laga en þar sé tekið fram að komi hindrun í veg fyrir að seljandi geti efnt kaupsamning á réttum tíma skuli hann upplýsa kaupanda um hana og hvaða afleiðingar hún hafi á möguleika hans til réttra efnda. Stefndi hafi aldrei upplýst stefnendur um efndahindranir, hvað þá að hann rekti þær til vanrækslu stefnenda, eins og hann hefur gefið í skyn eftir að hann afhenti húsnæðið. Telja stefnendur því að athugasemdir stefnda séu fyrirsláttur. Stefnendur reisa kröfu sína um dráttarvexti á ákvæðum III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þá er krafa um virðisaukaskatt á þóknun lögmanns reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnendur benda á að vegna útgefinnar ábyrgðaryfirlýsingar hafi Kaupþingi hf. verið stefnt til réttargæslu og gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna, sbr. heimild í 21. gr. nefndra laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er byggt á því að stefnendum sé að stærstum hluta um að kenna að skiladagur hússins gat ekki orðið 15. október eins og samið hafði verið um. Útilokað hafi verið að koma húsinu á sinn stað fyrr en 25. janúar 2006. Samningur aðila hafi mælt fyrir um gagnkvæmar skyldur aðila. Þannig hafi það verið í verkahring stefnenda að útvega afstöðumynd hjá Braga Þór Haraldssyni, útvega byggingarleyfi og greiða byggingarleyfisgjald, sjá um og kosta gröft úr grunni og fyllingu, ganga þannig frá plani að hægt væri að koma húsinu á grunninn, að velja með eðlilegum fyrirvara innréttingar, gólfefni o.fl. Engar af þessum skyldum sínum hafi stefnendur uppfyllt og því hafi stefndi ekki getað afhent húsið á umsömdum tíma. Stefndi byggir á því að vegna aðgerðaleysis stefnenda hafi honum verið ómögulegt að uppfylla skyldur sínar samkvæmt samningi aðila. Stefndi heldur því fram að það hafi verið forsenda fyrir því að ákvæði um dagsektir yrði virkt að stefnendur stæðu við sinn hluta samkomulags aðila með eðlilegum hætti og með eðlilegum fyrirvara. Stefndi reisir kröfu sína einnig að því að stefnendur hafi ekki sannað að þau hafi orðið fyrir tjóni en að hafa orðið fyrir tjóni sé frumskilyrði þess að geta gert kröfu um skaðabætur. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar hann til ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, meðal annars til 54. gr. laganna. Stefnandi reisir kröfur sínar ennfremur á lögum nr. 7/1936 og vísar einkum til 36. gr. þeirra laga og þá bendir stefndi á lög nr. 38/2001 máli sínu til stuðnings. Kröfu um málskostnað úr hendi stefnenda reisir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn 24. október 2005 hafi verið lokið við að grafa grunninn og þá hafi verið komið mikið frost og ekki unnt að slá upp og steypa grunn undir húsið. Stefndi kveðst hafa farið í þetta verk eins skjótt og unnt var og lokið við að steypa grunn og sökkul hinn 29. nóvember 2005. Stefndi heldur því fram að dráttur sem varð á greftri fyrir grunni hússins hafi valdið honum miklum óþægindum og kostnaði og bendir á sem dæmi í þessu sambandi að hann hafi þurft að útvega tankbíl með heitu vatni svo unnt væri að ljúka við verkið. Stefnendur hafi síðan lokið við að ganga frá lögnum og fylla að grunninum hinn 29. desember 2005 en þetta hafi þurft að gera þannig að unnt væri að koma tjökkum fyrir með það að markmiði að koma húsinu á grunninn. Niðurstaða Ekki verður annað ráðið af málatilbúnaði aðila en að óumdeilt sé að stefndi hafi afhent stefnendum húsið 28. febrúar 2006 eða 134 almanaksdögum eftir umsaminn afhendingardag. Krafa stefnenda um greiðslu dagsekta er reist á 3. gr. samnings aðila og þurfa þeir því ekki að sanna að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna þess dráttar sem varð á afhendingu hússins heldur er þeim heimilt að innheimta févíti samkvæmt greininni án tillits til tjóns sem þau kunna að hafa orðið fyrir. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnendur hafi ekki sannað tjón sitt. Stendur þá eftir hvort stefnendur hafi ekki staðið við sinn hluta samkomulagsins sem leitt gæti til þess að stefnda hafi verið rétt að afhenda húsið síðar en um var samið. Fyrir dóminum greindi aðila mjög á um þetta. Af hálfu stefnenda var því haldið fram að þau hefðu gert allt það sem þeim bar um leið og tilefni gafst til. Af hálfu stefnda var því hins vegar haldið fram að tafir á verkum sem stefnendum bar að vinna hafi valdið honum miklum töfum. Í 3. gr. samkomulags aðila sem rakin er að framan eru skyldur stefnenda nokkuð óljósar. Þannig segir að stefnendur skuli kosta gröft upp úr grunni og fyllingu en ekki er mælt fyrir um að stefnendur eigi að sjá um framkvæmd þessa. Af framburði aðila fyrir dóminum verður þó ekki annað ráðið en að aðilar séu sammála um að stefnendur hafi átt að kosta og annast þennan verkþátt. Í framburði aðila kom fram að ekki hafi verið lokið við að grafa grunn undir húsið fyrr en seinnipartinn í október 2005. Það var hins vegar í verkahring stefnda að annast mælingar fyrir grunninum og þær voru ekki gerðar fyrr en í október 2005. Í samkomulaginu er heldur ekki mælt fyrir um með skýrum hætti hver átti að sækja um byggingarleyfi fyrir húsinu en það leyfi var ekki veitt fyrr en 5. október 2005. Leggja verður til grundvallar að samkomulag aðila sé í öllum aðalatriðum útbúið af forsvarsmanni stefnda en ákvæði um dagsektir mun stafa frá stefnendum. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dóminum að hann hefði byggt allmörg hús svipuð því sem stefnendur keyptu og verður stefndi talinn hafa verið ráðandi við samningsgerðina. Í 36. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sem gilda um lögskipti aðila, er tekið fram hvað seljandi skuli gera ef einhver hindrun verður til þess að seljandi geti ekki efnt kaupsamning á réttum tíma. Seljanda ber samkvæmt greininni að upplýsa kaupanda um hindrunina og hvaða afleiðingar hún hafi á möguleika seljanda til réttra efnda. Ef seljandi sinnir ekki þessari skyldu sinni innan hæfilegs tíma eftir að hann vissi eða mátti vita um hindrunina getur kaupandi krafist skaðabóta fyrir það tjón sem afstýra mátti ef tilkynning hefði verið send á réttum tíma. Samkvæmt þessu hefði stefndi, en forsvarsmaður hans var byggingarstjóri að byggingunni, átt að gera stefnendum grein fyrir því ef athafnaleysi þeirra varð til þess að afhending hússins tafðist. Hann hefði jafnframt átt að benda stefnendum á með skýrum hætti ef hann taldi að stefnendum bæri að annast ákveðin verk sem óljóst er af samningi aðila hver átti að annast, svo sem að útvega byggingarleyfi. Stefndi hefur engin gögn lagt fram um að hann hafi gert stefnendum grein fyrir því að athafnaleysi þeirra myndi tefja afhendinguna en stefndi verður að bera hallann af því að hafa ekki tryggt sér sönnun varðandi þetta. Af þessum sökum verður að taka kröfu stefnenda til greina. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 375.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu stefnenda flutti málið Gísli Guðni Hall hrl. en af hálfu stefnda Daði Ólafsson hdl. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Lambeyri ehf., greiði stefnendum, Vagni Þormar og Guðrúnu Ármannsdóttur, 1.201.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum 375.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í málskostnað.
Mál nr. 163/1999	Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991	Niðurstaða héraðsdóms um að A skyldi sæta gæsluvarðahaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfest.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 17. maí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 660/2010	Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit EES-samningurinn Málsástæða	Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu SS og SC um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál þeirra á hendur F hf. Í málinu höfðu SS og SC lýst kröfum í bú F hf. við slit hans vegna tveggja veðskuldabréfa sem þau höfðu gefið út til F hf. Byggðu þau kröfur sínar m.a. á því að F hf. hefði innheimt of háar afborganir af skuldabréfunum á grundvelli gengistryggingar. Í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti kemur fram að þau byggi á því til vara að ákvæði lánssamninganna um gengistryggingu færu í bága við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá var á því byggt að víkja bæri þessum ákvæðum lánssamninganna til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í báðum tilvikum var á því byggt að þeim bæri einungis að greiða vexti í samræmi við ákvæði lánssamninganna og var í því sambandi vísað til 3. mgr. 36. gr. c. síðarnefndu laga. Með ákvæðinu hefði verið innleidd í íslenskan rétt tilskipun ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum og skýring ákvæðisins réðist því m.a. af skýringu ákvæða 5. og 6. gr. nefndrar tilskipunar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að í greinargerð SS og SC fyrir héraðsdómi hafi ekki verið höfð uppi sú málsástæða sem höfð væri uppi í kærumálinu fyrir Hæstarétti, að þeim bæri einungis að greiða vexti í samræmi við ákvæði lánssamninganna, sem ættu að kröfu þeirra að gilda áfram að undanskildum ákvæðum um gengistryggingu. Þá hafi þau hvorki vísað til 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 né 5. og 6. gr. tilskipunar ráðsins 93/13/EBE í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi. Í ljósi málatilbúnaðar SS og SC yrði því ekki séð að svör EFTA-dómstólsins við spurningum þeirra gætu nokkru skipt fyrir úrlausn málsins. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2010, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál þeirra á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað og þeim gert að greiða sér málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Við slit sóknaraðila samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum lýstu varnaraðilar tveimur kröfum á hendur honum 20. október 2009, annars vegar að fjárhæð 2.202.593 krónur og hins vegar 1.135.801 króna, í báðum tilvikum að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Kröfur varnaraðila snúa að tveimur veðskuldabréfum, sem þau gáfu út til sóknaraðila 29. ágúst 2006. Varnaraðilar byggja þessar kröfur á því að sóknaraðili hafi innheimt of háar afborganir af skuldabréfunum á grundvelli gengistryggingar sem ekki samræmist ákvæðum samninganna rétt skýrðum. Nánari grein er gerð fyrir málsástæðum varnaraðila í hinum kærða úrskurði. Í greinargerð þeirra fyrir Hæstarétti kemur fram að þau byggi á því til vara að ákvæði lánssamninganna um gengistryggingu fari í bága við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Að þeirri málsástæðu frágenginni reisa varnaraðilar kröfur sínar á því að víkja beri þessum ákvæðum lánssamninganna til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum. Í báðum síðastnefndum tilvikum telja varnaraðilar að þeim beri einungis að greiða vexti í samræmi við ákvæði lánssamninganna. Í því sambandi vísa þau til 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, þar sem tekið er fram að ef ósanngjörnum samningsskilamála er vikið til hliðar í heild eða að hluta eða breytt, skuli samningurinn að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur án skilmálans. Varnaraðilar benda á að með þessu lagaákvæði hafi verið innleidd í íslenskan rétt tilskipun ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Skýring 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 ráðist því meðal annars af skýringu ákvæða 5. og 6. gr. nefndrar tilskipunar. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að varnaraðilar byggi málatilbúnað sinn ekki á málsástæðum sem studdar séu lagarökum á grundvelli 36. gr. c. laga nr. 7/1936 og tilskipun ráðsins 93/13/EBE. Eins og málatilbúnaður varnaraðila sé úr gerði gerður varði tilskipunin ekki sakarefni málsins og skipti því engu fyrir úrlausn þess að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Sóknaraðili byggir kröfu sína einnig á því að sú málsástæða varnaraðila, að gengistrygging lánssamninganna fari í bága við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, snerti ekki EES-samninginn þar sem efnahags- og peningamál, þar með talin vaxtamál, séu undanskilin efnissviði hans. Í 46. gr. EES-samningsins sé einungis kveðið svo á að samningsaðilar skuli skiptast á skoðunum og upplýsingum um framkvæmd hans og áhrif samstarfsins á efnahagsstarfsemi og framkvæmd stefnu í efnahags- og peningamálum. Þeir geti ennfremur rætt stefnu, ástand og horfur í efnahagsmálum, en þessi skipti á skoðunum og upplýsingum fari fram án nokkurra skuldbindinga. II Í greinargerð sóknaraðila við meðferð ágreiningsmáls um gjaldþrotaskipti fyrir héraðsdómi á að koma fram til fullnaðar hverjar kröfur hann hefur uppi og á hverju þær eru byggðar, sbr. 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í greinargerð, sem varnaraðilar lögðu fram 19. mars 2010, kröfðust þau þess að við slit sóknaraðila yrðu viðurkenndar kröfur þeirra að fjárhæð 2.202.593 krónur og 1.135.801 króna og yrði þeim skipað í réttindaröð sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Kröfur varnaraðila voru aðallega reistar á því að skuld þeirra við sóknaraðila væri vegna erlends láns og með gengistryggingu þess hefðu þau verið varin fyrir því að íslenska krónan félli í verði gagnvart þeim erlendu myntum, sem lánin voru veitt í. Yrði ekki fallist á þessa málsástæðu byggðu varnaraðilar á því að samningar þeirra við sóknaraðila væru um lán í íslenskum krónum, sem fælu í sér ólögmæta gengistryggingu við erlendar myntir, og væru slík ákvæði ógild samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001. Að frágengnum þessum málsástæðum vísuðu varnaraðilar til 36. gr. laga nr. 7/1936 sem og óskráðra meginreglna samningaréttar um áhrif brostinna forsendna. Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var ekki höfð uppi sú málsástæða, sem höfð er uppi í greinargerð þeirra í kærumáli þessu, að þeim beri einungis að greiða vexti í samræmi við ákvæði lánssamninganna, sem ættu að kröfu þeirra að gilda áfram að undanskildum ákvæðum um gengistryggingu. Þá vísuðu varnaraðilar hvorki til 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936 né 5. og 6. gr. tilskipunar ráðsins 93/13/EBE í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi. Í ljósi málatilbúnaðar varnaraðila verður ekki séð að svör EFTA-dómstólsins við spurningum, sem greindar eru í hinum kærða úrskurði, geti nokkru skipt fyrir úrlausn málsins. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisúrlausnar þar, en varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðilar, Sveinn Óskar Sigurðsson og Samsidanith Chan, greiði óskipt sóknaraðila, Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 56/2008	Stjórnsýsla Skaðabætur Frávísun frá Hæstarétti að hluta Vanreifun Gjafsókn Aðfinnslur	K höfðaði skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu sökum tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna annmarka á meðferðar stjórnsýslumáls hans, en Hæstiréttur hafði í máli nr. 52/2004 ógilt úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins þar sem staðfest var niðurstaða útlendingaeftirlitsins um að afturkalla tímabundið atvinnu- og dvalarleyfi K og vísa honum úr landi. Talið var að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð stjórnvalda að bakað hefði íslenska ríkinu bótaskyldu vegna þess tjóns sem K kynni að hafa orðið fyrir vegna umræddrar brottvísunar, en vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn í málinu hefði leitt til annarrar niðurstöðu um brottvísun K yrði að túlka honum í hag. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að K hefði ekki sýnt fram á réttmæti kröfuliðar er laut að ferðakostnaði hans í kjölfar þess að honum var vísað úr landi. Þá þótti kröfuliður hans vegna missis atvinnutekna svo vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa honum frá héraðsdómi. Í málinu gerði K einnig kröfu um greiðslu bóta vegna þess tjóns sem hann taldi sig hafa beðið vegna takmörkunar á ferða- og atvinnufrelsi hans. Var talið að umræddur liður félli saman við kröfulið K um missi atvinnutekna svo og kröfu hans um bætur vegna ófjárhagslegs tjóns og var sá kröfuliður því ekki tekinn til greina. Þá var kröfu K um greiðslu bóta vegna kostnaðar hans af þjónustu lögmanns við meðferð málsins hjá stjórnvöldum einnig hafnað þar sem K hafði ekki fært sönnur á því að hann hefði greitt umræddan kostnað. Hins vegar var talið að K ætti rétt á miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og voru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiða sér 8.048.653 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Áfrýjandi, sem er litháískur ríkisborgari, mun hafa fengið tímabundið dvalarleyfi hér á landi frá 15. mars 2000 til 1. febrúar 2001, sem síðan mun hafa verið framlengt til 1. febrúar 2002. Hann vann frá 13. september 2000 hjá Hjólbarðahöllinni hf. á grundvelli ótímabundins ráðningarsamnings. Í byrjun maí 2001 bárust lögreglunni í Reykjavík spurnir af því að hann hafi gerst sekur um alvarlegt brot í heimalandi sínu. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að hann hafi á árinu 1995 gerst sekur um manndráp og kynferðisbrot. Hann hafi með dómi héraðsdóms þar í landi í júní 1997 verið talinn ósakhæfur og vistaður á geðsjúkrahúsi, en þaðan hafi hann verið útskrifaður á árinu 1999. Máli áfrýjanda var beint til útlendingaeftirlitsins í október 2001. Það aflaði frekari gagna að utan og kom þar meðal annars fram að áfrýjandi hafi verið haldinn svonefndum ofsóknarkenndum geðklofa („paranoia schitzophrenia“). Með ákvörðun útlendingaeftirlits 26. nóvember 2001 var framangreint dvalarleyfi áfrýjanda afturkallað og honum vísað úr landi. Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. desember 2001, en ráðuneytið staðfesti hina kærðu ákvörðun með úrskurði 8. febrúar 2002. Í ákvörðuninni fólst einnig að áfrýjanda var bannað að koma aftur til landsins fyrir fullt og allt og gilti það bann einnig annars staðar á Norðurlöndunum. Bannið var skráð í Schengen-upplýsingakerfið þannig að áfrýjandi var óæskilegur í Schengen ríkjunum í 3 ár frá skráningunni. Í framhaldi af þessu yfirgaf áfrýjandi landið 2. mars sama ár. Hann höfðaði mál til ógildingar á framangreindum úrskurði ráðuneytisins 9. október 2002. Lauk því með dómi Hæstaréttar 18. júní 2004 í máli nr. 52/2004, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 2760, en með honum var úrskurðurinn ógiltur. II Framangreind niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 52/2004 var á því reist að stjórnvöld þau er í hlut áttu hefðu látið hjá líða að rannsaka svo sem kostur var öll atriði sem þýðingu höfðu við úrlausn málsins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður að líta svo á að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð útlendingaeftirlits og síðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að bakað hafi stefnda bótaskyldu vegna þess tjóns, sem áfrýjandi kann að hafa beðið vegna umræddrar brottvísunar. Vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn á málinu hefði leitt til annarar niðurstöðu um brottvísun áfrýjanda verður að túlka honum í hag, en engin ný gögn þar að lútandi hafa verið lögð fram í málinu. Dómkrafa áfrýjanda er í fimm liðum. Í fyrsta lagi krefst hann bóta að fjárhæð 157.760 krónur vegna ferðakostnaðar frá Íslandi til Litháen í kjölfar brottvísunarinnar. Áfrýjandi hafði tímabundið dvalarleyfi hér á landi. Kostnaður vegna heimferðar hans var því fyrirsjáanlegur án tillits til hinnar ólögmætu brottvísunar. Með því að áfrýjandi hefur heldur ekki sýnt fram á að heimferð í kjölfar brottvísunarinnar hafi verið dýrari en ella hefði orðið er þessum lið hafnað. Í öðru lagi krefst hann bóta vegna missis atvinnutekna að fjárhæð 3.630.893 krónur. Miðar hann þennan kröfulið við árstekjur sínar hjá Hjólbarðahöllinni hf. 2001 og tekur liðurinn til tímabilsins frá því hann fór af landi brott og þar til fyrrgreindur dómur Hæstaréttar gekk. Í málinu eru gögn um að áfrýjandi hafi stundað iðnnám í heimalandi sínu hluta þessa tímabils og notið við það tiltekinna styrkja, en að öðru leyti nýtur engra gagna við um tekjur hans á þessu tímabili. Er kröfuliður þessi svo vanreifaður að óhjákvæmilegt er að vísa honum frá héraðsdómi. Í þriðja lagi gerir áfrýjandi kröfu um bætur að fjárhæð 3.000.000 krónur vegna tjóns sem hann telur sig hafa beðið „vegna víðtækrar takmörkunar á ferðafrelsi auk skerðingar á atvinnufrelsi.“ Að því marki sem þessi kröfuliðu kann að lúta að bótum fyrir fjárhagslegt tjón fellur hann saman við kröfuliðinn um missi atvinnutekna hér að framan, en að því er hann kann að varða bætur fyrir ófjárhagslegt tjón fellur hann saman við miskabótakröfu í fjórða kröfulið áfrýjanda. Verða honum því ekki dæmdar sérgreindar bætur samkvæmt þessum lið. Í fjórða lagi gerir áfrýjandi kröfu um 1.000.000 krónur í miskabætur. Skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til greiðslu miskabóta til handa áfrýjanda er fullnægt og eru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Loks gerir áfrýjandi kröfu um að sér verði greiddar bætur er nemi kostnaði af þjónustu lögmanns hans við meðferð málsins hjá stjórnvöldum. Er þessi kröfuliður að fjárhæð 260.000 krónur. Í málinu liggur hvorki fyrir reikningur vegna þessa kostnaðar né kvittun eða önnur staðfesting á því að áfrýjandi hafi innt þessa greiðslu af hendi. Þar sem áfrýjandi hefur þannig ekki fært sönnur á að hann hafi greitt þennan kostnað verður þessum lið hafnað. Samkvæmt öllu framansögðu verður kröfu áfrýjanda um bætur vegna missis atvinnutekna vísað frá héraðsdómi en stefndi dæmdur til að greiða honum 300.000 krónur í miskabætur. Ber sú fjárhæð dráttarvexti frá 30. október 2004, en þá var mánuður liðinn frá því að áfrýjandi hafði fyrst uppi bótakröfu sína. Þar sem áfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum verður málskostnaður ekki dæmdur. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Það athugast að málið var í héraði tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 11. janúar 2006. Þann 1. nóvember 2007 var málið endurupptekið, flutt að nýju og dómtekið og dómur á það lagður degi síðar. Eru engar ástæður tilgreindar í þingbók fyrir þessum drætti, sem er vítaverður. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Kestutis Baginskas, um bætur fyrir missi atvinnutekna er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2004 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 1. nóvember sl., er höfðað með stefnu birtri 11. mars 2005. Stefnandi er Kestutis Baginskas, Telsai, Litháen. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 8.048.653 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. febrúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, en stefnandi hefur fengið gjafsókn í málinu með leyfi útgefnu þann 21. febrúar 2005. Stefndi gerir þá kröfu aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. MÁLAVEXTIR Stefnandi, sem er litháískur ríkisborgari, kom til landsins seint á árinu 1999. Hann fékk hér vinnu og var honum upphaflega veitt atvinnu- og dvalarleyfi 15. mars 2000, er gilti til 1. febrúar 2001. Það var síðar framlengt og gilti þá til 1. febrúar 2002. Þetta leyfi var afturkallað með ákvörðun útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001, sem staðfest var með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002. Úrskurðurinn byggði á því að stefnandi teldist hættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu. Með vísan til 4. tl. 1. mgr. 11. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 hafi leyfi stefnanda verið afturkallað. Í framhaldi af þessu fór stefnandi af landi brott 2. mars 2002. Í ákvörðun útlendingaeftirlitsins fólst að dvalarleyfi stefnanda var afturkallað og honum vísað úr landi. Jafnframt var honum bannað að koma aftur til landsins fyrir fullt og allt og gilti það bann einnig fyrir öll Norðurlöndin, sbr. Norðurlandasamning þar um frá 1957. Bannið var skráð í Schengen-upplýsingakerfið, sem þýðir að stefnandi er óæskilegur í Schengen ríkjunum í 3 ár frá skráningunni. Framangreind ákvörðun var tekin vegna þess að komið hafði í ljós að stefnandi hafði á árinu 1995 verið dæmdur í heimalandi sínu fyrir að nauðga og myrða unga konu. Þar eð stefnandi greindist með geðklofa var hann dæmdur til vistar á lokuðu geðsjúkrahúsi en var látinn laus þaðan 1999 og mun hafa komið til Íslands í framhaldi af því. Við meðferð málsins hjá útlendingaeftirlitinu og síðar við kærumeðferð fyrir ráðuneytinu kveðst stefnandi hafa notið aðstoðar lögmanns, enda hafi hann verið alls ófær um að gæta hagsmuna sinna gagnvart íslenskum stjórnvöldum, án aðstoðar lögmannsins. Þrátt fyrir beiðni stefnanda um að honum yrði skipaður lögmaður til gæslu hagsmuna hans, hafi ráðuneytið ekki fallist á þá beiðni í úrskurði sínum. Jafnframt því að dvalarleyfi stefnanda var afturkallað var honum vísað brott frá Íslandi, bönnuð endurkoma til Íslands ævilangt sem jafnframt náði til allra Norðurlandanna, auk þess sem hann var skráður í Schengen-upplýsingakerfið, er olli því að stefnandi taldist þar með óæskilegur á landssvæðum allra þeirra ríkja sem aðilar eru að Schengen-samningnum, næstu þrjú ár frá skráningu. Áður en stefnandi fór héðan af landi óskaði hann eftir því við dóms- og kirkjumálaráðuneytið að frestað yrði réttaráhrifum nefnds úrskurðar ráðuneytisins. Kveðst hann hafa gert það aðallega vegna þeirra viðurlaga sem honum hafi verið gert að sæta, en stefnandi hefði þá óskað eftir því við lögmann sinn að höfða dómsmál til að fá ógiltan úrskurð ráðuneytisins, þar sem hann taldi að meðferð stjórnvalda í máli hans væri óréttmæt og ólögmæt. Þessari beiðni stefnanda hafi verið hafnað með bréfi ráðuneytisins dags. 26. febrúar 2002. Úrskurður ráðuneytisins hafi síðan verið ógiltur með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 52/2004, uppkveðnum þann 18. júní 2004. Þar sem stjórnvöld hefðu ekki hlutast til um að rannsaka mál stefnanda nægjanlega til að geta kveðið upp svo íþyngjandi úrskurð, voru taldir slíkir annmarkar á málsmeðferð stjórnvalda að óhjákvæmilegt hafi þótt annað en að ógilda úrskurð þeirra. Í kjölfar dóms Hæstaréttar lagði stefnandi fram skaðabótakröfu á hendur stefnda með bréfi dags. 30. september 2004, þar sem hann taldi að stefndi bæri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann hefði orðið fyrir vegna hins ólögmæta úrskurðar. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 28. október 2004, var bótaskyldu stefnda hafnað þar sem stefndi taldi meint tjón stefnanda ósannað. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi telur að stefndi beri fulla og óskoraða skaðabótaábyrgð á öllu því tjóni sem hann hafi orðið fyrir, sem rekja megi til úrskurðar Útlendingaeftirlitsins frá 26. nóvember 2001 og úrskurðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 8. febrúar 2002, en með dómi Hæstaréttar frá 18. júní 2004 var nefndur úrskurður ógiltur. Þá telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á þeim kostnaði sem fallið hafi til vegna aðstoðar lögmanns hans við meðferð málsins fyrir hinum sömu stjórnvöldum. Stefndi hafi með óréttmætum og ólögmætum hætti brotið á lögvörðum rétti stefnanda með úrskurði sínum. Leiði það til þess að stefnda beri að bæta stefnanda allt það tjón sem hann hafi orðið fyrir og leiði af hinum ólögmæta úrskurði. Dómur Hæstaréttar hafi staðfest sök stefnda við meðferð máls stefnanda og sæti ekki frekari endurskoðun dómstóla. Hinar saknæmu aðgerðir stefnda hafi fyrirsjáanlega valdið honum verulegu tjóni, sem stefndi hafi aukið enn frekar á með því að fallast ekki á frestbeiðni stefnanda. Gera verði strangar kröfur til stjórnvalda við meðferð mála er varða mikilsverð mannréttindi og sérstaklega þegar þau séu takmörkuð með þeim hætti sem gert var í tilviki stefnanda, sem hafi verið langt umfram það sem nauðsynlegt hafi getað talist og úr hófi fram miðað við málsefnið. Byggir stefnandi fjárkröfur sínar á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum fjárhagstjóni og verulegri röskun á stöðu og högum, sérstaklega vegna þess að stefndi hafi ekki fallist á beiðni stefnanda um frestun réttaráhrifa úrskurðar stefnda. Vísar stefnandi til stuðnings krafna sinna til reglna skaðabótaréttarins um hlutlæga ábyrgð hins opinbera auk þess sem stefnandi byggir á almennum reglum skaðabótaréttarins um sök, en í tilfelli stefnanda beri að beita ströngu sakarmati þar sem hið opinbera eigi í hlut og um mikilsverð mannréttindi stefnanda var að ræða. Þá telur stefnandi að ekki verði gerðar jafnstrangar kröfur um sönnun fjárhæðar tjóns hans er leiða megi af reglum bótaréttarins, m.a. vegna sakar stefnda og þess að tjónsfjárhæðir í sumum tilfellum byggjast óhjákvæmilega á huglægu mati. Með úrskurði stefnda hafi stefnanda verið gert að yfirgefa Ísland gegn vilja hans. Beinn ferðakostnaður stefnanda við brottför héðan við kaup á flugfarseðlum hafi numið 157.760 krónum. Beri stefndi ábyrgð á þessum útlagða kostnaði stefnanda skv. almennum reglum skaðabótaréttarins. Þegar stefnanda hafi verið gert að yfirgefa Ísland hafi hann verið í fastri vinnu hjá Hjólbarðahöllinni ehf., leigt íbúð í Reykjavík og átt í sambandi við íslenska konu. Stefndi hafi ekki fallist á að fresta réttaráhrifum úrskurðarins meðan leitað hafi verið álits dómstóla um réttmæti og lögmæti úrskurðarins. Úrskurður og afstaða stefnda til frestbeiðni stefnanda hafi valdið því að hann hafi orðið af atvinnu sinni og tekjum því samfara, en vissulega séu þau réttindi kyrfilega varin í stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindasamningum. Með úrskurði sínum hafi stefndi svipt stefnanda á ólögmætan hátt möguleikum til að halda áfram atvinnu sinni og þar með lífsviðurværi í skjóli þess leyfis er stefndi hafði veitt stefnanda. Beri stefndi fulla bótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna missis atvinnutekna. Stefnandi hafi ekki fengið atvinnu í sínu heimalandi enda sé atvinnuástand þar mjög erfitt. Hafi stefnandi um nokkurt skeið verið í ólaunuðu iðnnámi. Við útreikning á missi atvinnutekna miði stefnandi við árstekjur sínar hjá Hjólbarðahöllinni ehf. árið 2001, en skv. skattframtölum hafi þær numið 2.028.477 krónum fyrir skatta. Ráðstöfunartekjur séu samkvæmt því 1.556.097 krónur. Tímabil missis atvinnutekna reikni stefnandi frá mars 2002, er hann fór af landi brott, til júní 2004, er dómur Hæstaréttar var kveðinn upp. Samtals sé tímabilið fyrir missi atvinnutekna 28 mánuðir sem reiknist 3.630.893 krónur. Stefnandi krefst einnig þess að stefnda verði gert að bæta honum það tjón sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna víðtækrar takmörkunar á ferðafrelsi auk skerðingar á atvinnufrelsi, en hvort tveggja hafi haft veruleg áhrif á stöðu og hagi stefnanda. Er úrskurður stefnda hafi verið ógiltur með dómi Hæstaréttar hafi stefnandi þurft að búa við umrædda ólögmæta takmörkun í rúm tvö ár. Úrskurður stefnda hafi valdið því að stefnanda hafi verið gert ómögulegt að ferðast til annarra Norðurlanda og allra annarra ríkja sem þátt taka í Schengen-samstarfinu, sbr. lög nr. 16/2000. Með sama hætti hafi verið girt fyrir möguleika hans til að sækja sér atvinnu á Schengen-svæðinu. Skerðingin hafi leitt beint af úrskurði stefnda, sem nú liggi fyrir að hafi verið ólögmætur frá upphafi. Liggi engin rök til þess að stefndi geti bótalaust svipt stefnanda slíkum sjálfsögðum mannréttindum, án þess að fyrir því liggi óyggjandi heimildir sem beitt sé með lögmætum hætti. Í tilviki stefnanda hafi ekki verið um það að ræða og hafi heimildum þessum verið beitt af stefnda án þess að nokkurt tilefni hafi gefist til að beita svo víðtækum viðurlögum gagnvart stefnanda. Þá séu umrædd réttindi vissulega varin í stjórnarskrá Íslands og í mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá vísar stefnandi, til stuðnings kröfu sinni, að þegar stjórnvöld úrskurðuðu um afturköllun dvalarleyfis hans og brottvísun frá Íslandi, hafi þau farið offari með því að kveða jafnframt á um ævilangt endurkomubann og tilheyrandi skráningu hans í SIS-kerfið. Stefnandi hafi ekki leynt stefnda neinu og gefið allar þær upplýsingar sem kallað hafi verið eftir þegar hann hafi sótt um dvalar- og atvinnuleyfi á Íslandi. Þá hafi stefnandi ekki gerst brotlegur við hegningarlög og hefði hann sinnt sinni atvinnu samviskulega. Háttsemi stefnanda hafi þannig ekki á nokkurn hátt gefið stefnda tilefni til að beita þeim viðurlögum sem honum hafi verið gert að sæta og greini í úrskurði stefnda. Í 14. gr. þágildandi laga nr. 45/1965, um eftirlit með útlendingum, hafi verið mælt fyrir um heimild en ekki skyldu til að beita endurkomubanni. Beri, skv. almennum lögskýringum, að beita slíkri heimild með varfærni. Beiting heimildarinnar hafi verið algjörlega óþörf í tilfelli stefnanda, þar sem íslensk stjórnvöld hafi í hendi sér hvort stefnanda verði aftur veitt hér atvinnu- og dvalarleyfi að fenginni umsókn. Með ákvörðun sinni hafi stefnanda aftur á móti verið gert ómögulegt að ferðast til flestra Evrópulanda og afla sér þar atvinnu. Endurkomubann stefnda gagnvart stefnanda hafi jafnframt leitt til þess skv. 3. tl., b. lið, 6. gr. laga nr. 16/2000, sbr. 3. tl. 96. gr. Schengen-samningsins, að heimilt hafi verið að skrá stefnanda í Schengen-upplýsingakerfið, sem hafi verið gert og hafi sú skráning gilt í þrjú ár. Slík skráning hafi því aðeins verið heimiluð væri viðkomandi vísað brott og jafnframt bönnuð endurkoma. Að mati stefnanda hafi því verið gengið mun lengra en heimild og efni hafi staðið til, sem leitt hafi til hinnar ólögmætu ferðafrelsis- og atvinnuskerðingar stefnanda, er stefndi beri bótaábyrgð á. Tjón stefnanda vegna þessa metur hann á 3.000.000 króna og sé krafan hófleg þegar litið sé til þess tímabils er skerðingin hafi staðið yfir og hversu yfirgripsmikil hún hafi verið auk þess sem hún hafi beinst að mikilsverðum og sjálfsögðum mannréttindum. Þá gerir stefnandi kröfu um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna, en skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 sé heimilt að láta þann sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns að greiða miskabætur. Í aðgerðum stefnda hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnanda og frelsi hans til að ferðast og sækja sér atvinnu utan hans heimalands. Skráning stefnanda í Schengen upplýsingakerfið hafi falið í sér grófa atlögu að friði, æru og persónu stefnanda. Loks krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum bætur er nemi kostnaði lögmanns stefnanda við meðferð máls hans hjá stjórnvöldum. Gögn málsins beri með sér nauðsyn þeirrar sérfræðiaðstoðar. Vinna lögmannsins hafi verið nauðsynleg til að halda fram rétti stefnanda og hafi hún m.a. falið í sér víðtæka gagnaöflun, m.a. frá heimalandi hans. Þá hafi ekki síður verið ástæða fyrir stefnda að skipa stefnanda lögmann, vegna þeirrar afstöðu stefnda til stefnanda að hann kynni enn að vera haldinn geðsjúkdómi og því vart fær um að gæta sjálfur hagsmuna sinna svo tryggt væri. Stefnandi, sem sé ríkisborgari Litháens, hafi ekki talað nema hrafl í íslensku og með engu móti getað beitt lögmæltum andmælarétti sínum nema með aðstoð löglærðs aðila, enda um flókin lögfræðileg atriða að tefla. Telur stefnandi að vegna ákvæða 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 hafi stefnanda með stoð í lögum nr. 19/1991 borið að fá skipaðan lögmann til að gæta réttinda sinna við rannsókn málsins. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að stefnda hafi borið að skipa honum talsmann til gæslu hagsmuna hans, og bendir í því sambandi til 34. gr. laga nr. 96/2002. Þó umrædd lög hafi ekki verið komin í gildi á þessum tíma sýni þau nauðsyn þess að aðilum sé skipaður talsmaður þegar um jafnalvarlegt málefni er að ræða og afturköllun dvalarleyfis, brottvísun og endurkomubann. Þá vísar stefnandi til 13. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem fullgiltur var af Íslands hálfu 30. desember 1966. Samkvæmt ákvæðinu skuli viðkomandi leyfast að skjóta brottvísunarúrskurði til lögbærs stjórnvalds, fá mál sitt endurskoðað og hafa málsvarnarmann í því skyni. Þá telur stefnandi það leiða sjálfkrafa af ákvæðum laga nr. 37/1993 er jafnframt styðjist við góða stjórnsýsluhætti, að þau réttindi sem þar séu mönnum tryggð, séu haldlaus og málsmeðferð fyrir stjórnvöldum geti ekki orðið réttlát, nema viðkomandi útlendingur hafi talsmann sér til aðstoðar. Vísar stefnandi og til inntaks 6. gr. laga nr. 62/1994, um réttláta málsmeðferð, hvort heldur er fyrir dómi eða stjórnvaldi. Krafa stefnanda vegna kostnaður lögmannsins sé 260.000 krónur. Samtals sé bótakrafa stefnanda á hendur stefnda 8.048.653 krónur og er krafist dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá því að úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins lá fyrir, en frá þeim tíma hafi stefnandi orðið af þeim réttindum sem bóta er krafist fyrir, atvinnumissi, frelsisskerðingu o.s.frv. Stefnandi hafnar algjörlega fullyrðingum stefnda að um mistök hafi verið að ræða í stjórnsýslunni varðandi mál stefnanda, og því beri stefndi enga bótaábyrgð í málinu. Stefnda hafi ekki getað ekki dulist að með úrskurði útlendingaeftirlitsins, er síðar var staðfestur af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, hafi stefndi brotið ákvæði stjórnsýslulaga og þar með á lögvörðum réttindum stefnanda og stefndi geti ekki nú flokkað það sem einföld mistök er ekki leiði af sér bótaskyldu. Beri stefndi auk þess ábyrgð á verkum sínum, hvort sem þau eru unnin fyrir mistök eða ekki. Lögmaður stefnanda hefði ítrekað bent á að yrðu þau skref stigin sem að var stefnt fæli það í sér brot á reglum stjórnsýsluréttarins er mál stefnanda var til meðferðar hjá stjórnvöldum. Úr því að stefndi hafi kosið að hafa að engu athugasemdir stefnanda og fara fram með málið með ólögmætum hætti, beri stefndi ábyrgð á þeim athöfnum sínum, þ.m.t. skaðabótaábyrgð á því tjóni sem leiði af hinum ólögmæta úrskurði. Stefnandi telur þó engu að síður að stefndi beri bótaábyrgð hvort sem er, þar sem nú liggi fyrir að úrskurður stefnda hafi verið ólögmætur og hann verið ógiltur með dómi. Verði stefnanda ekki um það kennt og tjón það sem leitt hafi af úrskurðinum eigi að leggjast á herðar stefnda, enda engin gild rök fyrir því að láta stefnanda bera það tjón. Stefnandi hafi ekkert til saka unnið við meðferð málsins fyrir stjórnvöldum, veitt allar þær upplýsingar og lagt öll þau gögn fram sem til var ætlast við öflun dvalarleyfis og síðar við meðferð málsins fyrir stjórnvöldum. Stefnandi telur einnig að hefðu stjórnvöld farið að lögum hefði aldrei komið til afturköllunar dvalarleyfis hans og þeirra viðurlaga sem því fylgdu og því ekki komið til þeirra málaferla sem fylgdu. Stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir þeirri staðhæfingu sinni, að ef stjórnvöld hefðu farið að réttum lögum hefði það engu að síður leitt til sviptingar dvalarleyfis stefnanda. Með sama hætti beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að dómur Hæstaréttar hefði orðið annar. Stefnandi telur að við meðferð málsins fyrir stjórnvaldi, hefði aldrei komið til sviptingar dvalarleyfis stefnanda, ef stjórnvöld hefðu ekki brotið á lögvörðum rétti hans. Stefndi í máli þessu sé íslenska ríkið og sé dóms- og kirkjumálaráðherra stefnt f.h. þess þar sem hann fer með æðstu stjórn útlendingamála auk þess sem ráðuneyti hans hafi kveðið upp þann úrskurð er síðar var ógiltur með dómi Hæstaréttar og stefnandi leiðir nú rétt sinn af til heimtu skaðabóta. Þá er fjármálaráðherra stefnt f.h. íslenska ríkisins vegna þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem stefndi ber í málinu. Vísað er til laga nr. 33/1944, laga nr. 45/1965 og nr. 19/1991, laga nr. 37/1993, laga nr. 16/2000, laga nr. 96/2002 og laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og Alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins um bótaábyrgð hins opinbera með og án sakar, laga nr. 50/1993, einkum 26. gr., ákvæða laga nr. 91/1991 og almennar reglur einkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði. Varðandi kröfu um dráttarvexti og upphafstíma þeirra vísar stefnandi til laga nr. 38/2001. Stefndi mótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Að mati stefnda eru ekki skilyrði til að dæma stefnda til greiðslu bóta í þessu máli. Stefnandi beri sönnunarbyrði um allt sem kröfu hans viðkomi. Krafa stefnanda sé ósönnuð að öllu leyti. Á því er byggt að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, a.m.k. sé tjón ósannað. Á því er byggt að stefndi hafi ekki valdið stefnanda neinu tjóni. Stefnandi hafi framið hrottalegan glæp í heimalandi sínu árið 1995. Þó meirihluti Hæstaréttar hafi komist að þeirri niðurstöðu að ógilda bæri úrskurð dóms- og kirkjumálaráðuneytis 8. febrúar 2002 um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlits 26. nóvember 2001, vegna galla á málsmeðferð, leiði ekki af því sönnun fyrir því að um sök hafi verið að ræða hjá stefnda og enn síður að slíkt eigi að leiða til bótaskyldu stefnda. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkomi, þ.m.t. um sök, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda í stefnu, um að dómur Hæstaréttar staðfesti sök og að slíkt sæti ekki frekari endurskoðun, sem rangri. Sérstaklega er mótmælt, sem röngum, fullyrðingum stefnda um að gera eigi strangar kröfur til stjórnvalda í þessu máli og sjónarmiðum stefnanda um hlutlæga ábyrgð ríkisins eða strangt sakarmat er mótmælt sem fráleitum. Til þess séu engin skilyrði. Þá er mótmælt sem röngu að aðgerðir stefnda hafi verið langt umfram það sem nauðsynlegt hafi getað talist og úr hófi fram. Fullyrðingum stefnanda í stefnu þess efnis, að ekki verði gerðar jafnstrangar kröfur um sönnun fjárhæðar tjóns stefnanda er leiða megi af reglum bótaréttarins, m.a. vegna sakar stefnda og þess að tjónsfjárhæðir í sumum tilfellum byggist óhjákvæmilega á huglægu mati, er mótmælt sem röngum. Stefnanda beri að sanna meint tjón sitt. Stefnandi hafi haft tímabundið dvalarleyfi í landinu og raunar dvalið lengur en dvalarleyfi hans gilti. Engar bótakröfur verði gerðar á þeim grundvelli að mati stefnda. Orsök brottvísunar sé fortíð stefnanda. Bent er á að útlendingaeftirlit hafi rökstutt ákvörðun sína m.a. með eftirfarandi: „Það er álit ÚTL að umsækjandi sé hættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu með tilliti til sjúkdómsgreiningar í heimalandi og að fyrst og fremst beri stofnuninni að gæta að hagsmunum borgara landsins .“ Enda þótt á málsmeðferð hafi reynst gallar eins og fram komi í dómi Hæstaréttar, telur stefndi að efnislega hafi verið næg rök til að vísa stefnanda úr landi. Af dómi Hæstaréttar megi ráða að niðurstaða réttarins byggi á því að formgalli hafi verið á málsmeðferð stjórnvalda. Af því verði að ætla að réttur stefnanda til bóta ráðist af því að hann sýni fram á að ákvörðun stjórnvalda hefði orðið önnur ef ekki hefði komið til umræddur formgalli. Það er mat stefnda að hefði málsmeðferð verið án formgalla hefði niðurstaða málsins orðið sú sama. Sönnunarbyrði fyrir því verði ekki velt yfir á stefnda eins og stefnandi vilji. Stefnandi hafi að sjálfsögðu sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði fengið endurnýjað dvalar- og atvinnuleyfi. Mótmælt er fullyrðingu um að stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir því að dómur Hæstaréttar hefði orðið annar. Stefndi telur yfirgnæfandi líkur á því, miðað við forsögu máls stefnanda, að niðurstaða Hæstaréttar hefði orðið önnur ef stjórnvöld hefðu staðið hnökralaust að rannsókn á máli stefnanda. Verði talið að stefndi sé bótaskyldur er á því byggt að eigin sök stefnanda, með því að greina ekki frá glæpum þeim sem hann framdi árið 1995 og geðsjúkdómi sínum við umsókn um atvinnu- og dvalarleyfi hér á landi, rými burt bótarétti stefnanda. Bótakrafa stefnanda er sundurliðuð undir liðum I. V. á bls. 3-6 í stefnu. Þeim er öllum mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefndi mótmælir því að hann beri ábyrgð á ferðakostnaði stefnanda. Ekki sé hægt að fella útgjöld við ferð stefnanda til síns heima undir skaðabætur, en stefnandi hafi dvalið tímabundið hér á landi. Þegar stefnandi hafi farið af landi brott hafi atvinnu- og dvalarleyfi verið útrunnið miðað við þær forsendur sem það hafi verið reist á. Stefnandi hafi enga tryggingu haft fyrir því að fá hér dvalar- og atvinnuleyfi áfram. Stefndi mótmælir því að bera ábyrgð á missi atvinnutekna. Stefnandi hafi haft tímabundið atvinnu- og dvalarleyfi til 1. febrúar 2002 en dvalið þó lengur hér á landi en ekki haft tryggingu fyrir því að leyfið yrði framlengt. Eðli sínu samkvæmt hafi ráðningarsamningur því augljóslega verið tímabundinn að þessu leyti. Stefnandi hafi ekki átt skýlausan rétt til dvalar- og atvinnuleyfis en slíkt leyfi sé alger forsenda fyrir ráðningarsamningi. Stefnandi hafi verið hér á landi á grundvelli tímabundins leyfis, sem háð hafi verið markaðslögmálum, fyrirmælum Vinnumálastofnunar, afstöðu verkalýðsfélaga, vinnuveitanda og stjórnvalda. Stefnanda hafi verið ljóst eins og öðrum útlendingum sem hingað koma að hann gat átt von á höfnun endurnýjunar leyfis og þá hafi honum borið að fara til síns heimaríkis. Kröfu stefnanda vegna takmörkunar á ferðafrelsi og skerðingar á atvinnufrelsi er mótmælt en stefndi telur þennan lið stórkostlega vanreifaðan og ósannaðan. Efnislega hafi verið fyrir að fara heimild til brottvísunar stefnanda úr landi og að galli á málsmeðferð geti ekki leitt til bótaskyldu stefnda. Stefnandi hafi verið skráður í SIS til þriggja ára. Sú skráning hafi falið í sér að stefnandi hafi þótt óæskilegur á landsvæði allra Schengen ríkjanna. Skráningin ein og sér hafi ekki falið í sér að stefnanda væri óheimil koma til allra ríkjanna eða honum væri óheimilt að sækja um starf í einhverju samningsríkjanna. Samkvæmt 5. og 25. gr. Schengen samningsins hafi honum verið heimilt að óska eftir undanþágu frá ferðabanni hefði nauðsyn borið til. Jafnframt hafi honum verið heimilt að sækja um vinnu í einhverju samningsríkjanna og þá hefði komið til umsókn um niðurfellingu skráningar ef viðkomandi ríki hefði viljað veita honum vinnu. Ólíklegt verði að telja að stefnandi hafi ætlað sér að sækja um atvinnuleyfi erlendis, því flest ef ekki öll Schengen ríkin krefji umsækjendur um sakavottorð. Samkvæmt gögnum málsins verði ekki séð að stefnandi hafi reynt að fá sérstaka ferðaheimild eða reynt að afla sér atvinnuleyfis innan Schengen svæðisins. Ekki sé hægt að fallast á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna skráningar í SIS eða vegna skráningar að öðru leyti. Auk þess vilji stefndi benda á að Ísland hafi skyldur til skráningar samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum. Stefndi telur ekki skilyrði til að dæma miskabætur í málinu. Mótmælt er sem röngu að í aðgerðum stefnda hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnanda og frelsi hans og að skráning í Schengen upplýsingakerfið hafi falið í sér grófa atlögu að friði, æru og persónu stefnanda. Um kröfu vegna lögmannskostnaðar kveður stefndi það andstætt dómvenju að dæma lögmannskostnað á stjórnsýslustigi, m.a. vegna leiðbeiningarskyldu stjórnvalda. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi greitt þennan lögmannskostnað. Enginn reikningur er lagður fram og engin kvittun liggur fyrir. Krafa samkvæmt þessum lið sé um bætur. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni að mati stefnda. Því er mótmælt sem röngu að vegna ákvæða 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga nr. 45/1965 eða vegna annarra laga hafi stefnanda með stoð í lögum um meðferð opinberra mála borið að fá skipaðan lögmann til að gæta réttinda sinna við rannsókn málsins. Meðferð máls vegna dvalarleyfis eða afturköllunar dvalarleyfis, brottvísunar og endurkomubanns fari ekki eftir lögum um meðferð opinberra mála, enda séu slík mál ekki refsimál sem heyri undir rannsóknarvald lögreglu, heldur eru þetta mál sem falla undir rannsóknar- og ákvarðanavald stjórnvalds. Hér sé um að ræða málefni sem heyri undir stjórnsýslu og lúti reglum stjórnsýslulaga. Stefnandi rugli saman stjórnsýsluþætti og refsiþætti laga nr. 45/1965. Í umfjöllun sinni um varakröfu segir stefndi að miðarnir hafi verið dýrir, stefnandi hafi valið dýrasta kostinn við að komast úr landi en honum hafi borið að takmarka kostnaðinn eins og kostur hafi verið og velja hagkvæmasta fargjald sem völ var á. Krafa þessi er vanreifuð. Um missi atvinnutekna í 28 mánuði segir að algerlega séu ósannaðar fullyrðingar stefnanda um að hann hafi ekki fengið atvinnu í sínum heimalandi eða að atvinnuástand þar sé mjög erfitt. Eins og að framan greini sé það ósannað. Auk þess verði stefndi ekki gerður bótaskyldur vegna slíks. Stefnandi hafi ekki gert grein fyrir því að hvaða leyti glæpur hans frá 1995 hafi haft áhrif á tekjuöflunarmöguleika hans í heimalandinu. Að mati stefnda er ósannað að hann hafi um nokkurt skeið verið í ólaunuðu iðnnámi. Krafa stefnanda samkvæmt þessum tölulið sé óljós og vanreifuð. Stefnandi reikni tímabil missis atvinnutekna frá mars 2002 til júní 2004 þegar dómur Hæstaréttar var kveðinn upp. Krafa sé gerð um 28 mánuði en þeir virðist vera 27,5. Kröfuliður þessi sé vanreifaður. Fram virðist koma að stefnandi hafi verið í verkþjálfun frá 3. febrúar 2003 15. júlí 2004 en af því tímabili nái bótakrafa hans til 18. júní 2004. Umfjöllun um þessa verkþjálfun sé algerlega vanreifuð. Einnig sé algerlega óútskýrður tími frá mars 2002 til mars 2003 eða eins árs tímabil. Að mati stefnda er algerlega ósannað að stefnandi hafi ekki haft tekjur á þessu tímabil og að hann hafi verið í ólaunuðu iðnnámi en fyrir því hafi stefnandi sönnunarbyrði. Þá hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt. Að mati stefnda sé fráleitt að miða við tekjur á Íslandi með vísan til þess sem áður greini að dvalar- og atvinnuleyfi hans hafi verið tímabundið og ekki náð til þess tímabils sem bótakrafan taki til. Stefnandi sé auk þess ríkisborgari annars lands og verði að mati stefnda að miða við tekjur í heimaríki. Þá hafi stefnandi ekki upplýst hvort hann hafi átt rétt til atvinnuleysisbóta í heimaríki sínu. Að mati stefnda hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt, hafi það nokkuð verið, og sé það ekki á ábyrgð stefnda að hann hafi valið að fara í iðnnám í stað þess að vinna. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem kröfu hans viðkomi. Stefndi hafi í tekjuviðmiðunum sínum miðað við tekjur eins árs hér á landi. Stefndi telur að greiðslu frá Ábyrgðasjóði launa verði ekki bætt við tekjur stefnanda tekjuviðmiðunarárið auk þess sem stefnandi telur að viðmiðunartímabil þessa bótakröfuþáttar, þ.e. 28 mánuðir, sé allt of langt og aðeins eigi að miða við dagvinnulaun. Stefnandi hafi enga tryggingu haft fyrir yfirvinnu. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni hafi honum eins og öðrum tjónþolum borið lögum samkvæmt að takmarka tjón sitt sem skyldi. Engin gögn séu fyrirliggjandi er sýni að stefnandi hafi verið á atvinnuleysisskrá í heimaríki eða í vinnu, engin gögn hafa verið lögð fram er sýna skattskil í heimaríki hans og er skorað á hann að leggja slík gögn fram. Stefndi telur kröfulið vegna takmörkunar í 2 ár frá brottvísun úr landi til dóms Hæstaréttar allt of háan og krafan sé algerlega vanreifuð og virðist blandast öðrum liðum í kröfugerð stefnanda. Fullyrðing stefnanda, að hann meti tjón sitt vegna þessa á 3.000.000 króna sé algerlega fráleit og í engu greint frá því hvernig sú fjárhæð er fundin. Þess skuli getið að Litháen hafi orðið hluti af Evrópusambandinu 1. maí 2004 en frá og með þeim tíma hafi allar skráningar í SIS kerfið fallið niður er varðaði ríkisborgara Litháen. Miskabótakröfu er mótmælt sem allt of hárri og ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd að mati stefnda. Að auki telur stefndi að eigin sök stefnanda sé veruleg sem leiða eigi til lækkunar á kröfum stefnanda. Hann hafi í engu getið um fortíð sína við komu til Íslands sem honum hafi ekki getað dulist að skipti miklu máli. Þá vísar stefndi til sjónarmiða skaðabótaréttarins um skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt og til sönnunarsjónarmiða skaðabótaréttarins. Verði krafa stefnanda að einhverju leyti tekin til greina er þess kafist að allar greiðslur sem stefnandi fékk á viðmiðunartímabili bóta í málinu dragist frá bótakröfu hans. Vegna varakröfu er vísað til umfjöllunar að öðru leyti um aðalkröfu framar í greinargerð þessari. Dráttarvaxtakröfu er mótmælt. Upphafstími hennar sé ekki í samræmi við vaxtalög. Telur stefndi að ef fallist verði á dráttarvexti af kröfu stefnanda sé rétt að miða við þingfestingu málsins 22. mars 2005 eða síðara tímamark. Verði ekki á það fallist er á það bent að bótakrafa stefnanda sé dagsett 30. 2004. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 beri skaðabótakröfur ekki dráttarvexti fyrr en mánuður er liðinn frá því að kröfuhafi lagði fram upplýsingar, en sá viðmiðunardagur væri 30. október 2004. Verði ekki fallist á framangreint er á það bent að óeðlilegt sé að miða upphafstímamark vaxta við 8. febrúar 2002 eins og gert sé í stefnu því stefnandi hafi ekki farið af landi brott fyrr en 2. mars 2002. NIÐURSTAÐA Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 18. júní 2005 var úrskurður dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 8. febrúar 2002, um staðfestingu ákvörðunar útlendingaeftirlitsins 26. nóvember 2001 um afturköllun á dvalarleyfi stefnanda, hér á landi, brottvísun hans héðan sem jafnframt gildir á Norðurlöndum, ævilangt endurkomubann til Íslands og skráningu í Schengen-upplýsingakerfið næstu þrjú árin, ógiltur. Byggt var á því að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð útlendingaeftirlitsins og síðar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins að óhjákvæmilegt væri að taka aðalkröfu stefnanda um ógildingu til greina. Sú niðurstaða ein og sér fellir ekki bótaskyldu á stefnda. Líta verður til þess hvort niðurstaða stjórnvaldsins hefði orðið sú sama hefði ekki komið til framangreinds annmarka á meðferð málsins. Stefnandi ber sönnunarbyrðina um það að niðurstaðan hefði orðið önnur. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar lá fyrir að stefnandi hafði framið manndráp og nauðgun í heimalandi sínu og verið dæmdur í öryggisgæslu vegna þess á árinu 1995. Öll atvik er varða stefnanda benda til þess að niðurstaða hefði verið sú sama og honum verið vísað úr landi og verður stefndi, íslenska ríkið, því sýknað af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður á milli aðila verður felldur niður. Stefnandi hefur fengið gjafsóknarleyfi og verður allur málskostnaður hans greiddur úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Kestutis Baginskas. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 750.000 krónur.
Mál nr. 170/2017	Fasteignakaup Galli Fylgifé Skaðabætur Tómlæti	G ehf. höfðaði mál á hendur Í hf. og J ehf. til heimtu bóta vegna galla á fasteign sem félagið hafði keypt af Í hf. fyrir milligöngu J ehf. Byggði G ehf. í fyrsta lagi á því að skort hefði á að öll þau tæki og búnaður sem áskilin voru við kaupin hefðu fylgt fasteigninni. Í öðru lagi byggði G ehf. á því að fasteignin hefði verið haldin galla vegna leka með þaki og á milligangi. Þá byggði G ehf. í þriðja lagi á því að það ætti rétt til bóta vegna þess óbeina tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna vanefndanna. Héraðsdómur sýknaði J ehf. af kröfum G ehf. en féllst á kröfu þess á hendur Í hf. vegna þakgallans. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms vegna þakgallans en taldi að hafna bæri kröfu G ehf. um bætur vegna vöntunar á tækjum og búnaði, annars vegar að með vísan til þess að félagið hefði ekki sinnt áskorun seljanda um skoðun fyrir kaupin og hins vegar með vísan til þess að G ehf. hefði ekki innan sanngjarns frests tilkynnt Í hf. um vanefndina og að félagið hygðist bera hana fyrir sig. Þá hafnaði rétturinn kröfu G ehf. um bætur fyrir óbeint tjón með vísan til 1. mgr. 43. gr. laga nr. 40/2002. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms samkvæmt því staðfest.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Þorgeir IngiNjálsson landsréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 15. mars 2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda og stefnda verðióskipt gert að greiða sér annars vegar 59.914.700 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí2014 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 5. mars 2015 að fjárhæð4.532.093 krónur, og hins vegar71.500.673 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 1. júní 2015til 30. janúar 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert aðgreiða sér 5.205.251 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 1.maí 2014 til 5. janúar 2015, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. lagannafrá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Gagnáfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar fyrir sitt leyti 17. maí 2017. Hann krefst sýknu af kröfumaðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hendi hans í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti.IEins og greinir í hinum áfrýjaðadómi á málið rót sína að rekja til samnings aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda 22.apríl 2014 um kaup þess fyrrnefnda á fasteigninni að Eyrartröð 12 íHafnarfirði, en um er að ræða atvinnuhúsnæði sem gagnáfrýjandi eignaðist íapríl 2013 og aðaláfrýjandi hugðist nota undir fiskvinnslu. Stefndi hafði milligönguum viðskiptin. Í kaupsamningi og söluyfirliti starfsmanns stefnda 4. mars 2014,sem fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda undirritaði, var tekið fram að kaupanda værium það kunnugt að seljandi hefði eignast fasteignina í skuldaskilum, hefðialdrei haft afnot af henni og þekkti hana ekki umfram það sem fram kæmi ísöluyfirlitinu og opinberum gögnum. Því legði seljandi ríka áherslu á það viðkaupanda að hann gætti sérstakrar árvekni við skoðun og úttekt á eigninni ogleitaði sér aðstoðar hjá sérfróðum aðilum við mat á ástandi hennar. Þessi samitexti var einnig tekinn upp í fimm kauptilboð aðaláfrýjanda í eignina átímabilinu 4. til 19. mars 2014. Þá var þess getið í söluyfirliti að húsið værimeð öll tilskilin leyfi fyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu tengda þannigrekstri, „s.s. frysti, vinnslusal, móttöku og kæligeymslu“. Aðaláfrýjandi fékkhúsið afhent í byrjun maí 2014, en það hafði fram að því verið leigt út tileinkahlutafélags sem hafði þá starfsemi með höndum í því að verka og kaldreykjafisk. Kom hann fljótlega á framfæri við gagnáfrýjanda og stefnda athugasemdumvegna ástands hússins. Lutu þær aðallega að því að tilgreindir naglfastirhlutir, sem verið hefðu til staðar í húsinu við skoðun aðaláfrýjanda á því íaðdraganda kaupsamnings, hefðu verið fjarlægðir. Ástand hússins væri af þessumsökum ekki í samræmi við það sem um hefði verið samið og það gæti að óbreyttuekki þjónað því hlutverki sem aðaláfrýjandi hefði ætlað því. Þá er þess að getaað aðaláfrýjandi fól verktaka að vinna að tilteknum úrbótum á fasteigninni ágrundvelli tilboðs 5. maí 2014 og nam kostnaður við þær samkvæmt reikningi hans30. júní sama ár 15.936.255 krónum án virðisaukaskatts. Aðaláfrýjandi beindiskaðabótakröfu að fjárhæð 49.734.632 krónur að gagnáfrýjanda með bréfi 13.nóvember 2014. Tók hún í fyrsta lagi til framangreinds kostnaðar, sem í bréfinuvar sagður nema 16.936.255 krónum. Í öðru lagi var gerð krafa að fjárhæð5.038.437 krónur vegna atriða sem gerðar höfðu verið athugasemdir við í maí2014, þar af 1.500.000 krónur vegna innihurða og 3.032.093 krónur vegna kæli-og frystiaðstöðu. Þá nam krafa vegna pípulagna, starfsmannaaðstöðu og kaupa ávöskum 1.560.000 krónum. Var samtala framangreindra kröfuliða 23.534.692krónur. Féllst gagnáfrýjandi á að greiða þá fjárhæð og hefur staðið skil áhenni, en tók fram að með þeirri greiðslu væri hann ekki að viðurkennabótaskyldu sína. Að öðru leyti laut bótakrafa aðaláfrýjanda aðallega aðrekstrartjóni og launakostnaði og námu þeir kröfuliðir samtals 21.500.000krónum. Að auki krafðist hann bóta að fjárhæð 3.200.000 krónur vegna kaupa oguppsetningar á fituskilju og reykofni sem hann taldi að hefðu átt að fylgja meðí kaupum hans á fasteigninni. Þessum kröfum hafnaði gagnáfrýjandi.Í kjölfar þess að framangreintkröfubréf var sent gagnáfrýjanda hafði aðaláfrýjandi uppi frekari kröfur áhendur honum vegna galla á eigninni. Þannig var í bréfi lögmanns aðaláfrýjanda10. desember 2014 vísað til þess að í óveðri nokkrum dögum áður hefði orðiðvart þakleka og tekið fram að kostnaður vegna viðgerðar gæti numið 10.000.000krónum. Þá var getið um kröfur vegna rafmagnslagna, pípulagna, innihurða ogkæliklefa og tekið fram að þær gætu numið 25.000.000 krónum til viðbótar kröfumsamkvæmt fyrra kröfubréfi. Með matsbeiðni 16. apríl 2015 fóraðaláfrýjandi þess á leit við héraðsdóm að dómkvaddir yrðu matsmenn „til aðskoða og meta þá ágalla til fjár sem væru á fasteigninni Eyrartröð 12 íHafnarfirði, sem og til að meta fjárhagslegt tjón matsbeiðanda vegnaafnotamissis fasteignarinnar og annað fjárhagstjón.“ Hinn 12. maí sama ár vorumatsmenn dómkvaddir og skiluðu þeir mati sínu 21. desember það ár. Í bréfi 30. desember 2015 settiaðaláfrýjandi fram kröfu á hendur gagnáfrýjanda um greiðslu skaðabóta sem hannreisti á niðurstöðum matsgerðarinnar og var í bréfinu talin nema um 175.000.000krónum að teknu tilliti til mats- og lögmannskostnaðar. Gagnáfrýjandi hefurekki fallist á greiðsluskyldu umfram það sem áður greinir og stefndi hefuralfarið hafnað kröfum á hendur sér. Höfðaði aðaláfrýjandi mál þetta á hendurþeim 16. febrúar 2016 og gerði annars vegar kröfu um að þeim yrði óskipt gertað greiða sér skaðabætur að fjárhæð samtals 147.415.373 krónur og gagnáfrýjandiað auki 25.712.251 krónu, eða samtals 173.127.624 krónur til viðbótar þeim23.534.692 krónum sem gagnáfrýjandi hafði samkvæmt framansögðu áður innt afhendi. Til frádráttar skyldi koma hluti þeirrar greiðslu, eða 4.532.093 krónur,sem gagnáfrýjandi hafði staðið skil á vegna innihurða og kæliklefa. Kröfugerðin, sem var í þremur hlutum, varreist á matsgerðinni. Tók fyrsti hluti hennar, 75.914.700 krónur, til vöntunará búnaði sem að mati aðaláfrýjanda átti að fylgja fasteigninni og kostnaði semþví tengdist. Annar hlutinn, 71.500.673 krónur, laut að tjóni sem aðaláfrýjanditaldi sig hafa orðið fyrir sökum þess að ekki hafi verið unnt að hefjaatvinnurekstur í húsnæðinu á þeim tíma sem hann áætlaði vegna annmarka sem voruá því við afhendingu þess og gagnáfrýjandi og stefndu bæru ábyrgð á. Í þriðjalagi var krafist bóta að fjárhæð 25.712.251 króna vegna galla á þaki hússins ogvatnsleka yfir milligangi framan við vinnslusal. Með hinum áfrýjaða dómi varfallist á að aðaláfrýjanda bæri réttur til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjandavegna þakgallans. Var sú krafa tekin til greina með 20.506.888 krónum, en samkvæmthéraðsdómsstefnu nam hún 25.428.541 krónu. Að öðru leyti var kröfumaðaláfrýjanda hafnað.Fyrir Hæstarétti hefuraðaláfrýjandi lækkað kröfu sína samkvæmt fyrsta hluta kröfugerðar íhéraðsdómsstefnu. Skýrist lækkunin af því að fallið hefur verið frá kröfu vegnareykofns, sem nam 16.000.000 krónum. Þá hagar aðaláfrýjandi kröfugerð sinnifyrir Hæstarétti á þann veg að framangreind krafa um greiðslu bóta vegna gallaá þaki og vatnsleka nemur 5.205.251 krónu. Er gefin sú skýring á þessarikröfugerð í greinargerð aðaláfrýjanda til Hæstaréttar að í henni felist annarsvegar krafa um bætur vegna vatnsleka að fjárhæð 283.710 krónur, sem héraðsdómurhafnaði, og hins vegar krafa upp á 4.921.541 krónu, sem sé mismunur á kostnaðivegna úrbóta á þaki hússins samkvæmt matsgerð og ákvörðuðum bótum. Liggurmunurinn alfarið í þeim virðisaukaskatti sem var innifalinn í kostnaðarmatimatsmanna. Byggir aðaláfrýjandi á að gagnáfrýjandi hafi ekki gert kröfu um þessalækkun og héraðsdómur því farið út fyrir kröfugerð hans. IIFyrsti hluti kröfugerðaraðaláfrýjanda er í níu liðum og er gerð ítarleg grein fyrir þeim í hinumáfrýjaða dómi. Snúa fjórir þeirra að vöntun á tækjum og búnaði semaðaláfrýjandi fullyrðir að hafi verið til staðar í húsinu þegar hann skoðaðiþað með hugsanleg kaup í huga og hafi átt að fylgja því. Nemur krafa vegnaþessa 47.605.000 krónum og munar þar mest um kröfu vegna lausfrystis,frystipressu, færibanda og eimsvala að fjárhæð 36.155.000 krónur. Undir þessaliði falla einnig kröfur vegna ísvélar að fjárhæð 1.700.000 krónur, kælipressuað fjárhæð 850.000 krónur og frysti- og kæliklefa í vinnslusal að fjárhæð8.900.000 krónur. Þá taka þrír kröfuliðir til þess að innihurðir, snagar ogplastdreglar hafi verið fjarlægðir eftir að aðaláfrýjandi skoðaði húsið, enallt falli þetta undir að vera fylgifé fasteignarinnar. Er samtala þessara liða2.303.620 krónur, þar af 2.217.200 krónur vegna innihurða. Loks er gerð krafaað fjárhæð 8.356.080 krónur vegna vatns- og raflagna og 1.650.000 krónur vegnafituskilju.Ekki eru efni til að reisa bótaréttaðaláfrýjanda á því að gagnáfrýjandi hafi með yfirlýsingu í söluyfirliti, semáður er getið, eða á annan hátt ábyrgst að þau tæki sem kröfugerð samkvæmtframansögðu tekur mið af myndu fylgja fasteigninni við kaup aðaláfrýjanda áhenni. Verður niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði því staðfest með skírskotuntil forsendna hans.Svo sem áður er rakið var þvíítrekað komið á framfæri við aðaláfrýjanda í aðdraganda þess að kaupsamningurkomst á milli hans og gagnáfrýjanda að hann gætti sérstakrar árvekni við skoðunog úttekt á fasteigninni og leitaði sér aðstoðar hjá sérfróðum aðilum við mat áástandi hennar. Samkvæmt framburði vitnanna Birgis Sævars Jóhannssonar og LeósMás Jóhannssonar var sá tækjabúnaður, sem framangreind krafa aðaláfrýjanda aðfjárhæð 36.155.000 krónur tekur til, fjarlægður úr húsinu í lok árs 2013 afaðila sem þá hafði það á leigu og taldi sig eiganda hans. Hefur þessu ekkiverið hnekkt. Í greinargerð aðaláfrýjanda til Hæstaréttar er á því byggt að þaðhafi verið ein af meginforsendum hans fyrir kaupum á fasteigninni að þessibúnaður myndi fylgja með í þeim. Engu að síður er ekki annað fram komið í málinuen að hann hafi með öllu látið hjá líða að bregðast við framangreindri áskorunum skoðun á eigninni eða ganga með öðrum hætti úr skugga um hvort þessiforsenda hans stæðist. Er þegar af þessari ástæðu og með vísan til 2. mgr. 29.gr. laga nr. 40/2002 staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu gagnáfrýjanda ogstefnda af þessum kröfulið. Ekki liggur fyrir með vissu hvortönnur tæki, sem framangreind bótakrafa aðaláfrýjanda nær til, voru til staðar íhúsinu í mars 2014 eða hvernig þar var umhorfs að öðru leyti og þar með hvaðskoðun fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda á því hefði leitt í ljós, en þar var þárekin sérhæfð fiskvinnsla af aðila sem hafði það á leigu. Í hinum áfrýjaða dómier því slegið föstu að aðaláfrýjandi hafi, í samræmi við ákvæði kaupsamnings,fengið fasteignina afhenta 1. maí 2014. Með hliðsjón af gögnum málsins er áþetta fallist. Bar honum þá að skoða hana á þann hátt sem góð venja býður, sbr.38. gr. laga nr. 40/2002. Miðað við þá annmarka á eigninni sem framangreindkröfugerð aðaláfrýjanda snýr að hlaut fyrirsvarsmaður hans þegar í stað að gerasér grein fyrir þeim. Ef aðaláfrýjandi ætlaði í kjölfarið að hafa uppi kröfu afþví tilefni bar honum innan sanngjarns frests að tilkynna gagnáfrýjanda um eðliog umfang vanefndar og að hann hygðist bera hana fyrir sig, sbr. 1. mgr. 48.gr. sömu laga. Með bréfi gagnáfrýjanda til lögmanns aðaláfrýjanda 5. mars 2015lýsti hann afstöðu sinni til fjárkrafna vegna þeirra annmarka á eigninni semaðaláfrýjandi hafði þá tilkynnt um. Verður ekki séð að á þeim tíma hafiaðaláfrýjandi verið búinn að beina tilkynningu samkvæmt tilvitnuðu ákvæði til gagnáfrýjandavegna kælipressu, ísvélar, snaga og plastdregla. Þá á hið sama við um viðbótarkröfurvegna frysti- og kæliklefa í vinnslusal annars vegar og vatns- og raflagna hinsvegar. Verður að leggja til grundvallar að þegar hér var komið sögu hafi verið liðinnsanngjarn frestur í skilningi 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 til að komatilkynningu á framfæri við gagnáfrýjanda sem seljanda eignarinnar um þessaannmarka á henni. Hefur aðaláfrýjandi því sýnt af sér slíkt tómlæti að hanntelst hafa glatað rétti til að bera fyrir sig galla á eigninni að þessu leyti.Verða gagnáfrýjandi og stefndi því sýknaðir af bótakröfu vegna þessara kröfuliða,en þeir nema samtals 19.892.500 krónum. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sýknu gagnáfrýjanda og stefnda afbótakröfu aðaláfrýjanda vegna fituskilju og innihurða, samtals að fjárhæð3.867.200 krónur. Samkvæmt því sem að framan errakið verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna gagnáfrýjanda ogstefnda af þeim hluta kröfugerðar aðaláfrýjanda sem hér hefur verið tilumfjöllunar. IIIMeð vísan til forsendnahéraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, er staðfest niðurstaðahans um galla á þaki hússins og að kaupandi hefði ekki getað veitt honumathygli við hefðbundna skoðun á fasteigninni. Var því að þessu leyti um leyndangalla að ræða sem samkvæmt matsgerð telst umfangsmikill. Óljós framburðurvitnisins Birgis Sævars Jóhannssonar, þess efnis að hann hafi í lok árs 2013upplýst fyrirsvarsmann aðaláfrýjanda um ástand þaksins, og almenn áskorun tilvæntanlegs kaupanda um skoðun eignarinnar geta ekki raskað rétti aðaláfrýjandatil bóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna gallans. Kröfu aðaláfrýjanda fyrirHæstarétti um bætur vegna hans verður að skilja á þann veg að hún nemi25.428.541 krónu. Styðst hún við kostnaðarmat dómkvaddra matsmanna. Svo semfram er komið tók héraðsdómur kröfuna til greina með 20.506.888 krónum ogskýrist lækkun á stefnukröfu eins og áður greinir af þeim virðisaukaskatti semvar innifalinn í kostnaðarmatinu. Gagnáfrýjandi hefur krafist sýknu af kröfumaðaláfrýjanda og fór héraðsdómur því ekki út fyrir kröfur hans í úrlausn sinni.Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verðurstaðfest niðurstaða hans um rétt aðaláfrýjanda til bóta úr hendi gagnáfrýjandavegna þess galla sem hér um ræðir og fjárhæð þeirra. Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hafnað bótakröfu aðaláfrýjanda vegna leka á milligangi viðvinnslusal. IV Sáhluti dómkrafna aðaláfrýjanda sem eftir stendur, 71.500.673 krónur, er að ölluleyti krafa um bætur fyrir óbeint tjón, en ekki að hluta svo sem byggt er á afhans hálfu. Réttur til skaðabóta fyrir slíkt tjón stofnast ekki þegarbótagrundvöllurinn er stjórnunarábyrgð, sbr. 1. málslið 1. mgr. 43. gr. laganr. 40/2002. Með vísan til þessa og þar sem tildæmdar bætur samkvæmtframansögðu einskorðast við þann bótagrundvöll verða gagnáfrýjandi og stefndisýknaðir af þessari kröfu. Samkvæmtöllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talið um vextiog málskostnað. Aðaláfrýjanda verður gert aðgreiða gagnáfrýjanda og stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi, Golden Seafood Company ehf.,greiði gagnáfrýjanda, Íslandsbanka hf., og stefnda, Jöfri ehf., hvorum um sig,1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. desember2016.I.Mál þetta, sem tekið var til dóms 16. nóvember 2016., er höfðað með árituná stefnu 16. febrúar 2016. Stefnandi er Golden SeafoodCompany ehf., kt. 481208-0250, Grandatröð 8, Hafnarfirði.Stefndu eru Íslandsbanki hf., kt. 491008-0160, Kirkjusandi 2,Reykjavík, og Jöfur ehf., kt. 510507-0960, Ármúla 7, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt75.914.700 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2014 og til greiðsludags, að frádreginniinnborgun að fjárhæð 4.532.093 krónur hinn 5. mars 2015.Enn fremur að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt71.500.673 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.júní 2015 og til 30. janúar 2016, en með dráttarvöxtum frá þeim degi og tilgreiðsludags.Enn fremur að stefndi Íslandsbanki hf. verði dæmdur til að greiðastefnda 25.712.251 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001frá 1. maí 2014 og til 5. janúar 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi og til greiðsludags. Loks krefststefnandi þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt málskostnað aðmati dómsins.StefndiÍslandsbanki hf. krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verðidæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda og/eða stefnda að mati dómsins. Stefndi Jöfur ehf. krefst þessaðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verðidæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, en til vara að kröfurstefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.II.Málavextir eru þeir að í apríl 2013 afsalaði fyrirtækið Opal Holdingehf. fasteigninni að Eyrartröð 12 í Hafnarfirði til lánardrottins síns ogveðhafa, stefnda Íslandsbanka hf. Var afsalið til stefnda Íslandsbanka hf.liður í skuldauppgjöri Opal Holding ehf. við bankann.Opal Holding ehf. hafði keypt fasteignina á árinu 2005 af Fiskaveriehf. og leigt hana til systurfélags síns Opal Seafood ehf. Á sama tíma keyptiOpal Seafood ehf. allan rekstur Fiskverkunar Jónasar Ágústssonar ehf. ásamt vélumog tækjum, en síðastnefnda félagið hafði verið með rekstur sinn í fasteigninniog var í eigu sömu aðila og Fiskaver ehf. Opal Seafood ehf. var með fasteigninaá leigu til ársins 2008, en þá tók Festi ehf. við leigu á fasteigninni, enjafnframt tók félagið á leigu nánar tilgreindar vélar og tæki sem ífasteigninni voru. Festi ehf. fór í þrot á árinu 2010. Þá leigði Opal Holdingehf. fasteignina til Opal Sjávarfangs ehf., en starfsemi þess byggðist aðallegaá verkun og reykingu á laxi. Opal Holding ehf. lenti í vanskilum með lán sínhjá stefnda Íslandsbanka hf., sem í kjölfarið leysti eignina til sín með samningi.Samið var um að Opal Sjávarafurðir ehf. leigði fasteignina áfram eða til 1.janúar 2014, sem síðar var framlengt til 31. mars 2014 og þá til 1. maí 2014.Í lok nóvember 2013 var tekin sú ákvörðun hjá stefnda að seljafasteignina að Eyrartröð 12. Leitað var til þeirra fasteignasala sem sáu um aðselja fullnustueignir stefnda. Kveðst stefndi Jöfur ehf. hafa fengiðtilkynningu frá stefnda Íslandsbanka hf. 26. nóvember 2013 um að fasteignin aðEyrartröð 12 yrði sett í sölumeðferð. Liggur fyrir að fulltrúum frá stefndaJöfri og fleiri fasteignasölum var boðið að koma og kynna sér eignina. Kveðurstefndi Jöfur ehf. að sú skoðun hafi farið fram 29. nóvember 2013 og hafifyrirsvarsmaður Opal Sjávarafurða ehf. verið viðstaddur skoðunina, en MagnúsKristinsson löggiltur fasteignasali hafi skoðað fasteignina af hálfu stefndaJöfurs ehf. og tekið ljósmyndir á vettvangi. Með tölvupósti 5. desember 2013hafi stefndi Íslandsbanki hf. síðan tilkynnt þeim fasteignasölum sem höfðueignina til sölumeðferðar að ásett söluverð hennar væri 120.000.000 króna.Í söluyfirliti eignarinnar, sem áðurnefndur Magnús hjá stefnda Jöfriehf. útbjó, kom m.a. fram að húsið hefði „öll tilskilin leyfi fyrir fiskvinnsluog alla aðstöðu [tengda] þannig rekstri, s.s. frysti, vinnslusal, móttöku ogkæligeymslu“.Stefndi Íslandsbanki hf. kveðst ekki hafa þekkt ástand fasteignarinnarog kveður hann fulltrúa sína ekki hafa komið inn í fasteignina í aðdragandasölu hennar. Hafi sérfræðingum, þ. á m. stefnda Jöfri ehf., verið falið að hafamilligöngu um söluna, skoða fasteignina og gera um hana söluyfirlit, enda hafistefndi í engu getað upplýst um ástand fasteignarinnar. Hafi stefndi leitastvið að upplýsa hugsanlega kaupendur um þetta og því hafi eftirfarandi fyrirvariverið settur inn í söluyfirlitið:„Kaupanda er kunnugt um að seljandi eignaðist fasteignina ánauðungaruppboði eða í skuldaskilum og hefur aldrei haft afnot af henni.Seljandi þekkir ekki eignina umfram það sem fram kemur í opinberum gögnum ogþessu söluyfirliti. Seljandi leggur því ríka áherslu á það við kaupanda að hanngæti sérstakrar árvekni við skoðun og úttekt á eigninni og leiti sér aðstoðarhjá sérfróðum aðilum við mat á ástandi hennar. Eignin selst í því ástandi semhún var í við skoðun kaupanda og hann sættir sig við.“ Sami fyrirvari kom framí kauptilboði og kaupsamningi um fasteignina.Stefnandi, sem rekur fiskvinnslu í næsta nágrenni við Eyrartröð 12,nánar tiltekið að Melabraut 22 í Hafnarfirði, kveðst í byrjun árs 2014 hafafengið áhuga á að kaupa umrædda fasteign. Stefndi Íslandsbanki hafi þá veriðviðskiptabanki stefnanda og hafi verið um það rætt að stefndi myndi veitastefnanda lán til kaupanna ef samkomulag næðist um kaupverð. Fyrirsvarsmaðurstefnanda hafi skoðað húsið í nóvember 2013 á meðan það var í rekstri hjá OpalSjávarafurðum ehf. og hafi það verið hans mat að húsið og þau tæki sem því hafiátt að fylgja myndu henta starfsemi stefnanda vel. Sérstaklega hafi verið haftorð á því, bæði af seljanda og fasteignasölu, að húsið væri mjög vel tækjumbúið og sérhæft fyrir fiskvinnslu og að taka þyrfti tillit til þess viðákvörðun kaupverðs.Í greinargerð stefnda Íslandsbanka hf. segir að fyrirsvarsmaður Opal Sjávarfangsehf. hafi upplýst að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi komið að máli við sighaustið 2013 og viljað standa sameiginlega að kauptilboði í fasteignina. Í þeimviðræðum hafi fyrirsvarsmaður leigutakans upplýst fyrirsvarsmenn stefnanda umað komið væri að viðhaldi í miðhluta hússins og að eyða þyrfti um 20-30milljónum króna í endurnýjun á þaki og gólfi þess hluta. Um þetta hafi stefndaekki verið kunnugt, enda hafi leigutakinn ekki upplýst stefnda um þetta.Fyrirsvarsmaðurinn hafi einnig upplýst að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi ekkikomið og skoðað fasteignina í aðdraganda sölu hennar.Stefnandi gerði nokkur kauptilboð í fasteignina í mars 2014, fyrst uppá 84.000.000 króna, þá 88.000.000 króna og næst 92.000.000 króna, en þá gerðistefndi Íslandsbanki hf. stefnanda gagntilboð upp á 114.000.000 króna. Loksbauð stefnandi 110.000.000 króna í eignina 19. mars 2014, sem stefndiÍslandsbanki hf. samþykkti 21. mars 2014. Milligöngu um tilboð og viðskiptinannaðist stefndi Jöfur ehf.Í greinargerð stefnda Jöfurs ehf. kemur fram að áður en stefnandigerði fyrsta kauptilboðið í fasteignina hafi Magnús Kristinsson, sem hafi haftumsjón með sölumeðferð eignarinnar, skorað á fyrirsvarsmenn stefnanda, þá Símonog Mikael Símonarsyni, að skoða eignina og hitta fyrirsvarsmenn leigutakans,Opal Sjávarafurða ehf. Það hafi hann gert í ljósi þess að hann hafði sjálfurekki farið með fyrirsvarsmönnum stefnanda að skoða fasteignina og þá hafi þeirSímon og Mikael upplýst hann um það að þeir hefðu ekki skoðað fasteignina áðuren kauptilboð var gert. Þeir hafi hins vegar sagst þekkja húsnæðið vel og hafialls ekki viljað hitta fyrirsvarsmann leigutakans, að því er virtist vegnaóuppgerðra skuldamála þeirra í millum.Kaupsamningur um fasteignina var undirritaður 22. apríl 2014 og áttileigutakinn, Opal Sjávarafurðir ehf., að rýma fasteignina í síðasta lagi 1. maí2014.Stefnandi kveðst hafa í lok apríl samið um kaup á verulegu magni afferskum fiski og ráðið starfsfólk í vinnsluna, enda hafi hann talið sig vera aðkaupa sérhæft og fullbúið fiskvinnsluhús með öll tilskilin leyfi, svo sem komiðhafi fram í sölugögnum, þannig að vinnsla gæti hafist um leið og hann fengihúsið afhent. Stefndi Íslandsbanki hf. kveðst mótmæla þessu sem röngu ogósönnuðu. Ekki hafi verið lögð fram nein gögn um kaup stefnanda á fiski eðaráðningu starfsfólks, enda verði að telja með ólíkindum að stefnandi hafi taliðsig geta hafið starfsemi um leið og hann fengi fasteignina afhenta. Bendirstefndi á að leyfi til matvælaframleiðslu séu ekki gefin út á tilteknarfasteignir heldur til tiltekinna matvælaframleiðenda.Stefndu halda því fram að fasteignin hafi verið afhent stefnanda 1.maí 2014 líkt og kaupsamningur hafi gert ráð fyrir. Stefndi Jöfur ehf. kveðurSigurð J. Sigurðsson, starfsmann stefnda, hafa séð um afhendingu á eigninni.Hann hafi sótt lykil til leigjandans klukkan 12 hinn 1. maí 2014 og mælt sérsíðan mót við Símon Símonarson, fyrirsvarsmanna stefnanda, í fasteigninni ogskoðað eignina með honum. Símon hafi engar athugasemdir gert við fasteignina ogfengið afhentan lykil að húsnæðinu.Daginn eftir eða 2. maí 2014 tilkynnti stefndi Jöfur ehf. umnotendaskipti á orkumælum fasteignarinnar til HS Orku og í kjölfarið var lesiðaf mælum í fasteigninni.Stefnandi heldur því fram að fasteignin hafi aldrei verið afhentstefnanda formlega, heldur hafi lyklum að fasteigninni verið stungið inn umbréfalúgu á fasteign stefnanda að Melabraut 22. Hinn 1. maí 2014 hafifyrirsvarsmenn stefnanda verið staddir erlendis, en starfsmaður þeirra hafiskoðað fasteignina einn síns liðs hinn 2. maí. Hafi hann látið fyrirsvarsmennstefnanda vita að ekki yrði hægt að hefja vinnslu í húsinu strax.Stefnandi kveður fyrirsvarsmenn stefnanda hafa komið að utan í byrjunmaí 2014. Þeir hafi farið á staðinn og séð strax að ástand eignarinnar hafðibreyst verulega frá því sem samið var um og þeir höfðu kynnt sér fyrir kaupin.Nánast allt fylgifé fasteignarinnar hafði verið fjarlægt, sem og nær allurfastur búnaður, mikið af lögnum til hitunar og vatnsmiðlunar, rafmagnsvirki ograflagnir. Þá höfðu nær allar millihurðir verið fjarlægðar úr húsinu meðkörmum, veggur sem skilur að umbúðageymslu og vinnslurými hafði veriðfjarlægður í heilu lagi og álklæðningar verið rifnar af veggjum. Skápar íbúningsherbergjum starfsmanna, bæði karla- og kvenna, höfðu verið skrúfaðir afveggjum og fjarlægðir. Tæki, tól og búnaður sem varanlega var skeytt við húsiðhöfðu og verið fjarlægð, í flestum tilvikum með því að klippa á vatns- ograflagnir.Fyrirsvarsmenn stefnanda hafi strax áttað sig á því að ekkert yrði afþeim áformum þeirra að hefja vinnslu í húsinu næstu vikur þar sem húsið hafiverið í algjörlega óviðunandi ástandi og langt frá því sem samið hafði veriðum.Hinn 5. maí 2014 gerði Verkþing ehf. stefnanda tilboð að fjárhæð25.500.000 krónur í lagfæringar á fasteigninni að Eyrartröð, sem fólgnar voru íeftirfarandi:Brjóta upp og lagfæra gólf, slípa steypu og málningu af gólfum og lagahalla í gólfi. Saga upp gólf og endurnýja niðurföll. Setja upp kælivélar ogbúnað miðað við notaðan búnað. Tengja kælivélar og affall frá kælivélum.Yfirfara og lagfæra pípulagnir og raflagnir. Laga hurðagöt og klæða eftir hurðirsem hafa verið í vinnslusal. Loka götum í lofti og laga leka á þaki. Smíðaveggi sem hafa verið fjarlægðir. Endurklæða þrjá veggi í vinnslusal. Kaupa ogkoma niður fituskilju. Rífa lyftarageymslur. Þrífa hús og farga rusli.Samkvæmt gögnum málsins hafði stefnandi samband við stefnda Jöfur ehf.með tölvupósti 21. maí 2014 og gerði þær athugasemdir að vélbúnað og vifturvegna kælikerfis vantaði og þá vantaði alla búningsklefa starfsmanna. Einnigvantaði álvegg í vinnslusal og álklæðingar á veggjum á sama stað, sem ognokkrar millihurðir í vinnslusölum. Þá væri gat á þaki hússins þar semreykháfur reykofns hafði áður verið og loks væri lóð óþrifin.Stefndi Jöfur ehf. kom erindi stefnanda áfram til stefnda sem seljandahússins með tölvupósti 22. maí 2014. Stefnandi kveðst einnig hafa reynt aðsetja sig beint í samband við stefnda símleiðis. Þegar engin viðbrögð hafifengist næstu daga frá stefnda Íslandsbanka hf. kveðst stefnandi hafa leitaðtil lögmanns, sem sent hafi bankanum bréf, dags. 30. maí 2014. Í bréfinu vorusömu athugasemdir gerðar og í tölvupóstinum frá 21. maí og tekið fram aðfasteignin, eins og hún hefði verið afhent stefnanda, hentaði ekki semfiskvinnsluhús eins og lýst hefði verið í söluyfirliti. Í bréfinu krafðiststefnandi tafarlausra úrbóta á hinu selda. Um miðjan júní 2014 hafði lögmaður stefnanda samband við lögmannstefnda og ákváðu aðilar í kjölfarið að hittast í fasteigninni 18. júní 2014til að skoða þau atriði sem stefnandi hafði kvartað yfir. Þar mættufyrirsvarsmenn stefnanda, lögmenn aðila og starfsmaður stefnda Íslandsbanka hf.,sem sagður var starfsmaður á fasteignasviði. Eftir að hafa skoðað eignina lýstilögmaður stefnda Íslandsbanka hf. því yfir að málið yrði kært til lögreglu ántafar, en grunur vaknaði um að leigutakinn sem fór úr húsinu um mánaðamótinhefði verið að verki. Stefnandi kveður fulltrúa stefnda Íslandsbanka hf.jafnframt hafa lýst því yfir að stefnanda væri óhætt að hefja nauðsynlegarlagfæringar á húsnæðinu.Stefndi Íslandsbanki hf. kveður að á þessum tímapunkti hafiumkvartanir stefnanda einungis lotið að skápum sem höfðu verið fjarlægðir,hurðum og gati í lofti. Stefndi kveðst hafa fallist á að beina kæru tillögreglu vegna þessara umkvartana stefnanda sem hann hafi og gert. Hinn 9. júlí 2014 spurðist lögmaður stefnanda fyrir um það hjá stefndahvað málinu liði þar sem lögreglan hefði enn ekki komið á staðinn eða haftsamband við stefnanda til að taka skýrslu. Kom þá í ljós að lögmaður stefndahafði farið í sumarleyfi án þess að leggja kæruna fram. Annar lögmaður stefndabrást við og sendi kæru til lögreglu þennan sama dag. Stefnandi kveður þá kærueinkum hafa byggst á erindi lögmanns stefnanda frá 30. maí, en ekki þeirriskoðun sem fór fram 18. júní og þeim atriðum sem stefnda hafi verið bent á viðþá skoðun, enda hafi kæran ekki verið samin af sama lögmanni stefnda og skoðaðihúsið. Athugasemdirnar í bréfinu frá 30. maí 2014 hafi hins vegar hvergi nærriverið tæmandi.Næst ritaði lögmaður stefnanda stefnda Íslandsbanka ehf. bréf 20.ágúst 2014 þar sem fram kom að lögregla hefði enn ekki komið á staðinn tilskýrslugerðar eða hafið nokkra rannsókn á málinu. Með bréfinu var áskilinnréttur til skaðabóta úr hendi stefnda vegna alls kostnaðar af endurbótum áfasteigninni, sem og vegna alls taps af því að stefnandi fékk húsið ekki afhentí umsömdu ástandi, þ.m.t. vegna rekstrartjóns.Stefnandi kveðst ekki hafa haft næga fjármuni til að klára úrbætur áhúsnæðinu, enda hafi þær orðið mun dýrari en hann hugði. Hafi því reynstómögulegt fyrir stefnanda að taka húsið í notkun. Í lok október ritaði lögmaðurstefnanda enn bréf til stefnda, en í samtali við fulltrúa stefnda um það leytihafði stefndi upplýst að lögregla hefði fellt rannsókn málsins niður nokkrumvikum áður, þar sem fyrrverandi leigutaki hússins hafi sagst vera réttmætureigandi þeirra verðmæta sem tekin hefðu verið. Að mati lögreglu væri því umeinkaréttarlegan ágreining að ræða. Lögmenn stefnanda og stefnda Íslandsbankahf. hittust næst á fundi 5. nóvember og fór skoðun á húsinu fram daginn eftir.Í kjölfar þessa óskaði stefndi Íslandsbanki hf. eftir því að stefnandi legðifram hugmyndir um kröfur í málinu. Lögmaður stefnanda sendi stefnda kröfu um skaðabætur vegna galla áfasteigninni með bréfi, dagsettu 13. nóvember 2015, að fjárhæð u.þ.b. 50milljónir króna. Var þar um að ræða kröfu um skaðabætur vegna eftirfarandikostnaðar:Úrbætur á gólfum, niðurföllumog fleira 16.936.255krónurKaup á ryðfríum skynjaravaski 560.000krónurKaup á skápum fyrirstarfsmannaaðstöðu karla 253.172krónurKaup á skápum fyrir starfsmannaaðstöðukvenna 253.172krónurUppsetningá starfsmannaaðstöðu, ryðfríum vaski ogkrönumsem vantaði, yfirferð og endurlögn pípulagnaí húsinu,efni og vinna 1.000.000krónurUppsetning á sambærilegrikæli- og frystiaðstöðuog var í húsinu 3.032.093krónurKaup og uppsetning millihurðaog annarra hurðasem fjarlægðar voru úr húsinu 1.500.000krónurKaup og niðursetning áfitusíu 1.700.000krónurKaup og uppsetning á reykofni 1.500.000krónurRekstrartjón, afnotamissir ogmissir hagnaðar 14.500.000krónurAukakostnaður vegna ráðningarstarfsfólks o.fl. 7.000.000krónurSamtals 48.234.632krónurHinn 1. desember tilkynnti lögmaður stefnanda enn fremur að komiðhefði í ljós verulegur galli á þaki fasteignarinnar, þar sem vatn fossaði inn.Var skorað á bankann að kynna sér málið án tafar. Í bréfinu var jafnframt tekiðfram að þar sem stefnandi hygðist gera ýtrustu kröfur á hendur stefndaÍslandsbanka hf. væri áréttað að stefnandi krefðist einnig bóta a) vegna þessað leggja þyrfti rafmagn að nýju að verulegu leyti þar sem það hafi verið rifiðaf veggjum og klippt hefði verið á kapla, b) vegna pípulagningarvinnu þar semlagnir, þ.m.t. kranar, hefðu verið fjarlægðar víða í húsinu, c) vegna kaupa oguppsetningar á a.m.k. sex innihurðum og d) vegna kaupa og uppsetningar ákæliklefum.Með bréfi 5. desember 2014 hafnaði stefndi Íslandsbanki hf. kröfumstefnanda, bæði þeim sem fram komu í kröfubréfinu frá miðjum nóvember, sem ogkröfum vegna gallans sem tilkynnt var um 1. desember. Stefndi Íslandsbanki hf.lýsti sig þó tilbúinn til viðræðna um einhverja kröfuliði, en vildi afmarkamálið við þá liði sem hann sjálfur gat um í kæru til lögreglunnar 9. júlí 2014.Í kjölfarið ritaði lögmaður stefnanda bréf til stefnda Íslandsbanka, þar semkröfubréfið frá nóvember var afturkallað og áskilinn var réttur til að gera ýtrustukröfur á hendur stefnda.Næst gerðist það að stefndi hafði samband við stefnanda og vildi fá aðsenda matsmann til að skoða fasteignina. Um miðjan desember 2014 kommatstæknirinn Bæring Sæmundsson á vegum stefnda til að skoða eignina og skilaðihann skýrslu til stefnda um málið, sem stefnandi fékk ekki aðgang að. Í janúar2015 áttu aðilar fund um málið þar sem fram kom að stefndi væri ekki tilbúinnað semja í málinu nema um lítinn hluta af því tjóni sem stefnandi taldi sighafa orðið fyrir. Þann 5. mars 2015 féllst stefndi Íslandsbanki á að greiða alls23.534.692 krónur vegna eftirfarandi þátta í kröfum stefnanda:Úrbætur á gólfum, niðurföllumog fleira 16.936.255krónurKaup á ryðfríum skynjaravaski 560.000krónurKaup á skápum fyrirstarfsmannaaðstöðu karla 253.172krónurKaup á skápum fyrirstarfsmannaaðstöðu kvenna 253.172krónurUppsetningá starfsmannaaðstöðu, ryðfríum vaski ogkrönumsem vantaði, yfirferð og endurlögn pípulagnaíhúsinu, efni og vinna 1.000.000krónurUppsetning á sambærilegrikæli- og frystiaðstöðuog var í húsinu 3.032.093krónurKaup og uppsetning millihurðaog annarra hurðasem fjarlægðar voru úr húsinu 1.500.000krónurSamtals 23.534.692krónurÍ bréfi stefnda Íslandsbanka kom fram að greiðslan yrði innt af hendi umframskyldu og án viðurkenningar á kröfum stefnanda.Í maí 2015 óskaði stefnandi eftir að dómkvaddir yrðu matsmenn til aðmeta til fjár alla þá ágalla sem stefnandi taldi hafa verið og væru á eigninni.Óskað var mats á kostnaði við kaup og uppsetningu á 10 hurðum, 20snögum og plastdreglum í tiltekið dyragat. Einnig var óskað eftir mati ákostnaði við kaup og uppsetningu á einum frystiklefa og tveimur kæliklefum ívinnslusal, kostnaði við að afla og setja niður fituskilju og við að afla ogsetja upp reykofn til að reykja fisk.Þá var óskað eftir mati á verðmæti tækja, sambærilegum þeim sem veriðhefðu í fasteigninni að Eyrartröð 12 við kaup stefnanda á henni, þ.e.: Ísvélar,lausfrystis af gerðinni Gyrostack ásamt ryðfríum færiböndum og viðeigandibúnaði, frystipressu af gerðinni Gram, kælipressu af gerðinni Le Roy ogeimsvala af gerðinni BAC.Jafnframt var óskað eftir mati á ástandi vatns- og rafmagnslagna og þörfá nauðsynlegum úrbótum vegna þeirra, ástandi á þaki fasteignar, þ.e. á ölluinnanverðu þaki fasteignarinnar, og þörf á nauðsynlegum úrbótum á því, svo ogorsökum raka og myglu í spónaplötum í þakinu og vatnsleka yfir milligangi ogþörf á nauðsynlegum úrbótum vegna framangreinds.Þá voru matsmenn beðnir um að leggja mat á verðmæti fasteignarinnar útfrá ýmsum viðmiðunum, sem og á rekstrartekjur, rekstrarkostnað og hagnaðstefnanda ef af áformaðri og raunhæfri starfsemi stefnanda hefði orðið ífasteigninni á tímabilinu 1. júní 2014 til 31. maí 2015. Einnig voru matsmennbeðnir um að meta eðlilega fjárhæð vegna afnotamissis fasteignarinnar ogkostnað vegna gjalda sem til féllu á fyrrgreindu tímabili. Einnig kostnað vegnaafkomumissis vegna fjárbindingar í framkvæmdum við úrbætur á húsnæði í staðþess að nýta fjármuni til kaupa á fiski til vinnslu með tilheyrandi ávöxtun ogfjármagnskostnað vegna láns sem tekið var til að kosta úrbætur á fasteigninni.Matsmenn voru dómkvaddir í júní 2015 og skiluðu þeir matsgerð ídesember sama ár.Með bréfi 30. desember 2015 krafði stefnandi stefnda Íslandsbanka hf.um greiðslu bóta vegna þess tjóns sem metið hefði verið til verðs ímatsgerðinni. Með bréfi 15. janúar 2016 hafnaði stefndi Íslandsbanki hf. öllumkröfum stefnanda, en bauð stefnanda að rifta kaupunum. Stefnandi kveður aðþegar þarna hafi verið komið sögu hafi það ekki lengur verið valkostur fyrirstefnanda að rifta kaupunum vegna kostnaðar sem þegar hafi verið fallinn ástefnanda. Því hafi stefnandi verið knúinn til að höfða mál þetta gegn stefndu.Stefndi Jöfur ehf. kveður að með tölvupósti 30. maí 2014 hafi lögmaðurstefnanda óskað eftir því við hann að fá afhent helstu gögn málsins, s.s.söluyfirlit, kaupsamning og önnur gögn. Kveðst stefndi hafa orðið við beiðninnisamdægurs. Það næsta sem stefndi Jöfur ehf. hafi frétt af málinu hafi veriðþegar honum hafi borist bréf frá stefnanda, dags. 10. apríl 2015, þar sem óskaðhafi verið eftir afstöðu hans til þess hvort stefndi eða einstakir starfsmennhans bæru skaðabótaábyrgð á ætluðu tjóni stefnanda. Hafi bréfinu verið svaraðmeð tölvupósti 16. apríl 2015 og því alfarið hafnað að stefndi Jöfur ehf. bæriskaðabótaábyrgð á ætluðu tjóni stefnanda.Stefnandi hafi síðan lagt fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna vorið2016. Gögn málsins beri það hins vegar með sér að í millitíðinni hafi stefnandibeint fjölmörgum bréfum að stefnda Íslandsbanka hf. og gert ýmsar kröfur áhendur þeim aðila án þess að upplýsa stefnda um framgang málsins. Engum kröfumhafi verið beint að stefnda á þessum tíma eða honum boðið að gæta hagsmunasinna í tengslum við málatilbúnað stefnanda. Þá bendir stefndi Jöfur ehf. á aðengin krafa hafi verið sett fram á hendur honum í kröfubréfi stefnanda tilstefnda Íslandsbanka hf., dags. 30. desember 2015, með vísan til matsgerðarhinna dómkvöddu matsmanna, og kveðst stefndi Jöfur ehf. ekki hafa fengið afritaf framangreindu bréfi. Bendir stefndi Jöfur ehf. á að honum hafi aldrei veriðsent formlegt kröfubréf og þá hafi honum verið send matsgerð hinna dómkvöddumatsmanna um leið og þáverandi lögmaður hans hafi verið beðinn um að skrifa uppá stefnu í máli þessu.Óumdeilt er að við undirritun kaupsamnings um fasteignina lágu frammiafrit af öllum skjölum sem þinglýst hafði verið á fasteignina og komu fram áveðbókarvottorði. Á meðal þeirra skjala var leigusamningur um fasteignina ámilli Opal Holding ehf. og Festis ehf. frá júlí 2008. Í leigusamningnum var hiðleigða tilgreint annars vegar sem áðurgreind fasteign og hins vegar sem vélarog tæki sem væru naglföst í húsnæðinu og væru tilgreind á sérstökum lista semfylgdi leigusamningnum. Á listanum voru tilgreind eftirfarandi tæki og vélar íhúsinu: Kælibúnt í hráefniskæli og frystibúnt í frystigeymslu. Í pökkunarsalvoru tilgreind Fricosc Gyrostack 900 kg/klst og ryðfrí færibönd v/Gyrostack, ení vélasal voru tilgreind Gram-frystipressur, BAC-eimsvali og Le Roy-kælipressa.Í greinargerð stefnda Íslandsbanka hf. er málavaxtalýsingu stefnandamótmælt að stórum hluta. Kveður stefndi ekki rétt að stefnandi stundi sambærilegastarfsemi og Opal Sjávarfang ehf. Starfsemi hins síðarnefnda hafi aðallegabyggst á verkun og reykingu lax sem fyrirtækið selji undir eigin vörumerkjum ísmásölu. Opal sjávarfang ehf. sé með tæki og búnað til þeirrar sérstökustarfsemi sem sé flokkuð sem „high risk“ framleiðsla og eins og gögn málsinsberi með sér hafi fyrirtækið keypt kæliskápa sérstaklega sniðna að reykingu. Stefnandiframleiði hins vegar saltaðar afurðir úr bolfisk, aðallega þorski, fyrir einninnflytjenda á Spáni samkvæmt skilningi stefnda. Í þeim gögnum sem stefnandihafi sent stefnda í aðdraganda kaupanna komi ekkert fram um að stefnandi hefðihaft hug á að fara í annars konar fiskverkun, þ.e. vinnslu tengda reykingu áfiski.Þá bendir stefndi Íslandsbanki hf. á að samkvæmt upplýsingum frámeðstefnda og fyrirsvarsmanni leigutaka fasteignarinnar, Opal Sjávarfangs ehf.,hafi stefnandi aldrei skoðað fasteignina í aðdraganda kaupanna. Stefnandi hafi hinsvegar leigt herbergi í fasteigninni um árabil og því þekkt til þess reksturssem hafi verið í fasteigninni og ástands hússins. Ef stefnandi hefði skoðaðfasteignina í aðdraganda kaupanna hefði hann séð að ísvél, lausfrystir,frystipressa, færibönd, eimsvali og fitusía voru ekki til staðar í fasteigninniþegar fasteignin var sett á sölu. Bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki getaðgert ráð fyrir því að þessi tæki fylgdu með í kaupunum, enda hafi þau ekki veriðtil staðar í fasteigninni. Einnig bendir stefndi á að hefði stefnandi skoðaðfasteignina hefði hann verið upplýstur um það af hálfu leigutaka hvaða tækileigutaki átti og hugðist taka með sér. Stefnandi hafi hins vegar látið hjálíða að skoða fasteignina í aðdraganda kaupanna þrátt fyrir áskorun stefnda ísöluyfirliti og kauptilboði.Stefndi Íslandsbanki hf. kveðst hafna því sem röngu og ósönnuðu að „sérstaklegahafi verið haft orð á því, bæði af seljanda og fasteignasölu, að húsið værimjög vel tækjum búið og sérhæft fyrir fiskvinnslu“. Bendi stefndi á að um hafiverið að ræða sölu á fasteign, en ekki á rekstri.Þá kveður stefndi Íslandsbanki hf. ekki rétt að í sölugögnum meðeigninni hafi verið tilgreind nokkur naglföst tæki inni í húsinu, s.s.kæliklefar, frystiklefar, lausfrystir o.fl., en stefnandi vísi um það tilviðauka við gamlan leigusamning milli Opal Holding ehf. og Festis ehf., semhafi haft fasteignina á leigu frá 2008 til 2010. Þá sé ekki rétt að stefnandahafi verið lofað að þessi tæki fylgdu. Festi ehf. hafi verið úrskurðaðgjaldþrota árið 2010 og í kjölfarið hafi skiptastjóri selt rekstur og tækiþrotabúsins, m.a. ísvél sem Festi ehf. hafi átt. Í framhaldinu hafi Ópal Sjávarfangehf. hafið að nýju starfsemi í húsinu og byggt upp sína starfsemi við reykinguog keypt til þess tæki og búnað. Þau tæki hafi því aldrei tilheyrt fasteigninniað Eyrartröð, heldur hafi þau verið í eigu Ópals Sjávarfangs ehf.Jafnframt bendir stefndi á að það séu ekki fasteignir sem fái leyfitil fiskvinnslu heldur einstaka rekstraraðilar. Skilyrði slíkra leyfa farisíðan eftir því um hvers konar vinnslu sé að ræða, en þetta viti stefnandi semrekstaraðili á þessu sviði.Stefndi bendir á að stefnandi hafi fyrst haft samband við meðstefndaJöfur ehf. þremur vikum eftir afhendingu hússins eða hinn 22. maí 2014. Ítilkynningu stefnanda þann dag hafi einungis verið gerðar athugasemdir vegnaóþrifinnar lóðar, gats í lofti eftir reykofn og vegna vélbúnaðar kælikerfis. Hinsvegar hafi stefnandi engar athugasemdir gert vegna þess að vantað hafi kæla,ísvél, fitusíu, reykofn, lausfrystikerfi o.s.frv. Á þessum tímapunkti virðistþví stefnandi ekki hafa talið að umrædd tæki ættu að fylgja með í kaupunum.Þá bendir stefndi á að ekkert í viðskiptaáætlun stefnanda gefi tilkynna að stefnandi hafi gert ráð fyrir að tæki og búnaður væru innifalin ífasteignakaupunum. Þvert á móti verði af henni ráðið að svo hafi ekki verið,enda komi þar fram að stefnandi hefði þá nýlega fest kaup á „búnaði til að aukahagkvæmni í vinnslu og gæði afurða.“ Enn fremur að stefnandi hefði hug á aðauka framleiðslu sína til muna, en þurfi til þess „aukið rými“. Afviðskiptaáætluninni verði því fremur ráðið að stefnendur hafi haft hug á auknurými, þ.e. stærra húsnæði, en ekki tækjum eða búnaði til rekstursins.Loks kveðst stefndi mótmæla sem rangri og ósannaðri fullyrðingustefnanda um að stefndi hafi lagt „ríka áherslu á að kaupverð fasteignarinnarfæri ekki niður fyrir 110.000.000 kr. þar sem húsið væri vel búið tækjum, meðalla aðstöðu fyrir fiskvinnslu“. Fyrirsvarsmaður stefnanda,Símon Símonarson, og fyrirsvarmaður stefnda Jöfurs, Magnús Kristinsson, komufyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni RíkharðurKristjánsson, Þröstur Sigurðsson, Bæring Sæmundsson, Þórir Örn Árnason, Leó MárJóhannsson, Birgir Sævar Jóhannsson, Jónas Ágústsson, Atli Þór Sigurjónsson ogSigurður Júlíus Sigurðsson.III. Stefnandi kveður dómkröfursínar í meginatriðum þríþættar.Í fyrsta lagi sé gerð krafa um bætur vegna ástands fasteignarinnar aðEyrartröð 12 í Hafnarfirði.Í öðru lagi sé gerð krafa um bætur vegna óbeins tjóns, þ.e.rekstrartjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki getaðnýtt fasteignina í fyrirhugaðan rekstur sinn í rúmt ár eftir að hann keyptifasteignina.Í þriðja lagi sé gerð krafa um bætur vegna kostnaðar við reksturfasteignarinnar á þeim tíma sem hún hafi ekki verið í nothæfu ástandi.Í fyrsta lið í dómkröfum stefnanda sé gerð krafa um skaðabætur aðfjárhæð 75.914.700 krónur vegna galla á húsinu, tækja sem vantað hafi í húsiðog fleira.Í öðrum lið í dómkröfum stefnanda sé gerð krafa um skaðabætur aðfjárhæð 71.500.673 krónur vegna annars vegar óbeins tjóns sem nemi 53.300.000krónum, og hins vegar vegna beins kostnaðar við rekstur fasteignarinnar, semnemi 18.200.673 krónum. Tjónið og kostnaðurinn hafi fallið til á því tímabilisem krafa stefnanda taki til, þ.e. frá 1. júní 2014 til 31. maí 2015, en krafistsé vaxta frá lokum tímabilsins.Kröfum í fyrsta og öðrum lið dómkrafna sé beint að stefndusameiginlega á grundvelli sakarábyrgðar þeirra.Í þriðja lið í dómkröfum stefnanda sé gerð krafa um skaðabætur vegnagalla á þaki fasteignarinnar og vegna leka, samtals að fjárhæð 25.712.251 króna,en henni sé eingöngu beint að stefnda Íslandsbanka hf., sem seljandaeignarinnar. Bótakrafan byggist ekki á sök, heldur á því að um leyndan galla séað ræða sem rýri verðmæti hússins verulega, og á því að húsnæðið sé í mun verraástandi en kaupandi hafi mátt gera ráð fyrir.Stefnandi kveðst byggja skaðabótakröfur sínar vegna galla áfasteigninni á eftirfarandi málsástæðum og lagagrundvelli:Stefnandi kveðst í fyrsta lagi byggja á 18. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Eins og rakið verður síðar séu á fasteigninni ágallar, m.a. áþaki hennar, sem rýri verðmæti hennar verulega.Þá kveðst stefnandi byggja á því að fasteignin sé gölluð í skilningi19. gr. sömu laga. Ljóst sé að fasteignin hafi hvorki hentað til þeirra afnotasem sambærilegar eignir séu venjulega notaðar til né til þeirra sérstöku notastefnanda sem seljanda hafi verið eða mátt vera kunnugt um þegar kaupsamningurvar gerður. Enginn ágreiningur sé um að umrædd fasteign hafi verið seld semfiskvinnsluhús. Í húsinu hafi verið rekin fiskvinnsla frá því að það var byggtog hafi stefnandi einnig ætlað að nota húsið í þeim tilgangi. Eins og fram komií matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi húsið ekki hentað til nokkurrarstarfsemi við afhendingu, nema hugsanlega sem geymsluhúsnæði. Hafi húsið þvíverið verulega gallað. Stefnda Íslandsbanka hf. hafi verið vel kunnugt um áformstefnanda um rekstur fiskvinnslu í húsinu, en stefndi hafi verið viðskiptabankistefnanda á þessum tíma og aðilar átt marga fundi um málið. Stefndi hafifjármagnað kaup stefnanda á húsinu og hafi stefnandi í aðdraganda kaupanna sentstefnda viðskiptaáætlun um rekstur í húsinu. Í henni hafi m.a. komið fram aðstefnandi hygðist hefja rekstur í húsinu um leið og hann fengi það afhent.Húsið hafi við afhendingu engan veginn hentað til hinna sérstöku afnotastefnanda, sem stefnda hafi verið kunnugt um við gerð kaupsamnings. Þrátt fyrirþetta hafi stefndi ekki brugðist við á nokkurn hátt þegar skorað hafi verið áhann að gera úrbætur á húsinu eftir afhendingu þess. Verði að meta það stefnda tilsakar.Þá kveðst stefnandi byggja á 20 gr. fasteignakaupalaga sem m.a. fjallium ábyrgð seljanda á kostum og eiginleikum fasteignar. Eins og fram komi ímálavaxtalýsingu hafi seljandi tekist á hendur ábyrgð á kostum fasteignarinnar,sem ekki hafi reynst vera fyrir hendi, en í söluyfirliti fasteignarinnar hafieiginleikum og kostum fasteignarinnar verið lýst með tilteknum hætti sem ekkihafi staðist. Á þessu beri seljandi ábyrgð, en eftir atvikum einnig stefndiJöfur ehf. vegna gáleysis. Enn fremur kveðst stefnandi byggja á því að eignin sé gölluð ískilningi 22. gr. fasteignakaupalaga sem fjalli um fylgifé fasteignar. Eins ograkið verði síðar hafi verulega skort á að sá búnaður, sem hafi verið fyrirhendi við skoðun og sem bæði hafi verið eðlilegt að fylgdi fasteigninni oglofað hafi verið að fylgdi henni, hafi verið til staðar við afhendingu. Að þvíleyti hafi fasteignin verið gölluð.Jafnframt kveðst stefnandi byggja skaðabótakröfur sínar vegna galla áeigninni á 24. gr. fasteignakaupalaga sem fjalli um sérstakt fylgifé fasteignar,en eins og nánar verði vikið að síðar hafi ýmiss konar búnaður, sem falli undirlýsingu ákvæðisins verið til staðar í eigninni við skoðun, en ekki þegar húnhafi verið afhent stefnanda.Þá kveðst stefnandi byggja kröfur sínar á 26. gr. fasteignakaupalagasem fjalli um skort á upplýsingum, en eins og rakið hafi verið hafi stefndaverið kunnugt um áform stefnanda um fiskvinnslu í húsinu. Verður nánar vikið aðþessu síðar. Stefnandi kveðst einnig byggja á 27. gr. fasteignakaupalaga sem fjallium rangar upplýsingar seljanda. Eins og áður hafi verið rakið hafi komið fram ísöluyfirliti eignarinnar að um væri að ræða fasteign með öll tilskilin leyfifyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu sem tengdist þannig rekstri, s.s. vinnslusal,móttöku og kæligeymslu. Um sé að ræða yfirlýsingu seljanda um áskilda kostifasteignarinnar.Þegar stefnandi hafi skoðað fasteignina fyrir kaupin hafi þessi lýsingí söluyfirlitinu komið heim og saman við það sem fyrir augu hafi borið íeigninni. Stefnandi hafi skoðað fullbúið fiskvinnsluhús sem hafi verið vel tækjumbúið. Tæki og búnaður hafi verið þannig úr garði gerð að ekkert hafi gefið tilkynna að þau ættu ekki að fylgja húsinu. Fulltrúar beggja stefndu hafi ítrekað lýstþví yfir að svo væri. Ástand hússins hafi hins vegar verið í hróplegu ósamræmivið lýsingu sölugagna við afhendingu hússins, eins og rakið hafi verið ognánari grein verði gerð fyrir hér síðar. Stefnandi kveðst enn fremur byggja á 28. gr. fasteignakaupalaga semfjalli um þann skilmála að fasteign sé seld „í því ástandi sem hún er“. Bendirstefnandi á að stefndi Íslandsbanki hf. hafi eignast fasteignina með afsali ogleigt hana út í heilt ár. Þá hafi eignin alls ekki verið í sama ástandi viðskoðun og við afhendingu. En jafnvel þótt fasteignakaup séu gerð með áðurgreindumeða sambærilegum skilmála teljist hún samt gölluð ef ákvæði 26. gr. og 27. gr.,sbr. 28. gr., fasteignakaupalaga eiga við.Samkvæmt 28. gr. laganna teljist fasteign einnig gölluð, þótt hún séseld með áðurgreindum skilmála, ef ástand hennar er til muna lakara en kaupandihafði ástæðu til að ætla miðað við kaupverð hennar eða atvik að öðru leyti.Engum blöðum sé um það að fletta að eignin hafi verið í mun lakara ástandi viðafhendingu en kaupandi hafði ástæðu til að ætla. Nægi þar að líta tilmatsskýrslu hinna dómkvöddu matsmanna, hvort sem litið sé til ástands þaks eðaannars ástands eignarinnar. Að þessu leyti teljist eignin gölluð og sé þá byggtá sök seljanda. Stefnandi kveður rangar upplýsingar í söluyfirliti vera saknæmaháttsemi, sem seljandi og fasteignasali beri hlutlæga ábyrgð á, sbr. m.a. 27.gr. fasteignakaupalaga og 12. gr. laga nr. 70/2015 um sölu fasteigna og skipa,sbr. einnig 12. gr. áðurgildandi laga nr. 99/2004 um sama efni. Í 27. gr.fasteignakaupalaga sé sérstaklega tekið fram að seljandi beri ábyrgð á röngumupplýsingum sem hann veiti eða þeir sem komi fram fyrir hans hönd. Gildi þaðt.d. um fasteignasala sem seljandi ráði til að hafa milligöngu um sölufasteignar. Þessi ábyrgð hefur einnig verið staðfest ítrekað í dómumHæstaréttar Íslands. Ljóst sé að báðir stefndu beri sakarábyrgð í málinu. Þeirberi hlutlæga ábyrgð á röngum upplýsingum í söluyfirliti. Einnig sé um gáleysistefndu að ræða, þ.e. að setja upplýsingar í söluyfirlit sem ekki hafi staðist,auk þess að sinna ekki kröfum stefnanda um úrbætur. Einnig sé beinlínis umásetning af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. að ræða, sem ítrekað hafi hafnaðúrbótum og dregið úr hófi fram að svara erindum stefnanda.Í 37. gr. fasteignakaupalaga sé fjallað um vanefndarúrræði kaupandavegna galla á fasteign, en meðal vanefndaúrræða sem þar séu talin sé krafa umúrbætur, krafa um afslátt og krafa um skaðabætur. Til greina hafi komið á sínumtíma að rifta kaupunum, en stefndi Íslandsbanki hf. hafi lengi framan af lofað úrbótumog því að koma til móts við stefnanda. Eftir tæpt ár hafi komið í ljós aðstefndi ætlaði ekki að gera það nema að hluta til. Á þeim tíma kveðst stefnandihafa þá þegar lagt verulega fjármuni í húsið, sem ljóst hafi verið að hannmyndi ekki fá til baka úr hendi stefnda, auk þess sem hann hafi þá orðið fyrirverulegu rekstrartjóni. Riftunarúrræðið hafi því ekki verið raunhæfur kosturlengur. Stefndi hafi þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir stefnanda neitað að ráðastí úrbætur á fasteigninni, en fallist á að bæta hluta tjónsins, sem sé hvergi nærrinóg. Úrræði 39. gr. fasteignakaupalaga, sem fjalli um úrbætur, hafi því ekkidugað til. Í 4. mgr. 39. gr. segi að ef seljanda er skylt að bæta úr gallanum,en gerir það ekki, geti kaupandi krafist skaðabóta vegna þess kostnaðar semhann hafi af úrbótum. Til þessa úrræðis kveðst stefnandi hafa gripið og áskiliðsér rétt til bóta síðar, sbr. m.a. bréf stefnanda til stefnda 20. ágúst 2014.Í 43. gr. fasteignakaupalaga er einnig kveðið á um að kaupandi getikrafist skaðabóta vegna galla á fasteign. Stefnandi krefjist skaðabóta bæðivegna þess kostnaðar sem hann hefur af úrbótum vegna galla, sem og vegnafyrirsjáanlegs kostnaðar. Sök seljanda sé ekki skilyrði fyrir kröfu umskaðabætur. Gerð verði nánari grein fyrir kröfum stefnanda hér síðar. Í 2. mgr. 43. gr. fasteignakaupalaga komi fram að ef rekja má gallaeða tjón til saknæmrar háttsemi seljanda geti kaupandi krafist skaðabóta bæðifyrir beint og óbeint tjón. Sama gildi ef fasteign var við kaupsamningsgerðekki í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu seljanda. Nánar sé fjallað um óbeinttjón í 59. gr. fasteignakaupalaga, en tjón stefnanda falli undir atriði semfalli undir óbeint tjón í stafliðum a-d í 2. mgr. 59. gr. áðurgreindra laga.Byggist krafa stefnanda um rekstrartjón á þessum ákvæðum og á sök seljanda, enáður hafi verið rakið að seljandi beri hlutlæga sakarábyrgð á röngum upplýsingumí söluyfirliti. Þá sé einnig saknæm sú háttsemi sem stefndi Íslandsbanki hf.hafi sýnt í kjölfar þess að skorað hafi verið á hann að gera úrbætur áfasteigninni.Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir verulegu tjóni sem sé bein afleiðingsaknæmrar háttsemi stefndu, þ. á m. vanrækslu stefnda Jöfurs ehf. ástarfsskyldum sínum með veitingu rangra og/eða ófullnægjandi upplýsinga.Stefndi Íslandsbanki hf. beri ábyrgð á tjóni stefnanda af sömu ástæðu, svo semnánar verði rakið síðar. Stefnandi bendir á að stefndi Íslandsbanki hf. hafi þegar bætt honumhluta af tjóni hans. Þannig hafi stefndi greitt kostnað við lagfæringar ágólfum, niðurföllum o.fl. á grundvelli reiknings frá Verkþingi ehf. að fjárhæð16.936.255 krónur, kostnað vegna kaupa og uppsetningar á ryðfríum vaski meðskynjara að fjárhæð 560.000 krónur og á skápum, vaski, pípulögnum, krana o.fl.í starfsmannaaðstöðu að fjárhæð 1.506.344 krónur. Þessi kostnaður sé þvíuppgerður og hafi ekki verið krafist mats á þessum liðum.Þá hafi stefndi samþykkt að greiða 3.032.093 krónur vegna kæli- ogfrystiaðstöðu í samræmi við kröfu stefnanda í bréfi til stefnda 13. nóvember2014, sem sett hafi verið fram með fyrirvara um viðbótarkröfu ef kostnaður reyndisthærri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Stefnandi kveður fjárhæðina hafa byggst átilboði frá Kælitækni, sem tekið hafi mið af verði tveggja klefa en ekkifjögurra eins og hafi verið í húsinu. Stefndi hafi hafnað kröfum stefnanda ídesember 2014 og hafi stefnandi þá dregið kröfur sínar til baka og áskilið sérhærri greiðslu. Eftir það hafi stefndi Íslandsbanki greitt áðurgreinda fjárhæðvegna kæli- og frystiaðstöðunnar. Í málinu sé krafist bóta vegna allrar kæli-og frystiaðstöðunnar í samræmi við niðurstöðu matsgerðar, en að frádreginnigreiðslu stefnda að fjárhæð 3.032.093 krónur. Hið sama gildi um millihurðir og aðrar hurðir í fasteigninni. Í bréfistefnanda frá 14. nóvember 2014 hafi hann áætlað að það myndi kosta 1,5milljónir að setja upp innihurðir í stað þeirra sem teknar hefðu verið úr fasteigninni,en krafan hafi verið sett fram með fyrirvara um viðbótarkröfu ef kostnaðurinnmyndi reynast hærri. Þá fjárhæð hafi stefndi greitt í mars 2015. Niðurstaðadómkvaddra matsmanna hvað þennan lið varðar sé nokkru hærri og kveðst stefnandimiða við þá fjárhæð í dómkröfu sinni, en að frádreginni greiðslu stefnda aðfjárhæð 1.500.000 krónur.Bótakröfur stefnanda, að því er varðar þá fylgihluti fasteignarinnarsem að mati stefnanda teljast hluti hennar eða falla undir eðlilegt fylgiféhennar og höfðu verið fjarlægðir úr fasteigninni við afhendingu, erueftirfarandi:Innihurðir.Þegar stefnandi hafi tekið við fasteigninni hafi verið búið aðfjarlægja nær allar innihurðir í fasteigninni með hurðarkörmum. Allar hurðirnarhafi verið til staðar þegar stefnandi skoðaði húsið. Innihurðir í fasteignteljist eðlilegt og naglfast fylgifé fasteignar og eigi því að fylgja fasteign.Án innihurðanna sé ástand fasteignarinnar óviðunandi og hvorki í samræmi við eðlilegtné umsamið ástand. Alls sé um að ræða 11 hurðir. Dómkvaddir matsmenn hafi metiðkostnað við að setja upp sambærilegar hurðir og þær sem fyrir hafi verið ífasteigninni og sé hann að fjárhæð 2.217.200 krónur, en til frádráttar komi1.500.000 krónur sem stefndi hafi greitt í mars 2015. Tekið sé tillit tilþeirrar innborgunar í dómkröfum.Snagar.Þegar stefnandi hafi skoðað fasteignina hafi verið 20 snagar á vegg ámilligangi sem liggi að vinnslusal og hafi þeir verið skrúfaðir á vegginn.Þegar stefnandi hafi tekið við eigninni höfðu snagarnir verið fjarlægðir.Umræddir snagar hafi verið naglfastir og því eðlilegt fylgifé fasteignarinnar.Gerð sé krafa um bætur vegna þessa að fjárhæð 57.000 krónur.Plastdreglar í dyragati.Þegar stefnandi hafi skoðaði fasteignina hafi verið plastdreglar ídyragati fyrir kælisvæði í húsinu, en þeir haldi kulda inni í rýminu og gerimönnum t.d. kleift að aka með lyftara inn í rýmið og út aftur án þess að opnaþurfi hurð. Þegar stefnandi hafi tekið við eigninni höfðu dreglarnir verið fjarlægðir.Umræddir dreglar hafi verið naglfastir og eðlilegt fylgifé fasteignarinnar.Gerð sé krafa um bætur vegna þessa að fjárhæð 29.420 krónur.Vatns- og raflagnir.Fram hafi komið í söluyfirliti eignarinnar að um væri að ræða húsnæðimeð alla aðstöðu til fiskvinnslu. Grundvallaratriði sé að bæði rafmagn og vatn sétil staðar við fiskvinnslu og almennt í fasteignum, sbr. t.d. 24. gr.fasteignakaupalaga þar sem kveðið sé á um að lagnir til hitunar og vatnsmiðlunar,rafmagnsvirki, leiðslur o.fl. teljist til fylgifjár fasteignar. Þegar stefnandihafi skoðað fasteignina fyrir kaup hafi þar verið starfrækt fiskvinnsla og hafivatnslagnir og rafmagn fyrir þá starfsemi verið í ásættanlegu ástandi.Stefnandi kveður að við afhendingu hafi verið búið að fjarlægja úr húsinu aðstórum hluta vatns- og raflagnir. Þá hafi verið búið að klippa á lagnir, rífaþær af veggjum og fjarlægja rafmagnstöflur þannig að verulegt tjón hafi hlotistaf.Stefndi hafi hafnað kröfum stefnanda um úrbætur og/eða skaðabæturvegna ástands vatns- og raflagna. Niðurstaða dómkvaddra matsmanna sé afgerandium að ástand lagnanna hafi verið með öllu óviðunandi. Húsnæðið hafi ekki hentaðfyrir nokkra atvinnustarfsemi, nema hugsanlega sem geymsla. Það sé hvorki súatvinnustarfsemi sem stefndi hafi vitað að stefnandi hugðist stunda í húsinu néí samræmi við yfirlýsingu í söluyfirliti um ástand fasteignarinnar. Húsnæðiðhafi því ekki uppfyllt skilyrði laga um fasteignakaup og eigi stefnandi rétt áskaðabótum vegna þess. Krafa stefnanda byggist á mati hinna dómkvöddu matsmannaum að kostnaður við kaup og uppsetningu á þeim lögnum sem hafi mátt vænta aðværu í húsinu miðað við aldur og notkun nemi 3.086.480 krónum vegna vatnslagnaog 5.269.600 krónum vegna raflagna eða samtals 8.356.080 krónum.Fitusía/fituskilja.Fram hafi komið í söluyfirliti eignarinnar að um væri að ræða húsnæðimeð öll tilskilin leyfi og alla aðstöðu fyrir rekstur fiskvinnslu. Stefnandihafi m.a. ætlað að slægja fisk í húsinu, sem teljist til eðlilegrar starfsemi ífiskvinnsluhúsi. Þegar stefnandi hafi sótt um leyfi fyrir slægingarþjónustu hafihonum verið synjað af heilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar á þeirri forsendu að fituskiljaværi ekki til staðar við húsið, en um hana sé gerð krafa í reglugerð, sbr.meðal annars 5. gr. reglugerðar nr. 798/1999 um fráveitur og skólp, sem ogákvæði reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti og reglugerð nr. 48/1994 ummengunarvarnir. Í ljós hafi komið að fyrri rekstraraðili í húsinu hafði fengiðundanþágu til að sinna slægingu í húsinu án fituskilju, en slíka undanþágu hafistefnandi ekki getað fengið fyrir sína starfsemi. Húsnæðið hafi því sannarlegaekki verið með öll nauðsynleg leyfi fyrir fiskvinnslu og hafi yfirlýsing ísöluyfirliti eignarinnar því verið röng. Stefnandi hafi í kjölfarið orðið aðkaupa og setja niður fituskilju til að geta stundað starfsemi sína. Fituskiljasé niðurgrafin og tengd frárennsliskerfi hússins. Því sé ómögulegt viðvenjulega skoðun á fasteigninni að sjá hvort slík fituskilja sé til staðar eðaekki. Stefnandi hafi einfaldlega orðið að ganga út frá því að hún væri tilstaðar, m.a. með hliðsjón af upplýsingum í sölugögnum, en eins og áður greinisé gerð krafa um það í reglugerðum og af heilbrigðiseftirliti Hafnarfjarðar aðfituskilja sé tengd við frárennsliskerfi hússins. Með vísan til framangreindsog 22. gr., 23. gr. og 27. gr. fasteignakaupalaga hafi eignin verið gölluð aðþví leyti að frárennsliskerfi hússins uppfyllti ekki lágmarksskilyrði fyrirrekstur fiskvinnslu. Krafa stefnanda byggist á mati hinna dómkvöddu matsmannaum kostnað við öflun og niðursetningu fituskilju að fjárhæð 1.650.000 krónur.Bótakröfur stefnanda að því er varðar tæki og búnað sem stefnanditelur að hafi átt að fylgja fasteigninni eru eftirfarandi:Stefnandi krefst bóta vegna ýmiss búnaðar sem hann telur að hafi átt aðfylgja fasteigninni við afhendingu, enda hafi hann verið hluti fasteignarinnar,bæði í skilningi laga, samkvæmt sölugögnum og í samræmi við aðrar upplýsingarsem stefnandi hafi fengið fyrir og við söluna. Stefnandi kveðst hafa skoðaðfasteignina fyrir kaupin og séð þann búnað sem um ræði. Af hálfu seljanda hafiverið lögð rík áhersla á að kaupverð fasteignarinnar færi ekki niður fyrir110.000.000 króna þar sem húsið væri vel búið tækjum og með alla aðstöðu fyrirfiskvinnslu. Samkvæmt gögnum málsins hafi eignin verið þessum kostum búin þegarhún hafi verið seld árið 2005.Stefnandi hafi lagt fram í málinu yfirlýsingu fyrirsvarsmanns félagssem selt hafi Opal Holding ehf. húsið á árinu 2005, en þar komi skýrt fram aðallur umræddur búnaður, sem síðar hafi verið fjarlægður úr fasteigninni, hafi veriðseldur með henni og þá talist eðlilegur og órjúfanlegur hluti fasteignarinnar.Sá aðili hafi m.a. keypt lausfrystinn frá Svíþjóð og látið sérsmíða hann inn íhúsið, sem og annan búnað sem fylgt hafi með í kaupunum. Af gögnum málsins megiráða að umræddur búnaður hafi fylgt húsinu þegar Opal Holding ehf. hafi afsalaðhúsinu til stefnda Íslandsbanka hf. á árinu 2013. Stefnandi kveðst hafa fengið söluyfirlit og önnur sölugögn hjá stefndaJöfri ehf. áður en hann gerði tilboð í eignina. Gögn sem fylgi söluyfirliti séuhluti sölugagna, m.a. þinglýst skjöl og annað sem skipti máli fyrir viðkomandieign. Eitt þeirra skjala sem stefnandi hafi fengið afhent hafi verið viðaukivið leigusamning sem fyrri eigandi fasteignarinnar, Opal Holding ehf., hafigert árið 2008 við Festi ehf. sem þá hafi tekið fasteignina á leigu. Viðaukinnheitir „Listi yfir naglföst vélar og tæki sem leigjast með húsnæði aðGrandatröð 8“. Þar séu talin upp lausfrystir, færibönd og eimsvali,frystipressur, kælipressa og kælibúnt. Stefnandi hafi fengið þær upplýsingarvið kaupin að þessi tæki myndu fylgja með, enda væri húsnæðið sérútbúið tilfiskvinnslu. Enginn vafi geti leikið á því að þau tæki sem um ræði hafi átt aðfylgja hinu sérútbúna fiskvinnsluhúsnæði, enda hafi húsnæðið hvorki getað talistsérútbúið til fiskvinnslu né með alla aðstöðu fyrir þannig rekstur, líkt ogfram komi í söluyfirliti, eftir að þau tæki höfðu verið fjarlægð úr eigninni. Stefnandi bendir á að í kæru stefnda Íslandsbanka hf. til lögreglu 9.júlí 2014 hafi því verið lýst að skemmdir hefðu verið unnar á eigninni, m.a.væri gat á þaki hússins eftir að reykofn hafði verið fjarlægður. Þá komi framað allar innréttingar hafi verið fjarlægðar úr búningsklefum, milliveggur ívinnslusal hafi verið fjarlægður, sem og kæliviftur í vinnslusal ásamtvélbúnaði fyrir kælikerfi, millihurðir og fleira. Í kæru stefnda hafi veriðfarið fram á lögreglurannsókn, enda varðaði verknaðurinn við auðgunarbrotakaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með því að leggja fram kæru hjá lögregluvegna þjófnaðar á framangreindum tækjum megi ljóst vera að stefndi hafi taliðað hann hafi selt stefnanda húsið með umræddum tækjum. Stefnandi kveðst byggja á því að eftirgreind tæki og búnaður hafi áttað fylgja fasteigninni þar sem um það hafi verið samið, tækin og búnaðurinnhafi verið til staðar við skoðun og átt að fylgja samkvæmt kaupsamningsgögnumog venju, enda teljist allur eftirgreindur búnaður varanlegur, honum hafi veriðvaranlega skeytt við fasteignina og sérstaklega sniðinn að henni. Mjögviðurhlutamikið hafi verið að fjarlægja búnaðinn og hann hafi allur verið innifalinní kaupverði eignarinnar, sbr. 22. gr. til 25. gr. fasteignakaupalaga.Frysti- og kæliklefar í vinnslusal.Þegar stefnandi hafi skoðað húsið með hugsanleg kaup í huga hafi veriðí húsinu kæli- og frystiklefar í vinnslusal. Þessir klefar hafi verið „naglfastir“,þ.e.a.s. þeir hafi verið varanlega skeyttir við fasteignina og sérstaklegasniðnir að henni. Umræddir klefar hafi allir verið fjarlægðir úr eigninni fyrirafhendingu með ærinni fyrirhöfn og stórtjóni á fasteigninni sjálfri. Þeir hafiverið festir við gólf hússins, m.a. með múrboltum, og því hafi þurft að brjótaupp gólf til að fjarlægja þá. Lagnir að klefunum, bæði raf- og vatnslagnir,höfðu verið klipptar, enda hafi ekki verið hægt að aftengja klefana meðauðveldum hætti.Upphaflega hafi stefnandi krafið stefnda um bætur vegna tveggja klefa.Ástæða þess hafi verið sú að stefnandi hafi að beiðni stefnda aflað verðtilboðsfrá fyrirtækinu Kælitækni í einn kæliklefa og einn frystiklefa til að fáupplýsingar um kostnað við kaup á sambærilegum klefa. Verðtilboð Kælitækni hafiþví aðeins gert ráð fyrir tveimur klefum en ekki fjórum, eins og verið hafi íhúsinu. Í uppgjöri stefnda Íslandsbanka hf. frá 5. mars 2015 hafi stefndi ákveðiðað greiða stefnanda bætur vegna tveggja klefa, þ.e.a.s. samkvæmt tilboðiKælitækni, en ekki fjögurra eins og stefnandi hafi krafist. Stefndi hafi þvíeinungis bætt helming tjóns stefnanda vegna frysti- og kæliklefanna. Í uppgjöristefnanda felist hins vegar viðurkenning á réttmæti kröfunnar. Í málinu sé gerðkrafa um greiðslu skaðabóta vegna allra klefanna sem hafi verið í húsinu viðskoðun og kaup og byggist fjárhæðin á mati hinna dómkvöddu matsmanna við öflumsambærilegra klefa og uppsetningu þeirra, en að teknu tilliti til innborgunarstefnda.Reykofn.Þegar stefnandi hafi keypt fasteignina hafi verið í húsinu reykofn tilað reykja fisk. Reykofninn hafi verið varanlega skeyttur við gólf hússins ogreykháfur upp úr þaki. Tækið hafði verið fjarlægt úr húsinu þegar stefnandi tókvið því. Eftir hafi staðið skemmt gólf og gat gegnum þak hússins þar sem rignthafi inn í húsið uns stefnandi hafi látið gera við það á sinn kostnað.Stefnandi kveðst byggja á því að umræddur ofn hafi átt að fylgja húsinu ogbyggist krafa hans á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna um kostnað við öflun sambærilegsofns og uppsetningu.Ísvél.Meðal búnaðar sem hafi verið til staðar í fasteigninni við skoðun ogátt að fylgja eigninni hafi verið ísvél, sem mikið sé notuð í fiskvinnslu ognauðsynleg til að kæla hráefni. Ísvélar sem þessar séu nánastundantekningarlaust sérhannaðar inn í húsnæði og mjög viðurhlutamikið sé að fjarlægjaþær. Ísvél sem þessi sé eðlilegt fylgifé sérútbúins fiskvinnsluhúsnæðis. Ísvélinhafði hins vegar verið fjarlægð úr fasteigninni við afhendingu og sé krafistbóta vegna öflunar og uppsetningar á sambærilegri ísvél og sé málinu miðað viðmatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna.Lausfrystir, frystipressa, færibönd og eimsvali.Stefnandi kveður að meðal þeirra tækja sem hafi verið sérstakt fylgiféumræddrar fasteignar hafi verið svokallaður lausfrystir ásamt færiböndum,frystipressu og eimsvala. Við skoðun á fasteigninni hafi þessi búnaður veriðtil staðar og augljóslega átt að fylgja fasteigninni. Bendir stefnandi á að lausfrystirinnsé beinlínis teiknaður inn á aðaluppdrátt fasteignarinnar, sem bendi til aðhann hafi verið eðlilegur og varanlegur hluti hennar. Slík tæki séu ávallt seldsem hluti fasteignar og því hafi kaupandi fasteignarinnar að sjálfsögðu máttbúast við, enda hafi hvergi verið tekið fram að hann myndi ekki fylgja með íkaupunum. Eimsvali sjái um að þétta kælimiðilinn eftir að hann kemur frá kælipressunni.Kælimiðillinn þéttist þegar hann kólni í eimsvalanum. Allt sé þetta tengt samanog notað til að frysta fiskafurðir. Hafi þetta allt verið fjarlægt úrfasteigninni. Taki bótakrafa stefnanda vegna umræddar tækja mið af mati hinnadómkvöddu matsmanna á kostnaði við að afla og setja upp sambærilegan lausfrystiásamt fylgihlutum. Eins og áður hafi komið fram hafi fyrri eigandi hússins keypt lausfrystinnog færiböndin frá Svíþjóð árið 1999 og látið sérsmíða inn í húsið. Hann hafiselt húsið á árinu 2005 með þessum búnaði og öllum öðrum búnaði sem stefnanditelji að hafi átt að fylgja fasteigninni. Umsamið kaupverð hússins með öllumþessum búnaði hafi á árinu numið 68.120.000 krónum. Af því megi sjá að fráleitsé sú málsástæða stefnda að kaupverð fasteignarinnar á árinu 2014 að fjárhæð110.000.000 króna, á mjög erfiðum fasteignamarkaði fyrir slíkar eignir, sé sönnunum að enginn búnaður hafi átt að fylgja húsinu. Kveðst stefnandi telja að þvertá móti sé kaupverð hússins á árinu 2014 sönnun þess að allur sá búnaður sem íhúsinu hafi verið hafi átt að fylgja með í kaupunum.KælipressaStefnandi kveður að umrædd kælipressa hafi verið til staðar við skoðuná húsinu inni í rýmum þar sem fiskur sé geymdur í kuldarými, bæði fyrir ogeftir vinnslu. Um hafi verið að ræða tæki sem hangi ofarlega á vegg uppi undirlofti og veiti kulda niður í rýmið og sé tengt bæði við vatn og rafmagn. Slík tækiséu órjúfanlegur hluti fasteigna og eðlilegt sé að þau fylgi fasteign. Engu aðsíður hafi verið búið að fjarlægja pressuna með því að klippa á lagnir að henniog skemma, þannig að laga hafi þurft lagnir til að tengja nýja pressu. Krafistsé skaðabóta úr hendi stefndu vegna kostnaðar við að afla sambærilegrar pressuog koma henni fyrir og taki krafan mið af mati hinna dómkvöddu matsmana. Leyndir gallar.Stefnandi bendir á að í 18. gr. fasteignakaupalaga komi fram aðfasteign teljist gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur um gæði, búnað og annaðsem leiði af lögunum og kaupsamningi. Þó teljist notuð fasteign ekki gölluðnema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt afsér saknæma háttsemi. Eins og áður sé rakið hafi háttsemi stefndu verið saknæm,m.a. vegna rangra upplýsinga í söluyfirliti, sem og vegna áðurgreindrareftirfarandi háttsemi stefnda Íslandsbanka hf. Samkvæmt 18. gr.fasteignakaupalaga sé saknæm háttsemi þó ekki skilyrði skaðabóta vegna galla áfasteign. Stefnandi krefjist skaðabóta vegna galla á fasteigninni án þess aðháttsemi seljanda geti hafa talist vera saknæm. Skipti þá engu þótt seljandihafi eignast fasteignina í skuldauppgjöri, en fasteigninni hafi verið afsalaðtil stefnda Íslandabanka hf. í apríl 2013 og eftir það hafi hann leigt OpalHolding ehf. fasteignina í eitt ár áður en hún var afhent stefnanda. Í þeimskilningi hafi stefndi Íslandsbanki hf. haft ákveðin not af fasteigninni.Stefnandi kveðst krefjast skaðabóta vegna eftirfarandi leyndra galla áfasteigninni, sem rýri verðgildi hennar umtalsvert:Leki á milligangi.Fljótlega eftir afhendingu eignarinnar hafi komið í ljós vatnsleki á gangifyrir framan vinnslusal. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé gerð greinfyrir orsökum lekans og tillaga gerð að úrbótum. Sé þarna um sannanlegan galla áfasteigninni að ræða, sem að mati hinna dómkvöddu matsmanna kosti 283.710 krónurað gera við.Þak Stefnandi kveður að haustið eftir að hann tók við fasteigninni hafigert mikið vatnsveður. Við það tilefni hafi fyrirsvarsmaður stefnanda heyrtvatn renna inni í eigninni sem hann hafi ekki áttað sig á í fyrstu. Eftirnokkurra daga vangaveltur og athuganir hafi hann komist upp á loft fyrir ofanfrystigeymslu í húsinu, en til þess hafi þurft að nota lyftara. Þá sé rýmiðheldur ekki að finna á teikningum af húsinu. Hafi komið í ljós að frágangur áþaki var algjörlega ófullnægjandi og mygla komin í allt þakið. Niðurstaða hinnadómkvöddu matsmanna sé sú að þak eignarinnar sé meira og minna ónýtt, en ástæðaþess sé einkum sú að frágangur á innanverðu þakinu uppfylli hvorki fyrirmælinúgildandi né þágildandi byggingarreglugerða. Engin einangrun sé í þakinu ogheldur ekki rakasperra. Þá séu ýmsir aðrir annmarkar á þakinu. Hafi ástandþaksins að þessu leyti verið mun verra en kaupandi hafi mátt ætla við skoðun.Þá hafi kaupandi ekki getað skoðað eða kynnt sér ástand þaksins við hefðbundnaskoðun á eigninni. Hinir dómkvöddu matsmenn hafi hafnað því að ráða hafi mátthvert ástand þaksins var með skoðun á þakkanti hússins.Að mati hinna dómkvöddu matsmanna nemi kostnaður við að láta fara framnauðsynlegar úrbætur á þakinu 39.062.383 krónum, en með afskriftum 25.428.541krónu. Fyrrgreind fjárhæð samsvari um 35% af kaupverði eignarinnar, en hinsíðargreinda um 23% af kaupverðinu. Það sé langt yfir þeim mörkum sem dómstólarhafi skilgreint sem hinn svokallaða gallaþröskuld, þ.e.a.s. gallinn sé afþeirri stærðargráðu að hann sé talinn rýra verðgildi fasteignarinnar svo nokkruvarði, sbr. 18. gr. fasteignakaupalaga.Ljóst sé að ráðast verður í endurbætur á fasteigninni. Kveðst stefnandiekki geta selt eignina í því ástandi sem hún er nú án þess að upplýsa um að þakeignarinnar sé ónýtt og að viðgerð á því kosti um 40.000.000 króna. Bæði laga-og sanngirnisrök leiði til þess að kostnaður vegna úrbóta á þakinu falli áseljanda fasteignarinnar. Stefndi Íslandsbanki hf. geti ekki byggt á fyrirvaraum að fasteignin hafi verið seld í því ástandi sem hún var, enda hafi slíkurfyrirvari ekki réttaráhrif ef ástand fasteignar er til muna lakara en kaupandihafði ástæðu til að ætla miðað við kaupverð og atvik að öðru leyti, sbr. 28.gr. fasteignakaupalaga in fine. Í þessu sambandi kveðst stefnandi einnig byggjaá því að á samþykktum byggingarteikningum af fasteigninni komi fram að þök séueinangruð með 200 mm steinull milli langbanda. Hafi stefnandi því ekki haft ástæðutil að ætla annað en að hið sama gilti um þak á umræddri fasteign. Þakið hafireynst vera óeinangrað að stórum hluta.Bótakrafa stefnanda að fjárhæð 25.712.251 króna nemi kostnaði við aðendurnýja þakið, en með eðlilegum afskriftum, en með því sé stefnandi settur ísömu aðstöðu og búast hafi mátt við þegar kaupin áttu sér stað. Fjárhæðkröfunnar byggist á mati hinna dómkvöddu matsmanna. Óbeint tjón.Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. fasteignakaupalaga geti kaupandi fasteignarkrafist skaðabóta, bæði fyrir beint og óbeint tjón, ef galla eða tjón má rekjatil saknæmrar háttsemi seljanda. Sama gildi ef fasteign var viðkaupsamningsgerð ekki í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu seljanda. Stefnandikveður kröfu sína bæði byggjast á því að háttsemi stefnda hafi verið saknæm ogað hið selda hafi ekki verið í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu stefnda. Stefnandi kveðst hafa áformað að hefja framleiðslu í hinu nýja húsi ímaí 2014 og skipa út fyrstu gámum framleiðslu sinnar í júní. Þetta hafistefnandi kynnt stefnda Íslandsbanka hf. og hafi þessi áform legið því tilgrundvallar að stefndi samþykkti m.a. fjármögnun á verkefninu. Áætlanirstefnanda hafi gengið út á að hagnaður af rekstri fyrirtækisins yrði óbreytturá árinu 2014, en hagnaðaraukning yrði hins vegar á árinu 2015. Áætlanirstefnanda hafi því verið hófsamar og raunsæjar, en rekstraráætlanir hans hafistaðist nánast fullkomlega undanfarin ár.Hinir dómkvöddu matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að hefðueðlileg og raunhæf áform stefnanda gengið eftir hefði hagnaður af rekstri stefnandaorðið 42,2 milljónir króna á tímabilinu 1. júní 2014 til 31. maí 2015. Rekstrarniðurstaðatímabilsins hafi hins vegar orðið sú að stefnandi hafi tapað 11,1 milljónkróna. Frávikið, sem að mati matsmanna sé tjón vegna afnotamissisfasteignarinnar, nemi 53,3 milljónum króna og sé bein afleiðing áðurgreindragalla á fasteigninni og þess að eignin hafi ekki verið í samræmi við kaupsamningaðila, söluyfirlit o.fl.Skaðabótakrafa stefnanda vegna hins óbeina tjóns nemi áðurgreindufráviki í rekstri stefnanda og sé tjónið að rekja til þess að fasteignin hafiekki komið að þeim notum sem með réttu hafi verið stefnt að og vegna þess aðsamningur við þriðja mann hafi fallið brott, svo og vegna skemmda á eðlilegufylgifé hennar, sem nota hafi átt í fasteigninni, sbr. 59. gr. fasteignakaupalaga.Umrædd skaðabótakrafa stefnanda byggist á því að stefndi berisakarábyrgð á tjóni stefnanda. Háttsemi stefnda hafi bæði verið saknæm ogólögmæt. Í fyrsta lagi hafi upplýsingar í söluyfirliti verið rangar. Fasteigninhafi hvorki haft tilskilin leyfi né aðstöðu fyrir rekstur fiskvinnslu. Samkvæmtmatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi því í raun farið fjarri og hafi húsiðað mati matsmanna eingöngu verið nothæft sem geymsla. Samkvæmt 27. gr. fasteignakaupalagaog dómafordæmum beri seljandi hlutlæga sakarábyrgð á röngum upplýsingum.Þá beri stefndi Íslandsbanki hf. sakarábyrgð á þeim drætti sem orðiðhafi á því að brugðist yrði við kröfum stefnanda vegna galla á fasteigninni.Það hafi ekki verið fyrr en í mars 2015 sem stefndi hafi tekið afstöðu tilkrafna stefnanda og bætt tjónið að hluta til, en þá hafi verið liðnir 10mánuðir frá afhendingu hússins.Tjón stefnanda vegna þessa sé bein afleiðing af því ástandi fasteignarinnarsem stefndu beri ábyrgð á og sé orsök tjónsins. Stefnda hafi verið kunnugt umáform stefnanda um að hefja rekstur í húsinu strax í maí 2014, en það hafikomið fram í viðskiptaáætlun sem stefnandi hafi afhent stefnda í tengslum viðkaup á húsinu. Þrátt fyrir þá vitneskju og áskoranir stefnanda hafi stefndilítið sem ekkert aðhafst í málinu, en ítrekað gefið í skyn að stefnanda yrðibættur skaðinn. Viðbrögð stefnda í mars 2015 hafi verið of lítil og komið ofseint. Þessa háttsemi stefnda verði að meta honum til sakar, en á þeimtímapunkti hafi rekstrartjónið verið orðið verulegt og haldið áfram að aukastþar til stefnandi hafi getað komið húsinu í rekstrarhæft ástand, þ.e. eftir aðhann skipti um viðskiptabanka, en stefndi hafi þrengt verulega að stefnanda meðlaust fé fyrir reksturinn.Annað beint tjón.Stefnandi kveðst sjálfur hafa orðið að kosta endurbætur á fasteigninniað Eyrartröð 12 til að koma henni í nothæft ástand. Stefnandi hafi verið meðsvokallaða rekstrarlínu hjá stefnda, þ.e. ádráttarlán, til að nota í rekstrisínum. Lánið hafi stefnandi notað til að kaupa fisk og vinna hann í húsnæðisínu að Melabraut 22. Eftir að stefnandi hafi hafið endurbætur á fasteigninniað Eyrartröð 12 hafi hann að hluta til notað þessa fjármuni til að koma húsinuí nothæft ástand fyrir reksturinn. Það sé niðurstaða hinna dómkvöddu matsmannaað fjárbinding stefnanda í fasteigninni hafi á tímabilinu frá 1. júní 2014 til31. maí 2015 numið 74.864.298 krónum og að vaxtagjöld stefnanda á tímabilinuhafi numið 11,8 milljónum króna, en af þeirri fjárhæð hafi hlutdeildfasteignarinnar í kostnaðinum verið 4,9 milljónir króna. Með því sé átt við aðstefnandi hafi borið kostnað af vöxtum vegna endurbóta á fasteigninni, en sákostnaður sé tjón sem rekja megi til vanefnda stefnda. Stefnandi kveðurskaðabótakröfu sína byggjast á því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegnasaknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu og að áðurgreint tjón sé beinafleiðing af þeirri háttsemi. Stefnandi hefði ekki þurft að binda fjármuni ífasteigninni með þessum hætti ef fasteignin hefði ekki verið haldináðurgreindum göllum og því hefði stefnandi ekki orðið fyrir umræddum kostnaði.Stefnandi kveðst einnig krefjast skaðabóta vegna tjóns sem sé að rekjatil reksturs fasteignarinnar á meðan hún hafi ekki verið í nothæfu ástandifyrir reksturinn. Þótt stefnandi hafi fengið fasteignina afhenta í maí 2014 hafihún ekki komið að fyrirhuguðum notum fyrr en haustið 2015 þegar rekstur hafihafist í henni. Á meðan hafi stefnandi greitt fasteignagjöld, rafmagn og hita.Stefnandi kveðst telja að þessi kostnaður eigi að falla á stefnda. Um sé aðræða beint tjón stefnanda sem stefndu beri ábyrgð á. Krafa stefnanda byggist ámatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að umræddurkostnaður hafi á tímabilinu frá 1. júní 2014 til 31. maí 2015 numið 8.545.673krónum. Þar af hafi fasteignagjöld numið 1.997.755 krónum, kostnaður vegnarafmagns og hita 1.072.776 krónum og annar kostnaður og viðhaldskostnaður5.475.142 krónum.Stefnandi kveðst hafna því að lækka beri bótakröfur stefnanda meðvísan til 2. mgr. 60. gr. fasteignakaupalaga. Bótakröfur stefnanda séu ekkiósanngjarnar, heldur lúti þær að því að gera hann eins settan og ef samninguraðila hefði verið efndur. Þá bendir stefnandi á að umrædd regla séundantekningarregla, sem ekki verði beitt nema í þeim tilvikum er fullvíst megitelja að skilyrðum hennar sé fullnægt. Litið hafi verið svo á að reglunni verðieinkum beitt þegar tjónvaldur hafi ekki mátt sjá fyrir tjón, en einnig sé horfttil þess hvaða möguleika tjónvaldur hafi haft til að hindra að tjón yrði. Hafitjónvaldur átt þess kost að koma í veg fyrir tjón, en ekki gert það ánveigamikilla ástæðna, beri ekki að beita heimild 60. gr. Líkt og áður sé rakið séubótakröfur stefnanda að stórum hluta að rekja til rekstrartjóns sem stefndihafi ítrekað verið aðvaraður um að væri áfallandi, án þess að stefndi aðhefðistnokkuð. Þá hefði stefndi strax árið 2014 getað gripið til aðgerða, m.a. með þvíað hafa uppi á þeim tækjum sem höfðu verið fjarlægð. Tæpt ár hafi liðið áður enstefndi innti af hendi greiðslur vegna tjóns stefnanda. Með hliðsjón af framangreindutómlæti stefnda séu ekki skilyrði til að lækka skaðabótakröfu stefnanda ágrundvelli 60. gr. fasteignakaupalaga.Hvað varðar kröfu um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001bendir stefnandi á að miðað sé við umsaminn afhendingardag eignarinnar hinn 1.maí 2014, en þá hafi hið bótaskylda atvik átt sér stað. Í öðrum liðstefnukrafna sé hins vegar krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 frá lokum þess tímabils er fasteignin var í óviðunandi ástandi, en kröfugerðvegna óbeins tjóns og kostnaðar vegna reksturs fasteignarinnar sé að rekja tilþess tímabils. Það sé stefndu til hagsbóta þar sem kostnaðurinn hafi fallið tilí hverjum mánuði á þessu tímabili og aukist smám saman. Dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 sé hins vegar krafist frá þeim degi er liðinnvar mánuður frá því að viðkomandi skaðabótakrafa stefnanda var sett fram, sbr.1. mgr. 5. gr. sömu laga.Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til almennra meginreglnasamningaréttar, fasteignakauparéttar og kröfuréttar. Þá vísar stefnandi tilákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.Einnig vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar, þ. á m. almennusakarreglunnar, og til ákvæða nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Stefnandikveður kröfu um málskostnað styðjast við 129. gr., sbr. 130. gr., laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og hvað varðar varnarþing er vísað til 34. gr.sömu laga.IV.Stefndi Íslandsbanki hf. kveður helstu málsástæður sínar vera þær ífyrsta lagi að ósannað sé að fasteignin hafi verið haldin öllum þeim göllum viðafhendingu fasteignarinnar sem stefnandi haldi fram. Í öðru lagi að ósannað séað samið hafi verið um að stór hluti þeirra tækja sem stefnandi leitist við aðfá bættan hafi átt að fylgja fasteigninni. Í þriðja lagi telji stefndi aðstefnandi hafi vitað eða mátt vita af þeim annmörkum sem stefnandi telji nú aðséu á fasteigninni. Í fjórða lagi telji stefndi að hann beri ekki ábyrgð áóbeinu tjóni stefnanda. Í fimmta lagi kveðst stefndi byggja á því að ekki getikomið til bótaábyrgðar hans ef meðstefndi Jöfur ehf. ber bótaábyrgð í málinu ágrundvelli 25. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá kveðst stefndi einnig byggja átrúnaðarskyldu, á aðgæsluskyldu kaupanda og tómlæti kaupanda. Stefndi bendir á að fasteignin að Eyrartröð 12 hafi verið afhentstefnanda 1. maí 2014. Við afhendingu hafi áhættan af fasteigninni færst frástefnda sem seljanda til stefnanda sem kaupanda samkvæmt 20. gr., sbr. 12. gr.,laga um fasteignakaup. Það sé meginregla laganna að áhættan af fasteign færistfrá kaupanda til seljanda við afhendingu fasteignar.Stefndi kveður að skilyrði undantekningarinnar í 2. mgr. 20. gr., semfjalli um áhættuskipti vegna galla, séu ekki uppfyllt svo sem haldið sé fram afhálfu stefnanda. Af hálfu stefnda sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu aðorsakir galla, sem komið hafi fram eftir afhendingu fasteignarinnar, sé aðrekja til vanefnda stefnda. Þá hafi stefndi sem seljandi fasteignarinnar ekkitekist á hendur ábyrgð á eiginleikum eða öðrum kostum fasteignar í tiltekinntíma eins og áskilið sé í 2. málslið 2. mgr. 20. gr. Stefndi kveður ósannað að fasteignin hafi verið haldin öllum þeimannmörkum við afhendingu sem stefnandi haldi nú fram og krefjist bóta fyrir.Hafa þurfi sérstaklega í huga að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi gengið meðfasteignasala í gegnum fasteignina við afhendingu og ekki hreyft neinum athugasemdum.Fimm dögum síðar hafi verið komið tilboð frá Verkþingi, sem falið hafi í séraðlögun húsnæðisins að þeim rekstri sem stefnandi hugðist stunda ífasteigninni. Þremur vikum síðar hafi stefnandi síðan gert athugasemdir viðástand fasteignarinnar, sem hafi verið smávægilegar og stefndi hafi nú þegargreitt stefnanda bætur vegna. Það hafi svo ekki verið fyrr en löngu síðar aðstefnandi hafi tekið að halda því fram að hvorki vatns- né raflagnir væru í umsömduástandi, sem og að ýmis tæki hafi átt að fylgja eigninni og fleira. Í 38. gr. laga um fasteignakaup sé lögð sú skylda á kaupandafasteignar að skoða fasteign vel svo fljótt sem verða megi eftir afhendinguhennar. Við þá skoðun hafi stefnanda mátt vera ljóst að tæki og búnað upp á tugimilljóna vantaði í fasteignina. Kaupandi fasteignar, þ.e. stefnandi, beri ábyrgð á fasteigninni eftirafhendingu og á því tjóni sem kunni að hafa verið valdið á henni eftirafhendingu. Sönnunarbyrðin um að fasteign hafi verið haldin galla viðafhendingu hvíli á kaupanda fasteignar. Hann beri því ekki einungis sönnunarbyrðinafyrir því að fasteign sé haldin galla heldur einnig að gallinn hafi verið tilstaðar við afhendingu. Stór hluti af kröfu stefnanda lúti að tækjum og búnaði sem hann teljiað hafi átt að fylgja með í kaupum á fasteigninni og í stefnu sé því haldiðfram að um fylgifé með fasteigninni hafi verið að ræða. Síðar verði fjallað umeinstaka kröfuliði stefnanda, en fyrst verði leitast við að hrekja það sem framkomi í stefnu almennt um fylgifé fasteigna. Í 22. gr. laga um fasteignakaup sé leitast við að skilgreina hvað teljisttil eðlilegs fylgifjár fasteigna. Þó verði að gera þann fyrirvara að þegarkeypt er atvinnuhúsnæði búi kaupendur alloft þannig um hnútana að þeir semja umþað hvaða tæki og búnað þeir kaupa með fasteigninni. Þá sé gerður list yfir þautæki sem eiga að fylgja með í kaupum á fasteigninni. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki skoðað fasteignina íaðdraganda kaupanna. Ef hann hefði gert það hefði hann séð að fitusía, ísvél,lausfrystir, frystipressa, færibönd og eimsvali voru ekki í fasteigninni þegarhún var í sölumeðferð. Samtals krefjist stefnandi skaðabóta að fjárhæð 39.485.000krónur vegna þessara tækja, sem ekki hafi verið til staðar í fasteigninni ísöluferlinu. Framangreind tæki geti því ekki talist fylgifé með fasteigninniþar sem þau hafi ekki verið til staðar í aðdraganda kaupanna og þar með viðskoðun, en það sé algjört skilyrði fyrir því að búnaður geti talist fylgiféfasteignar. Í 24. gr. laga um fasteignakaup sé sérstaklega tekið fram aðbúnaðurinn þurfi að vera í eigu seljanda svo að hann teljist til fylgifjárfasteignar. Það hafi ekki gilt um þau tæki og búnað sem stefnandi krefjist núað stefndi greiði honum bætur vegna. Sá búnaður sem á annað borð hafi verið ífasteigninni í aðdraganda kaupanna hafi verið í eigu leigutaka fasteignarinnar.Þetta hefði stefnanda mátt vera ljóst ef hann hefði skoðað fasteignina fyrirkaupin. Ef stefnandi hefði skoðað fasteignina í aðdraganda kaupanna, svo semstefndi hafi skorað á hann að gera, hefði hann jafnframt verið upplýstur um aðkæliklefar, reykofn o.fl. væru í eigu leigutaka fasteignarinnar og hafi ekkiátt að fylgja með í kaupunum, enda ekki tekið fram í sölugögnum. Bendir stefndiá að í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi t.d. mjólkurkælar í verslunarhúsnæði,fataskápar, skápar fyrir mini-bari, öryggishólf og höfðagaflar í fasteign undirhótelrekstur verið talið lausafé, en ekki fylgifé með fasteign, þrátt fyrir aðum naglfastar og sérsmíðaðar innréttingar og lausnir fyrir viðkomandi húsnæðihafi verið að ræða. Hvað varði tilvísun stefnanda til upplýsingaskyldu seljanda samkvæmt 26.og 27. gr. laga um fasteignakaup kveðst stefndi telja rangt og ósannað að hannhafi ekki fullnægt upplýsingaskyldu sinni sem seljandi fasteignarinnar. Ísöluyfirliti, kauptilboði og kaupsamningi sé tekið fram að seljandi þekki ekkiástand eignarinnar þar sem hann hafi eignast hana í skuldaskilum. Stefndi hafi þvílagt ríka áherslu á það við stefnanda að gæta sérstakrar árvekni við skoðun ogúttekt á eigninni og leita sér aðstoðar hjá sérfróðum aðilum við mat á ástandieignarinnar.Þá sé ekkert komið fram um að rangar upplýsingar hafi komið fram ísöluyfirliti eða sölugögnum. Um hafi verið að ræða sölu á fasteign, en ekki árekstri. Í söluyfirliti hafi komið fram að húsið hefði öll tilskilin leyfifyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu tengda þannig rekstri, s.s. frysti (íeintölu), vinnslusal, móttöku og kæligeymslu. Óumdeilt sé að fasteignin hafðiað geyma vinnslusal, móttöku og kæligeymslu. Kælipressa í kæligeymslu hafi þóverið ónýt og úr sér gengin eftir 15 ára notkun. Þetta hefði stefnandi vitað ogséð ef hann hefði skoðað fasteignina. Stefndi telji að kælipressan hafi veriðtil staðar í fasteigninni í þessu ástandi við afhendingu, en annað sé ósannað.Stefndi hafi þegar greitt stefnanda bætur vegna frystisins. Umfjöllun stefnanda um önnur sölugögn sé villandi. Bendir stefndi á aðviðhengi B, sem stefnandi vísi til, hafi verið fylgigagn með leigusamningi umfasteignina milli tveggja aðila sem séu alls ótengdir þessu máli. Stefndi lítisvo á að upptalning á tækjum í áðurnefndu skjali hafi einmitt verið gerð til aðsemja sérstaklega um að tækin ættu að fylgja með við leigu á fasteigninni. Aðöðrum kosti hefðu þau ekki gert það þar sem ekki hafi verið um fylgifé að ræðaeða hluta fasteignarinnar. Sé viðkomandi leigusamningur skoðaður í heild séljóst að umrædd tæki hafi verið talin vera lausafé en ekki fylgiféfasteignarinnar. Ekki sé rétt að skjalið hafi verið hluti af sölugögnum.Skjalinu hafði hins vegar verið þinglýst á eignina og hafi stefnandi fengið þaðafhent við sölumeðferðina eins og önnur skjöl sem hvílt hafi á eigninni.Stefndi kveður að skoða þurfi upplýsingaskyldu seljanda viðfasteignakaup í samhengi við aðgæsluskyldu þá sem hvíli á kaupanda viðfasteignakaup, sbr. 29. gr. laga um fasteignakaup. Kveðst stefndi telja aðstefnandi verði sjálfur að bera ábyrgð á þeirri ákvörðun sinni að skoða ekkifasteignina í aðdraganda kaupanna og ganga þannig úr skugga um hvert ástandfasteignarinnar var og hvaða tæki og búnaður átti að fylgja henni. Stefndi beriþví ekki hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda eins og stefnandi heldur fram ístefnu.Stefndi bendir á að fasteignin hafi verið seld í því ástandi sem húnvar og stefnandi sætti sig við. Þegar fasteign er seld með slíkum fyrirvarageti kaupandi ekki borið fyrir sig galla nema að ástand fasteignar sé til munalakara en kaupandi hafði ástæðu til að ætla miðað við kaupverð hennar eða atvikað öðru leyti. Stefndi telji þau skilyrði ekki vera fyrir hendi og að stefnandigeti nú ekki borið fyrir sig þá annmarka sem hann geri í stefnu sinni.Stefndi kveðst byggja á því að stefnandi hafi í málinu brotið gagnkvæmatrúnaðarskyldu samningsaðila. Trúnaðarskyldan sé ein af meginreglumsamningaréttar og í henni felist skylda samningsaðila til að láta ekki eiginhagsmuni ráða einhliða athöfnum sínum heldur verði þeir að taka tillit tilhagsmuna viðsemjandans.Stefnandi hafi keypt fasteignina að Eyrartröð 12 fyrir 110.000.000 krónaog sé skaðabótakrafa hans því mun hærri en kaupverð fasteignarinnar. Með bréfistefnda 15. janúar 2016 hafi stefnanda verið boðið að rifta kaupunum, ánviðurkenningar á að um galla hafi verið að ræða. Ekki hafi verið fallist á þaðaf hálfu stefnanda og hafi stefnandi því á engan hátt tekið tillit til hagsmunastefnda í málinu. Stefndi telji að með því að hafna riftun, en krefjast þess ístað skaðabóta, sem séu tugum milljónum króna hærri en kaupverð fasteignarinnar,hafi stefnandi brotið gagnkvæma trúnaðarskyldu aðila. Þannig hafi meðal annarsverið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar að trúnaðarskyldan setjisamningsaðila mörk við ákvörðun á því til hvaða vanefndarúrræða hann grípi vegnavanefnda viðsemjanda síns.Stefnandi haldi því fram að á stefnda hafi hvílt skylda til að bæta úrþeim göllum sem stefnandi hafi talið vera á fasteigninni að Eyrartröð og aðstefndi hafi ekki sinnt því og því hafi stefnandi getað bætt úr göllunum ogkrafið stefnda um bætur, sbr. 39. gr. laga um fasteignakaup. Stefndi bendir áað ákvæðið fjalli um úrbætur vegna galla. Einungis í þeim tilvikum er seljandihefur byggt fasteign eða smíðað innréttingar inn í hana geti hvílt á honumskylda til úrbóta. Það eigi ekki við um stefnda, sem eignast hafi fasteignina ískuldaskilum og síðan selt stefnanda. Stefnandi hafi sent stefnda kröfubréf, dags. 13. nóvember 2014, þarsem stefnandi hafi sett fram kröfur í 12 liðum. Með bréfi, dags. 5. mars 2015,hafi stefndi fallist á greiðslu bóta vegna 7 liða af þessum 12 án viðurkenningará kröfum stefnanda. Þeir liðir sem stefndi hafi ekki fallist á hafi verið krafaum bætur vegna óbeins tjóns og vegna lausafjár sem stefndi telji að hafi ekkiverið fylgifé fasteignar og hafi því ekki átt að fylgja með í kaupunum. Stefndihafi ekki talið sig bótaskyldan vegna tjóns stefnanda, en hafi viljað ljúkamálinu með sátt, enda hafi stefnandi þá átt í viðskiptum við bankann. Stefndihafi því, án viðurkenningar, fallist á að greiða stefnanda 23.534.692 krónur.Fjárhæðin hafi tekið mið af kröfum stefnanda eins og þær hafi verið settar framí bréfi 13. nóvember 2014 eins og áður hefur verið gerð grein fyrir.Fallist dómurinn ekki á framangreindar málsástæður stefnda kveðst hannbyggja á því að hann hafi þegar greitt stefnanda bætur fyrir það tjón sem hannhefur orðið fyrir og í samræmi við kröfur hans sjálfs. Stefnandi geti því ekkinú komið fram með margfalt hærri kröfur en hann hefur áður fengið greiddar úrhendi stefnda. Meðal þeirra liða sem stefndi hafi greitt og stefnandi krefjist núbóta fyrir séu lagfæringar á rafmagni, uppsetning á kælivél og kæliblásurum,lagfæringar á pípulögnum, lokun á götum vegna hurða, vegna veggjar ívinnslusal, kostnaður við kæli- og frystiaðstöðu og kostnaður við millihurðirog aðrar hurðir. Nánar verði vikið að þessu síðar þegar fjallað verður um hvernkröfulið fyrir sig. Stefndi kveðst ekki telja matsgerð hinna dómkvöddu matsmannatrúverðuga og kveðst hafna gildi hennar. Matsgerðin sé byggð á matsbeiðnistefnanda þar sem fullyrt sé að ýmis tæki og búnaður hafi átt að fylgjafasteigninni. Svo hafi hins vegar ekki verið. Þá komi fram í matsgerð aðmatsmenn hafi átt fundi með fyrirsvarsmönnum stefnanda án þess að aðrir aðilarhafi verið boðaðir og fengið gögn einhliða frá stefnanda sem matsþolar hafiekki haft aðgang að. Niðurstaða matsmanna um óbeint tjón virðist byggð á þeirri fullyrðingustefnanda að hann hafi ætlað sér að hefja rekstur í fasteigninni strax eftirafhendingu. Það standist ekki skoðun. Þá telji stefndi ljóst að krafa stefnandaum óbeint tjón falli niður þegar litið verði til þess að tæki og búnaður hafiekki átt að fylgja fasteigninni, enda hafi stór hluti þeirra ekki verið tilstaðar í fasteigninni í aðdraganda kaupanna. Matsmenn hafi ekki greint óbeinatjónið niður með hliðsjón af þeim tækjum sem hugsanlega hafi átt að fylgja meðí kaupunum, heldur hafi allt óbeina tjónið verið sett undir sama hatt. Þá kveðst stefndi gera athugasemd við að alloft hafi matsmenn gengiðút frá nývirði, en ekki geti talist sanngjarnt og eðlilegt að nýtt komi fyrirgamalt í nokkurra áratuga gömlu atvinnuhúsnæði. Verði nú vikið að einstökum kröfuliðum stefnanda:Innihurðir.Stefnandi krefjist skaðabóta vegna 11 innihurða sem hann telji að hafiverið í fasteigninni í aðdraganda sölu hennar og hafi átt að fylgja með íkaupunum. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi gengið um fasteignina við afhendinguog ekki hreyft neinum athugasemdum. Það sé mjög ótrúverðugt aðfyrirsvarsmaðurinn hafi ekki tekið eftir því þá að 11 hurðir hafi vantað ífasteignina. Stefnandi beri ábyrgð á fasteigninni eftir afhendingu og hafihurðirnar verið fjarlægðar eftir afhendingu sé það stefnda óviðkomandi. Þáverði að líta til þess að í tilkynningu stefnanda 21. maí 2014 hafi einungisverið getið um nokkrar millihurðir í vinnslusölum, en nú sé hins vegar gerðkrafa vegna 11 innihurða. Kveðst stefndi hafna því sem röngu og ósönnuðu að 11innihurðir hafi verið til staðar í fasteigninni í aðdraganda sölu hennar, semhafi verið fjarlægðar fyrir afhendingu. Þrátt fyrir það hafi stefndi fallist áað greiða stefnanda bætur vegna þessa sem nemi 1.500.000 krónum. Allt tjónstefnanda vegna þessa liðar hafi því verið bætt. Samkvæmt upplýsingum frá ÓpalSjávarfangi ehf. hafi tvær hurðir í fasteigninni verið teknar niður ogfjarlægðar í aðdraganda kaupanna. Hafi þetta verið hurðir sem leigutaki hafði festkaup á til að mæta kröfum Matvælastofnunar vegna reykingarstarfsemileigutakans.Ef stefnandi hefði skoðað fasteignina hefði honum mátt vera ljósthversu margar hurðir voru í fasteigninni og hvaða hurðir leigutakinn hugðisttaka með sér. Stefnandi hafi hins vegar látið undir höfuð leggjast að skoðafasteignina þrátt fyrir áskoranir og verði því sjálfur að bera ábyrgð á því. Þá kveðst stefndi mótmæla niðurstöðu dómkvaddra matsmanna hvað þennankröfulið snerti sérstaklega. Eins og komi fram í matsgerðinni séu upplýsingarum fjölda og gerð hurðanna sem vantað hafi alfarið fengnar frá stefnandasjálfum. Þá hafi matsmenn gert ráð fyrir nývirði hurðanna sem standist ekkiþegar um kaup á nokkurra áratuga gamalli fasteign sé að ræða. Matsgerðin getiþví ekki verið til sönnunar um gerð og fjölda þeirra hurða sem stefandi haldifram að hafi átt að fylgja fasteigninni Þá kveðst stefndi einnig byggja átómlæti hvað þennan lið varði. Snagar.Stefnandi krefjist skaðabóta vegna 20 snaga á vegg í milligangi semliggi að vinnslusal. Samkvæmt upplýsingum frá leigutaka hafi þessir snagar veriðfærðir að kröfu Matmælastofnunar og settir í skiptiklefa, þ.e. nær vinnslunni,þar sem aðgreina hafi þurft reykingu frá annarri starfsemi. Þeir hafi því ekki veriðfjarlægðir. Stefndi hafni því þessum kröfulið og kveðst telja rangt og ósannaðað snagarnir hafi ekki verið í fasteigninni við afhendingu hennar hinn 1. maí2014. Ef stefnandi hefði skoðað fasteignina í aðdraganda kaupanna hefðihonum mátt vera þetta ljóst. Þá kveðst stefndi telja að ekki verði byggt ámatsgerð dómkvaddra matsmanna í þessum efnum með vísan til þess rökstuðningssem fram hafi komið varðandi innihurðir. Stefndi kveðst einnig bera fyrir sigtómlæti vegna þessa kröfuliðar þar sem kröfur vegna hans hafi ekki komið framfyrr en með kröfubréfi stefnanda 30. desember 2015.Plastdreglar í dyragati.Að sögn leigutaka hafi plastdreglarnir verið orðnir skítugir oglélegir. Hann hafi því ákveðið að fjarlægja þá þegar hann flutti úrfasteigninni og látið farga þeim. Þetta hefði stefnanda mátt vera ljóst ef hannhefði skoðað fasteignina, sem hann hafi ekki gert. Þá séu plastdreglar ekkifrekar en sturtuhengi fylgifé fasteignar og hafi stefnandi því mátt gera ráðfyrir að þeir yrðu fjarlægir fyrir afhendingu. Stefndi kveðst einnig bera fyrirsig tómlæti vegna þessa kröfuliðar þar sem kröfur vegna hans hafi ekki komið framfyrr en með kröfubréfi stefnanda 30. desember 2015. Vatns- og raflagnir.Stefndi kveðst telja ósannað og rangt að búið hafi verið að fjarlægjastóran hluta vatns- og raflagna við afhendingu fasteignarinnar. Hafi það gersteftir afhendingu beri stefnandi ábyrgð á því. Hafa verði í huga aðfyrirsvarsmaður stefnanda hafi gengið um fasteignina við afhendingu án þess aðhreyfa athugasemdum við ástandi hennar. Þá hafi stefnandi engum athugasemdum hreyftí þessa veru í tilkynningu sinni frá 21. maí 2014, þrátt fyrir að hafa þá undirhöndum tilboð Verkþings frá 5. maí 2014 þar sem m.a. hafi verið gert ráð fyrirað yfirfara þyrfti og lagfæra pípulagnir og raflagnir. Farið hafi verið í þærframkvæmdir sem tilboðið hafi gert ráð fyrir og hafi stefndi greitt stefnandabætur vegna þess.Hafi þær vatns- og raflagnir, sem stefnandi hafði í huga við kaupin,ekki verið í fasteigninni verði hann einnig að bera ábyrgð á því. Í matsgerðkomi fram að lagnir í húsinu hafi ekki verið umfangsmiklar. Stefnandi hafi ekkiskoðað fasteignina í aðdraganda kaupanna, en ef hann hefði gert það hefði hanngetað áttað sig á hvernig vatns- og raflagnir lágu í fasteigninni. Hafi hannþurft frekari vatnslagnir þá verði hann að standa straum af þeim kostnaði. Þá kveðst stefndi mótmæla því að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verðilögð til grundvallar í þessum efnum þar sem hún byggist að miklu leyti áfrásögn stefnanda og hans óraunhæfu væntingum um ástand lagna í húsinu, sem ogágiskunum matsmanna um hvað hafi verið fjarlægt fyrir afhendingu og hvað ekki. Þásé ekki fallist á að öryggiskerfi eða tölvuskápur hafi átt að fylgjafasteigninni, enda teljist þau ekki til eðlilegs fylgifjár fasteignar.Stefndi kveðst einnig benda á að við starfsemi eins og fiskverkun þurfirekstraraðili alltaf að aðlaga fasteign að sínum rekstri og þeim tækjum ogbúnaði sem viðkomandi noti í sínum rekstri. Fiskverkun sem felist aðallega ívinnslu og söltun á fiski sé allt annars eðlis en sú fiskverkun sem hafi veriðí fasteigninni áður en stefnandi keypti fasteignina. Það hafi stefnandi vitað.Hann hafi því mátt gera ráð fyrir að aðlaga þyrfti lagnir að þeim tækjum ogbúnaði sem hann notaði, sem og hann virðist hafa gert, enda hafi hann verið kominnmeð tilboð í slíkt tveimur virkum dögum eftir afhendingu fasteignarinnar. Fitusía/fituskilja.Stefndi kveðst ekki geta fallist á greiðsluskyldu vegna fitusíu eðafituskilju. Slíkur búnaður hafi ekki verið til staðar við afhendingufasteignarinnar og hafi þar af leiðandi ekki átt að fylgja fasteigninni. Ekkihafi komið fram í söluyfirliti eða öðrum sölugögnum að slíkur búnaður ætti aðfylgja fasteigninni. Ef það skipti stefnanda máli að slíkur búnaður fylgdifasteigninni hefði honum verið í lófa lagið að kanna hvort svo væri. Hannvirðist ekki hafa gert ráð fyrir því sjálfur, enda hafi hann ekki hreyft athugasemdumvegna þessa fyrr en hátt í sjö mánuðum eftir afhendingu fasteignarinnar. Verðiþað að teljast verulegt tómlæti af hans hálfu sem leiði til þess að krafa hansvegna þessa þáttar sé fallin niður fyrir tómlæti. Þá mótmælir stefndi því sem röngu og ósönnuðu að fitusía eðafituskilja sé áskilinn búnaður við fiskvinnslu, enda hafi yfirvöld ekki gertkröfu um slíkan búnað á meðan stefndi átti fasteignina að Eyrartröð 12. Í þeimreglum sem stefnandi vísi til sé hvergi gerður áskilnaður um slíkan búnað. Þáhafi stefnandi ekki lagt fram gögn um slíkan áskilnað yfirvalda. Þá verði einnigað undirstrika að það eru rekstraraðilar sem fái leyfi til rekstrar en ekkifasteignir. Ópal Sjávarfang ehf. sem hafi leigt fasteignina á þeim tíma semstefndi átti hana hafi haft öll tilskilin leyfi til þeirrar fiskvinnslu sem þaðfyrirtæki rak. Ekki sé því hægt að fallast á að fitusía eða fituskilja hafi áttað fylgja fasteigninni. Búnaðurinn hafi ekki verið til staðar við skoðun á fasteigninni,en samkvæmt 22. gr. laga um fasteignakaup sé það skilyrði þess að búnaðurinnteljist vera fylgifé fasteignar. Þá kveðst stefndi mótmæla því að matsgerð hinnadómkvöddu matsmanna verði lögð til grundvallar þar sem hún byggist að mikluleyti á frásögnum stefnanda, hans óraunhæfu væntingum um ástand á frárennsli hússinsog ágiskunum matsmanna.Frysti- og kæliklefar í vinnslusal.Stefnandi krefjist bóta vegna kæli- og frystiklefa, sem hann telji að hafiátt að fylgja fasteigninni að Eyrartröð 12, en dragi frá 3.032.093 krónur semstefndi greiddi honum í mars 2015.Stefndi kveður að þeir fjórir kælar sem krafa stefnanda lúti að hafiverið í eigu Ópal Sjávarfangs ehf. sem hafi verið með fasteignina á leigu.Þetta hefði stefnandi vitað eða mátt vita hefði hann skoðað fasteignina íaðdraganda kaupanna. Ekki sé rétt að umræddir frysti- og kæliklefar hafi allirverið fastir eða boltaðir við fasteignina. Þar hafi t.d. verið lausfrystir semstandi laus á gólfinu eins og venjulegur ísskápur eða frystir í íbúðarhúsnæði.Aðrir kælar, að einum undanskildum, hafi verið lausstandandi svo sem sjá megiaf framlögðum ljósmyndum sem teknar hafi verið í húsnæðinu af fasteignasölum.Stefndi bendir á að svo virtist sem stefnandi hafi sjálfur ekki talið aðklefarnir ættu fylgja með í kaupunum, enda hafi hann engum athugasemdum hreyft viðskoðun á fasteigninni við afhendingu á henni. Þá hafi verið augljóst aðumræddir klefar voru ekki í fasteigninni. Stefnandi hafi heldur ekki minnst ákælana í tilkynningu sinni til stefnda 21. maí 2014. Þá hafi heldur ekki verið óskaðeftir því við Verkþing ehf. að kælarnir yrðu metnir til verðs. Það hafi ekki veriðfyrr en löngu síðar sem stefnandi hafi sett fram kröfur vegna þessa og verðiþað að teljast verulegt tómlæti af hálfu stefnanda sem leiði til þess að krafahans sé fallin niður. Stefndi bendir á að kælarnir séu ekki eðlilegt fylgifé fasteignar,enda hafi þeir ekki verið í eigu seljanda fasteignarinnar, þ.e. stefnda, viðsölu eignarinnar. Þá hafi stefnandi fengið tjón sitt hvað þennan lið varðarbætt eftir kröfu sem hann hafi sjálfur setti fram. Stefndi kveðst mótmæla því aðmatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verði lögð til grundvallar í þessum efnumþar sem hún byggist að miklu leyti á frásögnum stefnanda, hans óraunhæfu væntingumum ástand og búnað sem hafi átt að fylgja fasteigninni og ágiskunum matsmanna. Reykofn.Stefndi bendir á að reykofninn hafi í eigu Ópal Sjávarfangs ehf. einsog stefnandi hefði vitað eða mátt vita hefði hann skoðað fasteignina íaðdraganda kaupanna. Rekstur stefnanda gangi aðallega út á verkun og söltunbolfisks og því séu væntanlega lítil not fyrir reykofn við starfsemi hans.Ekkert hafi komið fram í gögnum málsins um að stefnandi hafi stefnt að því reykjafisk. Stefndi bendir á að svo virtist sem stefnandi hafi sjálfur ekki taliðað reykofninn ætti að fylgja með í kaupunum, enda hafi hann engum athugasemdumhreyft við skoðun á fasteigninni við afhendingu á henni. Þá hafi verið augljóstað umræddur reykofn var ekki í fasteigninni. Stefnandi hafi heldur ekki minnstá kælana í tilkynningu sinni til stefnda 21. maí 2014, en þar hafi hann getiðum gat í þaki eftir reykofninn. Þá hafi heldur ekki verið óskað eftir því viðVerkþing ehf. að reykofninn yrði metinn til verðs. Það hafi ekki verið fyrr enlöngu síðar sem stefnandi hafi sett fram kröfu vegna þessa og verði það aðteljast verulegt tómlæti af hálfu stefnanda, sem leiði til þess að krafa hanssé fallin niður. Reykofninn teljist ekki eðlilegt fylgifé, enda frístandandi lausafésem hafi að auki ekki verið í eigu seljanda við sölu eignarinnar. Þá kveðststefndi mótmæla því að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna verði lögð til grundvallarþar sem að hún byggist að miklu leyti á frásögnum stefnanda, hans óraunhæfuvæntingum um ástand og búnað sem hafi átt að fylgja fasteigninni og ágiskunummatsmanna. Ísvél.Samkvæmt upplýsingum frá leigutaka fasteignarinnar hafi aldrei veriðísvél í fasteigninni. Stefnandi hefði séð það hefði hann skoðað fasteignina íaðdraganda kaupanna. Það kunni að vera að leigutaki fasteignarinnar á árunum2008-2010 hafi verið með ísvél í fasteigninni, en hún hljóti þá að hafa veriðseld af skiptastjóra eftir að leigutakinn fór í þrot á árinu 2010. Ísvél hafiþví aldrei átt að fylgja með fasteigninni, enda virðist það ekki hafa veriðskilningur stefnanda sjálfs. Þá hafi stefnandi glatað kröfunni fyrir tómlæti þarsem krafa vegna ísvélar hafi ekki komið fram fyrr en um einu og hálfu ári eftirafhendingu fasteignarinnar. Ísvél teljist heldur ekki eðlilegt fylgifé, enda umlausafé að ræða sem hafi þar að auki ekki verið í eigu seljanda við sölueignarinnar. Lausfrystir, frystipressa, færibönd og eimsvali.Stefndi kveður að umræddur búnaður hafi ekki verið í eigu stefnda oghafi ekki verið til staðar í fasteigninni þegar eignin fór í sölumeðferð. Þettahefði stefnandi séð og vitað hefði hann skoðað fasteignina í aðdraganda að kaupunum.Á myndum fasteignasala sem birtar hafi verið á söluvefjum þeirra sé þennanbúnað ekki að sjá.Stefndi bendir á að svo virtist sem stefnandi hafi sjálfur ekki taliðað búnaðurinn ætti að fylgja með í kaupunum, enda hafi hann engum athugasemdumhreyft við skoðun á fasteigninni við afhendingu á henni. Þá hafi verið augljóstað umræddur búnaður var ekki í fasteigninni. Stefnandi hafi ekki sett fram kröfuvegna þessa búnaðar fyrr en um einu og hálfu ári eftir afhendingu og því sékrafan, hafi hún átt rétt á sér, fallin niður fyrir tómlæti.Þá bendir stefndi á að búnaðurinn sé ekki eðlilegt fylgifé meðfasteign, enda lausstandandi, ekki í eigu seljanda og ekki til staðar viðskoðun og þar af leiðandi ekki fylgifé samkvæmt 23.gr. til 25. gr. laga umfasteignakaup. Kveðst stefndi mótmæla því að matsgerð hinna dómkvöddu matsmannaverði lögð til grundvallar þar sem hún byggist að miklu leyti á frásögnumstefnanda, hans óraunhæfu væntingum um ástand og búnað sem átt hafi að fylgjafasteigninni og ágiskunum matsmanna. Kælipressa.Stefndi bendir á að kælipressan hafi verið ónýt eftir 15 ára notkun,sem ekki sé óeðlilegur líftími. Þetta hefði stefnandi vitað hefði hann skoðaðfasteignina í aðdraganda að kaupunum. Þá geti stefndi ekki fallist á niðurstöðumatsmanna, enda sé gerður fyrirvari við niðurstöðuna í matsgerð.Leki á milligangi og þak.Stefndi kveðst ekki hafa þekkt ástand fasteignarinnar fyrir söluhennar og hafi upplýst stefnanda um það. Stefndi hafi skorað á stefnanda aðskoða fasteignina vel og með sérfróðum aðila. Það hafi stefnandi ekki gert.Stefnandi hafi hins vegar þekkt fasteignina og ástand hennar betur en stefndiþar sem fyrirsvarsmenn stefnanda höfðu leigt herbergi í fasteigninni um árabil.Þá hafi þeir rætt við fyrirsvarsmann Ópal Sjávarfangs ehf. um sameiginlegtkauptilboð í fasteignina á haustmánuðum 2013. Samkvæmt upplýsingum fyrirsvarsmannsÓpal Sjávarfangs ehf. hafi hann bent fyrirsvarsmönnum stefnanda sérstaklega áað komið væri að talsverðu viðhaldi í í fasteigninni, sérstaklega þaki sem þyrftiað skipta um. Þetta hafi stefnda ekki verið kunnugt um fyrr en nýlega eftir aðstefnandi höfðaði mál þetta. Stefnandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann vissieða mátti vita um. Hefði stefnandi skoðað fasteignina með sérfróðum aðila eðaskoðað hana gaumgæfilega hefði hann mátt gera sér grein fyrir ástandi þaksins.Af myndum af fasteigninni fyrir sölu hennar hafi mátt sjá að þakkantur var illafarinn og ónýtur á einum stað. Hefði þetta átt að gefa stefnanda tilefni tilfrekari skoðunar. Þá verði einnig að hafa í huga að um nokkurra áratuga gamlafasteign var að ræða og því eðlilegt að ýmislegt væri farið að gefa sig.Krafa um bætur vegna óbeins tjóns.Stefndi kveðst alfarið hafna kröfum stefnanda um bætur vegna óbeinstjóns. Kröfur stefnanda um óbeint tjón séu illa rökstuddar og óljóst sé hvaðaætlaða vanefnd stefnda hafi getað leitt til óbeins tjóns stefnanda. Stefndi bendir á að samkvæmt 43. gr. laga um fasteignakaup sé það gertað skilyrði að galla eða tjón sé að rekja til saknæmrar háttsemi seljanda eðaað fasteignin hafi við afhendingu ekki verið í samræmi við beinaábyrgðaryfirlýsingu seljanda. Kveðst stefndi telja að hvorugt skilyrðið séfyrir hendi. Stefndi hafi ekki þekkt ástand fasteignarinnar fyrir sölu hennarog hafi því ekki getað upplýst stefnanda um það. Stefndi hafi hins vegar látiðstefnanda vita af því og skorað á hann að framkvæma vandlega skoðun meðsérfróðum aðilum. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert. Stefndi hafi ekkisýnt af sér saknæma háttsemi í aðdraganda kaupanna. Stefndi kveðst heldur ekki fallastá að fasteignin hafi við afhendingu verið frábrugðin því sem fram hafi komið ísöluyfirliti fasteignarinnar. Hafi svo verið, sem sé mótmælt, hafi stefnandiþegar fengið það tjón sitt bætt. Stefndi kveðst einnig mótmæla aðferðum, forsendum og niðurstöðummatsmanna. Matsmenn geri ráð fyrir því, svo sem stefnandi haldi fram, aðstefnandi hefði getað hafið starfsemi strax við afhendingu hefði fasteigninekki verið haldin þeim ágöllum sem stefnandi haldi fram. Það sé hins vegar fráleitt,enda þurfi alltaf að aðlaga húsnæði að þeim rekstri sem þar eigi að fara fram.Þá kveðst stefndi telja sig hafa sýnt fram á að þau tæki og búnaður semstefnandi telji nú að hafi átt að fylgja með í kaupunum hafi ekki átt að geraþað. Þar með falli krafan um óbeint tjón um sjálfa sig, enda sé það forsendamatsmanna að öll tæki og búnaður hafi átt að fylgja með í kaupunum. Matsmenngeri engan greinarmun á því hvert óbeint tjón hafi verið með hliðsjón af þvíhvaða tæki hafi vantað. Þá kveðst stefndi byggja á trúnaðarskyldunni, en ef tjón stefnanda varsvo mikið sem hann haldi fram hefði honum borið að takmarka tjón sitt, sbr. og60. gr. laga um fasteignakaup. Þá kveðst stefndi mótmæla fullyrðingu stefnanda um að rangarupplýsingar í söluyfirliti leiði til hlutlægrar ábyrgðar seljanda á beinu ogóbeinu tjóni kaupanda. Krafa um annað beint tjón.Stefndi kveðst ekki geta fallist á þá kröfu stefnanda, sem í raun virðistvera krafa um óbeint tjón, og kveðst stefndi vísa til þess sem að framan greinium kröfu stefnanda um bætur vegna óbeins tjóns.Þá kveðst stefndi ekki telja hægt að krefjast bæði vaxta ogdráttarvaxta um leið og krafist sé bóta vegna vaxtagjalda og lánalína sinna. Kveðststefndi einnig telja að þar sé verið að krefjast bóta vegna rekstrarkostnaðarstefnanda sjálfs, sem sé alveg ótengdur ágreiningi í máli þessu.Stefndi kveðst einnig vísa til þeirra málsástæðna sem reifaðar séu hérað framan, sem eigi einnig við um þennan kröfulið stefnanda að breyttubreytanda. Aðrar málsástæður og lagarök.Stefndi kveðst einnig byggja á því að verði meðstefndi talinn beraskaðabótaábyrgð á einhverjum þeirra liða sem stefnandi krefjist bóta fyrir þáleiði 1. málsliður 2. mgr. 25. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1. og 2.mgr. 19. gr. sömu laga, til þess að skaðabótaábyrgð stefnda stofnist ekki þarsem meðstefndi hafi ábyrgðartryggingu sem taki til bótaskyldu hans og gildi þaðán tillits til þess hvort um er að ræða skaðabætur innan eða utan samninga. Afþessu leiði að skaðabótaréttur stofnist ekki vegna tjóns sem ábyrgðartryggingnær til nema atvik séu á þann veg sem greinir í 2. mgr. 19. laganna, en svo séekki í máli þessu.Stefndi kveðst mótmæla dráttavaxta- og vaxtakröfum stefnanda sem eigisér enga stoð, bæði hvað varði heimild til þess að krefjast vaxta, sem og vaxtafótog upphafstíma vaxta og dráttarvaxta. V.Stefndi Jöfur ehf. kveðst byggja aðalkröfu sína um sýknu í fyrsta lagiá því að við sölumeðferð fasteignarinnar að Eyrartröð 12 í Hafnarfirði hafihann uppfyllt allar þær skyldur sem á honum hvíldu samkvæmt þágildandi lögumnr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Ósannað sé að ætlað tjónstefnanda sé að rekja til þess að upplýsingar í söluyfirliti eða kynningargögnumum sölu fasteignarinnar hafi verið rangar eða ófullnægjandi og þá sé þvímótmælt að þessar upplýsingar hafi verið rangar eða ekki staðist. Þá sé þvímótmælt að starfsmenn stefnda hafi vanrækt starfsskyldur sínar með því að veitarangar eða ófullnægjandi upplýsingar við sölumeðferð fasteignarinnar aðEyrartröð 12. Að mati stefnda hafi hann uppfyllt allar þær skyldur sem lög og reglursetja í tengslum við söluyfirlit og upplýsingagjöf til stefnanda. Stefndi hafi straxhafið undirbúning að gerð söluyfirlits fyrir fasteignina þegar fyrir hafi legiðað eignin yrði sett í sölumeðferð. Þá hafi Magnús Kristinsson, löggilturfasteignasali hjá stefnda, skoðað eignina 29. nóvember 2013 og tekið myndirinni í fasteigninni. Hluti þeirra mynda hafi síðan verið settur á heimasíðustefnda og aðra fasteignasöluvefi þar sem eignin var kynnt til sölu. Þá liggifyrir að öllum skilyrðum 10. – 13. gr. laga nr. 99/2004 hafi verið fullnægt, aukþeirra fyrirmæla sem finna megi í reglugerð nr. 939/2004 um samninga umþjónustu fasteignasala og söluyfirlit. Stefnandi hafi fengið söluyfirlitiðafhent áður en kauptilboð voru gerð og sé það undirritað af forsvarsmanni hans.Í söluyfirliti segir eftirfarandi um eignina: „Til sölu um 1260 m2fiskvinnsluhúsnæði í Hafnarfirði. Eignin er í útleigu.“ Síðan er að finnanánari lýsingu þar sem segi: „Húsið skiptist upp í nokkra vinnslusali oggeymslur. Aðkoma að húsinu er bæði frá Eyrartröð og Grandatröð. Húsið er meðöll tilskilin leyfi fyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu tengt þannig rekstri,s.s. frysti, vinnslusal, móttöku og kæligeymslu.“Stefndi kveður um að ræða lýsingu á fasteigninni sem fasteignasalistefnda hafi útbúið eftir skoðun á eigninni og eftir því sem hann hafi getað kynntsér af eigin raun, þ.e. skoðun 29. nóvember 2013, en þá hafi leigutaki verið meðrekstur í húsnæðinu. Með tilvísun í söluyfirliti um að húsið væri með öll tilskilinleyfi fyrir fiskvinnslu hafi verið átt við að í húsinu væri leigutaki sem rækiþar fiskvinnslu. Af því hafi mátt ráða að fasteignin hýsti starfsleyfisskyldanrekstur og að sá rekstur hafi haft starfsleyfi þegar söluyfirlit var útbúið.Þessar upplýsingar hafi verið í fullu samræmi við þá staðreynd að þáverandileigutaki fasteignarinnar, Opal Seafood ehf., hafi haft tilskilin leyfi fyrirrekstur sinn. Stefndi mótmælir því að framangreindar upplýsingar hafi verið rangarvegna ætlaðrar undanþágu leigutakans og þess að stefnandi hafi þegar á reyndiekki fengið starfsleyfi til slægingar þar sem svokallaða fituskilju hafi skort.Kveðst stefndi benda á að augljóst sé fyrir alla þá sem komið hafi nálægtrekstri í einhverri mynd að starfsleyfi sé ekki bundið við það húsnæði sem hýsireksturinn heldur rekstraraðilann sjálfan. Það sé því ljóst að starfsleyfi getiekki fylgt húsnæðinu sem slíku heldur þurfi rekstraraðili hverju sinni að sækjaum starfsleyfi fyrir rekstur sinn. Að sama skapi sé því mótmælt að þærupplýsingar sem veittar hafi verið í söluyfirliti hafi mátt gefa stefnandatilefni til að ætla að svokölluð fituskilja væri til staðar í eigninni og áttað fylgja með í kaupunum. Hafi stefnandi enda ekki lagt fram nein gögn er varðiþað starfsleyfi sem hann telji sig hafa sótt um eða ætlaða synjunheilbrigðisyfirvalda eða hvað hafi valdið því að hann hafi ekki getað fengið sambærilegaundanþágu og haldið sé fram að leigutakinn fyrrverandi hafi fengið. Þá teljistslík fituskilja ekki til venjulegs fylgifjár fasteignarinnar í skilningi 22.gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Hafi hins vegar verið um að ræða atriðisem skipti stefnanda máli þegar kaup gerðust þá hafi honum verið í lófa lagiðað skoða fasteignina með fullnægjandi hætti og ganga úr skugga um hvort slíkfituskilja fylgdi með fasteigninni eða ekki. Í öllu falli sé fráleitt að túlkunstefnanda sjálfs á upplýsingum í söluyfirliti gefi honum tilefni til að gangaút frá því sem vísu að slík fituskilja hafi átt að fylgja með fasteigninni ogað með því hafi upplýsingar í söluyfirliti reynst rangar. Með vísan tilframangreinds hafi fasteignin ekki verið haldin göllum í skilningi 27. gr. laganr. 40/2002 um fasteignakaup og þá hafi ekki verið sýnt fram á að stefndi beriábyrgð á slíkum ætluðum göllum.Í söluyfirliti sé hins vegar vísað til þess að fasteignin hafi „allaaðstöðu [tengda] rekstri [fiskvinnslu], s.s. frysti, vinnslusal, móttöku ogkæligeymslu.“ Í stefnu kjósi stefnandi að afbaka þessar upplýsingar og túlkameð sínu nefi. Alrangt sé því að á grundvelli þessara upplýsinga hafi stefnandiverið að kaupa „fullbúið fiskvinnsluhús“ eða „sérútbúið fiskvinnsluhús“. Hiðrétta sé að þær upplýsingar sem komi fram í söluyfirliti vísi til þess aðfasteignin hafi aðstöðu sem henti fiskvinnslu. Augljóst sé að ekki hafi annaðátt að fylgja með fasteigninni en það sem teljist til venjulegs fylgifjárslíkrar fasteignar, en ekki laus tæki sem ella hefðu þá sérstaklega verið nefndí söluyfirliti. Hugtakið aðstaða vísi þannig einkum til innra skipulagsfasteignarinnar, s.s. vinnslusalar og móttöku, en einnig til aðstöðu sem felistí kæligeymslu og frysti. Komi þessar upplýsingar þannig heim og saman við þáaðstöðu sem hafi verið til staðar þegar fasteignin var afhent. Við afhendingufasteignarinnar hafi móttaka og vinnslusalir verið til staðar, auk frystis ogkæligeymslu sem sé sérstakt rými innan fasteignarinnar. Einnig kveðst stefndi vísa til þeirra skaðabóta sem stefndiÍslandsbanki hf. hafi þegar greitt stefnanda og þeirra atriða sem vísað sé til íbréfi bankans frá 5. mars 2015. Með vísan til afhendingar fasteignarinnar ogmeð hliðsjón af öðrum gögnum málsins sé því mótmælt að framangreindarupplýsingar í söluyfirliti hafi falið í sér ranga eða ófullnægjandiupplýsingagjöf til handa stefnanda. Þar af leiðandi hafi fasteignin ekki verið haldingöllum í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup eða að sýnt hafiverið fram á að slíkir ætlaðir gallar séu á ábyrgð stefnda.Þá haldi stefnandi því fram að þinglýst skjöl teljist hluti sölugagnaog að stefnandi hafi fengið slík skjöl afhent áður en hann gerði tilboð ífasteignina. Stefndi kveðst mótmæla þessu sem röngu, enda komi fram í kauptilboðistefnanda að hann gerði sérstakan fyrirvara um skoðun þinglýstra gagna um eignina.Stefndi kveðst mótmæla þeim skilningi stefnanda að viðauki við leigusamning fráárinu 2008 geti talist vera hluti af sölugögnum um eignina. Þá sé rangt og íöllu falli ósannað að stefnandi hafi verið upplýstur um að þau tæki sem þarværu tilgreind myndu fylgja með fasteigninni. Framangreindur viðauki verði, þegar hann er lesinn í samhengi viðleigusamninginn sjálfan, aðeins talinn sýna fram á að slík tæki sem þar séunefnd teljist til svokallaðra lausra tækja sem aðilar leigusamningsins hafisamið sérstaklega um og séu þannig aðgreind frá fasteigninni. Í leigusamningumsé til dæmis vísað til þess að aðilar hans hafi gert með sér samning umfasteignir, vélar og tæki. Samningurinn vísi síðan sérstaklega til tækja íviðauka B sem yrðu leigð með fasteigninni. Engin ástæða væri til þess aðtilgreina slík tæki sérstaklega eins og gert hafi verið í samningnum ef þauværu almennt talin venjulegt fylgifé fasteignarinnar. Þá sé umfjöllun íleigusamningnum almennt aðgreind milli annars vegar fasteignarinnar og hinsvegar véla og tækja, t.d. sé leigufjárhæð aðgreind milli fasteignarinnar annarsvegar og véla og tækja hins vegar. Sami háttur hafi verið hafður á þegarfjallað var um forkaupsrétt í samningnum, en þar hafi verið samið sérstaklegaum kaupverð á þeim vélum og tækjum sem vísað var til í viðauka B umframkaupverð fasteignarinnar. Til nánari rökstuðnings kveðst stefndi vísa tilleigusamnings frá 15. október 2005 sem varði rekstraraðila í sömu fasteign, enþar sé í 18. gr. samningsins sérstaklega vísað til þess að leigutaka sé skyltað fjarlægja lausar innréttingar, vélar og tæki sem varði atvinnustarfsemihans, en þó aðeins að ekki verði skemmdir á húsnæðinu og að hann hafi lagtslíkar innréttingar og tæki fram á leigutímanum. Af framangreindu megi ráða aðþað hafi verið viðtekin venja í rekstri sambærilegra aðila í fasteigninni aðEyrartröð 12 að skýr skil hafi verið á milli fasteignarinnar annars vegar oglausra tækja og innréttinga til atvinnustarfseminnar hins vegar.Rétt sé að taka tillit til þess að sérstakur fyrirvari hafi veriðgerður í söluyfirliti og kauptilboðum varðandi tilurð þess að stefndiÍslandsbanki eignaðist fasteignina. Með fyrirvaranum hafi stefnandi verið upplýsturum að stefndi Íslandsbanki hf. hefði eignast fasteignina í skuldaskilum og hafialdrei haft afnot af henni. Einnig hafi verið vísað til þess að stefndiÍslandsbanki þekkti ekki eignina umfram það sem fram kæmi í opinberum gögnum ogsöluyfirliti. Ljóst sé því að stefndi hafi aðeins getað fengið takmarkaðarupplýsingar um eignina frá stefnda Íslandsbanka. Það breyti þó ekki því aðstefndi hafi framkvæmt sjálfstæða skoðun á eigninni, kynnt sér af eigin raun oggrundvallað söluyfirlit á slíkri skoðun.Stefndi bendir á að það sé algerlega órökstutt af hálfu stefnanda íhverju ætluð vanræksla stefnda á starfsskyldum hans hafi verið fólgin. Í stefnusé aðeins einu sinni vísað til 12. gr. laga nr. 99/2004, en án nánari tilgreiningará því í hverju hin ætlaða vanræksla hafi verið fólgin. Þá kveðst stefndi mótmælatilvísun til laga nr. 70/2015 enda höfðu þau lög ekki tekið gildi þegar kaupaðila gerðust.Þegar leggja eigi mat á upplýsingar sem fram hafi komið í söluyfirlitistefnda beri að líta til þeirrar þekkingar sem stefnendur höfðu á rekstri fiskvinnslu.Í því sambandi hafi stefnandi sjálfur upplýst að hann hafi um 13 ára reynslu afslíkum rekstri. Einnig liggi fyrir að kaupverð fasteignarinnar var 110.000.000króna. Verði að ætla að stefnandi hafi haft fullnægjandi upplýsingar um hinaseldu fasteign, en ella hefði hann átt að bera sig eftir frekari upplýsingum.Þá bendir stefndi á að á stefnanda hafi hvílt rík skylda til að skoðafasteignina að Eyrartröð 12, bæði áður en kaup gerðust en einnig strax eftirafhendingu eignarinnar, sbr. 29. og 38. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Stefnandi haldi því fram að hann hafi fengið áhuga á að kaupa fasteignina íbyrjun árs 2014 og að hann hafi skoðað fasteignina á meðan leigutakinn Opal Sjávarfangehf. var með rekstur í húsinu. Stefndi hafi hins vegar aðra sögu að segjavarðandi slíka skoðun. Þegar stefnandi hafi leitað eftir því í byrjun mars 2014að gera kauptilboð í fasteignina að Eyrartröð 12 hafi starfsmaður stefnda,Magnús Kristinsson, skorað á forsvarsmann stefnanda að skoða fasteignina vel.Hafi sú áskorun verið sett fram í ljósi þeirra skýru fyrirvara sem komið hafifram í söluyfirliti og kauptilboði um fasteignina, þ.e. um að seljandi hefðieignast fasteignina á nauðungaruppboði og þekkti ekki eignina umfram það semfram kæmi í opinberum gögnum. Einnig að seljandi legði ríka áherslu á það viðkaupanda að hann gætti sérstakrar árvekni við skoðun og úttekt á eigninni ogleitaði sér aðstoðar hjá sérfróðum aðilum við mat á ástandi hennar.Þrátt fyrir slíkan fyrirvara og áðurgreinda áskorun starfsmannsstefnda hafi fyrirsvarsmenn stefnanda ekki talið sig þurfa að skoða fasteigninaþar sem þeir þekktu hana vel, auk þess sem þeir hafi haft á orði að þeir vilduekki hitta þáverandi leigutaka fasteignarinnar. Með vísan til framangreindskveðst stefndi telja ósannað að stefnandi hafi sinnt aðgæsluskyldu sinni ogskoðað umrædda fasteign fyrir kaupin. Verði í þessu sambandi að hafa í huga aðstefnandi hugðist hefja vinnslu í fasteigninni strax eftir afhendingu hennar ogþví hafi hvílt enn ríkari skylda á honum að sinna ítarlegri skoðun til aðtryggja að reksturinn gæti hafist í samræmi við slíkar fyrirætlanir. Einnig beriað líta til þess að skoðun kaupanda á fasteign sé eitt af grundvallaratriðumvið ákvörðun um það hvort eignin skuli keypt og á hvaða verði, sbr. 1. mgr. 11.gr. laga nr. 99/2004.Stefndi kveður að hér beri einnig að líta til þess að myndir semteknar hafi verið í fasteigninni 29. nóvember 2014 beri með sér að þá hafi ekkiverið lausfrystir í fasteigninni. Bendi gögn málsins til þess að stefnandi hafivanrækt að sinna þeirri skyldu sinni að skoða fasteignina að Eyrartröð 12 áðuren kaup gerðust. Geti stefnandi þar af leiðandi ekki borið fyrir sig ætlaðagalla sem hefði mátt sjá við slíka skoðun, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup.Jafnvel þótt talið verði sannað að fyrirsvarsmenn stefnanda hafiskoðað fasteignina fyrir kaupin eða þekkt til hennar frá fyrri tíð sé ljóst aðskoðun fyrirsvarsmanns stefnanda átti sér stað við afhendingu eignarinnar hinn1. maí 2014, en þá hafi fyrirsvarmaður stefnanda gengið inn í hvert einastarými í húsinu með Sigurði J. Sigurðssyni, fasteignasala og hafi ekki komið framneinar athugasemdir af hans hálfu um ástand eða búnað fasteignarinnar. Í stefnugæti verulegrar ónákvæmni um afhendingardag fasteignarinnar og þar sé þvíítrekað haldið fram að fasteignin hafi verið afhent um mánaðamótin apríl/maí2014. Fyrirsvarsmaður stefnanda sjálfs taki hins vegar af allan vafa um það íbréfi sínu til bankastjóra stefnda Íslandsbanka hf. að sá afhendingardagur semákveðinn var í kaupsamningi hafi staðist eða 1. maí 2014. Fullyrðingum stefnanda um að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi verið íviðskiptaferð erlendis í byrjun maí og að þeir hafi fengið afhenta lykla aðfasteigninni þegar þeir komu heim úr þeirri ferð sé mótmælt sem röngum. Eins ogáður hafi verið rakið hafi starfsmaður stefnda, Sigurður J. Sigurðsson, hittSímon Símonarson, fyrirsvarsmann stefnanda, á fasteigninni að Eyrartröð 12klukkan 12 á hádegi 1. maí 2014 í því skyni að afhenda honum eignina. Sigurðurhafði fyrr um daginn fengið afhentan lykil frá leigutaka eignarinnar sem þá hafðinýlokið við að losa hana. Hafi þeir Sigurður og Símon gengið um húsnæðið ogfarið um allar vistarverur þess. Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfufyrirsvarsmanns stefnanda við skoðunina. Sigurður hafi hins vegar bent fyrirsvarsmannistefnanda á mikilvægi þess að láta skipta um skrár í ljósi þess að fyrrverandileigutaki hefði aðeins afhent honum einn lykil að fasteigninni. Áhættan af hinni seldu fasteign hafi því flust yfir til stefnanda hinn1. maí 2014 þegar fasteignin var afhent honum, sbr. 12. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Engum athugasemdum hafi verið hreyft af hálfu stefnanda viðafhendingu eignarinnar eða strax í kjölfar hennar. Geti stefnandi þar afleiðandi ekki krafið stefnda um skaðabætur vegna ætlaðs tjóns sem virðist hafakomið fram eftir að afhending og áhættuskipti eignarinnar höfðu átt sér stað.Athugasemdir sem sendar hafi verið stefnda 21. maí 2014 eða 20 dögumeftir að afhending eignarinnar hafði farið fram hafi því komið of seint fram ogverði stefnandi sjálfur að bera ábyrgð og áhættu af því sem kunni að hafa gerstí fasteigninni eftir tímamark afhendingar. Í öllu falli hafi stefnandi ekkisýnt fram á að slík atvik séu á ábyrgð stefnda eða starfsmanna hans. Þá sé þvímótmælt að stefndi verði talinn bera hlutlæga ábyrgð á hinu ætlaða tjóni.Skýringar stefnanda um atvik við afhendingu og síðbúnar athugasemdirhans falli illa að þeirri staðreynd að fyrirætlanir stefnanda hafi verið þær aðhefja rekstur í fasteigninni strax í kjölfar afhendingar. Þá bendi athugasemdirstefnanda í upphafi til þess að um sé að ræða atriði sem hefðu átt að verastefnanda ljós við afhendingu eignarinnar og gefa honum þá þegar tilefni til aðgera athugasemdir við stefnda. Það auki ekki á trúverðugleika stefnanda aðeftir því sem tíminn leið hafi sífellt bæst í fjölda þeirra tækja og tóla semstefnandi hafi talið að hafi átt að fylgja með í kaupunum. Með tölvupóstinumfrá 21. maí 2014 hafi stefnandi til dæmis gert athugasemdir við gat á þakihússins þar sem reykháfur hafi verið staðsettur áður. Það hafi síðan ekki veriðfyrr en um sex mánuðum síðar með bréfi 13. nóvember 2014 til stefndaÍslandsbanka hf. að stefnandi hafi talið að reykofn sem hefði verið tengdurframangreindum reykháfi hefði átt að fylgja með í kaupum á fasteigninni. Enguað síður nemi krafa stefnanda vegna reykofnsins alls 16.000.000 króna. Ekkertliggi þó fyrir um það að rekstur stefnanda eða fyrirætlanir hans hafi falið ísér reykingu fisks eða að stefnandi hafi sinnt slíkum rekstri.Þá skuli ítrekað það sem áður hafi komið fram um kröfu stefnanda ítengslum við lausfrysti. Nemur krafa stefnanda vegna lausfrystis alls36.155.000 krónum, en fyrir liggi að umræddur lausfrystir hafi ekki verið innií fasteigninni þegar hún var tekin til sölumeðferðar og aldrei hafi staðið tilað slíkur lausfrystir fylgdi fasteigninni við kaupin. Einnig liggi fyrir aðstefnandi hafi ekki gert kröfu um framangreindan lausfrysti, sem hann teljisamt að hafi augljóslega átt að fylgja fasteigninni, fyrr en með bréfi tilstefnda Íslandsbanka hinn 30. desember 2015 eða 20 mánuðum eftir að afhendingfasteignarinnar átti sér stað. Krafa gagnvart stefnda hafi hins vegar ekkiverið sett fram fyrr en með stefnu þessa máls.Þá verði ekki ráðið að væntingar stefnanda hafi staðið til þess að meðfasteigninni ættu að fylgja öll þau tæki og tól sem nú sé gerð krafa um. Afgreinargerð með umsókn stefnanda til stefnda Íslandsbanka um hækkunrekstrarláns og veitingu fasteignaláns áður en kaup gerðust sé hvergi vikið aðfyrirætlunum stefnanda um kaup á tækjum til rekstursins. Þvert á móti sé þarvísað til þess að stefnandi þurfi aukið rými og viðbótarhúsnæði en að á árinu2013 hafi stefnandi fest kaup á búnaði til að auka hagkvæmni vinnslu og gæðiafurða. Þá megi ráða af greinargerðinni að stefnandi þurfi auknarekstrarfjármuni til að tryggja fulla nýtingu framleiðslutækja. Hér þurfi einnig að líta til þess að svo virðist sem stefnandi hafifyrir afhendingu, eða strax í kjölfar afhendingar, gert ráðstafanir til að hægtyrði að aðlaga húsnæðið að Eyrartröð 12 að þeim rekstri sem stefnandi sinnti.Af skjalinu megi því annars vegar ráða að sú vinnsla sem stefnandi hugðist rekaí húsnæðinu hafi ekki verið sambærileg þeirri vinnslu sem leigutaki sinnti.Hins vegar megi ráða af skjalinu að stefnandi hafði fulla vitneskju um ástandhúsnæðisins við afhendingu þess og að hann þyrfti að gera ákveðnar ráðstafanirtil að aðlaga það að rekstri sínum.Þegar allt framangreint sé virt telji stefndi að stefnandi hafivanrækt þær skyldur sem felist í skoðun fasteignarinnar áður en kaup gerðust.Þá beri atvik málsins með sér að stefnandi hafi við afhendingu fasteignarinnarekki hreyft neinum athugasemdum við ástandi hennar eða að tiltekinn búnað hafiskort. Hafi athugasemdir um slíkt komið of seint fram eða 20 dögum eftirafhendingu enda hafi fasteignin þá verið á ábyrgð og áhættu stefnanda. Verði þvíekki talið að athugasemdir stefnanda hafi komið fram án ástæðulauss dráttar eðajafnskjótt og tilefni hefði átt að gefast til þess. Þá bendi gögn málsins ogatvik við og í kjölfar afhendingar fasteignarinnar til þess að væntingarstefnanda hafi ekki staðið til þess að öll þau tæki sem nú sé gerð krafa um hafiátt að fylgja fasteigninni.Verði þrátt fyrir framangreint talið að athugasemdir stefnanda hafikomið nægjanlega snemma fram kveðst stefndi telja ósannað að fasteignina hafiskort þau tæki eða búnað sem hafi verið fyrir hendi í henni við skoðun eða áttað fylgja samkvæmt lögum, kaupsamningi, öðrum gögnum eða venju. Í öllu falliverði slíkt ekki rakið til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans ogberi stefndi því ekki skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Rétt sé að rekja nánar þær kröfur sem stefnandi geri varðandi þannbúnað sem hann telur að hafi átt að fylgja fasteigninni við kaupin:Innihurðir.Stefndi kveðst telja algerlega ósannað að umræddar innihurðir hafiskort þegar afhending eignarinnar átti sér stað, enda hafi engar athugasemdir veriðgerðar af hálfu stefnanda við afhendingu eignarinnar. Krafan sé einnig ekki ínokkru samræmi við þær athugasemdir sem komið hafi fram af hálfu stefnandaþremur vikum eftir afhendingu eignarinnar. Þá telji stefndi að stefnandi hafiþegar fengið þennan kröfulið bættan frá stefnda Íslandsbanka. Í öllu fallikveðst stefndi mótmæla niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna um kostnað vegnaþessa kröfuliðar, auk þess sem matsmenn byggi athugun sína alfarið áfullyrðingum stefnanda um ætlað atvik og aðstæður við afhendingu.Snagar, plastdreglar í dyragati og vatns- og raflagnir.Stefndi kveðst telja algerlega ósannað að þessa hluti hafi skort viðafhendingu fasteignarinnar, enda hafi engar athugasemdir verið gerðar af hálfustefnanda við afhendingu. Þá telji stefndi að stefnandi hafi þegar fengið þessakröfuliði bætta frá stefnda Íslandsbanka hf. Þá kveðst stefndi mótmæla aðferðafræðiog niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna um kostnað vegna þessara kröfuliða.Fitusía/fituskilja.Stefndi kveðst telja ljóst að fitusía/fituskilja hafi ekki verið tilstaðar þegar fasteignin var kynnt stefnanda og teljist þar af leiðandi ekki tilfylgifjár fasteignarinnar. Slíkur búnaður hafi því ekki átt að fylgjafasteigninni og sé kröfulið þessum því alfarið mótmælt. Stefndi kveðst einnig mótmælaaðferðarfræði og niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna vegna þessa kröfuliðar.Frysti- og kæliklefar í vinnslusal.Stefndi kveðst banda á þær upplýsingar sem fram hafi komið ísöluyfirliti og hafi vísað til þess að í fasteigninni væru kæligeymsla ogfrystir, en ekki margir frysti- og kæliklefar. Kveðst stefndi telja algerlegaósannað að á slíkt hafi skort þegar afhending eignarinnar átti sér stað, enda hafiengar athugasemdir verið gerðar af hálfu stefnanda við afhendingu eignarinnar.Í öllu falli hafi stefnandi þegar fengið bætur frá stefnda Íslandsbanka semsnúi að þessum lið. Stefndi kveðst einnig mótmæla aðferðarfræði og niðurstöðuhinna dómkvöddu matsmanna vegna þessa kröfuliðar.Reykofn, ísvél og kælipressa.Stefndi kveðst telja að reykofn, ísvél og kælipressa geti ekki talist tilvenjulegs fylgifjár fasteignarinnar og hafi því ekki átt að fylgja með íkaupunum. Tækin hafi ekki verið tilgreind í sölugögnum og geti því ekki talisttil sérstaks fylgifjár með fasteigninni. Engar athugasemdir hafi verið gerðaraf hálfu stefnanda að þessu leyti við afhendingu eignarinnar. Þá sé vísað tilþess sem áður hafi verið rakið um að ekkert bendi til þess að fyrirhugaðurrekstur stefnanda í fasteigninni hafi falist í reykingu fisks, auk þess semkrafa um slíkan reykofn hafi ekki komið fram fyrr en löngu eftir afhendingueignarinnar og hafi hún ekki verið sett fram gagnvart stefnda fyrr en meðstefnu málsins. Stefndi kveðst einnig mótmæla aðferðarfræði og niðurstöðu hinnadómkvöddu matsmanna vegna þessara kröfuliða.Lausfrystir, frystipressa, færibönd og eimsvali.Stefndi kveðst telja ljóst að slíkur búnaður hafi ekki verið tilstaðar þegar fasteignin var kynnt stefnanda og teljist þar af leiðandi ekki tilfylgifjár hennar. Slíkur búnaður hafi því ekki átt að fylgja fasteigninni og sékröfulið þessum því alfarið mótmælt. Stefnandi hefði komist að raun um slíkthefði hann sinnt skoðunarskyldu sinni með fullnægjandi hætti. Þá sé því mótmæltað þótt slíkur búnaður sé teiknaður inn á aðaluppdrátt af fasteigninni þáteljist það sönnun þess að um sé að ræða fylgifé fasteignarinnar. Stefndi kveðsteinnig mótmæla aðferðarfræði og niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna vegnaþessa kröfuliðar.Óbeint tjón.Stefndi kveðst hafna því alfarið að hann verði gerður ábyrgur fyrir ætluðuóbeinu tjóni stefnanda. Verði stefndi ekki krafinn um slíkar bætur á grundvelli43. og 59. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og beri því að sýkna stefndaaf slíkri kröfu.Þá kveðst stefndi telja að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að um hafiverið að ræða saknæma háttsemi stefnda eða starfsmanna hans í tengslum við slíktóbeint tjón. Stefndi verði þar af leiðandi ekki látinn bera ábyrgð á ætluðuóbeinu tjóni stefnanda. Að öðru leyti sé vísað til þess sem áður hafi veriðrakið um að ósannað sé að stefndi hafi veitt stefnanda rangar eða ófullnægjandiupplýsingar við sölu fasteignarinnar. Auk þess sé ljóst að stefnandi hafi ekki hirtum að tilkynna stefnda um kröfur sínar og óska eftir afstöðu stefnda fyrr enlöngu eftir að kaup gerðust. Hafði stefnandi þá þegar hafið viðgerðir ogendurbætur á fasteigninni án þess að stefnda hafi verið gefið tækifæri til aðgæta hagsmuna sinna. Í öllu falli sé aðferðarfræði og niðurstöðu hinna dómkvöddumatsmanna við mat á ætluðu óbeinu tjóni stefnanda alfarið hafnað. Þá kveðst stefndi mótmæla kröfum stefnanda sem snúi að fjárbindingu ogætluðu tjóni sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir vegna þess. Stefndimótmæli því að hann verði talinn ábyrgur fyrir slíku ætluðu tjóni stefnanda. Ístefnu sé rakið að um sé að ræða kostnað sem stefnandi hafi orðið fyrir vegnaendurbóta á fasteigninni og þess að fasteignin hafi ekki verið í tekjuaflandiástandi. Kveðst stefndi vísa til þess sem áður hafi verið rakið um að ósannaðsé að stefndi hafi veitt stefnanda rangar eða ófullnægjandi upplýsingar viðsölu fasteignarinnar. Þá hafi stefnandi ekki hirt um að tilkynna stefnda umkröfur sínar og óska eftir afstöðu hans fyrr en löngu eftir að kaup gerðust.Hafi slíkar kröfur komið fram löngu eftir að stefnandi hóf viðgerðir ogendurbætur á fasteigninni. Hafi stefnda því ekki verið gefið tækifæri til aðgæta hagsmuna sinna áður en lagt var í slíkar endurbætur og kostnað samfaraþeim.Stefndi kveðst mótmæla niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna í heildsinni. Ljóst sé að matsmenn hafi ekki getað lagt mat á hvert ástand fasteignarinnarvar á afhendingardegi hinn 1. maí 2014. Í því sambandi styðjist matsmenngagnrýnislaust og án fyrirvara við skýringar stefnanda um ætlað ástandeignarinnar á afhendingardegi. Við mat sitt á tækjum sem stefnandi telji aðhafi verið í fasteigninni áætli matsmenn iðulega nývirði slíkra tækja þóttljóst sé að slík tæki, hafi þau átt að fylgja fasteigninni, hafi ekki verið ný.Þá vísi matsmenn ítrekað til þess að við mat sitt hafi verið stuðst viðupplýsingar sem fengist hafi á fundum með stefnanda, munnlegar upplýsingar frástefnanda auk bókhaldsgagna frá þriðja aðila. Ekkert liggi fyrir um að slíkraupplýsinga og gagna hafi verið aflað á matsfundum eða þau kynnt á slíkum fundumeins og áskilið sé í ákvæði 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefnda hafi þannig ekki gefist nokkur kostur á því að tjá sig um slík gögn eðagæta hagsmuna sinna. Allt framangreint sé til þess fallið að rýra gildimatsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna og ónýta niðurstöður þeirra.Þá kveðst stefndi telja að dómkrafa stefnanda sé í heild sinni óskýrog í raun ódómtæk. Stefnandi hafi ekki sundurliðað þær fjárkröfur sem stefndisé krafinn um eða útskýrt nánar grundvöll þeirra. Þá sé því mótmælt að kaupverðfasteignarinnar á árinu 2005 geti stutt fullyrðingar stefnanda um aðtilgreindur búnaður hafi átt að fylgja með í kaupum á fasteigninni. Þá sé þvíeinnig mótmælt að yfirlýsing fyrri eiganda hússins hafi nokkurt gildi. Þegarkaupsamningur þessara aðila sé skoðaður sé augljóst að þar sé gerður skýrgreinarmunur á venjulegu fylgifé fasteignarinnar og lausum tækjum, enda hafisamhliða kaupsamningnum verið gerður sérstakur kaupsamningur um reksturseljanda. Þá sé því mótmælt að fasteignamarkaðurinn fyrir slíkar eignir á árinu2014 hafi verið mjög erfiður, enda sé ljóst að fasteignin að Eyrartröð 12seldist tiltölulega skömmu eftir að hún var sett í sölumeðferð og hafi nánastuppsett söluverð fengist fyrir hana. Því sé ljóst að stefndi geti ekki borið skaðabótaábyrgð gagnvartstefnanda enda sé hvorki byggt á 27. gr. laga nr. 99/2004 í stefnu né hafistefnandi sýnt fram á saknæma háttsemi stefnda eða starfsmanna hans. Beri þvíað sýkna stefnda.Í öðru lagi kveðst stefndi byggja á því að stefnandi hafi sýnt af sérverulegt tómlæti við meðferð krafna sinna, sbr. til hliðsjónar ákvæði 1. mgr.48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Stefnandi hafi við meðferð málsinsaðeins sent einn tölvupóst sem beint hafi verið til stefnda þar til afstöðuhans hafi verið óskað um 12 mánuðum eftir að kaup gerðust. Umræddur tölvupósturhafi verið sendur þremur vikum eftir að afhending eignarinnar átti sér stað. Séþví mótmælt sem haldið sé fram í stefnu málsins að athugasemdir hafi komið framnokkrum dögum eftir afhendingu eignarinnar. Áréttað skuli að við afhendingueignarinnar 1. maí 2014 hafi fyrirsvarsmaður stefnanda, Símon Símonarson, engummótmælum eða athugasemdum hreyft við ástandi eða búnaði fasteignarinnar. Engarfjárkröfur hafi verið settar fram í framangreindum tölvupósti stefnanda, en afefni athugasemdanna megi ráða að stefndi Íslandsbanki hf. hafi þegar bætt þaðtjón sem þar hafi verið rakið.Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki hirt um að upplýsa stefnda umframgang málsins, svo sem gefa honum kost á að gæta hagsmuna sinna áður enráðist yrði í miklar endurbætur á húsnæðinu. Í því sambandi liggi fyrir aðfjölmörg bréfaskipti og önnur samskipti hafi farið á milli stefnanda og stefndaÍslandsbanka hf. án þess að stefndi hafi verið upplýstur um slík samskipti eðakröfum beint að honum. Þegar af þeirri ástæðu verði stefndi ekki krafinn umskaðabætur vegna ætlaðs tjóns stefnanda eða bætur fyrir þær viðgerðir semstefnandi hafi talið nauðsynlegar. Þá hafi stefnandi ekki óskað eftir afstöðu stefnda til ætlaðrarbótaskyldu fyrr en um ári eftir að kaupin fóru fram eða 10. apríl 2015. Í þvíbréfi hafi verið án nánari tilgreiningar eða sundurliðunar vísað til þess að tjónstefnanda næmi hátt í eitt hundrað milljónum króna og síðar hafi komið á daginnað slíkar kröfur voru efnislega allt aðrar en raktar hafi verið í tölvupóstistefnanda frá 21. maí 2014. Formlegar kröfur á hendur stefnda þar sem ætlaðtjón stefnanda hafi verið sundurliðað hafi síðan fyrst komið fram með stefnumálsins tæplega tveimur árum eftir að sala fasteignarinnar átti sér stað.Stefndi kveðst telja það leiða af almennum reglum að tilkynning semstefnandi hafi sent 21. maí 2014 verði ekki talin hafa gildi gagnvart stefndaað því marki sem sú tilkynning hafi snúið að allt öðrum efnislegum athugasemdumen þeim sem settar hafi verið fram gagnvart stefnda með stefnu málsins. Stefnandi hafi þannig sýnt af sér verulegt tómlæti gagnvart stefndasem leiða skuli til þess að hann verði talinn hafa fyrirgert öllum rétti tilþess að krefjast skaðabóta á hendur stefnda vegna ætlaðrar rangrarupplýsingagjafar eða vanrækslu af hálfu starfsmanna stefnda. Af málatilbúnaðistefnanda megi sjá að bréfum, kröfum og öðrum samskiptum hafi einungis verið beintgegn stefnda Íslandsbanka hf. Það hafi síðan ekki verið fyrr en með stefnu málsinssem formlegar kröfur hafi verið settar fram gagnvart stefnda í málinu. Verðistefndi ekki látinn gjalda fyrir slíka vanrækslu stefnanda og skuli þvísýknukrafa hans ná fram að ganga.Í þriðja lagi kveðst stefndi byggja á því að stefnandi hafi ekki sinntþeirri skyldu sinni að takmarka tjón sitt, sbr. meginreglu skaðabótaréttar umslíka skyldu og til hliðsjónar 1. mgr. 60. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Hafi hvílt ríkar skyldur á stefnanda að takmarka tjón sitt meðsanngjörnum og hæfilegum aðgerðum. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert,s.s. með því að koma rekstrinum fyrir í öðru húsnæði á meðan unnið var aðendurbótum á fasteigninni. Geti stefndi þannig ekki verið talinn bera ábyrgð áumkröfðu rekstrartjóni stefnanda sem talið sé ná yfir um 19 mánaða tímabil. Íþví sambandi kveðst stefndi benda á að stefnandi hafi ekki gefið stefnda tómtil að gæta hagsmuna sinna með réttmætum tilkynningum til stefnda fyrr en langthafi verið liðið á tímabil hins ætlaða rekstratjóns. Að lokum kveðst stefndi mótmæla öllum vaxta- og dráttarvaxtakröfumstefnanda. Í fyrsta kröfulið í stefnukröfum miði stefnandi upphafsdagdráttarvaxtakröfu sinnar við 1. júlí 2014 án þess að skýra nánar grundvöllþess. Ekkert bendi til þess að þá hafi verið liðinn mánuður frá því aðstefnandi sannanlega lagði fram þær upplýsingar fyrir stefnda að hann gæti lagtmat á tjónsatvik og fjárhæð bóta eins og lög áskilji. Verði dráttarvaxtakrafastefnanda þar af leiðandi ekki miðuð við slíkt tímamark og beri því að hafnahenni. Þá hafi dómkrafa í fyrsta kröfulið í stefnukröfum ekki að geyma neina tilvísuntil skaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og verði þar afleiðandi engir slíkir vextir dæmdir, hvað sem líði umfjöllun stefnanda um slíkavexti annars staðar í stefnu. Með vísan til framangreinds telji stefndi aðhafna beri dráttarvaxtakröfu stefnanda í fyrsta kröfulið í stefnukröfum, enella sé þess krafist að dráttarvextir verði ekki miðaðir við fyrra tímamark endómsuppsögudag.Í öðrum kröfulið í stefnukröfum miði stefnandi skaðabótavexti sína viðheildarfjárhæð ætlaðs rekstrartjóns frá tímabilinu 1. júní 2015 til 30. janúar2016. Stefndi kveðst alfarið mótmæla slíkri kröfu enda hafi stefnandi ekkibeint formlegum kröfum að stefnda fyrr en með stefnu málsins. Þá verði stefndiekki látinn sæta dráttarvöxtum á grundvelli kröfubréfs og matsgerðar sem beinthafi verið að meðstefnda Íslandsbanka hf. Í öllu falli verði dráttarvextir ekkimiðaðir við fyrra tímamark en dómsuppsögudag.Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda kveðst stefndi byggja á því tilvara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í því sambandi kveðst stefndieinkum vísa til þess tómlætis sem stefnandi hafi viðhaft gagnvart stefnda ímálinu. Stefnandi hafi þannig ekki gefið stefnda nokkurt tækifæri til að gætahagsmuna sinna eða bregðast við kröfum stefnanda fyrr en matsmál hafi veriðhöfðað rétt tæpu ári eftir að kaupin áttu sér stað. Þá þegar hafði stefnandiráðist í viðamiklar framkvæmdir á fasteigninni án þess að stefnda hefði gefistfæri á að gæta hagsmuna sinna. Kveðst stefndi vísa hér til hliðsjónar einnigtil 2. mgr. 60. gr. laga nr. 40/2002.Þá sé ljóst að stefnandi hafi ekki takmarkað tjón sitt með þeim hættisem lög bjóða. Að öðru leyti sé eftir atvikum vísað til umfjöllunar umaðalkröfu til stuðnings því að varakrafa stefnda skuli ná fram að ganga. Um lagarök kveðst stefndi einkum vísa til þágildandi laga nr. 99/2004um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, reglugerðar nr. 939/2004 um samninga umþjónustu fasteignasala og söluyfirlit, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup ogmeginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, skyldur tjónþolatil að takmarka tjón sitt auk almennu skaðabótareglunnar. Þá sé vísað tilmeginreglna samningaréttar, fasteignakauparéttar og kröfuréttar, s.s. reglna umtómlæti, áhættuskipti við kaup, skoðunarskyldu kaupanda og fylgifé fasteigna.Auk þess sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Stefndi kveður málskostnaðarkröfu sína byggða á XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.VI.Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 24. nóvember 2016 í máli nr.74/2016 var gallahugtakið í fasteignakaupum þrengt með lögum nr. 40/2002 umfasteignakaup frá því sem áður hafði tíðkast. Hafi það einkum falist í því aðkveðið hafi verið á um það í 18. gr. laganna að fasteign teldist gölluð ef húnstæðist ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiddi af lögunum ogkaupsamningi, en þegar um væri að ræða notaðar fasteignir teldist eignin þóekki gölluð ef ágallar sem á henni væru rýrðu ekki verðmæti hennar svo nokkrunæmi. Þeir ágallar, sem væru umfram það sem kaupandi mætti gera ráð fyrir,veittu honum rétt til að hafa uppi vanefndarúrræði, meðal annars kröfu umskaðabætur vegna beins tjóns, sbr. 59. gr. laga nr. 40/2002. Réttur hans tilframangreindra skaðabóta byggðist á reglunni um svonefnda stjórnunarábyrgð, semreist væri á hlutlægum grundvelli, sbr. 1. mgr. 43. laganna. Samkvæmt lögum nr.40/2002 gæti kaupandi öðlast rétt til skaðabóta á grundvelli annarra reglna enþeirrar sem áður væri nefnd. Þannig gæti hann öðlast rétt til skaðabóta efseljandi með saknæmum hætti vanrækti upplýsingaskyldu sína samkvæmt 26. gr.sömu laga og á hreinum hlutlægum grundvelli ef seljandi veitti rangarupplýsingar, sbr. 27. gr. þeirra, eða gæfi yfirlýsingu sem talin væri fela ísér ábyrgð á tilteknum eiginleikum fasteignar. Þegar réttur kaupanda tilskaðabóta væri reistur á sakarreglunni eða reglu 27. gr. um hlutlæga ábyrgð,ætti hvorki við sú regla 2. málsliðar 18. gr. laganna að ágalli þyrfti að rýraverðmæti fasteignar, svo nokkru varði, né að réttur kaupanda til skaðabóta væritakmarkaður við beint tjón, sbr. 2. mgr. 43. gr. þeirra.Í dómi Hæstaréttar segir og að sú breyting hafi einnig verið gerð meðlögum nr. 40/2002 að upplýsingaskylda seljanda samkvæmt 26. gr. laganna gengiframar aðgæsluskyldu kaupanda sem mælt væri fyrir um í 1. og 2. mgr. 29. gr.þeirra. Upplýsingaskylda seljanda samkvæmt lögunum fæli í sér að hann ætti aðhafa frumkvæði að því að veita kaupanda þær upplýsingar, sem seljandi hefði, oghann vissi eða mátti vita að kaupandi hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hannfengi. Í þessu fælist samkvæmt því sem segir í skýringum með 26. gr. ífrumvarpi, sem orðið hefði að lögum nr. 40/2002, að ekki þyrfti að upplýsakaupanda um atriði sem hann vissi um og heldur ekki augljós atriði semfasteignina vörðuðu. Seljandi bæri einnig ábyrgð á upplýsingagjöf þeirra semveittu upplýsingar á hans vegum við sölu fasteignar, svo sem fasteignasala eðastarfsmanna þeirra.Á þeim tíma sem hér skiptir máli giltu að auki um fasteignasalasérreglur um upplýsingaskyldu samkvæmt lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna,fyrirtækja og skipa. Í þeim lögum voru meðal annars reglur um söluyfirlit, semfasteignasala var skylt að útbúa samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þeirra, en þar skylditilgreina „öll grundvallaratriði um eiginleikaog ástand eignarinnar sem, ásamt skoðun kaupanda á eign þegar við á, má ætla aðgeti verið grundvöllur ákvörðunar hans um hvort hann kaupir eignina og hvaðaverð hann er tilbúinn að greiða fyrir hana.“ Í söluyfirlitinu áttusamkvæmt c-lið 2. mgr. 11. gr. laganna að koma fram ,“upplýsingar um ástandeignar og einstakra hluta hennar, þar á meðal um galla sem seljanda og/eðafasteignasala“ væri kunnugt um á eigninni.Fyrir liggur að stefndi Íslandsbanki hf. eignaðist fasteignina aðEyrartröð 12 í Hafnarfirði í skuldaskilum við fyrri eiganda hennar, OpalHolding ehf., en bankinn leysti eignina til sín í apríl 2013 vegna vanskila áðurgreindsfélags. Fyrirtækið Opal Sjávarfang ehf. var þá með fasteignina á leigu og varsamið um að svo yrði áfram. Var leigutakinn í húsinu allt þar til fasteigninvar afhent nýjum eiganda, þ.e. stefnanda máls þessa.Eins og fram hefur komið var sá fyrirvari settur í söluyfirlit,kauptilboð og kaupsamning um eignina að seljandi hefði eignast fasteignina meðáðurgreindum hætti og hefði aldrei haft afnot af henni. Seljandi þekkti þvíekki eignina umfram það sem fram kæmi í opinberum gögnum og söluyfirliti. Einnigvar tekið fram að seljandi legði ríka áherslu á það við kaupanda að hann gættisérstakrar árverkni við skoðun og úttekt á fasteigninni og leitaði sér aðstoðarhjá sérfróðum aðilum við mat á ástandi hennar.Í dómaframkvæmd hefur verið litið svo á hvað varðar upplýsingaskylduseljanda að ekki verði gerðar eins ríkar kröfur til seljanda sem átt hefur eigní skamman tíma og gerðar eru til seljanda sem átt hefur eign í langan tíma oghaft afnot af henni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. mars 2004 í málinr. 304/2003.Með hliðsjón af framlögðum tölvupósti sem starfsmaður stefndaÍslandsbanka hf. sendi nokkrum fasteignasölum, þ. á m. stefnda Jöfri ehf., 5.desember 2013 og framburði vitnisins Þóris Arnar Árnasonar, fyrrverandistarfsmanns stefnda Íslandsbanka hf., þykir í ljós leitt að fasteignin aðEyrartröð 12 í Hafnarfirði var sett í sölumeðferð þann sama dag. Nokkru áðureða í lok nóvember hafði nokkrum fasteignasölum verið boðið að skoða eignina ogmeta hana til verðs, en við það tilefni voru teknar þær ljósmyndir affasteigninni sem liggja frammi í málinu. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Símon Símonarson, hefur borið um að hafaskoðað fasteignina ásamt bróður sínum og meðeiganda að fyrirtækinu í nóvember2013. Bar fyrirsvarsmaðurinn um að þeir bræður þekktu Birgi Jóhannsson,fyrirsvarsmann Opal Sjávarfangs ehf., sem var með húsið á leigu, og hefðu þeir rættvið hann og skoðað fasteignina með honum. Þeir hefðu hins vegar ekki notiðaðstoðar fasteignasala eða annars sérfróðs aðila við skoðunina. Vitnið Birgir hefurborið um að þeir bræður hafi komið til sín um mánaðamót október og nóvember2013 og stungið upp á því að fyrirtæki þeirra byðu sameiginlega í húsið. Úr þvíhafi hins vegar ekki orðið. Kvaðst vitnið hafa gengið með bræðrunum um fasteigninaog upplýst þá um það hvaða tæki og búnaður tilheyrði hans rekstri og hvaðfylgdi húsinu. Jafnframt kvaðst hann hafa upplýst þá um ástand þaksins.Ljóst þykir af framangreindu að fyrirsvarsmenn stefnanda skoðuðufasteignina að Eyrartröð 12 nokkru áður en stefndi Íslandsbanki hf. setti hana ísölumeðferð hjá fasteignasölum.Eins og fram hefur komið var tekið fram í söluyfirlitifasteignarinnar, sem stefndi Jöfur ehf. útbjó vegna sölu á fasteigninni, að umværi að ræða fiskvinnsluhúsnæði í Hafnarfirði og að eignin væri í útleigu. Þávar fasteigninni lýst nánar þannig: „Húsið skiptist upp í nokkra vinnslusali oggeymslur. Aðkoma er að húsinu bæði frá Eyrartröð og Grandatröð. Húsið er meðöll tilskilin leyfi fyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu [tengda] þannig rekstris.s. frysti, vinnslusal, móttöku og kæligeymslu.“Óumdeilt er að í fasteigninni að Eyrartröð 12 eru bæði frystiklefi ogkæligeymsla sem teljast hluti af fasteigninni og fylgdu því með í kaupunum.Einnig er ljóst af gögnum málsins að fasteignin skiptist meðal annars upp ívinnslusali og móttöku. Þá liggur fyrir að leyfi til fiskvinnslu eru veitt þeimrekstraraðila sem starfrækir fiskvinnslu í húsinu hverju sinni, en ekki húsinusem slíku. Hlaut fyrirsvarsmanni stefnanda að vera það ljóst, enda hefur hann aðeigin sögn margra ára reynslu af rekstri fiskvinnslu. Verður að skýraeftirfarandi lýsingu í söluyfirlitinu, þ.e. „Húsið er með öll tilskilin leyfifyrir fiskvinnslu og alla aðstöðu [tengda] þannig rekstri ...“ með hliðsjón af framangreindumeiginleikum fasteignarinnar, þ.e. að hún skiptist í frysti, kæligeymslu,vinnslusali og móttöku, og því sem áður hafði komið fram í söluyfirlitinu, þ.e.að um væri að ræða fiskvinnsluhús í útleigu. Af því mætti álykta að í húsinuværi rekin fiskvinnsla og að húsið hlyti því að henta til slíks reksturs, semog að viðkomandi rekstraraðili hlyti að hafa leyfi til reksturs fiskvinnslu. Erekki fallist á með stefnanda að í framangreindri lýsingu í söluyfirliti hafifalist yfirlýsing seljanda um ábyrgð hans á því að með fasteigninni fylgdu ölltæki og búnaður sem þyrfti til reksturs fiskvinnslu, sem og að leyfi til rekstursfiskvinnslu í húsinu fengist strax við afhendingu fasteignarinnar. Samkvæmt kaupsamningi var umsaminn afhendingardagur fasteignarinnar hinn1. maí 2014, sem bar upp á fimmtudag. Hinn 30. apríl 2014 sendi Sigurður J.Sigurðsson, starfsmaður stefnda Jöfurs ehf., Símoni, fyrirsvarsmanni stefnanda,tölvupóst og tilkynnti honum að áðurgreindur Birgir myndi afhenda lykil aðfasteigninni klukkan 12.00 daginn eftir, þ.e. 1. maí. Jafnframt að hann myndiláta vita um leið og hann fengi lykilinn í hendur. Hefur vitnið Birgir borið umað fyrirtæki hans hefði fengið skamman tíma til að rýma húsið og að hann ogstarfsmenn hans hefðu unnið að frágangi á húsinu langt fram eftir kvöldi daginnáður en fasteignin var afhent. Daginn eftir hefði fulltrúi frá Jöfri ehf. komiðtil hans á nýja starfstöð Opal sjávarfangs ehf. að Grandatröð 4 til að sækjalykil að fasteigninni að Eyrartröð 12, en það hefði sennilega verið 1. maí2014. Með vísan til alls framangreinds, framburðar fyrirsvarsmanns stefnanda,Símonar, um að hann hefði ekki farið af landi brott fyrr en föstudaginn 2. maí,sem og greinargóðs framburðar vitnisins Sigurðar J. Sigurðssonar, starfsmannsstefnda Jöfurs ehf., um að hann hefði afhent áðurgreindum fyrirsvarsmannistefnanda fasteignina skömmu eftir að hann fékk í hendur lykil að eigninni hinn1. maí 2014, þykir sannað að fasteignin var afhent fyrirsvarsmanni stefnandaumsaminn dag, þ.e. 1. maí 2014. Hefur vitnið Sigurður borið um að hafa gengiðum fasteignina með fyrirsvarsmanninum, sem hefði verið á hraðferð og tjáð sérað hann væri önnum kafinn vegna vinnuferðar erlendis daginn eftir. Er það ísamræmi við framburð Símonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, um að hann hefði áttannríkt á þessum tíma vegna ferðar á sjávarútvegssýningu í Brussel í byrjunmaí. Vitnið Sigurður hefur borið um að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi engarathugasemdir gert við skoðun á fasteigninni umræddan dag. Þá liggur fyrir aðáðurgreindur Sigurður tilkynnti rafveitu daginn eftir að stefnandi væri nýrnotandi og greiðandi rafmagns í fasteigninni. Einnig liggur fyrir að straxmánudaginn 5. maí 2014 barst stefnanda tilboð frá Verkþingi ehf. vegna nauðsynlegralagfæringa á húsinu.Bótakröfu sína í fyrsta lið í stefnukröfum byggir stefnandi m.a. á þvíað frysti- og kæliklefar í vinnslusal, reykofn, ísvél, kælipressa oglausfrystir ásamt fylgihlutum, þ.e. frystipressu, færiböndum og eimsvala, hafiátt að fylgja fasteigninni. Byggir stefnandi á því að umrædd tæki og búnaðurhafi verið til staðar við skoðun á fasteigninni og átt að fylgja henni samkvæmtkaupsamningsgögnum og venju, enda hafi búnaðurinn verið varanlega skeyttur viðfasteignina og sérstaklega að henni sniðinn.Upplýst er í málinu að hinn 12. ágúst 2005 keypti Opal Holding ehf.fasteignina að Eyrartröð 12 af Fiskaveri ehf. Fram kom í kaupsamningi umfasteignina að hún hýsti rekstur fiskvinnslu og væri sérútbúin til slíkrarstarfsemi. Sama dag keypti Opal Seafood ehf., nú Opal Sjávarfang ehf., allanfiskvinnslurekstur Fiskverkunar Jónasar Ágústssonar ehf., sem starfræktur var ífasteigninni að Eyrartröð 12, þ.m.t. öll áhöld, tæki, búnað og innréttingar, ensamkvæmt 3. gr. samningsins var þar á meðal ísvél og lausfrystir af gerðinniFrigoscandia Gyrostack 61 með öllum tengdum hlutum. Í lok 3. gr. var tekið framað kaupanda væri kunnugt um að áðurgreindur lausfrystir væri eign SPFjármögnunar hf. og að réttindi seljanda væru samkvæmt kaupleigusamningi semkaupandi yfirtæki. Með leigusamningi 15. október sama ár tók Opal Seafood ehf. fasteigninaá leigu af Opal Holding ehf., en félögin voru bæði í eigu áðurgreinds BirgisJóhannssonar. Með leigusamningi 25. júlí 2008 tók Festi ehf. síðan á leigu afOpal Holding ehf., annars vegar fasteignina að Eyrartröð 12, sbr. viðhengi Ameð leigusamningnum, en þar var fasteigninni lýst nánar, og hins vegar vélar ogtæki sem væru naglföst í húsnæðinu, sbr. viðhengi B, en þar var tilgreinduráðurgreindur lausfrystir ásamt færiböndum, frystipressum og eimsvala, svo ogkælipressa, kælibúnt og frystibúnt. Í leigusamningnum var kveðið á um sérstaktleigugjald fyrir fasteignina annars vegar og fyrir vélar og tæki hins vegar.Vitnið Birgir Jóhannsson, fyrirsvarsmaður Opal Sjávarfangs ehf., hefur borið umað lögmaður sinn hafi sett leigusamninginn upp með framangreindum hætti tileinföldunar, en bæði félögin, Opal Holding ehf. og Opal Sjávarfang ehf., hafiverið í sinni eigu. Vélarnar og tækin hafi verið og væru enn í eigu Opal Sjávarfangsehf. Eins og áður greinir var Opal Sjávarfang ehf. síðan með fasteignina áleigu frá árinu 2010 og allt þar til fasteignin var afhent stefnanda.Í málinu hafa verið lagðar fram útprentanir úr bókhaldi OpalSjávarfangs ehf. sem sýna kaup félagsins á þremur kæliklefum, kælipressu,kælipanellu og kælibúnti á árunum 2009 til 2014. Kvað vitnið kæliklefana hafatengst reykstarfsemi fyrirtækisins ásamt reykofninum. Um hafi verið að ræðalausa kæliklefa sem staðið hafi á gólfi. Þá sagði vitnið að ísvélin hefði veriðseld á árinu 2008 og fjarlægð úr húsinu af kaupanda á árinu 2010. Einnigupplýsti vitnið að lausfrystirinn hefði verið tekinn niður í október ognóvember 2013 og seldur til Njarðvíkur. Bar hann um að þegar fyrirsvarsmennstefnanda hefðu komið í fasteignina um mánaðamót október og nóvember 2013 hafiverktakar á vegum kaupanda verið í húsinu og unnið að því að taka lausfrystinnniður. Vitnið Leó Már Jóhannsson kvaðst hafa tekið að sér sem verktaki að takaniður lausfrystinn ásamt aukabúnaði í fasteigninni að Eyrartröð 12 í október2013. Kvaðst vitnið einnig hafa annast flutning á tækjabúnaðinum til Njarðvíkurog uppsetningu hans hjá nýjum eiganda, en alls hafi tekið rúman mánuð aðfjarlægja frystinn úr fasteigninni. Á ljósmyndum sem teknar voru í húsinu í loknóvember má sjá að á þeim tíma var unnið að því að fjarlægja lausfrystinn úrhúsinu.Með hliðsjón af framangreindu þykir ósannað að áðurgreind ísvél oglausfrystir ásamt aukabúnaði hafi verið í húsinu eftir að það var sett á sölu.Þá benda gögn málsins til þess að lausstandandi frysti- og kæliklefar ívinnslusal og kælipressa hafi verið í eigu leigutaka fasteignarinnar, OpalSjávarfangs ehf. Athugasemdir vegna reykofns komu fyrst fram í bréfi stefnanda13. nóvember 2014 eða tæpum sjö mánuðum eftir afhendingu fasteignarinnar. Áðurhafði stefnandi hins vegar ítrekað gert athugasemdir við gat á lofti þar semreykofninn hafði staðið. Í ljósi þess að málsaðilar eru báðir rekstraraðilarverður að telja að í nóvember 2014 hafi verið liðinn sanngjarn frestur til aðbera fyrir sig áðurgreindan ætlaðan galla, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup. Eins og að framan greinir skoðuðu fyrirsvarsmenn stefnanda ekkifasteignina í aðdraganda kaupanna, þ.e. eftir að seljandi setti hana ísölumeðferð 5. desember 2013. Með hliðsjón af áðurgreindri áskorun seljanda umað kaupandi gætti sérstakrar árverkni við skoðun á fasteigninni og með hliðsjónaf því að í fasteigninni var starfrækt fiskvinnsla af hálfu leigutaka barstefnanda að afla sér upplýsinga um hvort og þá hvaða tæki og búnaður fylgdumeð í kaupunum. Ljóst er að í sölugögnum um eignina var þess ekki getið aðáðurgreind tæki og búnaður, sem samkvæmt framangreindu teljast ekki tilfylgifjár fasteignarinnar, fylgdu með fasteigninni. Þá er eins og áður greinirekki fallist á að í lýsingu í söluyfirliti hafi falist yfirlýsing seljanda umábyrgð hans á því að með fasteigninni fylgdu öll tæki og búnaður sem þyrfti tilreksturs fiskvinnslu.Þá byggir stefnandi bótakröfu sína í fyrsta lið í stefnukröfum á þvíað innihurðir, snagar, plastdreglar í dyragati, vatns- og raflagnir og loksfitusía/fituskilja, sem séu hlutir sem falli undir eðlilega fylgihlutifasteignar, hafi verið fjarlægð úr fasteigninni fyrir afhendingu.Ekki er fallist á að snagar og plastdreglar í dyragati séu eðlilegtfylgifé fasteignar. Auk þess telst ósannað að þeir 20 snagar sem stefnandi fullyrðirað hafi verið á vegg í milligangi hafi verið fjarlægðir úr fasteigninni, enstefndi Íslandsbanki hf. heldur því fram að snagarnir hafi verið færðir á annanvegg í fasteigninni. Óumdeilt er að fitusía eða fituskilja var ekki til staðar viðfasteignina að Eyrartröð 12 í aðdraganda kaupanna og getur því ekki talist tilfylgifjár hennar. Þá var þess ekki getið í söluyfirliti eða öðrum sölugögnum aðslíkur búnaður fylgdi fasteigninni, en eins og áður greinir er ekki fallist áað í lýsingu í söluyfirliti hafi falist yfirlýsing seljanda um ábyrgð hans áþví að með fasteigninni fylgdu öll tæki og búnaður sem þyrfti til rekstursfiskvinnslu. Jafnframt þykir stefnandi ekki hafa fært sönnur á að yfirvöld hafisynjað honum um leyfi til slægingarþjónustu í húsinu vegna skorts á umræddumbúnaði. Telja verður að í ljósi áskorunar seljanda um að kaupandi gættisérstakrar árverkni við skoðun á fasteigninni hafi stefnanda borið að afla sérupplýsinga um hvort slíkur búnaður væri til staðar við fasteignina. Í 2. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup segir að hafikaupandi án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða fasteigninaáður en kaup gerðust, þótt seljandi hafi skorað á hann um það, geti hann ekkiborið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Með vísan tilþess og alls framangreinds eru stefndu sýknaðir af bótakröfum stefnanda vegnaframangreindra atriða. Athugasemdir stefnanda vegna innihurða komu fyrst fram í tölvupósti21. maí 2014 til stefnda Jöfurs ehf., en þar var tekið fram að það vantaði„nokkrar millihurðir í vinnslusölum.“ Í bréfi lögmanns stefnanda 30. samamánaðar var einnig getið um „nokkrar millihurðir í vinnslusölum.“ Í bréfilögmanns stefnanda 13. nóvember sama ár var sett fram krafa um skaðabætur aðfjárhæð 1.500.000 krónur vegna áætlaðs kostnaðar við að setja upp „millihurðirog aðrar hurðir“, sem fjarlægðar hefðu verið úr húsinu. Í svarbréfi stefnda Íslandsbanka5. desember sama ár lýsti stefndi því yfir að hann væri reiðubúinn til viðræðnavegna einhverra þeirra kröfuliða sem fram hefðu komið í áðurgreindu bréfi frá30. maí og væru sannanlega á ábyrgð stefnda. Í bréfi lögmanns stefnanda 10.desember sama ár var því lýst yfir að stefnandi vildi gera ýtrustu kröfur áhendur seljanda vegna galla á fasteigninni, m.a. vegna kaupa og uppsetningar á„a.m.k. sex innihurðum.“ Með bréfi 5. mars 2015 féllst stefndi Íslandsbanki hf.á áðurgerða kröfu stefnanda um skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur vegnakostnaðar við að setja upp „millihurðir og aðrar hurðir“. Óumdeilt er aðstefnandi hefur innt þá greiðslu af hendi.Í matsbeiðni stefnanda, dags. 16. apríl 2015, var óskað eftir mati ákostnaði við að setja upp hurðir og karma í alls 10 dyragöt í fasteigninni, semeinskorðuðust ekki við vinnslusalina, heldur var einnig um að ræða dyragöt íöðrum rýmum hennar. Í matsgerð var síðan lagt mat á kostnað við kaup oguppsetningu á alls ellefu hurðum í fasteigninni, alls að fjárhæð 2.217.200krónur.Vitnið Birgir Jóhannsson, fyrirsvarsmaður Opal Sjávarafurða ehf., kvaðsthafa fjarlægt alls þrjár hurðir úr vinnslusölum fasteignarinnar, en hann sagðiað þær hefðu allar verið keyptar og settar upp af Opal Sjávarfangi ehf. aðkröfu Matvælastofnunar. Ósannað þykir að fleiri hurðir hafi verið fjarlægðar úrfasteigninni. Þá ber að líta til þess að athugasemdir um að fleiri en sexhurðir vantaði í fasteignina komu fyrst fram í matsbeiðni 16. apríl 2015 eðatæpu ári eftir afhendingu hennar. Með vísan til þess sem áður greinir verður aðtelja að þá hafi verið liðinn sanngjarn frestur til að bera fyrir sig áðurgreindangalla, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Með hliðsjón afframangreindu verður að telja að stefnandi hafi þegar greitt að fullu bæturvegna þessa liðar.Athugasemdir stefnanda vegna vatnslagna í húsinu komu fyrst fram íbréfi lögmanns stefnanda 13. nóvember 2014, en nánar tiltekið lutuathugasemdirnar að því að yfirfara þyrfti píplagnir í húsinu, endurleggjalagnir og setja upp krana sem vantaði, en kostnaður vegna framangreinds og viðað setja upp starfsmannaaðstöðu og ryðfrían vask áætlaði stefnandi að næmi1.000.000 króna.Athugasemdir vegna raflagna komu hins vegar fyrst fram í bréf lögmannsstefnanda 10. desember 2014, en þar kom fram að stefnandi krefðist bóta vegnaþess að leggja þyrfti rafmagn að verulegum hluta að nýju í húsinu þar sem þaðhefði verið rifið af veggjum og klippt hefði verið á kapla.Með bréfi 5. mars 2015 samþykkti stefndi Íslandsbanki hf. að greiðabætur vegna kostnaðar við úrbætur á gólfum, niðurföllum o.fl., samtals aðfjárhæð 16.936.255 krónur. Þar var annars vegar um að ræða áðurgreindanáætlaðan kostnað stefnanda við að yfirfara pípulagnir í húsinu, endurleggjalagnir o.fl. að fjárhæð 1.000.000 króna og hins vegar kostnaður samkvæmtreikningi Verkþings ehf. frá 30. júní 2014 að fjárhæð 15.939.255 krónur ánvirðisaukaskatts. Samkvæmt sundurliðun á því verki var m.a. um að ræða kostnaðvið að yfirfara raflagnir þar sem kaplar stóðu út í loftið eftir að tæki ogklefar höfðu verið fjarlægð, uppsetningu á kælivél og kæliblásurum, lagfæringuá pípulögnum fyrir kæliklefa og frystiklefa, tengingu kælivélar við vatn og undirbúningá niðurföllum fyrir kælibúnað. Óumdeilt er að stefndi Íslandsbanki hf. hefurinnt framangreinda greiðslu af hendi. Með hliðsjón af því og niðurstöðu málsinsað öðru leyti ber að telja að stefndi hafi þegar greitt að fullu bætur vegnaframangreindra liða.Þá krefst stefnandi bóta úr hendi stefnda Íslandsbanka hf. vegnaástands á þaki yfir millilofti að fjárhæð 25.428.541 króna og vegna leka ámilligangi að fjárhæð 283.710 krónur eða samtals 25.712.251 króna.Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna kemur fram að lekaleiðir inn ímilliganginn séu bæði efst í þaki hans við áfelluna sem tengi þak milligangsinsvið vegg fasteignarinnar og fremst þar sem frágangur þaks við rennu sé ekki ílagi, en þar nái plexiglerið mjög stutt fram. Í matsgerðinni segir að greinilegtsé af ummerkjum að vatn sitji ofan á veggnum og að þar virðist mygla sitja ískilunum. Vatn hangi einnig í plötunum. Á ljósmyndum í matsgerðinni má glöggtsjá örverumyndun og myglu efst utan á tengigangi og þá má sjá ummerki eftirleka á gólfi og annars staðar í milliganginum. Telja verður að stefnandi hefðimátt sjá þessi augljósu ummerki um leka við skoðun á fasteigninni. Eins og áðurgreinir skoðuðu fyrirsvarsmenn stefnanda ekki fasteignina í aðdraganda kaupannaþrátt fyrir áskoranir stefnda Íslandsbanka hf. um að gæta sérstakrar árverknivið skoðun og úttekt á fasteigninni og leita sér aðstoðar hjá sérfróðum aðilumvið mat á ástandi hennar. Með vísan til þess og 2. mgr. 29. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup getur stefnandi ekki borið fyrir sig galla sem hannhefði mátt sjá við slíka skoðun. Ber því að sýkna stefnda Íslandsbanka hf. af bótakröfustefnanda vegna leka á milligangi.Í framlagðri matsgerð kemur fram að milliloft í vesturhluta hússins sélokað af og þurfi að nota stiga til að komast upp á það og inn um hlera sem áþví sé. Þar blasi við algjörlega óviðunandi frágangur, en þakið sé óeinangraðog án allrar rakavarnar. Texplöturnar sem liggi undir þakpappanum séuhaugmyglaðar og blautar, enda blotni þær bæði vegna leka og ekki síður vegnaþess að á þeim myndist dögg í kulda. Myglan nái einnig niður á sperrurnar, enþær séu þó nýtanlegar ef heflað er lítillega af þeim. Þá segir að texplöturnarnái ekki yfir allt þakið, en á milli þeirra sé þakpappinn óvarinn og þar semhann hefur rifnað skíni í bárujárnið á þakinu. Greinilegt sé að mikill lekihafi verið á þakinu því að rennukerfi hafi verið sett upp til að taka við leka,en slanga hafi verið leidd úr rennukerfinu og niður úr milliloftinu. Þá segirað ástandið á þakinu fyrir ofan og í kringum áðurgreint milliloft sé mjög slæmtog algjörlega óviðunandi. Á aðliggjandi þaki hafi verið sprautað úretani undirallt bárujárnið, væntanlega til að koma í veg fyrir leka. Sú lausn sé hinsvegar algjörlega óviðunandi og raunar hættuleg þar sem ekkert lofti þá undirjárnið og raki sem myndist neðan á járninu komist ekki burt. Algjörlegaóviðunandi frágangur sé í skotrennu þar sem milliloftið byrji og eigi vatngreiða leið inn undir pappann við niðurfallið í skotraufinni og þaðan beint inní húsið. Þá segir að engin leið hafi verið að ráða í ástand þaksins eðaloftsins af skoðun á þakkanti.Hvað varðar þak fasteignarinnar að öðru leyti segir í matsgerðinni aðá eldri hluta þaksins séu texplöturnar ónýtar, en þær hafi fallið niður ogrifið pappann. Þá sé fúi víða kominn í sperrur, en þó ekki alls staðar. Stálplötursem festar séu neðan á timbursperrur séu hins vegar óskemmdar. Þá sé þakiðóloftað og uppfylli ekki kröfur byggingarreglugerðar sem í gildi hafi verið ábyggingartíma þess. Sums staðar hafi bútum verið skeytt inn í þakið og tæring íþakefninu sé sjáanleg.Ríkharður Kristjánsson, sem er annar hinna dómkvöddu matsmanna, komfyrir dóminn og staðfesti þann hluta matsgerðarinnar sem hann kvaðst hafa unnið,þ.e. matsliði 1-20 og spurningar samkvæmt viðbótarmatsbeiðni. Kvaðst hann hafaskoðað þak fasteignarinnar bæði að innan og utan og m.a. rofið þakið til að skoðaástand þess undir þakefninu. Með vísan til framangreinds er fallist á með stefnanda að um hafiverið að ræða leyndan galla á þakinu sem ekki verður talið að kaupandi hefðimátt sjá við hefðbundna skoðun á fasteigninni hefði hún farið fram, sbr. 2.mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Fær það einnig stoð íframlagðri skýrslu Bærings Sæmundssonar, húsasmíðameistara og matstæknis, ogframburði hans hér fyrir dómi, en hann skoðaði fasteignina að beiðni stefndaÍslandsbanka hf. Þá þykir ljóst að ágallinn rýrir verðmæti eignarinnarverulega. Ber því að fallast á bótakröfu stefnanda vegna þessa liðar, sem aðfrádregnum virðisaukaskatti nemur 20.506.888 krónum.Auk framangreinds krefst stefnandi bóta vegna rekstrartjóns að fjárhæð53.300.000 krónur, sem nemi fráviki í rekstri stefnanda, og sé að rekja tilþess að fasteignin hafi ekki komið að þeim notum sem stefnt hafi verið að,missis hagnaðar vegna þess að samningur við þriðja mann hafi fallið brott ogvegna skemmda á hlutum sem hafi átt að nota í beinu sambandi við fasteigninaeða fyrirhuguð afnot hennar, sbr. 59. gr. laga nr. 40/2002, sem fjallar umóbeint tjón. Þá krefst stefnandi bóta vegna annars beins tjóns að fjárhæð 8.545.673krónur, sem hlotist hafi af vaxtagjaldakostnaði vegna endurbóta á fasteigninniog rekstrarkostnaði fasteignarinnar, þ.e. vegna fasteignagjalda, rafmagns, hitaog viðhalds þann tíma sem fasteignin kom ekki að fyrirhuguðum notum.Í framlagðri matsgerð kemur fram að fjallað var um framangreint óbeinttjón og annað beint tjón stefnanda í matsliðum 21-25 og hefur komið fram að annarhinna dómkvöddu matsmanna, Þröstur Sigurðsson, annaðist þann hlutamatsgerðarinnar. Í skýrslu matsmannsins fyrir dómi kom fram að fyrir utan þátvo matsfundi sem haldnir hefðu verið vegna málsins hefði hann hittfyrirsvarsmenn stefnanda á fundum til að spyrja þá frekar út í þau gögn semhann hafði undir höndum og eftir atvikum til að afla frekari gagna frá þeim eðabókara félagsins, allt í því skyni að öðlast frekari skilning á gögnunum og tilað leggja mat á áðurgreind atriði. Aðspurður sagði hann að þessir fundir meðfyrirsvarsmönnum stefnanda hefðu átt sér stað eftir að matsfundirnir tveir voruhaldnir og kvaðst hann ekki vera viss um að matsþolar hefðu verið upplýstir um þáfundi. Flest gögnin sem hann hafi notað við matið hefði hann fengið frástefnanda, en einnig hefði hann aflað gagna frá opinberum aðilum. Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skalmatsmaður tilkynna aðilum með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Þáer kveðið á um að matsmanni sé rétt að afla sér gagna við matið, en aðilum semeru viðstaddir skal þá gefinn kostur á að tjá sig um þau eftir þörfum. Af þvísem að framan er rakið er ljóst að ekki var staðið að þeim hluta matsgerðarinnarsem að framan greinir með þeim hætti sem lög bjóða. Ljóst er að niðurstaðamatsgerðarinnar að því er varðar óbeint tjón og annað beint tjón er m.a. reist ágögnum sem aflað var hjá matsbeiðanda utan matsfunda og að matsþolum var ekkigefinn kostur á að tjá sig um þau gögn. Er af þeim sökum ekki unnt að byggja niðurstöðumálsins um framangreind atriði á framkominni matsgerð. Stefnandi hefur ekkilagt fram önnur gögn sem varpað geta ljósi á kröfur hans í þessum efnum, aukþess sem niðurstaða málsins að öðru leyti leiðir til þess að ekki verður ááðurgreindar kröfur stefnanda fallist.Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að sýkna berstefndu af fyrsta og öðrum lið í dómkröfum stefnanda. Þá ber að sýkna stefndaÍslandsbanka hf. af bótakröfu stefnanda vegna leka í milligangi að fjárhæð283.710 krónur, sbr. þriðja lið í dómkröfum stefnanda, en gera honum að greiðastefnanda 20.506.888 krónur í skaðabætur vegna leynds galla á þakifasteignarinnar með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. maí 2014 til 30. janúar 2016, en þá var liðinn mánuður frákröfubréfi stefnanda 30. desember 2015 á grundvelli matsgerðarinnar, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Með hliðsjón af málsúrslitumer stefnanda gert að greiða stefnda Jöfri ehf. 3.000.000 króna í málskostnað.Rétt þykir að stefnandi og stefndi Íslandsbanki hf. beri hvor um sigsinn kostnað af málinu.Dóminn kveða upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari, ÁsmundurIngvarsson byggingarverkfræðingur og Einar S. Hálfdánarson, löggilturendurskoðandi.Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991.Dómsorð:Stefndi Jöfur ehf. er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Golden SeafoodCompany ehf.Stefndi Íslandsbanki hf. greiði stefnanda 20.506.888 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí2014 til 30. janúar 2016, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Stefnandi greiði stefnda Jöfriehf. 3.000.000 króna í málskostnað. Málskostnaður á millistefnanda og stefnda Íslandsbanka hf. fellur niður.
Mál nr. 624/2009	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Reifun sóknaraðila í greinargerðum um ætlaða háttsemi varnaraðila er um sumt óljós með tilliti til heimfærslu til refsiákvæða. Þó er nægilega fram komið að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila meðal annars um brot gegn 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að skömmu fyrir miðnætti 10. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu um borð í flugvél Iceland Express sem hafi verið að koma frá Varsjá, Póllandi, vegna farþega sem hefði verið mjög æstur og ógnandi um borð í vélinni. Hafi umræddur farþegi reynst vera litháísk kona, sem sagðist heita A og hefði hún framvísað „breytifölsuðu“ nafnskírteini því til staðfestingar. Hafi hún verið yfirbuguð af flugliðum og eftir lendingu verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Athygli lögreglu hafi vakið að þrír Litháar hafi verið í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að taka á móti konunni, en þeir hafi jafnframt spurst fyrir um hana á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja svo og á lögreglustöðinni á Hringbraut, Keflavík. Eftir að konan hafi verið flutt á lögreglustöðina á Hverfisgötu, í Reykjavík, hinn 11. október sl., hafi mennirnir verið þar fyrir utan og verið að grennslast fyrir um hana, en hún hafi virst vera mjög óttaslegin við mennina. Hún hafi því fengið að gista í fangahúsi lögreglu að eigin ósk þar til unnt væri að fá far fyrir hana úr landi, en hún hafi eigi haft fjármuni meðferðis. Hinn 12. október hafi verið rætt við konuna með milligöngu fagaðila, en lögregla hafi þá haft rökstuddan grun til að ætla að hún kynni að vera ætlað fórnarlamb mansals. Konan hafi virst vera mjög illa áttuð og ekki vitað hvar í heiminum Ísland væri. Hún hafi borið um það að hafa komið hingað til lands til að stunda vinnu sem henni hafi verið úthlutuð. Að kvöldi 12. október sl. hafi konan yfirgefið þann stað sem lögreglan hafði úthlutað henni og ekkert spurst til hennar fyrr en fimmtudagskvöldið 15. október sl., en þann dag hafi hún verið skráð inn á hótel sem annar maður hafi greitt fyrir hana. Hinn 13. október sl. hafi kærði verið handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum, grunaður um aðild að ætluðu mansali, en kærði hafi verið einn þeirra manna sem hafi verið að leita konunnar og beðið hennar fyrir utan flugstöðina greint sinn, en jafnframt fyrir utan lögreglustöðin við Hverfisgötu, Reykjavík, daginn eftir. Kærði hafi viðurkennt að hafa ætlað að sækja konu að nafni A í flugstöðina fyrir félaga sinn. Kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi frá 14. október sl. Þá hafi lögreglan m.a. rökstuddan grun til að ætla að kærði kunni að standa að sölu kvenna í vændi hér á landi og taka greiðslu fyrir en fyrir liggi krafa þess efnis á hendur kærða. Þá liggi fyrir upplýsingar hjá lögreglu þess efnis að kærði stundi það ásamt meðkærðu að innheimta verndartolla af samlöndum sínum hér á landi. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi. Málið hafi orðið sífellt umfangsmeira og teygt anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé um að um verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða. Enn sé verið að rannsaka aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands, bakgrunn og forsögu hennar og tengsl hennar við hugsanlega aðila sem stundi mansal á Íslandi og/eða erlendis auk annarra atriða en í því skyni sé unnið í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega í Litháen. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefin að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 194. gr. , 206. gr. og 227. gr. og XXVI. og XXVII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu allt að 16 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og eða vitni, eða koma undan sönnunargögnum gangi hann laus. Sjö manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 194. gr., 206. gr. og 227. gr. a og XXVI. og XXVII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 340/1999	Lífeyrissjóður Örorka Stjórnarskrá Eignarréttur Gjafsókn	Sjómaðurinn H fékk heilablóðfall í nóvember 1994, en þá höfðu tekið gildi lög nr. 94/1994 um Lífeyrissjóð sjómanna, sem afnámu lög nr. 49/1974 um sama efni, og ný reglugerð um Lífeyrissjóð sjómanna, þar sem greiðslur voru skertar frá því sem áður hafði verið. H taldi að óheimilt hefði verið að skerða réttindi sín með reglugerðinni og krafði lífeyrissjóðinn um greiðslur samkvæmt lögum nr. 49/1974. Talið var, að ekki yrði komist hjá því að líta til þess að lífeyrisréttindi H hefðu ekki verið orðin virk þegar þau voru skert með heimild í lögum nr. 94/1994, en heimild löggjafans væri mun þrengri til að skerða virk lífeyrisréttindi en þau, sem einungis væru væntanleg þegar skerðingin öðlaðist gildi. Ekki lægi annað fyrir en skerðing allra óvirkra lífeyrisréttinda sjóðfélaga, svo sem hún birtist í reglugerðinni, hefði verið reist á almennum grundvelli og jafnræðis milli sjóðfélaga hefði nægjanlega verið gætt. Þótti skerðingin hafa verið heimil án þess að bætur kæmu fyrir. Var lífeyrissjóðurinn sýknaður af kröfum H.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 1999. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 16. nóvember 1999. Hann krefst þess að niðurstaða héraðsdóms verði staðfest að öðru leyti en því að viðurkenndur verði réttur sinn til óskerts örorkulífeyris hjá aðaláfrýjanda eftir 1. júlí 1999 í samræmi við ákvæði laga nr. 49/1974 um Lífeyrissjóð sjómanna með síðari breytingum. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. I. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi örorkulífeyris úr hendi aðaláfrýjanda á grundvelli laga nr. 49/1974 með síðari breytingum. Vísar hann um það einkum til 13. gr. laganna, sem hafi haft að geyma þær reglur um rétt til örorkulífeyris, sem krafan sé reist á. Þessi lög voru leyst af hólmi með lögum nr. 94/1994 um Lífeyrissjóð sjómanna, en í 6. gr. þeirra laga sagði að þau tækju gildi 1. september það ár og eldri lögin féllu þá jafnframt úr gildi, „enda hafi reglugerð um sjóðinn, sbr. 5. gr. laga þessara, verið staðfest með gildistöku frá sama tíma.“ Yngri lögin voru ólík hinum eldri meðal annars að því leyti að í hinum fyrrnefndu var ekki kveðið nánar á um rétt til lífeyris, heldur vísað að mestu um það til reglugerðar, sem stjórn sjóðsins skyldi semja og staðfest yrði af sex nafngreindum samtökum launafólks og vinnuveitenda auk fjármálaráðherra. Meðal málskjala er reglugerð um Lífeyrissjóð sjómanna, en í 1. mgr. 20. gr. segir að hún taki gildi 1. september 1994 og að fram til þess dags gildi lög nr. 49/1974 með síðari breytingum. Er óumdeilt í málinu að reglugerðin hafi verið staðfest af þar til bærum samtökum og fjármálaráherra fyrir þann dag. Lög nr. 94/1994 voru síðan felld niður með lögum nr. 45/1999 um Lífeyrissjóð sjómanna, sem tóku gildi 1. júlí það ár. Er þar aftur horfið til þess að hafa ítarlegar efnisreglur í lögum um sjóðinn. Gagnáfrýjandi fékk heilablóðfall í nóvember 1994, er leiddi til mikillar örorku hans. Telur hann aðaláfrýjanda skylt að greiða sér örorkulífeyri til samræmis við reglur, sem giltu mestallan þann tíma, er hann ávann sér réttindi í sjóðnum með greiðslu iðgjalda til hans. Aðaláfrýjandi telur hins vegar að heimilt hafi verið að skerða lífeyri frá því, sem orðið hefði eftir ákvæðum laga nr. 49/1974, svo sem gert hafi verið með áðurnefndri reglugerð. Eru málsástæður aðila nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi. II. Svo sem áður er getið varð gagnáfrýjandi fyrir heilsubresti í nóvember 1994. Fékk hann eftir það laun frá vinnuveitanda sínum í nokkra mánuði, en hóf töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda í mars 1995. Við upphaf veikinda gagnáfrýjanda höfðu lög nr. 49/1974, sem hann reisir kröfur sínar á, verið felld úr gildi. Hafði gagnáfrýjandi samkvæmt því hvorki hafið töku lífeyris né átt rétt til að hefja töku lífeyris við gildistöku nýju reglnanna 1. september 1994. Við úrlausn málsins verður ekki komist hjá að líta til þess að lífeyrisréttindi gagnáfrýjanda voru ekki orðin virk þegar þau voru skert með heimild í lögum nr. 94/1994. Að því leyti er aðstaða gagnáfrýjanda önnur en þeirra sjóðfélaga í aðaláfrýjanda, sem áður hafa lagt ágreining sinn við hann undir dómstóla vegna skerðingar á lífeyri þeirra, sbr. dóma Hæstaréttar í dómasafni 1998, bls. 2140, og 9. desember 1999 í máli nr. 195/1999. Skiptir þá máli að heimild löggjafans er mun þrengri til að skerða virk lífeyrisréttindi en þau, sem einungis eru væntanleg þegar skerðingin öðlast gildi. Þá verður heldur ekki horft framhjá því að fjárhagur aðaláfrýjanda var afar bágborinn, er lögum um hann var breytt 1994 og að greiðsluþrot hans var óumflýjanlegt að öllu óbreyttu. Var stjórn sjóðsins skylt að gera ráðstafanir til að rétta fjárhag hans af. Liggur ekki annað fyrir en að skerðing allra óvirkra lífeyrisréttinda sjóðfélaga, svo sem hún birtist í áðurnefndri reglugerð er tók gildi 1. september 1994, hafi verið reist á almennum grundvelli og að jafnræðis milli sjóðfélaga hafi nægjanlega verið gætt. Þá voru hinar nýju reglur samþykktar af samtökum sjómanna og vinnuveitenda þeirra. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með aðaláfrýjanda að skerðing lífeyrisréttinda gagnáfrýjanda hafi verið innan þeirra marka, sem 67. gr. stjórnarskrárinnar, nú 72. gr. hennar, setur því að unnt sé að skerða eignarréttindi manna án þess að bætur komi fyrir. Verður aðaláfrýjandi samkvæmt því sýknaður af greiðslukröfu gagnáfrýjanda, enda haggar það ekki gildi reglugerðarinnar í skiptum aðaláfrýjanda við sjóðfélaga sína að hún var ekki birt í B-deild Stjórnartíðinda. Með lögum nr. 45/1999 voru settar nýjar reglur um lífeyrisrétt sjóðfélaga aðaláfrýjanda. Fer um lífeyrisrétt gagnáfrýjanda samkvæmt þeim eftir 1. júlí 1999, en engum haldbærum rökum hefur verið skotið undir þá kröfu að réttur hans skuli ráðast frá þeim tíma af lögum nr. 49/1974. Verður aðaláfrýjandi því einnig sýknaður af þeirri kröfu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda verður staðfest, en um gjafsóknarkostnað hans fyrir Hæstarétti fer svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Lífeyrissjóður sjómanna, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Harðar Magnússonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 24. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu af Herði Magnússyni, kt. 231159-4369, Birkihlíð 6, Hafnarfirði, á hendur Lífeyrissjóði sjómanna, kt. 460673-0119, Þverholti 14, Reykjavík, með stefnu þingfestri 5. nóvember 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.090.293 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af 45.961 krónu frá 1. mars 1995 til 3. apríl 1995, en af 91.841 krónu frá þeim degi til 2. maí 1995, en af 137.667 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, en af 183.574 krónum frá þeim degi til 3. júlí 1995, en af 229.535 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1995, en af 275.631 krónu frá þeim degi til 1. september 1995, en af 321.917 krónum frá þeim degi til 2. október 1995, en af 368.364 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1995, en af 415.014 krónum frá þeim degi til 1. desember 1995, en af 461.515 krónum frá þeim degi til 2. janúar 1996, en af 507.990 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1996, en af 554.640 krónum frá þeim degi til 1. mars 1996, en af 601.371 krónu frá þeim degi til 1. apríl 1996, en af 648.183 krónum frá þeim degi til 2. maí 1996, en af 695.076 krónum frá þeim degi til 3. júní 1996, en af 742.267 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1996, en af 789.404 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1996, en af 836.595 krónum frá þeim degi til 2. september 1996, en af 884.083 krónum frá þeim degi til 1. október 1996, en af 931.679 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, en af 979.288 krónum frá þeim degi til 2. desember 1996, en af 1.026.924 krónum frá þeim degi til 3. janúar 1997, en af 1.074.358 krónum frá þeim degi til 3. febrúar 1997, en af 1.121.953 krónum frá þeim degi til 3. mars 1997, en af 1.169.576 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 1.217.171 krónu frá þeim degi til 2. maí 1997, en af 1.265.113 krónum frá þeim degi til 2. júní 1997, en af 1.312.975 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1997, en af 1.360.944 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1997, en af 1.408.992 krónum frá þeim degi til 1. september 1997, en af 1.457.174 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.505.543 krónum frá þeim degi til 3. nóvember 1997, en af 1.554.072 krónum frá þeim degi til 1. desember 1997, en af 1.602.548 krónum frá þeim degi til 5. janúar 1998, en af 1.650.944 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 1998, en af 1.699.606 krónum frá þeim degi til 2. mars 1998, en af 1.748.162 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1998, en af 1.796.905 krónum frá þeim degi til 4. maí 1998, en af 1.845.755 krónum frá þeim degi til 1. júní 1998, en af 1.894.757 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1998, en af 1.943.846 krónum frá þeim degi til 4. ágúst 1998, en af 1.992.829 krónum frá þeim degi til 1. september 1998, en af 2.041.534 krónum frá þeim degi til 1. október 1998, en af 2.090.293 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Stefnandi krefst þess enn fremur að viðurkenndur verði áframhaldandi réttur hans til óskerts örorkulífeyris, sem hann hafi öðlast samkvæmt ákvæðum laga nr. 49/1974, eftir 1. október 1998. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts, þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins auk lögmælts virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.. Mál þetta var dómtekið hinn 27. apríl sl. að loknum munnlegum málflutningi, en var endurupptekið og flutt að nýju hinn 25. júní sl., í samræmi við 115. gr. laga nr. 91/1991. Málið var dómtekið þann dag. Með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dagsettu 21. apríl 1999 var stefnanda veitt gjafsókn í máli þessu. II. Stefnandi hóf sjómennsku á árinu 1978 og hóf á sama tíma að greiða iðgjald til stefnda. Stefnandi starfaði óslitið á sjó allt til þess er hann fékk heilablæðingu um borð í togaranum Húnanöst í nóvember 1994. Afleiðingar þeirrar heilablæðingar voru m.a. lömun í vinstri líkamshelmingi. Stefnandi hefur verið úrskurðaður 75% öryrki vegna þessa. Kveðst stefnandi hafa verið algjörlega óvinnufær frá því að hann fékk heilablæðinguna. Fyrstu mánuði fékk stefnandi greidd veikindalaun frá útgerð togarans Húnarastar, en frá og með marsmánuði 1995 hefur hann fengið greiddan örorkulífeyri frá stefnda. Hinn 24. maí 1994 voru sett ný lög um Lífeyrissjóð sjómanna nr. 94/1994. Í lögunum er ekki sérstaklega fjallað um lífeyrisréttindi sjóðsfélaga heldur er kveðið svo á í 5. gr. laganna, að nánari ákvæði um skipulag sjóðsins og starfsemi hans skuli setja í reglugerð, sem stjórn félagsins semji og staðfest sé af Alþýðusambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Félagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands, Vinnuveitenda-samband Íslands og fjármálaráðherra. Á grundvelli hinna nýju laga var sett reglugerð um starfsemi sjóðsins og tók hún gildi 1. september 1994. Stefnandi fór fram á það við stefnda, með bréfi dagsettu 1. júlí 1998, að reiknaðar yrðu út örorkulífeyrisgreiðslur stefnanda miðað við þær forsendur sem gefnar séu í 13. gr. laga nr. 49/1974, allt frá því er hann hóf töku lífeyris. Giltu fyrrgreind lög meðan stefnandi ávann sér lífeyrisréttindi sín hjá stefnda, að undanskildum tveimur síðustu mánuðunum, er núgildandi reglugerð hafði tekið gildi. Stefndi hafnaði þeirri beiðni með bréfi dagsettu 3. september sl. Í bréfi þessu er viðurkennt af hálfu stefnda, að réttur sjóðsfélaga til örorkulífeyris hafi verið skertur, frá því sem verið hafi í eldri lögum, með núgildandi reglugerð, enda hafi það m.a. verið tilgangur með nýjum reglum sjóðsins um lífeyrisréttindi, að draga úr útgjöldum sjóðsins. Stefnandi ítrekaði beiðni sína um útreikning miðað við lög nr. 49/1974 í bréfi dagsettu 9. september 1998. Stefndi ítrekði neitun sína í bréfi dagsettu 17. september sl. Stefnandi fór þá fram á það við tryggingafræðing, að hann reiknaði út hversu miklu hærri örorkulífeyrir stefnanda væri ef stefndi hefði greitt honum á grundvelli laga nr. 49/1974. Niðurstaða þess útreiknings var sú að lífeyrir stefnanda hefði orðið 30,29% hærri. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að með lögum nr. 49/1974, um Lífeyrissjóð sjómanna, svo og lögum nr. 48/1981 og lögum nr. 78/1985, um breytingu á lögum nr. 49/1974, hafi m.a. verið stofnað til réttinda til handa sjómönnum til töku örorkulífeyris. Réttindi til örorkulífeyris hafi verið veitt án fyrirvara. Telur stefnandi að réttindin, sem hann hafi áunnið sér með fjárframlögum til stefnda í tíð laga nr. 49/1994, séu lögbundin. Stefnandi telur ótvírætt að lífeyrisréttindi þessi njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og séu eign sem ekki megi skerða, enda hafi Hæstiréttur staðfest það með dómi sínum í málinu nr. 368/1997, að slík réttindi verði ekki af tekin nema með skýlausri lagaheimild. Í ljósi tilvísaðs stjórnarskrárákvæðis hljóti sviptingarþoli, sem stefnandi kallar sig, að eiga rétt á fullum skaðabótum. Auðsýnt sé að skýlaus lagaheimild til sviptingar þessara réttinda hafi ekki falist í lögum nr. 94/1994, sem ekki hafi að geyma efnisleg ákvæði um lífeyrisréttindi sjóðsfélaga. Sú verulega skerðing, sem framkvæmd hafi verið með reglugerðarákvæði, og staðreynd sé með útreikningi tryggingafræðings að stefnandi hafi orðið fyrir, sé því ólögmæt á grundvelli þeirrar reglugerðar sem stefndi hafi sett á árinu 1994 og tekið hafi gildi 1. september 1994. Til þess að svipta menn réttindum, sem fengin séu með lögum, þurfi lagaboð og reglugerðarsetning algjörlega ófullnægjandi. Ein af meginreglum íslensks réttar um afturvirkni laga, þegar breytt sé reglum varðandi atvinnuréttindi og lífeyrisréttindi, sé að yngri lög haggi ekki við þeim réttindum sem menn hafi þegar áunnið sér. Ýmsar breytingar, sem gerðar hafi verið á lögum um lífeyrisréttindi staðfesti þá meginreglu, að virða beri áunnin lífeyrisréttindi. Þá telur stefnandi það vera rótgróna lögskýringarreglu hér á landi að lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti nema þau mæli sjálf svo fyrir, enda sé um ákvæði að ræða sem sé þegnunum óhagstæð. Hafi stefndi ætlað að skerða réttindi stefnanda hefði þurft að gera það með breytingu á lögum. Um slíkt hafi ekki verið að ræða í þessu tilviki. Núgildandi reglugerð um Lífeyrissjóð sjómanna feli í sér að þeir sjóðsfélagar, sem þegar hafi áunnið sér réttindi hjá stefnda, skuli halda þeim rétti þrátt fyrir að lögum sjóðsins hafi verið breytt. Í 20. gr. reglugerðarinnar segi svo í grein 20.2: að sjóðsfélagar sem njóti lífeyris samkvæmt eldri lögum um Lífeyrissjóð sjómanna eða réttur til lífeyris frá sjóðnum hefur stofnast fyrir gildistöku reglugerðarinnar skuli halda þeim rétti. Þetta skýra orðalag reglugerðarinnar feli í sér, að þau réttindi sem sjóðsfélagar hafi áunnið sér í tíð laga nr. 49/1979 skuli haldast. Markmið reglugerðarinnar hafi ekki verið að breyta þeim réttindum sem áunnist hefðu, heldur hafi reglugerðin eingöngu áhrif til skerðingar að því er varði framtíðina. Þetta komi og fram í lið 20.1 í 20 gr. reglugerðarinnar, en þar segi að fram til 1. september 1994 gildi lög nr. 49/1974, með síðari breytingum. Stefnandi byggir á því að menn eigi að geta treyst því þegar þeir inni af hendi fjárframlög í lífeyrissjóð eins og stefnda, að þær forsendur og lög sem í gildi séu á þeim tíma, standist þegar til greiðslu komi úr sjóðnum. Stefnandi hafi ekki verið í aðstöðu til að lækka iðgjöldin einhliða. Samningssamband hafi verið milli aðila máls þessa og þegar til útborgunar komi úr sjóðnum hljóti að gilda þau lög, sem í gildi hafi verið þegar iðgjöld voru innt af hendi. Í 13. grein laga nr. 49/1979 séu talin upp skilyrði sem fullnægja þurfi til þess að menn eigi rétt á örorkulífeyri. Þar segi, að sjóðsfélagi sem greitt hafi iðgjöld til sjóðsins undanfarin þrjú almanaksár og a.m.k. sex mánuði á undanförnum tólf mánuðum, eigi rétt á örorkulífeyri ef hann verði fyrir orkutapi, sem tryggingayfirlæknir meti 35% eða meira. Stefnandi hafi fullnægt þessum skilyrðum er hann veiktist í nóvember 1994 og þar með hafi hann áunnið sér rétt til örorkulífeyris á grundvelli framangreindra laga. Stefnandi byggir á því, að með því að greiða í lífeyrissjóð séu menn að kaupa sér ákveðin réttindi, sem verði til staðar ef ákveðnar aðstæður skapist. Miða beri við þau lög, sem í gildi hafi verið þegar iðgjöldin séu innt af hendi. Stefndi hafi móttekið iðgjöld stefnanda. Stefndi hafi því ekki rétt til að breyta reglum einhliða og með afturvirkum hætti. Ekki sé eðlilegt að annar aðili viðskiptasambands geti einhliða takmarkað skyldu sína án þess að hinn aðilinn geti nokkuð haft um það að segja. Stefnandi telur, að horfa verði á lífeyrisréttindi í tryggingalegu og viðskiptalegu samhengi. Þó að menn séu skyldugir til að greiða í lífeyrissjóði verði um réttindi og skyldur að fara eftir því sem næst venjulegum reglum sem gilda um réttindi og skyldur í viðskiptum og því ekki hægt síðar að setja reglugerð þar sem skert séu réttindi með svo afdrifaríkum hætti. Slíkt stríði gegn grundvallarreglu um afturvirkni laga. Einungis sé hægt að skerða réttindin til framtíðar. Upphafsdagur töku lífeyrisréttinda geti ekki verið viðmiðunarmark við mat á því við hvaða lög eða reglugerð eigi að miða lífeyrisgreiðslurnar. Það sem skipti máli sé hvaða skilmálar og hvaða lög hafi gilt á því tímamarki, sem greiðsla iðgjalda fór fram. Með greiðslu iðgjalda ávinni menn sér réttindi í sjóðnum, uppfylli menn skilyrði sjóðsins að öðru leyti. Stefnandi kveðst hafa áunnið sér réttindi á grundvelli laga nr. 49/1974, um Lífeyrissjóð sjómanna, að undanskildum tveimur síðustu starfsmánuðunum og eftir þeim lögum og þeim grundvallarforsendum, sem lögfestar hafi verið með lögum nr. 49/1974, og beri stefnda að greiða stefnanda lífeyri samkvæmt því. Sú skerðing á réttindum sem stefnandi hafi orðið fyrir sé því ólögmæt og beri stefndi bótaábyrgð gagnvart stefnanda í samræmi við stefnukröfur málsins. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 49/1974, um Lífeyrissjóð sjómanna, laga nr. 94/1994 og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Um varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um vexti og vaxtavexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. IV. Í greinargerð gerir stefndi eftirfarandi grein fyrir tilurð, uppbyggingu, eðli og breytingum á reglum um örorkulífeyri Lífeyrissjóðs sjómanna. Stefnandi kveður grunn að Lífeyrissjóði sjómanna hafa verið lagðan með lögum nr. 49/1958, um Lífeyrissjóð togarasjómanna. Á þeim lögum hafi verið gerðar ýmsar breytingar svo sem með lögum nr. 78/1962, er heiti sjóðsins hafi verið breytt í Lífeyrissjóð togarasjómanna og undirmanna á farskipum. Núverandi heiti hafi sjóðurinn hlotið með lögum nr. 78/1970, en þeim lögum hafi verið breytt með lögum nr. 49/1974, lögum nr. 48/1981, nr. 78/1985 og nr. 44/1992, sem felld hafi verið úr gildi með lögum nr. 94/1994. Síðastgreindu lögin gildi nú um sjóðinn ásamt reglugerð staðfestri af fjármálaráðherra frá 1. september 1994. Ný lög um sjóðinn hafi tekið gildi í mars 1999. Með lögum nr. 49/1958, um Lífeyrissjóð togarasjómanna, hafi verið komið á lögbundnum lífeyrissjóði fyrir togarasjómenn. Á þeim tíma hafi verið fyrir í landinu lögboðnir lífeyrissjóðir ríkisstarfsmanna, en starfsmenn á almennum vinnumarkaði hafi samið í kjarasamningum við atvinnurekendur um stofnun lífeyrissjóða. Ríkisvaldið hafi þó ekki tekist á hendur almenna ábyrgð á greiðslu lífeyris til sjóðsfélaga, heldur hafi hann verið byggður upp með iðgjöldum sjóðsfélaga og mótframlagi vinnuveitenda, eins og aðrir starfsgreinalífeyrissjóðir. Lög nr. 49/1958, um Lífeyrissjóð togarasjómanna og síðari heildarlög nr. 49/1974, hafi í öllum aðalatriðum verið sambærileg lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Í lögum þessum hafi m.a. verið kveðið á um hvert skipulag sjóðsins skyldi vera, sbr. 1. gr., iðgjöld sjóðsfélaga og mótframlag vinnuveitenda, sbr. 9. gr., réttindi sjóðsfélaga til elli-, örorku-, maka- og barnalífeyris, sbr. 10. til 15. gr. Lögin hafi jafnframt lagt þá skyldu á herðar sjóðsstjórninni, að láta tryggingafræðing rannsaka fjárhag sjóðsins eigi sjaldnar en fimmta hvert ár og gera tillögur til úrbóta varðandi fjárhag hans væri hann ótraustur, sbr. 8. gr. Sjóðurinn hafi því verið eign sjómanna og á þeirra ábyrgð og vinnuveitenda þeirra. Stefndi kveður að í gegnum tíðina hafi réttindi sjóðsfélaga á ýmsan hátt verið rýmkuð þegar það hafi verið unnt, að mati tryggingafræðings og sjóðstjórnar. Lög nr. 49/1974 hafi t.d. rýmkað rétt sjóðsfélaga til töku ellilífeyris. Þá hafi ríkisvaldið upp á sitt eindæmi veitt sjóðsfélögum aukin réttindi í sjóðnum, án þess að láta gera úttekt á fjárhagslegri þýðingu slíks fyrir sjóðinn, sbr. lög nr. 48/1981, sem falið hafi í sér verulega rýmkun á ellilífeyrisrétti sjóðsfélaga. Í árslok 1986 og 1989 hafi stjórn sjóðsins óskað eftir því við Alþingi, að gerðar yrðu nokkrar breytingar á lögum um sjóðinn í því skyni að sporna við sífellt auknum hallarekstri. Stefndi kveður, að við árslok 1989 hafi vantað 36.165 milljónir króna á að höfuðstóll sjóðsins ásamt verðmæti væntanlegra iðgjalda nægði fyrir skuldbindingum sjóðsins, ef reiknað væri með 2% ársávöxtun, en 20.410.958 milljónir króna, ef miðað væri við 3% ársávöxtun. Tryggingafræðingur hafi talið rétt að miða við 3% ársávöxtun. Hann hafi talið orsakir halla á rekstri sjóðsins vera tvær, annars vegar rýrnun eigna á undanförnum áratugum og hins vegar misvægi milli bótaákvæða og fjárhagsgrundvallar. Hins vegar hafi hann talið vægi fyrrnefnda þáttarins vera minnkandi og niðurstaða uppgjörs árið 1989 bendi til að hann hefði ekki verulega hlutfallslega þýðingu fyrir stöðu sjóðsins. Meðal þeirra réttinda, sem lagt hafi verið til í fumvarpinu að skert yrðu, hafi verið örorku- og barnalífeyrir, samkvæmt 1. mgr. 13. gr. og 3. mgr. 15. gr. laga nr. 49/1974. Í almennum athugasemdum með frumvarpinu segi svo um þetta atriði :„Þær breytingar, sem í þessu frumvarpi eru lagðar til á bótarétti sjóðsfélaga, miða aðallega að því að draga úr útgjöldum sjóðsins. Þetta á við um breytingu á ákvæði um örorkulífeyri, en á honum hefur orðið gífurleg aukning á síðustu árum, svo og barnalífeyri til örorkulífeyrisþega” Með breytingunum á reglum um lífeyri hafi fyrst og fremst verið stefnt að því að draga úr hallarekstri sjóðsins. Að mati sjóðsstjórnar hafi verið eðlilegast að byrja á örorkulífeyri og sníða reglur sjóðsins með skýrum og ótvíræðum hætti að skaðabótaeðli örorkulífeyris, þannig að hann ætti aðeins að koma til, ef sjóðsfélagi yrði fyrir raunverulegum tekjumissi 5 árum eftir orkuskerðingu. Réttur til lífeyris lyti með öðrum orðum almennum skaðabótasjónarmiðum, svo sem þeirri grundvallarreglu skaðabótaréttar, að tjónþoli eigi að fá fullar bætur, en ekki meira. Komið hefði í ljós, að nokkur fjöldi fyrrum sjómanna, sem greitt hefðu iðgjöld í sjóðinn og töldust ekki lengur geta stundað sjómennsku vegna örorku, hafi notið örorkubóta úr sjóðnum þrátt fyrir að þeir væru í fullu starfi í landi. Frumvarp þetta hafi orðið að lögum nr. 44/1992 og hafi 5. gr. þess, sem falið hafi í sér breytingar á 1. mgr. 13. gr. laga nr. 49/1974, hljóðað svo: „Hver sjóðsfélagi, sem greitt hefur iðgjöld til sjóðsins undanfarin þrjú almanaksár og a.m.k. sex mánuði á undanfarandi tólf mánuðum, á rétt á örorkulífeyri ef hann verður fyrir orkutapi, er tryggingayfirlæknir metur 35% eða meira. Örorkumat þetta skal miðað við vanhæfi sjóðsfélaga til almennra starfa. Fyrstu fimm árin eftir orkutapið skal þó miða við vanhæfi sjóðsfélaga til að gegna starfi því, er hann gefur gengt og aðild hans að sjóðnum er tengd...” Stefndi kveður, að þegar unnið hafi verið að framangreindri lagabreytingu hafi komið fram sú skoðun innan stjórnar sjóðsins, að óeðlilegt væri að sérstök lög giltu um Lífeyrissjóð sjómanna. Eðlilegra væri að hann starfaði á grundvelli reglugerðar eins og flestir lífeyrissjóðir gerðu. Það hafi leitt til þess að lagt hafi verið fram frumvarp á Alþingi um Lífeyrissjóð sjómanna, og sú skipan verið tekin upp að í lögunum væri aðeins að finna ákvæði um heiti sjóðsins, aðild, iðgjöld, lögveð, bann við framsali réttinda, en nánar kveðið á um skipulag sjóðsins og starfsemi í reglugerð. Frumvarp þetta hafi orðið að lögum nr. 94/1994, sem tekið hafi gildi 1. september 1994. Hefði sjóðnum þá verið sett reglugerð á grundvelli laganna. Í 11. gr. reglugerðarinnar sé kveðið á um örorkuréttindi og hafi réttur til örorkulífeyris verið þrengdur nokkuð frá því sem verið hefði, m.a. með því að örorka, sem veitti rétt til örorkulífeyris hafi verið hækkuð úr 35% í 40%. Breyting þessi sem og aðrar breytingar, sem gerðar hafi verið samhliða og skertu réttindi sjóðsfélaga, hafi verið gerðar til að bæta fjárhagsstöðu sjóðsins, sem um þetta leyti hafi verið rekinn með liðlega 13 milljarða halla, sbr. úttekt tryggingafræðings frá 28. apríl 1994. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að öll lífeyrisréttindi sjóðsfélaga í Lífeyrissjóði sjómanna séu og hafi ávallt verið háð því að sjóðurinn ætti fyrir skuldbindingum sínum, sbr. t.d. 8. gr. laga nr. 49/1974. Það sé því rangt hjá stefnanda, að örorkulífeyrisréttindi hans hjá stefnda hafi verið veitt án fyrirvara. Fyrirvari um skerðingu lífeyrisréttinda sjóðsfélaga leiði beint af eðli sameignar og samtryggingar lífeyrissjóða. Réttindi sjóðsfélaga í slíkum sjóðum séu háð þeirri forsendu eða því skilyrði, að sjóðirnir eigi fyrir öllum skuldbindingum er á þeim hvíli, bæði virkum og væntanlegum. Lífeyrissjóðir verði ekki á grundvelli stjórnarskrárákvæða skyldaðir til að standa undir skuldbindingum, sem þeir eigi ekki fyrir. Stjórnum lífeyrissjóða sé bæði rétt og skylt, ef viðurkennt sé með úttekt tryggingafræðings að sjóðurinn eigi ekki fyrir skuldbindingum, að skerða lífeyrisréttindi sjóðsfélaga. Þessi sjónarmið endurspeglist í 21. til 24. gr., sbr. 39. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu og starfsemi lífeyrissjóða. Stefndi kveður allar skerðingar á réttindum sjóðsfélaga í Lífeyrissjóði sjómanna hafa byggst á málefnalegum sjónarmiðum. Tryggingafræðingur hafi staðreynt halla á sjóðnum, sbr. úttektir í árslok 1989, 1992, 1995, 1996 og 1997. Gripið hafi verið til skerðinga í þeim tilgangi að rétta sjóðinn af og til að tryggja öllum sjóðsfélögum lífeyri. Samkvæmt úttekt 1997 hafi halli á sjóðnum verið liðlega 8 miljarðar eða um 13,3%. Þessi halli á sjóðnum sé yfir þeim mörkum sem 2. mgr. 24. gr. laga nr. 129/1997 leyfi. Stjórn sjóðsins verði því enn á ný að grípa til skerðinga á réttindum, sem að mati tryggingafræðings þurfi að vera um 13,4% á öllum réttindum sjóðsfélaga. Stefndi hafnar því, að stefnandi geti byggt rétt í máli þessu á eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda verði að gera ráð fyrir því að einstakir lífeyrissjóðir verði ekki á grundvelli mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar skyldaðir til að standa við skuldbindingar, sem þeir eigi ekki fyrir. Með því móti væru dómstólar að ganga á rétt annarra sjóðfélaga. Stefndi telur stefnanda ekki geta stutt kröfur sínar við dóm Hæstaréttar í málinu nr. 368/1997, Lífeyrissjóður sjómanna og íslenska ríkið gegn Svavari Benediktssyni, sem kveðinn var upp 28. maí 1998. Aðstæður stefnanda og Svavars séu ekki sambærilegar. Ellilífeyrisréttindi Svarars hafi verið skert, en þau réttindi hafi ríkisvaldið að hluta veitt sjóðsfélögum með sérstöku lagaboði án afskipta stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna. Til grundvallar þeim hafi ekki legið nein aukin útgjöld sjóðsfélaga eða vinnuveitenda. Svavar hafi jafnframt notið lífeyris þegar skerðingin hafi verið gerð. Örorkuréttindi stefnanda eigi ekkert sammerkt með þessu. Stefnandi hafi ekki hafið töku lífeyris þegar nýjar reglur um sjóðinn hafi tekið gildi. Stjórn Lífeyrissjóðs sjómanna hafi aldrei lofað sjóðsfélögum öðrum og meiri örorkulífeyri en sjóðurinn geti staðið undir á hverjum tíma. Sú málsástæða stefnanda, að samningssamband sé milli aðila um að örorkulífeyrir yrði greiddur samkvæmt þeim lögum sem í gildi hafi verið þegar iðgjöld voru innt af hendi og þau sjónarmið stefnanda, að líkja megi greiðslum í lífeyrissjóð við kaup og því geti annar aðili samnings ekki breytt eða takmarkað skyldu sína, fari þvert á eðli samtryggingarlífeyrissjóða með skylduaðild. Stjórnir slíkra sjóða hafi heimild til takmörkunar og breytinga á réttindum sjóðsfélaga, sé gætt málefnalegra sjónarmiða. Að öðrum kosti gangi samtryggingarlífeyriskerfið ekki upp efnahagslega. Stefndi telur málshöfðun stefnanda miða að því að tryggja honum sérréttindi, sem hann kjósi að láta sjóðsfélaga sína í Lífeyrissjóði sjómanna að mestu standa undir. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V. Eins og fram hefur komið er stefnandi 75% öryrki af völdum heilablæðingar er hann fékk í nóvember 1994. Hóf hann töku örorkulífeyris hjá stefnda, Lífeyrissjóði sjómanna, í marsmánuði 1995. Stefnandi byggir lífeyrisréttindi sín á 13. gr. laga nr. 49/1974, en stefnandi hefur fengið greiddan örorkulífeyri frá stefnda á grundvelli reglugerðar um Lífeyrissjóð sjómanna, sem gildi tók í september 1994. Ágreiningslaust er að stefnandi hóf að greiða iðgjöld til stefnda á árinu 1978. Á þeim tíma voru í gildi lög nr. 49/1974, um Lífeyrissjóð sjómanna. Með lögum nr. 94/1994, er tóku gildi 1. september 1994, voru lög nr. 49/1974 felld úr gildi. Stefnandi ávann sér því réttindi til töku örorkulífeyris í tíð laga nr. 49/1974, að undanskildum tveimur mánuðum. Í hinum nýju lögum var ekki vikið að því hvernig fara skyldi um áunnin réttindi samkvæmt eldri lögum og höfðu þau ekki að geyma efnisleg ákvæði um lífeyrisréttindi sjóðsfélaga heldur vísuðu til fyrrgreindrar reglugerðar um þau atriði. Réttindi stefnanda til lífeyris, sem hann ávann sér samkvæmt lögum nr. 49/1974, njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Skiptir þá ekki máli hvenær stefnandi tók að fá greitt samkvæmt þeim áunnu réttindum. Með því að lífeyrisréttindi stefnanda teljast njóta eignarréttarverndar stjórnarskrárinnar verða þau ekki skert nema með skýlausri lagaheimild. Þar sem lög nr. 94/1994 höfðu ekki að geyma heimild til skerðingar réttinda stefnanda telst skerðing réttindanna með framangreindri reglugerð því ólögmæt. Samkvæmt því ber að taka til greina dómkröfur stefnanda vegna vangreiddra lífeyrisgreiðslna, sem hann varð fyrir frá 1. mars 1995 til 1. október 1998, en ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila um þá fjárhæð. Fyrir liggur að verulegur hallarekstur var á Lífeyrissjóði sjómanna og samkvæmt fyrirligjandi úttektum á stöðu sjóðsins, sem gerð var á grundvelli laga nr. 49/1974, er nauðsynlegt að takmarka lífeyrisréttindi sjóðsfélaga til að rétta við fjárhag sjóðsins og tryggja áframhaldandi greiðslugetu hans til sjóðsfélaga. Hinn 22. mars sl. voru sett lög nr. 45/1999, um Lífeyrissjóð sjómanna. Hafa þau lög að geyma efnisleg ákvæði um lífeyrisréttindi sjóðsfélaga. Samkvæmt 15. gr. laganna gilda ákvæði þeirra laga og samþykkta sjóðsins, sem settar verða á grundvelli laga um lífeyrisréttindi og lífeyrisgreiðslur sjóðsfélaga frá 1. júlí 1999. Með vísan til þess að stefnandi telst hafa áunnið sér rétt til greiðslu örorkulífeyris samkvæmt lögum nr. 49/1974 verður fallist á kröfu stefnanda um rétt til lífeyris, sem hann öðlast samkvæmt ákvæðum laga nr. 49/1974, eftir 1. október 1998 fram til 1. júlí 1999, er fyrrgreind lög öðlast gildi, enda hefur stefnandi ekki sýnt fram á að með þeim lögum verði lífeyrisréttindi hans skert með ólögmætum hætti frá þeim tíma. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað, sem rennur í ríkissjóð, 349.910 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málsvarnarlaun stefnanda, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskattskyldu lögmannsþóknunar. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Lífeyrissjóður sjómanna, greiði stefnanda, Herði Magnússyni, 2.090.293 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af 45.961 krónu frá 1. mars 1995 til 3. apríl 1995, en af 91.841 krónu frá þeim degi til 2. maí 1995, en af 137.667 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, en af 183.574 krónum frá þeim degi til 3. júlí 1995, en af 229.535 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1995, en af 275.631 krónu frá þeim degi til 1. september 1995, en af 321.917 krónum frá þeim degi til 2. október 1995, en af 368.364 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1995, en af 415.014 krónum frá þeim degi til 1. desember 1995, en af 461.515 krónum frá þeim degi til 2. janúar 1996, en af 507.990 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1996, en af 554.640 krónum frá þeim degi til 1. mars 1996, en en af 601.371 krónu frá þeim degi til 1. apríl 1996, en af 648.183 krónum frá þeim degi til 2. maí 1996, en af 695.076 krónum frá þeim degi til 3. júní 1996, en af 742.267 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1996, en af 789.404 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1996, en af 836.595 krónum frá þeim degi til 2. september 1996, en af 884.083 krónum frá þeim degi til 1. október 1996, en af 931.679 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, en af 979.288 krónum frá þeim degi til 2. desember 1996, en af 1.026.924 krónum frá þeim degi til 3. janúar 1997, en af 1.074.358 krónum frá þeim degi til 3. febrúar 1997, en af 1.121.953 krónum frá þeim degi til 3. mars 1997, en af 1.169.576 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 1.217.171 krónu frá þeim degi til 2. maí 1997, en af 1.265.113 krónum frá þeim degi til 2. júní 1997, en af 1.312.975 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1997, en af 1.360.944 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1997, en af 1.408.992 krónum frá þeim degi til 1. september 1997, en af 1.457.174 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.505.543 krónum frá þeim degi til 3. nóvember 1997, en af 1.554.072 krónum frá þeim degi til 1. desember 1997, en af 1.602.548 krónum frá þeim degi til 5. janúar 1998, en af 1.650.944 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 1998, en af 1.699.606 krónum frá þeim degi til 2. mars 1998, en af 1.748.162 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1998, en af 1.796.905 krónum frá þeim degi til 4. maí 1998, en af 1.845.755 krónum frá þeim degi til 1. júní 1998, en af 1.894.757 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1998, en af 1.943.846 krónum frá þeim degi til 4. ágúst 1998, en af 1.992.829 krónum frá þeim degi til 1. september 1998, en af 2.041.534 krónum frá þeim degi til 1. október 1998, en af 2.090.293 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefnanda til óskerts lífeyris hjá stefnda, Lífeyrissjóði sjómanna, eftir 1.október 1998 í samræmi við ákvæði laga nr. 49/1974 með síðari breytingum fram til 1. júlí 1999. Stefndi greiði stefnanda 349.910 krónur í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda 349.910 krónur greiðist úr síkissjóði, þar af lögmannsþóknun stefnanda, 300.000 krónur.
Mál nr. 333/2014	Kærumál Framsal sakamanns	Mál þetta var þingfest 14. mars sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 16. apríl sl. Sóknaraðili er ríkissaksóknari, en varnaraðili er [...] kt. [...], Litháískur ríkisborgari.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2014, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 28. febrúar sama ár um að framselja varnaraðila til Litháen. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti komu fram athugasemdir um þá fjárhæð þóknunar sem réttargæslumanni varnaraðila var ákvörðuð í hinum kærða úrskurði og var að mati sóknaraðila of há. Í greinargerðinni var á hinn bóginn ekki gerð sérstök krafa um endurskoðun réttarins á ákvörðun þóknunar svo sem heimilt er samkvæmt 4. mgr. 195. gr., sbr. 4. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 30. apríl 2010 í máli nr. 259/2010 og 2. febrúar 2014 í máli nr. 135/2014. Þegar af þeirri ástæðu getur sá hluti hins kærða úrskurðar ekki komið til endurskoðunar hér fyrir rétti. Í framsalsbeiðni litháískra dómsmálayfirvalda 29. nóvember 2013 kemur glögglega fram hvers eðlis brot það er sem varnaraðili er grunaður um og með henni fylgdi endurrit þeirra lagaákvæða sem háttsemin er talin varða við, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 13/1984. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Guðmundar Jónssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur.
Mál nr. 19/2016	Kærumál Málskostnaður Álag	Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem mál K gegn S, V o.fl. var fellt niður og henni gert að greiða S og V málskostnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hafi mátt vera ljóst að krafa sú sem hún hefði uppi í málinu væri þegar greidd. Var því lagt til grundvallar að hún hefði höfðað málið að þarflausu og var henni því gert að greiða V og S málskostnað með álagi samkvæmt 2. mgr., sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 28. og 30. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum frá sóknaraðilanum Sævari Eiríki síðarnefnda daginn og frá varnaraðilanum Vilhjálmi 4. janúar 2016. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 18. desember 2015 þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðilum var fellt niður og henni gert að greiða sóknaraðilanum Vilhjálmi 300.000 krónur og sóknaraðilanum Sævari Eiríki 550.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilinn Sævar Eiríkur krefst þess að varnaraðili greiði sér „fullan málskostnað í samræmi við tímaskýrslu og málskostnaðarreikning“ að teknu tilliti til virðisaukaskatts, ásamt álagi. Sóknaraðilinn Vilhjálmur krefst þess að varnaraðili greiði sér 1.740.202 krónur í málskostnað, ásamt álagi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að sóknaraðilar greiði sér kærumálskostnað. Í tölvupósti 17. nóvember 2015 frá fyrrum lögmanni varnaraðila kom fram að þær kröfur sem hún hafði uppi í þessu máli hafi verið greiddar að fullu á árunum 2011 og 2012. Hafi félagið VOH ehf. greitt skuldina að undangengnum viðræðum um uppgjör. Samkvæmt þessu mátti varnaraðila vera ljóst að krafa sú sem hún hafði uppi í málinu var þegar greidd. Verður því lagt til grundvallar að hún hafi höfðað mál þetta að þarflausu og verður henni því gert að greiða sóknaraðilum málskostnað með álagi samkvæmt 2. mgr., sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Við ákvörðun málskostnaðar til handa sóknaraðilum er þó litið til þess að málið var ekki flókið auk þess sem ekki verður fallist á kröfu sóknaraðilans Vilhjálms vegna kostnaðar við rannsókn á bókhaldi VOH ehf. Samkvæmt framansögðu verður málskostnaður ákveðinn 800.000 krónur til handa sóknaraðilanum Sævari Eiríki og 600.000 krónur til handa sóknaraðilanum Vilhjálmi. Eftir þessum úrslitum og kröfugerð fyrir Hæstarétti verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilanum Vilhjálmi kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, Kristín S. Rögnvaldsdóttir, greiði sóknaraðilanum Sævari Eiríki Jónssyni 800.000 krónur og sóknaraðilanum Vilhjálmi Konráðssyni 600.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili greiði sóknaraðilanum Vilhjálmi 200.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 38/2006	Staðgreiðsla opinberra gjalda Hlutafélag	H og S voru ásamt stjórnarformanni Í hf. ákærðir fyrir að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið hafði verið eftir af launum starfsmanna félagsins gjaldatímabilin júní, júlí og ágúst 2002. Með skírskotun til skyldu S sem stjórnarmanns í félaginu var hann sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem hann var ákærður fyrir. H var annar tveggja framkvæmdastjóra félagsins en ráðning hans hafði ekki verið tilkynnt hlutafélagaskrá. Taldi hann sig hafa verið faglegan framkvæmdastjóra, sem fyrst og fremst hefði séð um sölumál félagsins, og fékk það stoð í framburði meðákærðu og vitna. Engu að síður lá fyrir að H hafði undirritað mörg bréf sem framkvæmdastjóri félagsins í ágúst og september 2002 til fjármálaeftirlitsins, sem vörðuðu meðal annars fjármál þess og staðgreiðsluskatta, auk þess sem hann hafði setið fundi stjórnar félagsins á sama tímabili sem framkvæmdastjóri þess. Með vísan til þessara atriða og ákvæða í samþykktum félagsins og með skírskotun til verkefna framkvæmdastjóra samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 var H einnig sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem í ákæru greindi. Með þessu höfðu H og S gerst sekir um brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og voru þeir því hvor um sig dæmdir til greiðslu sektar að fjárhæð 1.500.000 króna. Sú fjárhæð, sem félagið hafði ekki staðið skil á, var ekki talin veruleg samkvæmt 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og var þeim því ekki gert að sæta fangelsisrefsingu.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2005 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing þeirra verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu en til vara að refsing þeirra verði milduð. Málið var höfðað með ákæru 12. maí 2005 gegn ákærðu og þriðja manni. Er ákærðu gefið að sök, Stefáni Kristni Garðarssyni sem stjórnarmanni Ísvár hf. en Hákoni Hákonarsyni sem framkvæmdastjóra í félaginu, að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins á greiðslutímabilunum júní, júlí og ágúst 2002, samtals að fjárhæð 2.033.192 krónur en 1.674.388 krónur að frádregnum launum ákærða Hákonar. Meðákærði, sem var stjórnarformaður félagsins, unir héraðsdómi. Ekki er ágreiningur um að af hálfu Ísvár hf. voru ekki staðin skil á þeim fjárhæðum, sem tilgreindar eru í ákæru. Ákærðu telja sig hins vegar ekki bera refsiábyrgð á því að skil á afdreginni staðgreiðslu starfsmanna félagsins væru í réttu horfi. Ákærði Stefán Kristinn tók sæti í stjórn félagsins á aðalfundi sem haldinn var 26. apríl 2002. Hann sat í stjórn þess þar til félagið var tekið til gjaldþrotaskipta 15. nóvember sama ár. Samkvæmt framburði meðákærðu kom ákærði að rekstri félagsins fyrri hluta sumars 2002. Sem stjórnarmanni bar honum að fylgjast með rekstrinum og annast um að skipulag félagsins og starfsemi væri í góðu horfi og að eftirlit væri haft með bókhaldi og meðferð fjármuna þess, sbr. 1. mgr. og 3. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Verður hann því sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem í ákæru greinir. Meðal gagna málsins er starfssamningur 10. apríl 2002, þar sem ákærði Hákon var ráðinn framkvæmdastjóri sölusviðs Ísvár hf. Með bréfi félagsins til fjármálaeftirlitsins 4. apríl 2002, sem ákærði Hákon undirritaði ásamt C þáverandi framkvæmdastjóra félagsins, var tilkynnt að Hákon hafi þann dag tekið við starfi F, sem verið hafði annar tveggja framkvæmdastjóra þess. Ekki verður á hinn bóginn séð að ráðning hans í starf framkvæmdastjóra hafi verið tilkynnt til hlutafélagaskrár. Ákærði telur sig hafa verið faglegan framkvæmdastjóra félagsins og fyrst og fremst séð um sölumál þess. Fær það stoð í framburði meðákærðu og vitna. Engu að síður undirritaði hann sem framkvæmdastjóri félagsins, ýmist einn eða með stjórnarformanni þess, mörg bréf í ágúst og september 2002 til fjármálaeftirlitsins, sem vörðuðu meðal annars fjármál þess og skil staðgreiðsluskatta. Þá sat hann á sama tímabili fundi stjórnar félagsins sem framkvæmdastjóri þess. Í 18. gr. samþykkta félagsins 4. apríl 2002 var kveðið á um að framkvæmdastjóri hefði með höndum stjórn á daglegum rekstri þess og kæmi fram fyrir þess hönd í öllum málum, er vörðuðu venjulegan rekstur. Var þar engin sérákvæði að finna um verksvið faglegs framkvæmdastjóra. Með vísan til þess, er að framan er rakið, og verkefna framkvæmdastjóra samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 verður ákærði Hákon sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem í ákæru greinir. Ákærðu hafa með háttsemi sinni gerst sekir um brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. Þær fjárhæðir, sem brot þeirra lúta að, verða hins vegar ekki taldar verulegar samkvæmt. 3. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995. Verða brot þeirra því ekki heimfærð undir 1. mgr. þeirrar greinar með áorðnum breytingum. Vegna þessa verður ákærðu ekki gerð fangelsisrefsing. Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um ákvörðun sekta vegna brota þeirra á 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 með áorðnum breytingum, en um vararefsingu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu verða hvor um sig dæmdir til að greiða málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærðu verða dæmdir til að greiða óskipt annan sakarkostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði Hákon Hákonarson greiði 1.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms en sæti ella fangelsi í 48 daga. Ákærði Stefán Kristinn Garðarsson greiði 1.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms en sæti ella fangelsi í 48 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Hákon greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Ákærði Stefán Kristinn greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins, 57.336 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 12. maí sl., á hendur A, [...], Stefáni Kristni Garðarssyni, [...] og Hákoni Hákonarsyni, [...]. ,,Ákærða [A] sem formanni stjórnar hlutafélagsins Ísvár, [...], ákærða Stefáni Kristni sem stjórnarmanni og ákærða Hákoni Hákonarsyni sem framkvæmdastjóra í félaginu eru gefin að sök brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa ekki staðið Tollstjóranum í Reykjavík, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna hlutafélagsins árið 2002, ákærðu [A] og Stefáni Kristni fyrir að hafa ekki staðið skil á kr. 2.033.192,- en ákærða Hákoni fyrir að hafa ekki staðið skil á kr. 1.674.388,- en þá hefur verið dregin frá heildarvanskilum staðgreiðsla vegna launa hans. Vanskil sundurliðast þannig: Greiðslutímabil: Vanskil að frádregnum vanskilum vegna launa ákærða Hákons: Telst þetta varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. Ákærði, A, krefst þess að verða alfarið sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara krefst hann þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að hún verði skilorðsbundin. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Stefán, krefst sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna er greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Hákon, krefst sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann málsvarnarlauna að mati dómsins er greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Með bréfi Skattrannsóknarstjóra ríkisins til Ríkislögreglustjóra, 5. janúar 2004, var Ríkislögreglustjóra sent til meðferðar mál ákærðu á grundvelli fyrirliggjandi gagna um rannsókn skattrannsóknarstjóra á staðgreiðsluskilum skattaðilans Ísvár hf., sbr. skýrslu skattrannsóknarstjóra varðandi rekstrarárið 2002. Í bréfinu kemur fram að bú Ísvár hf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipa með úrskurði uppkveðnum 15. nóvember 2002. Í bréfinu kemur fram að ákærði, A, hafi verið stjórnarformaður félagsins, B stjórnarmaður, ákærði, Stefán Kristinn Garðarsson, stjórnarmaður og ákærði, Hákon Hákonarson, hafi verið ráðinn framkvæmdastjóri félagsins. Í bréfinu segir jafnframt að við skýrslutökur hjá Skattrannsóknarstjóra ríkisins hafi ákærði, A, sagt að ákærði, Stefán, hefði séð um daglegan rekstur skattaðilans vegna júní og júlí 2002 og að B hefði séð um daglegan rekstur vegna ágúst og september 2002, án þess að hafa með fjármál skattaðilans að gera. B sagði við skýrslutökur að ákærði, Stefán, hefði séð um daglegan rekstur skattaðilans í júní árið 2002 og að daglegur rekstur skattaðilans hefði verið í höndum ákærða, Hákonar, í júlí, ágúst og september 2002. Við skýrslutökur hjá Skattrannsóknarstjóra ríkisins kvaðst ákærði, Hákon, ekki hafa komið nálægt daglegum rekstri skattaðilans og ekki hafa komið nálægt fjármálum skattaðilans. Sá sem það gerði, hefði verið ákærði, Stefán, sem staðgengill fyrrverandi framkvæmdastjóra, C, frá og með apríl/maí 2002. Auk þess sagði ákærði, Hákon, að B hefði einnig verið fjármálalegur ráðgjafi skattaðilans og stjórnað því hverjum var greitt. Ákærði, Stefán, sagðist hafa séð um daglegan rekstur skattaðilans í maí og júní 2002, en hefði samt ekki komið nálægt fjármálastjórn skattaðilans á þessu tímabili. Kvað hann ákærða, A, og B hafa séð um daglegan rekstur skattaðilans í júlí, ágúst og september 2002. Jafnframt kemur fram í bréfi Skattrannsóknarstjóra ríkisins að samkvæmt upplýsingum frá hlutafélagaskrá hafi skráður tilgangur skattaðilans á því tímabili sem rannsókn hafi tekið til, verið vátryggingamiðlun, innflutningur, smásala, heildsala og hvers kyns skyld starfsemi, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Rannsókn skattrannsóknarstjóra leiddi í ljós að ekki hafði verið staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna Ísvár hf. sem félaginu bar að standa skil á til innheimtumanns ríkissjóðs, fyrir greiðslutímabilin júní, júlí og ágúst 2002. Þá hafi staðgreiðsluskilagreinum fyrir fyrrgreind tímabil ekki verið skilað á lögmæltum tíma til innheimtumanns ríkissjóðs, allt að því er virðist af ásetningi eða a.m.k. af stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknarinnar nam vangoldin afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda til innheimtumanns ríkissjóðs vegna júní til og með ágúst 2002 samtals 2.033.192 krónum. Undir skilagreinar afdreginnar staðgreiðslu vegna þessa tímabils rituðu D endurskoðandi og E. Samkvæmt upplýsingum skattrannsóknarstjóra hafði ekki verið greitt inn á staðgreiðsluskuld skattaðilans eftir að vanskil þau sem um ræðir byrjuðu að myndast. Samkvæmt gögnum málsins var ákærði, A, stjórnarformaður á tímabilinu 26. apríl 2002 til 15. nóvember 2002. Ákærði, Stefán Garðarsson, var stjórnarmaður á sama tíma og C var framkvæmdastjóri á tímabilinu 26. apríl 2002 til 30. júlí 2002, en ákærði, Hákon, faglegur framkvæmdastjóri frá 26. apríl 2002 til 15. nóvember 2002. Þá var B í stjórn frá 26. apríl 2002 til 3. júlí 2002 og F sat í varastjórn á sama tíma. Ákærðu, skiptastjóra þrotabúsins og B, var send niðurstaða rannsóknar skattrannsóknarstjóra og tilkynning um lok hennar með bréfum 1. september 2003. Í bréfi skattrannsóknarstjóra kom og fram að mat skattrannsóknarstjóra væri að ákærðu kynnu að hafa skapað sér refsiábyrgð og ákærðu gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð, sbr. 2. mgr. 35. gr. reglugerðar nr. 373/2001. Svör bárust frá B og ákærða, Hákoni. Í bréfi B kemur fram að hann hafi setið í stjórn í rúma 2 mánuði, frá lokum apríl til 3. júlí 2002, þ.e. fyrir þann tíma sem fyrsta skilagrein vegna staðgreiðslu skatta hafi verið á eindaga. Því var það mat B að hann bæri ekki ábyrgð á staðgreiðsluskilum félagsins. Þá barst og svar frá lögmanni ákærða, Hákoni. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins til Ríkislögreglustjóra frá 14. september 2004 kemur fram að ákærði, Hákon, hafi tryggt áframhaldandi starfsleyfi félagsins og að með bréfi Ísvár hf. frá 4. apríl 2002 hafi Fjármálaeftirlitinu verið tilkynnt um framkvæmdastjóraskipti hjá félaginu. Þann dag hafi ákærði, Hákon, löggiltur vátryggingamiðlari, tekið við starfi framkvæmdastjóra félagsins af F. Athygli hafi vakið að ákærði, Hákon, skuli ekki hafa verið skráður sem framkvæmdastjóri félagsins í hlutafélagaskrá, en það breyti því ekki að hann hafi verið sá framkvæmdastjóri sem tryggt hafi félaginu áframhaldandi starfsleyfi á sínum tíma. Samhliða Hákoni hafi C verið framkvæmdastjóri hjá félaginu og hafi stjórnendur valið þann kost að hafa tvo framkvæmdastjóra, en ákærði, Hákon, hafi verið faglegur framkvæmdastjóri Ísvár hf., þar sem hann hafi uppfyllt skilyrði til að fá starfsleyfi sem vátryggingamiðlari. C hafi ekki haft stöðu faglegs framkvæmdastjóra. Þá segir jafnframt í niðurlagi bréfs Fjármálaeftirlitsins að ákærði, Hákon, virðist hafa lagt áherslu á að hafa umsjón með sölumönnum og birgjum erlendis, en minna komið að fjárhagslegri stöðu fyrirtækisins. Lögð hafi verið á það áhersla af hálfu Fjármálaeftirlitsins í viðræðum við ákærða, Hákon, þegar í júní 2002, að hann þyrfti sem faglegur framkvæmdastjóri að hafa yfirsýn yfir starfsemi félagsins, þar á meðal reikningsskil og bókhald eftir því sem við ætti. Fyrir dóminn voru lögð fram gögn um að ákærði, Stefán, hefði verið í sumarfríi frá 31. júlí 2002 til 14. ágúst 2002. Einnig að ákærði, Stefán, hefði verið til meðferðar á Teigi frá 19. ágúst 2002 til og með 13. september 2002. Þá var lagt fram í dóminum tölvubréf frá C til starfsmanna Ísvár hf., frá 18. apríl 2002, þess efnis að ákærði, Stefán, yrði staðgengill C meðan C væri að störfum í Danmörku fyrir félagið. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærði, A, kvaðst hafa verið stjórnarformaður í félaginu frá 26. apríl 2002 til þess tíma að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Ákærði kvað þá C og ákærða, Hákon, hafa verið framkvæmdastjóra félagsins, en ákærði, Hákon, hafi verið faglegur framkvæmdastjóri. Ákærði kvaðst ekkert hafa komið að bókhaldi félagsins, hans kraftar hafi fyrst og fremst farið í að reyna að finna fjármagn í fyrirtækið. Ákærði kvað að sér væri ljóst að nauðsyn hefði borið til að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, en það fé sem hann hefði lagt inn í fyrirtækið hefði farið í að greiða starfsmönnum laun. Ákærði kvaðst ekki draga í efa að þær fjárhæðir sem greinir í ákæru væru réttar. Ákærði kvaðst aldrei hafa haft prókúru fyrir félagið og aldrei haft ávísanahefti þess, eða séð um að borga reikninga sem félaginu bárust. Ákærði kvað að honum hefði fyrst orðið ljóst í ágústmánuði 2002 að vanskil væru á vörslusköttum. Ákærði kvað B hafa haft aðgang að netbanka og að hann hafi séð um að greiða reikninga. Þá kvað ákærði hugsanlegt að B hafi haft samráð við meðákærða, Hákon, vegna launa starfsfólksins. Ákærði nefndi að daglegir stjórnendur félagsins á þeim tíma er ákæra tekur til, hefðu verið þeir B, hann sjálfur og ákærði, Hákon. Ákærði, Stefán, hafi einnig verið daglegur stjórnandi, væntanlega í maí og júní 2002, en í júlí hafi hann yfirgefið félagið. Spurður um fundargerðir sem ákærði, Stefán, ritaði undir í ágúst og september 2002, kvað ákærði að farið hefði verið heim til Stefáns og hann undirritað þær þar. Nánar spurður um þetta atriði kvað ákærði að farið hefði verið með fundargerðirnar heim til Stefáns, hann lesið allt yfir og rætt hefði verið um fundinn og Stefán síðan skrifað undir. Einn fundur hefði verið haldinn heima hjá honum. Þá kvað ákærði mjög líklegt að ákærði, Stefán, hefði komið að greiðslu launa og staðgreiðslu í maí og júní 2002. Ákærði, Stefán, kvaðst hafa séð um ,,rescuemál” hjá félaginu, séð um að eiga samskipti við ráðgjafa og koma á samningum þar sem einhverjir formgallar voru á samingum. Þá kvaðst hann hafa verið stjórnarmaður í félaginu frá apríl 2002 og ritari stjórnar. Hann kvaðst aldrei hafa gengið formlega úr stjórn, en hafi engu að síður gengið út úr fyrirtækinu í júlí 2002 og ekki komið nálægt því eftir það. Ákærði kvaðst ekki hafa setið stjórnarfundi eftir júlí. Hann kvaðst hafa ritað undir þær fundargerðir sem til komu eftir það, heima hjá sér, þar sem hann hefði verið veikur, en hann hefði ekki setið fundi eftir júlímánuð 2002. Ákærði kvað daglegan stjórnanda og framkvæmdastjóra hafa verið C. Þá hafi B séð að mestu um hina daglegu hlið fjármálanna. B hafi einnig tekið ákvarðanir um greiðslu launa. Hlutverk ákærða, Hákonar, hafi aðallega verið fólgið í að fylgjast með sölumönnunum. Ákærði kvaðst ekki hafa efnislegar forsendur til að rengja þær fjárhæðir sem greinir í ákæru. Ákærði kvaðst aldrei hafa haft prókúru fyrir félagið og aldrei hafa haft aðgang að bankareikningum. Ákærði kvaðst ekki telja að hann hefði verið daglegur stjórnandi í maí og júní 2002. Þá kvað ákærði að sér hefði ekki verið ljóst að félagið skuldaði vörsluskatt og það hefði ekki verið til umræðu á stjórnarfundum. Spurður um tölvupóst frá C, þar sem fram kemur að C sé að flytja til Danmerkur og að ákærði verði staðgengill hans á meðan, kvað ákærði það rangt að hann hefði gegnt stöðu framkvæmdastjóra. Ákærði kvað B hafa haft aðgang að netbanka félagsins sem og G, en yfirmaður G hefði verið C, þar til hann lét af störfum. Ákærði kvað að sér hefði orðið ljóst í júní eða júlí 2002 að félagið ætti í greiðsluörðugleikum. Ákærði, Hákon, kvaðst hafa verið faglegur framkvæmdastjóri Ísvár hf. í júní, júlí og ágúst 2002, en C hafi verið aðalframkvæmdastjóri og hann hafi skrifað undir ráðningarsamning við ákærða. Ákærði hefði fyrst og fremst séð um sölumálin, verið nokkurs konar sölustjóri og gæðastjóri. Ákærði kvað C hafa hætt formlega störfum í ágúst 2002, en hann hafi engu að síður verið horfinn úr fyrirtækinu í byrjun maí 2002, en þó fjarstýrt ýmsu eftir það. Ákærði kvaðst aldrei hafa komið nálægt fjármálastjórn í fyrirtækinu og aldrei haft prókúru og aldrei verið tilkynntur inn til Hlutafélagaskrár sem framkvæmdastjóri. Að mati ákærða hafi B séð um fjármál fyrirtækisins. Ákærði kvaðst neita því að hann hafi á umræddu tímabili verið eini skráði framkvæmdastjóri félagsins og benti á að C hefið verið farinn til Danmerkur á þessum tíma, en hann hefði engu að síður verið áfram með prókúru fyrir félagið og einnig hafi hann sinnt ákveðnum erindum fyrir fyrirtækið. Þá benti ákærði á að ákærði, Stefán, hefði verið tilkynntur sem staðgengill C. Ákærði kvaðst aldrei hafa komið nálægt bókhaldi félagsins eða fjármálalegum ákvörðunum og aldrei hafa séð um launagreiðslur eða aðrar greiðslur. Ákærði kvað að eftir að C hætti störfum hafi ekki verið litið svo á af stjórn félagsins að ákærði tæki við stöfum C. Á þeim tíma hafi fjármálaleg stjórnun fyrst og fremst verið í höndum A og B. Ákærði kvaðst engar forsendur hafa til að rengja þær fjárhæðir sem greinir í ákæru. Borið var undir ákærða fylgiskjal með ráðningarsamningi ákærða, en þar kemur meðal annars fram að undir framkvæmdastjóra heyri bókhald og uppgjör, útborgun launa og fjárhagsáætlun. Ákærði var inntur eftir því hvort hann hefði einhvern tíma tekið við þessum verkefnum og kvað hann svo ekki vera, um þessi verk hefði C séð og síðar staðgengill hans, ákærði, Stefán, vegna tímabilsins byrjun maí til loka júlí 2002. Ákærði kvað hann hafa sinnt störfum framkvæmdastjóra. Ákærði kvað að ákvörðun um greiðslu launa og staðgreiðsluskil hafa verið í höndum ákærða, A, B og hugsanlega ákærða, Stefáns. Spurður um hvort ákærði Stefán hefði setið fundi félagsins 29. ágúst og 10. september 2002, kvaðst ákærði ekki hafa hitt ákærða, Stefán eftir júlí 2002. Ákærði var spurður um hvers vegna hann væri titlaður sem framkvæmdastjóri í fundargerðunum og einnig í bréfum Ísvár hf. til Fjármálaeftirlitsins. Kvað þá ákærði að um einhver mistök væri þar að ræða. Vitnið, B, kvaðst hafa starfað sem fjármálalegur ráðgjafi hjá fyrirtækinu Ísvá hf. á tímabilinu júní, júlí og ágúst 2002. Hann kvaðst hafa greitt tiltekna reikninga fyrir fyrirtækið að beiðni ákærða, A. E, starfsmaður fyrirtækisins, hefði hins vegar greitt laun, en hún hefði heyrt undir stjórn ákærða, A. Mjög hafi verið á reiki hver hefði verið raunverulegur framkvæmdastjóri félagsins. Fyrst hafi það verið C og ákærði, Stefán, síðan ákærði, Hákon og síðan aftur ákærði, A, þegar ákærði, Hákon, hafi látið af störfum. Ákærði Hákon hefði verið faglegur framkvæmdastjóri með löggildingarleyfi. Vitnið kvaðst hafa haft aðgang að heimabanka í fjarveru E, en auk hans hefði C haft aðgang að honum. Vitnið kvað E ekki hafa tekið ákvörðun um hvaða reikningar væru greiddir, það hefði verið stjórn félagsins. Vitnið kvað að sér hefði ekki verið ljóst að félagið skuldaði vörsluskatta, fyrr en í ágúst 2002. Vitnið var nánar spurt um stöðu ákærða, Stefáns, og kvað vitnið ákærða, Stefán, hafa gegnt stöðu framkvæmdastjóra frá júní í fjarveru C og hafi sú stjórn einnig lotið að fjármálalegum þáttum fyrirtækisins. Vitnið kvað C hafa haft prókúru fyrir félagið og einnig ákærða, A, en vitnið kvaðst aldrei hafa haft prókúru fyrir félagið. Vitnið, H, kvaðst staðfesta að hafa undirritað bréf á skjali nr. 20.2 í skýrslu skattrannsóknarstjóra og staðfesti efni bréfsins rétt. Vitnið kvaðst telja að ákærði, A, hefði fengið vitneskju um vanskil á vörslusköttum skömmu áður en hann óskaði eftir að fá umrætt bréf. Vitnið, C, kvaðst hafa hafið störf hjá Ísvá hf. árið 1999 sem markaðsstjóri félagsins, og tekið við starfi framkvæmdastjóra á árinu 2000. Vitnið kvaðst hafa farið til Danmerkur og Lettlands í apríl 2002, en þá hafi vitninu verið falið að starfa að fyrirtækjum félagsins þar. Vitnið kvað ákærða, Stefán, hafa tekið við störfum vitnisins sem framkvæmdastjóri í apríl 2002. Vitnið kvaðst ekki hafa komið að störfum fyrir félagið á Íslandi eftir apríl 2002. Vitnið kvað fjármálastjóra félagsins hafa séð um greiðslu launa og staðgreiðslu opinberra gjalda. Vitnið kvað ákærða, Hákon, hafa verið faglegan framkvæmdastjóra félagsins á þessu tímabili, en hann hafi ekki haft með fjármál félagsins að gera. Vitnið kvaðst ekki vita hver hefði haft aðgang að heimabanka félagsins eftir að vitnið fór til útlanda um vorið 2002. Vitnið staðfesti það sem haft er eftir vitninu í skýrslu skattrannsóknarstjóra í mars 2003, að ákærðu, Stefán, A og B, hefðu séð um daglegan rekstur skattaðilans á rannsóknartímabilinu. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að ákærði, Hákon, hefði haft prókúru fyrir félagið og ekki haft aðgang að heimabanka félagsins. Eftir að vitnið hætti störfum hjá félaginu, kvað vitnið ákærða, Stefán, hafa tekið við starfi vitnisins sem framkvæmdastjóri félagsins. Vitnið, I, kvaðst hafa verið stjórnarformaður Ísvár hf. frá 1999 til apríl 2002. Þegar vitnið lét af störfum hafi C verið rekstrarlegur framkvæmdastjóri félagsins og faglegur framkvæmdastjóri hafi verið ákærði, Hákon. Vitnið kvað ákærða, Hákon, ekki hafa haft neitt með fjármál félagsins að gera. Vitnið, F, kvaðst hafa tekið við stöðu framkvæmdastjóra sölusviðs félagsins árið 2001. Vitnið kvaðst hafa verið löggiltur vátryggingamiðlari, en aldrei séð um fjármál félagsins. Síðar hafi ákærði, Hákon, verið ráðinn í það starf sem vitnið gegndi áður. Vitnið kvað að sér hefði ekki verið kunnugt um að ákærði, Hákon, hefði borið fjárhagslega ábyrgð á rekstri félagsins. Vitnið, J, kvað ákærða, Hákon, aldrei hafa haft með fjármál félagsins að gera, ekki haft prókúru fyrir félagið eða aðgang að heimabanka. Vitnið kvaðst hafa haft samband við B vegna launa í uppsagnarfresti, eftir að vitninu hafði verið sagt upp störfum hjá félaginu í maí 2002, en vitnið kvaðst hafa litið svo á að B hefði haft með daglegan rekstur félagsins að gera. Vitnið, K, kvaðst hafa starfað hjá Ísvá hf. frá árinu 2000 þar til félagið hafi hætt rekstri. Vitnið kvað yfirmann sinn hafa verið ákærða, Hákon og síðar ákærða, A og B. Vitnið kvað ákærða, Hákon, ekki hafa neitt með fjármál fyrirtækisins að gera á þeim tíma er vitnið var starfandi fyrir félagið. Vitnið, L, kvaðst hafa unnið sem ráðgjafi hjá Ísvá hf. árin 1999, 2000, 2001 og 2002. Þeir sem séð hafi um fjármál fyrirtækisins síðustu mánuðina sem það var í rekstri, hafi verið ákærði, A, og B og hafi þeir tekið ákvarðanir um hvað greitt yrði. Vitnið kvað ákærða, Hákon, ekki hafa haft prókúru fyrir félagið, en kvaðst hafa reynt að hafa samband við ákærða, Stefán, vegna vangreiðslu á launum vitnisins í júní 2002.
Mál nr. 415/2012	Kærumál Framsal sakamanns	Málið var tekið til úrskurðar 12. júní sl. Það barst dómnum með bréfi ríkissaksóknara 4. sama mánaðar. Ríkissaksóknari verður hér eftir nefndur sóknaraðili.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2012, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðherra 31. maí sama ár um að framselja varnaraðila til Slóvakíu. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt framsalsbeiðni dómsmálayfirvalda í Slóvakíu er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa sem framkvæmdastjóri félagsins A, sem er með starfsstöð í [...] þar í landi, ekki staðið skil á hluta af launum starfsmanna félagsins að fjárhæð 139.476 slóvakískar krónur, að jafnvirði rúmar 4.600 evrur, sem haldið hafi verið eftir af launum starfsmannanna lögum samkvæmt á tímabilinu júlí til desember 2008 til greiðslu á launatengdum tryggingaiðgjöldum. Er ekki rökstudd ástæða til að vefengja að beiðni þessi fullnægi grunnreglum íslenskra laga, sbr. 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Fallist er á með héraðsdómi að hér á landi yrði slíkt brot, sem þar er lýst, heimfært undir 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 383/1996 sem birtur er í dómasafni réttarins árið 1997, bls. 1124. Þar sem refsing fyrir brot gegn þeirri lagagrein getur varðað allt að sex ára fangelsi er fullnægt framsalsskilyrði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákvörðun innanríkisráðuneytisins 31. maí 2012 um að framselja varnaraðila, X, til Slóvakíu er staðfest. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Ásbjörns Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur.
Mál nr. 157/2017	Kærumál Farbann	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. og 2. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.	DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2017, þar sem varnaraðila vargert að sæta farbanni meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigilengur en til þriðjudagsins 30. maí 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með héraðsdómi [...]. september 2016 varvarnaraðili dæmdur í fimm ára fangelsi fyrir brot gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Málinu hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar og er ádagskrá réttarins [...]. maí 2017. Er samkvæmt þessu fullnægt skilyrðum 1. og 2. mgr. 100. gr.,sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti áframhaldandifarbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7.mars 2017.Ríkissaksóknarihefur krafist þess að X, [...] ríkisborgari fæddur [...], verði gert að sætaáfram farbanni á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigilengur en til þriðjudagsins 30. maí 2017, kl. 16:00.Krafaer reist á b. lið 1. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. og 1. mgr. 100. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðilimótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað, en til vara að farbanniverði markaður skemmri tími. Ígreinargerð segir að með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 5. apríl sl., hafidómfellda verið gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa áárinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu að innflutningi á 19.448,96 g afamfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá [...] til Íslands ætluðu tilsöludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greinir í ákæruskjali sem varðarallt að 12 ára fangelsi. Við aðalmeðferð málsins hafi dómfelldi neitað sök, endómur í málinu hafi verið kveðinn upp [...]. september sl. í máli nr. S-[...]/2016þar sem dómfelldi hafi verið dæmdur í fimm ára fangelsi fyrir brot sitt.Ríkissaksóknari hefur áfrýjað þætti dómfellda til Hæstaréttar til þyngingarrefsingar. Dómfelldihefur sætt gæsluvarðhaldi frá 29. september 2015 til 22. desember sama ár, enþar sem gæsluvarðhald hafði þá varað í 12 vikur án þess að mál hefði veriðhöfðað á hendur honum hafi lögregla talið, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, að ekki væri unnt að úrskurða dómfellda áfram í gæsluvarðhald.Dómfelldihafi frá 22. desember sl. sætt farbanni til dagsins í dag á grundvelli b-liðar1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála, síðast með úrskurði héraðsdómsReykjaness í málinu nr. R-[...]/2017. Hæstiréttur hafi í fimm skipti staðfestúrskurði Héraðsdóms Reykjaness um áframhaldandi farbann dómfellda, sbr. dómaHæstaréttar nr. 57/2016, 127/2016, 216/2016, 257/2016 og 481/2016.Með vísan til alvarleika þeirra brota semdómfelldi hefur nú verið sakfelldur fyrir í fyrrgreindum dómi HéraðsdómsReykjaness og með vísan til þess að hinn dómfelldi er erlendur ríkisborgari semhefur engin sérstök tengsl við landið sé það mat ríkissaksóknara að þeirhagsmunir að tryggja nærveru dómfellda vegna fullnustu refsingar krefjist þessað dómfelldi sæti áfram farbanni á meðan mál hans er til meðferðar fyrirHæstarétti eða eftir atvikum þar til endanlegur dómur gengur. Að matiákæruvaldsins sé ljóst að dómur í Hæstarétti muni ekki liggja fyrir eftirfjórar vikur og lög setji ekki skorður við því að dómfelldir menn séuúrskurðaðir eða dæmdir í farbann í lengri tíma en fjórar vikur í senn viðþessar aðstæður, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála. Við þessaraðstæður hafi tíðkast að fara fram á farbann eða gæsluvarðhald í 12 vikur ísenn eða þar til dómur Hæstaréttar gengur og sé í því samhengi vísað til dómsHæstaréttar nr. 123/2015.Dómfelldihefur sætt farbanni til dagsins í dag á grundvelli grundvelli b. liðar 1. mgr.95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Dómur gekk í máli varnaraðila þann21. september sl. í Héraðsdómi Reykjaness, í máli nr. S-[...]/2016, þar semhann var dæmdur til að sæta fangelsi í fimm ár. Mál dómfellda er komið á dagskráHæstaréttar þann [...]. maí 2017.Meðvísan til framangreinds og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008, er fallist á kröfuríkissaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og í úrskurðarorði greinir. Ekkier talið með vísan til framangreinds, að hægt sé að marka farbanninu skemmritíma en krafist er. Úrskurðþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Úrskurðarorð: Varnaraðila, X, erbönnuð för frá Íslandi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir HæstaréttiÍslands, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 30. maí 2017, kl. 16:00.
Mál nr. 273/2002	Kærumál Fjárnám Tryggingarbréf	P gaf út tryggingarbréf, þar sem hann setti fasteignina F að veði til tryggingar hvers konar skuldum, sem hann stæði í við SH, að fjárhæð allt að 2.000.000 krónur. Þá gaf hann út tvö önnur tryggingarbréf til SH með veði í sömu fasteign og var hvort þeirra fyrir skuldum að fjárhæð allt að 2.500.000 krónur. P seldi fasteignina á árinu 2001 og tók kaupandinn að sér að standa SH skil á skuldum P að samanlagðri fjárhæð tryggingarbréfanna. SH höfðaði síðan mál á hendur P til greiðslu skuldar samkvæmt víxli að fjárhæð 4.000.000 krónur. Var stefnan árituð um aðfararhæfi kröfu SH, sem leitaði fjárnáms fyrir henni. Við gerðina benti P annars vegar á tryggingabréfin sem hann hafði gefið út til SH og hins vegar áðurnefnda fasteign, en hann taldi sig hafa heimild þinglýsts eiganda hennar fyrir ábendingunni. Hæstiréttur taldi sýslumann réttilega hafa lokið gerðinni án árangurs. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að við gerðina hafi ekki legið nægilega fyrir boð þinglýsts eiganda á fasteigninni til fjárnáms fyrir skuld P. SH hafi ekki leitað fjárnáms fyrir kröfu sinni hjá eiganda fasteignarinnar, svo sem SH hafi þó verið í lófa lagið með stoð í tryggingarbréfunum. Hafi því ekki komið til álita að gera fjárnám í fasteigninni eftir ábendingu P. Enn síður hafi getað komið til þess að fjárnám yrði gert í tryggingarbréfunum sem slíkum, enda hafi þau hvorki tilheyrt P né gætu þau talist hafa sjálfstætt fjárhagslegt gildi. Þá voru ákvæði 8. kafla laga nr. 90/1989 um aðför ekki talin standa í vegi fyrir því að árangurslaust fjárnám yrði gert hjá P þótt SH kynni vegna áðurgreindra veðréttinda að njóta tryggingar fyrir greiðslu þeirrar skuldar P, sem um ræddi í málinu.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. júní 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að gerðar yrðu nánar tilgreindar breytingar á fjárnámi, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði hjá honum 24. janúar 2002 að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámsgerðinni verði breytt þannig að fjárnám sé gert í fasteigninni Fagrahvammi 16 í Hafnarfirði á grundvelli þriggja tryggingarbréfa, sem veiti varnaraðila 5., 6. og 7. veðrétt í henni. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins gaf sóknaraðili út 29. ágúst 1986 tryggingarbréf, þar sem hann setti fasteignina að Fagrahvammi 16 að veði til tryggingar hvers konar skuldum, sem hann stæði í við varnaraðila, að fjárhæð allt að 2.000.000 krónur. Þá gaf sóknaraðili út 7. nóvember 1990 tvö önnur tryggingarbréf til varnaraðila með veði í sömu fasteign og var hvort þeirra fyrir skuldum að fjárhæð allt að 2.500.000 krónur. Þessum tryggingarbréfum mun öllum hafa verið þinglýst og virðast þau nú hvíla sem áður segir á 5., 6. og 7. veðrétti í fasteigninni. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að hann hafi á selt fasteignina á árinu 2001 og hafi kaupandinn tekið að sér að standa varnaraðila skil á skuldum sóknaraðila að samanlagðri fjárhæð þessara tryggingarbréfa. Varnaraðili þingfesti fyrir Héraðsdómi Reykjaness 12. september 2001 mál á hendur sóknaraðila meðal annarra til greiðslu skuldar samkvæmt víxli að fjárhæð 4.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 19. ágúst sama árs og málskostnaði. Mun stefnan hafa verið árituð um aðfararhæfi kröfu varnaraðila, sem leitaði fjárnáms fyrir henni með beiðni 13. nóvember 2001. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði tók beiðnina fyrir 11. desember sama árs, en samkomulag tókst með aðilunum um að fresta gerðinni. Henni var síðan fram haldið 23. janúar 2002. Lýsti sóknaraðili þá yfir að hann hefði ekkert við kröfu varnaraðila að athuga. Kvaðst hann vilja benda á til fjárnáms „tryggingarbréf á 5., 6. og 7. veðrétti í fasteigninni Fagrihvammur 16, Hafnarfirði“, svo sem segir í endurriti af gerðinni. Varnaraðili mótmælti þessari ábendingu og frestaði sýslumaður gerðinni til næsta dags til að taka afstöðu til hennar. Þegar gerðin var tekin fyrir á ný 24. sama mánaðar kvaðst sóknaraðili hafa heimild þinglýsts eiganda fasteignarinnar fyrir ábendingu sinni, en hann gæti þó ekki að svo stöddu framvísað skriflegri yfirlýsingu um það. Sýslumaður hafnaði ábendingu sóknaraðila og lauk gerðinni að kröfu varnaraðila án árangurs. Sóknaraðili lagði 20. mars 2002 fyrir Héraðsdóm Reykjaness tilkynningu um að hann leitaði úrlausnar um ágreining við varnaraðila um hvort fjárnám mætti gera í samræmi við fyrrgreinda ábendingu hans og var mál þetta þingfest af því tilefni 27. sama mánaðar. Undir rekstri þess í héraði lagði sóknaraðili fram yfirlýsingu eiganda fasteignarinnar að Fagrahvammi 16 frá 19. mars 2002, þar sem staðfest var að sóknaraðila væri heimilt að benda á hana í skjóli áðurnefndra tryggingarbréfa til fjárnáms fyrir kröfum varnaraðila á hendur sér. II. Varnaraðili beindi sem áður segir kröfu sinni um fjárnám að sóknaraðila. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem fram kemur í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 90/1989, gat sýslumaður af þessum sökum ekki gert fjárnám í eignum annarra en sóknaraðila eða þess, sem byði sjálfur eign sína fram í því skyni. Óumdeilt er í málinu að fasteignin að Fagrahvammi 16 tilheyrði ekki sóknaraðila þegar fjárnám var gert 24. janúar 2002. Við framkvæmd gerðarinnar lá ekki nægilega fyrir af hendi þinglýsts eiganda boð á fasteigninni til fjárnáms fyrir skuld sóknaraðila og fær síðbúin yfirlýsing hans þess efnis, sem áður er getið, engu breytt við úrlausn málsins. Varnaraðili leitaði ekki fjárnáms fyrir kröfu sinni hjá eiganda fasteignarinnar, svo sem honum hefði þó verið í lófa lagið með stoð í tryggingarbréfunum frá 29. ágúst 1986 og 7. nóvember 1990. Að þessu öllu athuguðu gat ekki komið til álita að gera fjárnám í fasteigninni eftir ábendingu sóknaraðila, sem sýslumaður virti þannig réttilega að vettugi. Enn síður gat komið til þess að fjárnám yrði gert í tryggingarbréfunum sem slíkum, svo sem málatilbúnaður sóknaraðila virðist að einhverju marki hafa snúist um fyrir sýslumanni og dómi, enda hvorki tilheyra þau sóknaraðila né geta þau talist hafa sjálfstætt fjárhagslegt gildi. Vegna áðurgreindra veðréttinda í fasteigninni að Fagrahvammi 16 kann varnaraðili að njóta tryggingar fyrir greiðslu þeirrar skuldar sóknaraðila, sem um ræðir í málinu. Þótt þetta geti girt fyrir að varnaraðili fái bú sóknaraðila tekið til gjaldþrotaskipta, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., stóðu ákvæði 8. kafla laga nr. 90/1989 því ekki í vegi að árangurslaust fjárnám yrði gert hjá sóknaraðila án tillits til þessa. Verður því ekki fallist á varnir, sem sóknaraðili hefur fært fram í málinu á þessum grunni. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Pétur Einarsson, greiði varnaraðila, Sparisjóði Hafnarfjarðar, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 27. mars 2002 og tekið til úrskurðar 29. maí sl. Sóknaraðili er Pétur Einarsson, kt. 220750-4269, Fagrahvammi 16, Hafnarfirði en varnaraðili er Sparisjóður Hafnarfjarðar, Strandgötu 8-10, Hafnarfirði. Sóknaraðili gerir þá kröfu að fjárnám Sparisjóðs Hafnarfjarðar frá 24. janúar sl. verði fellt úr gildi og breytt þannig að fjárnám verði gert í réttindum samkvæmt þremur tryggingarbréfum í eigu Sparisjóðs Hafnarfjarðar, tryggðum með 5. 6. og 7. veðrétti í fasteigninni Fagrihvammur 16 í Hafnarfirði að höfuðstól 2.000.000, útgefið 29. ágúst 1986, 2.500.000 króna, útgefið 7. janúar 1990 og 2.500.000 krónur, útgefið 7. nóvember 1990. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði árangurslaust fjárnám sýslumannsins í Hafnarfirði sem gert var 24. janúar 2002 hjá sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar. I. Þann 24. janúar 2002 fór fram aðför hjá sýslumanninum í Hafnarfirði í aðfararmálinu Sparisjóður Hafnarfjarðar gegn Pétri Einarssyni. Aðfararheimildin er árituð stefna í málinu Sparisjóður Hafnarfjarðar gegn Móteli ehf., Pétri Einarssyni og Hildi Jónsdóttur fyrir höfuðstól 4.000.000 króna auk dráttarvaxta frá 19. ágúst 2001 og málskostnaðar. Málið var þingfest 12. september 2001 og stefna árituð 13. september 2001. Dómkröfur voru gerðar aðfararhæfar ásamt málskostnaði. Ekki er deilt um aðfarargrundvöll. Þegar aðfararbeiðnin var tekin fyrir hjá sýslumanni í Hafnarfirði þann 23. janúar 2002 gerði sóknaraðili kröfu um að fjárnám yrði gert í rétti varnaraðila samkvæmt þremur þinglýstum tryggingabréfum á 5., 6. og 7. veðrétti í fasteigninni Fagrihvammur 16, Hafnarfirði. Bréf þessi eru að höfuðstól 2.000.000 krónur, útgefið 29. ágúst 1986, 2.500.000 krónur, útgefið 7. janúar 1990 og að fjárhæð 2.500.000 krónur, útgefið 7. nóvember 1990. Þessi tryggingabréf eru öll fyrir skuldum sóknaraðila við varnaraðila. Lögmaður varnaraðila mótmælti ábendingu sóknaraðila og gerði kröfu um að gerðinni yrði lokið án árangurs. Sýslumaður hafnaði ábendingu gerðarþola með vísan til 1. mgr. 3. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 36. gr. sömu laga. Var gerðinni því lokið án árangurs með vísan til 8. kafla laga nr. 90/1989. II. Sóknaraðili segir að hann hafa selt fasteignina Fagrahvamm 16 á síðasta ári til Jóns R. Steindórssonar. Samkvæmt kaupsamningi hafi kaupandi tekið að sér að greiða áhvílandi kvöð samkvæmt þremur tryggingabréfum til sóknaraðila. Kaupandi fasteignarinnar hafi lýst því yfir og samþykkt að fjárnámskrafan verði tryggð með nefndum tryggingabréfum. Sóknaraðili vísar til 37. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 máli sínu til stuðnings. Ofangreind tryggingabréf uppfylli þau skilyrði að hafa fjárhagslegt gildi og sé því unnt að benda á þau til tryggingar. Þá styður sóknaraðili kröfu sína einnig við 39. gr. aðfararlaga þar sem tryggingarrétturinn sé hans eign. Sóknaraðili heldur því fram að veðtrygging sé verðmæti fyrir varnaraðila og hann eigi ekki frjálst val um ráðstöfun hennar óháð vilja eða hagsmunum sóknaraðila. Órökrétt sé að gera árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila og gera hann gjaldþrota á sama tíma og varnaraðili hafi veðtryggingu til að ganga að. Varnaraðili heldur því fram að 1. mgr. 36. aðfararlaga taki af öll tvímæli um að sóknaraðila sé ekki heimilt að benda á eign varnaraðila til fjárnáms. Sóknaraðili geti ekki bent á þessa eign varnaraðila frekar en aðrar eignir varnaraðila. Þá bendir varnaraðili einnig á að sóknaraðili sé í mikilli skuld við varnaraðila. Tryggingabréfin fjögur sem varnaraðili eigi í Fagrahvammi 16 séu samtals að höfuðstól 7.700.000 krónur. Uppreiknuð með ítrasta rétti veðhafa gætu þau staðið til tryggingar fjárhæð allt að 9.110.000 krónur. Þrjú þessara bréfa standi eingöngu til tryggingar kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila en eitt þeirra, að fjárhæð 2.000.000 króna, standi einnig til tryggingar skuldum Mótels ehf., sem sé félag í eigu sóknaraðila. Heildarskuldir Mótels ehf. við varnaraðila nemi í dag 9.072.935 krónum. Sóknaraðili beri persónulega ábyrgð á þessum skuldum með tveimur tryggingavíxlum, samtals að höfuðstól 6.900.000 krónur. Í öðru lagi sé skuld samkvæmt víxli útgefnum 7. mars 2001 af sóknaraðila, samþykktur til greiðslu á Móteli ehf. Heildarkrafan samkvæmt þessum víxli nemi 3.771.991 krónum. Í þriðja lagi skuldi Mótel ehf. á tékkareikningi sínum nr. 1357, 30.334.725 krónur. Í fjórða lagi skuldi G.P. verk ehf. varnaraðila samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu 12. ágúst 1998 með veði í bifreiðinni PH-366. Þetta veðskuldabréf sé með ábyrgð sóknaraðila. Veðið hafi verið selt og nemi eftirstöðvar skuldabréfsins nú 5.731.057 krónum og séu í vanskilum. Af þessu megi sjá að áhvílandi tryggingabréf á Fagrahvammi 16, Hafnarfirði í eigu varnaraðila nægi engan veginn sem trygging fyrir greiðslum skulda sóknaraðila við varnaraðila. Það hafi því verið sjálfsagt og eðlilegt af hálfu varnaraðila að krefjast fjárnáms hjá sóknaraðila fyrir tryggingakröfum sínum sem ekki séu tryggðar með veði í fasteign hans. III. Það er málsástæða af hálfu sóknaraðila að ótækt sé að kröfuhafi geti knúið fram árangurslaust fjárnám vegna skuldar og krafist gjaldþrots á sama tíma og hann eigi allsherjarveð fyrir skuldinni. Kröfuhafa beri undir þessum kringumstæðum að leita fyrst fullnustu í veðinu. Með framlagningu gagna eftir þingfestingu málsins þykir varnaraðili hafa sýnt nægilega fram á að skuldir sóknaraðila við varnaraðila eru langt umfram þá fjárhæð sem áhvílandi tryggingabréf tryggja. Þá hefur varnaraðili ennfremur sýnt fram á að hann hefur hafið innheimtu þessara skulda. Deilt er um ábendingarrétt sóknaraðila, hvort hann geti bent á umrædd tryggingabréf til fjárnáms vegna skulda sóknaraðila við varnaraðila. Veðréttindi eru takmörkuð eignaréttindi. Í þessum eignarétti felst fyrst og fremst réttur veðhafa til þess að leita fullnustu tiltekinnar peningagreiðslu af andvirði veðsins. Ekki er unnt að fallast á með sóknaraðila að hann geti við fjárnám bent á þessi eignaréttindi varnaraðila. Er það í andstöðu við 1. mgr. 36. gr. laga nr. 90/1989 sem segir að gera megi fjárnám í eignum sem tilheyra gerðarþola eða öðrum, sem sjálfur býður þær fram til fjárnáms. Varnaraðili hefur ekki boðið fram til fjarnáms þessi réttindi sín áhvílandi að Fagrahvammi 16, Hafnarfirði. Verður því að hafna kröfu sóknaraðila. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðili dæmdur til þess að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega áveðinn 100.000 krónur og er þá meðtalinn virðisaukaskattur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Hafnað er kröfu sóknaraðila, Péturs Einarssonar, um að fellt verði úr gildi fjárnám varnaraðila, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, frá 24. janúar 2002, án árangurs hjá sóknaraðila. Einnig er hafnað þeirri kröfu sóknaraðila að hann hafi heimild til þess að benda á tryggingabréf til fjárnáms, áhvílandi á 5., 6. og 7. veðrétti í fasteigninni Fagrihvammur 16, Hafnarfirði. Sóknaraðili greiði varnaraðila 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 519/2002	Kærumál Vitni	Tvö vitni áttu að koma fyrir dóminn vegna þessa ákæruliðar, en þau eru Y, meintur brotaþoli sem krefst miskabóta úr hendi ákærða, og sambýlismaður hennar, Z. Skipaður réttargæslumaður Y greindi frá námsdvöl hennar í [...]og óhagræði sem hún hefði af því að sinna vitnaskyldu fyrir dóminum.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að skýrsla yrði tekin af tveimur vitnum gegnum síma í máli hans gegn varnaraðila. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka skýrslur af umræddum vitnum gegnum síma. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 334/2009	Fasteign Lóðarsamningur Skipulag Skaðabætur Samaðild Samlagsaðild	H, Þ, S og G, leigjendur að tveimur spildum úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi, höfðuðu mál gegn K og reistu kröfu sína á því að á árinu 1998 hefði K tekið eignarnámi hluta af landinu á svokölluðu norðursvæði. Í kjölfar þess hefði K með nýju aðal- og deiliskipulagi gert breytingu á landnotkun á svæðinu. Því hefði þannig verið breytt úr frístundabyggð í íbúabyggð og tæki nýtt skipulag meðal annars til leigulóðanna tveggja. Með nýju skipulagi og raski, sem af þessu hlytist, hefði K gert lóðirnar ónothæfar fyrir H, Þ, S og G og bæri bótaábyrgð á þeim gerðum sínum. K mótmælti því að lóðir H, Þ, S og G væru á þessu svæði, en fyrir því bæru þau sjálf sönnunarbyrði. Reisti hann málatilbúnað sinn einkum á því að H, Þ, S og G hefði hvorki tekist að sanna hvar lóðir þeirra væru né að þær væru innan lögsögumarka K. Var fallist á með H, Þ, S og G að nægilega væri sannað að leigulóðir þeirra lægju í norðanverðu Vatnsendahvarfi innan lögsögumarka K. Allt land á því svæði, sem lóðirnar gætu verið innan, væri í eigu K eftir eignarnám sem gert var 1992. Var því fallist á viðurkenningarkröfu H, Þ, S og G um bótaskyldu K vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum þeirra.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Hinn 8. mars 1960 var gerður leigusamningur um 10.000 fermetra spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi. Leigutaki var Arnór Halldórsson, faðir stefndu Halldórs, Þórarins og Sjafnar Arnórsbarna, en þessi stefndu eru nú rétthafar samkvæmt samningnum á grundvelli þinglýstrar skiptayfirlýsingar 18. desember 1997. Leigusali var Sigurður Hjaltested, sem í samningnum var nefndur ábúandi og umbjóðandi jarðarinnar Vatnsenda. Samningurinn var til 99 ára og var tekið fram í 1. gr. hans að engar skepnur mætti hafa á landinu og ekki reka þar verslun eða greiðasölu. Í 4. gr. var takmörkuð heimild handa landeiganda til að segja upp leigusamningnum, en ekki hefur reynt á það ákvæði í málinu. Þá segir í samningnum: „Landspildan er nr. 381 sem er norð-austan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf.“ Fyrrnefndur leigusali gerði sama dag annan leigusamning við stefndu Guðrúnu. Sú landspilda er þar sögð vera nr. 382, en að öðru leyti er samningurinn við hana samhljóða hinum samningnum. Samningunum mun báðum hafa verið þinglýst í kjölfar þess að þeir voru gerðir. Stefndu reisa kröfu sína á því að á árinu 1998 hafi áfrýjandi tekið eignarnámi hluta af landi jarðarinnar Vatnsenda á svokölluðu norðursvæði. Í kjölfar þess hafi hann með nýju aðal- og deiliskipulagi gert breytingu á landnotkun á svæðinu. Því hafi þannig verið breytt úr frístundabyggð í íbúðabyggð og framkvæmdir séu nú þegar langt komnar. Nýtt skipulag taki meðal annars til leigulóðanna tveggja og eftir því sem stefndu komist næst munu framkvæmdir þar vera vegna gatnagerðar og húsbygginga við hluta götunnar Víkurhvarfs. Með nýju skipulagi og raski, sem af þessu hljótist, hafi áfrýjandi gert lóðirnar ónothæfar fyrir stefndu og beri bótaábyrgð á þeim gerðum sínum. Áfrýjandi lýsir atvikum svo að í lok síðustu aldar hafi mótast áform um að atvinnusvæði yrði skipulagt í norðanverðu Vatnsendahvarfi í landi Vatnsenda, en stefndu haldi fram að umræddar leigulóðir séu þar. Svæðið sé hrjóstrugt og ekki verið talið henta fyrir íbúðabyggð. Þar hafi hvorki verið fyrir nokkur mannvirki né ræktun, en einungis lítilsháttar sjálfsáinn gróður. Nýtt deiliskipulag hafi verið samþykkt fyrir svæðið á árinu 2001. Áfrýjandi mótmælir því að lóðir stefndu séu á þessu svæði, en fyrir því beri þeir sjálfir sönnunarbyrði. Hér skipti einnig máli að með samningi áfrýjanda við Reykjavíkurborg í október 1994 hafi lögsögumörkum milli sveitarfélaganna á þessum stað verið breytt og nyrsti hluti Vatnsendajarðar, sem liggi norðan núverandi Breiðholtsbrautar vestan Elliðaáa, fallið til Reykjavíkurborgar. Þessa spildu hafi borgin síðan keypt með samningi við landeigandann 19. júlí 1995. Hið sama eigi við um spilduna sem tekin var undir akbrautina og landræmu beggja vegna hennar. Málatilbúnaður áfrýjanda er einkum á því reistur að stefndu hafi hvorki tekist að sanna hvar lóðir þeirra séu né að þær séu innan lögsögumarka áfrýjanda. Málavextir og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi. II Að framan var tekin upp lýsing í leigusamningunum á staðsetningu lóða stefndu. Hún er stutt og ónákvæm og hvorki fylgdu uppdrættir með samningunum, þegar þeim var framvísað til þinglýsingar, né hafa þeir verið gerðir síðar. Óumdeilt er að með orðinu „Talstöðina“ sé átt við loftskeytastöð efst á Vatnsendahvarfi. Stöðin var þá afgirt og töluvert land innan girðingar. Myndir af girðingarleifum norðan við stöðina eru meðal málskjala. Örnefnið Grænagróf, sem kemur fyrir í lýsingu leigusamninganna, er einnig þekkt og liggur innan marka Reykjavíkur upp frá bökkum Elliðaáa í vesturátt. Stefndu halda fram að lóðirnar séu við girðinguna norðan loftskeytastöðvarinnar. Lega þeirra hafi verið ákveðin út frá hornstaur, sem sjá megi á myndum, en síðan 100 metra til vesturs meðfram girðingunni hvor lóð, en eftir það 100 metra þvert út frá girðingunni til norðurs og sé stærð hvorrar lóðar, 10.000 fermetrar, ákveðin með þeim hætti. Afstaða milli loftskeytastöðvarinnar og Grænugrófar kemur í málskjölum helst fram á svokölluðu grunnkorti frá 1973, en áfrýjandi kveður fjarlægð þar á milli vera nokkuð á annan kílómetra. Samkvæmt lýsingu í leigusamningunum eru lóðirnar „norð-austan við Talstöðina.“ Eftir því eru þær ekki á svæði í beinni línu á milli loftskeytastöðvarinnar og Grænugrófar, heldur nokkuð austan við slíka hugsaða línu. Að þessu gefnu verður ráðið með hliðsjón af nýrri kortum, sem einnig eru meðal málskjala og sýna það land sem til álita kemur að lóðirnar séu staðsettar á, að öllu meiri líkur séu fyrir því að lóðirnar séu á landi milli fyrrnefndrar girðingar og syðri marka veghelgunarsvæðis Breiðholtsbrautar og þar með innan lögsögumarka áfrýjanda, heldur en að þær séu á svæði, sem samkvæmt framanröktu féll til Reykjavíkurborgar 1994 og 1995. Af orðalagi samninganna einu saman verður ekki komist nær niðurstöðu um staðsetningu lóðanna en það. III Í áðurnefndum samningi ábúanda Vatnsenda og Reykjavíkurborgar 19. júlí 1995 um kaup borgarinnar á spildu úr landi jarðarinnar sagði meðal annars: „Reykjavíkurborg hefur kynnt sér þær kvaðir sem á landi þessu hvíla og yfirtekur borgin alla leigusamninga, sem kynnu að taka til spildunnar.“ Í málatilbúnaði áfrýjanda er haldið fram að þetta geti átt við um leigusamninga stefndu og að lóðirnar séu þar með utan lögsögumarka hans. Ekkert er fram komið í málinu um að aðilar samningsins frá 1995 hafi talið ákvæðið taka til leigusamninga stefndu. Á hinn bóginn liggur fyrir að stefndu hafa bæði fyrir og eftir gerð nefndra samninga 1994 og 1995 greitt fasteignagjöld til áfrýjanda af leigulóðum sínum allt til þessa dags. Hann gerði engan reka að því að breyta skráningu lóðanna hjá Fasteignamati ríkisins eða í landskrá fasteigna, en samningsgerðin við Reykjavíkurborg gaf honum fullt tilefni til að kanna hvar lóðirnar væru. Í raun hefur hann þannig gengið út frá því að þær væru innan lögsögumarka hans og skattlagt stefndu í samræmi við það. Sú afstaða áfrýjanda fær ekki samrýmst því að halda nú fram að þær séu utan lögsögumarka hans. IV Áfrýjandi hefur til stuðnings kröfum sínum lagt fram samning ábúanda Vatnsenda við Svein Sveinsson 7. júlí 1966 um leigu til 50 ára á 2000 fermetra spildu í landi Vatnsenda. Jafnframt lagði hann fram ódagsetta teikningu, sem sögð er komin frá fyrri ábúanda Vatnsenda og ber nafn hans en er óvottfest. Hún sýnir skiptingu tæplega 22 hektara svæðis í reiti, sem að stærstum hluta eru jafnstórir. Aðilum ber ekki saman um hvaða hluti Vatnsendajarðarinnar það er, sem teikningin eigi að taka til. Áfrýjandi heldur fram að með því að leggja teikninguna að korti af norðanverðu Vatnsendahvarfi, með þeim hætti að fylgt sé þáverandi lögsögumörkum að Reykjavík, megi sjá hvar lóð Sveins hafi verið. Staðsetning hennar falli með þessum hætti saman við það að hafa verið við áðurnefndan hornstaur í girðingu norðan loftskeytastöðvarinnar á þeim stað sem stefndu haldi fram að þeirra lóðir séu. Verði að byggja á því að ábúandi Vatnsenda hafi ekki leigt Sveini lóð á stað, sem hann hafi áður leigt öðrum. Stefndu mótmæla því að þessi aðferð áfrýjanda til að staðsetja lóð Sveins fái staðist. Áfrýjandi gerði samning við Svein um innlausn á leiguréttindum hans 4. júní 2004 og telur sig því þegar hafa leyst til sín leiguréttindi á þessum stað. Í forsendum fyrir niðurstöðu héraðsdóms var hafnað röksemdum áfrýjanda, sem lúta að staðsetningu lóðar Sveins. Með vísan til þeirrar umfjöllunar verður staðfest sú niðurstaða að ekki séu leiddar líkur að því að lóð hans hafi skarast inn á það svæði, sem stefndu halda fram að leigulóðir þeirra taki yfir. Jafnvel þótt svo væri skipti það ekki máli að því virtu að leiguréttur stefndu er eldri en sams konar réttur Sveins og bætur til þess síðarnefnda við innlausn leiguréttar á landi, sem að auki var ekki nema tíundi hluti stærðar leigulands stefndu, gat engu breytt um rétt stefndu í skjóli leigusamninga sinna. Samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með stefndu að nægilega sé sannað að leigulóðir þeirra liggi í norðanverðu Vatnsendahvarfi innan lögsögumarka áfrýjanda. Allt land á því svæði, sem lóðirnar geta verið innan, er í eigu áfrýjanda eftir eignarnám sem gert var 1992. Þeirri varnarástæðu hans að sýkna beri af kröfu stefndu vegna þess að nauðsyn hafi verið samaðildar þeirra og landeigandans, bóndans á Vatnsenda, er því þegar af þeirri ástæðu hafnað. Stefndu var heimilt að höfða málið um báðar lóðirnar í senn, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Nálægt helmingur leigutímans var enn eftir og getur ekki ráðið úrslitum um bótarétt stefndu þótt þeir hafi fram til þess tíma, er atvik málsins urðu, í raun ekki nýtt lóðirnar. Vegna þeirra aðgerða áfrýjanda sem áður var getið, sbr. einnig 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, verður fallist á viðurkenningarkröfu stefndu um bótaskyldu áfrýjanda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefndu. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Kópavogsbær, greiði stefndu Halldóri Á. Arnórssyni, Þórarni Arnórssyni og Sjöfn Arnórsdóttur sameiginlega 550.000 krónur og Guðrúnu E. Halldórsdóttur 550.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness þriðjudaginn 21. apríl 2009. Mál þetta var höfðað 15. september 2008 og dómtekið 24. mars 2009. Stefnendur eru Halldór Á. Arnórsson, Réttarbakka 13, Reykjavík, Þórarinn Arnórsson, Hverafold 35, Reykjavík, Sjöfn Arnórsdóttir, Lindarbraut 43, Seltjarnarnesi, og Guðrún E. Halldórsdóttir, Snorrabraut 58, Reykjavík. Stefndi er Kópavogsbær, Fannborg 2, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti stefnenda að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 sem þeir hafi orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Sömuleiðis er þess krafist að dæmt verði úr hendi stefnda álag sem nemur virðisaukaskatti. Stefndi gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Stefndi krefst þess jafnframt að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefnda óskipt málskostnað að mati dómsins. Í úrskurði dómsins 28. janúar 2009 var fjallað um frávísunarkröfu stefnda og var henni hafnað. I. Hinn 8. mars 1960 var gerður lóðarleigusamningur til 99 ára um 10.000 fermetra landspildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda. Um er að ræða Vatnsendablett 381. Samningurinn var gerður milli Sigurðar Hjaltested, ábúanda jarðarinnar Vatnsenda, og Arnórs Halldórssonar, föður stefnenda Halldórs, Þórarins og Sjafnar. Samningurinn var gerður á staðlað eyðublað og í honum er handskrifað að spildan sé „norðaustan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf.“ Landspildan er skráð í landskrá fasteigna sem sumarbústaðaland og hefur fastanúmerið 116-890. Stefnendur, Halldór, Þórarinn og Sjöfn, tóku réttindi samkvæmt samningnum í arf frá foreldrum sínum. Jafnframt var gerður samningur hinn 8. mars 1960 um Vatnsendablett 382, 10.000 fermetra landspildu úr Vatnsenda, þar sem Sigurður Hjaltested leigði Guðrúnu E. Halldórsdóttur, einum stefnenda málsins, spilduna til 99 ára. Landspildan er einnig skráð í landskrá fasteigna sem sumarbústaðaland og hefur fastanúmerið 116-891. Stefnendur lýsa því að stefndi hafi skipulagt umfangsmikla byggð á Vatnsendasvæðinu, m.a. hafi byggð verið skipulögð innan marka landspildnanna Vatnsendabletts 381 og 382 og séu framkvæmdir langt komnar. Aðdragandi skipulags og framkvæmda á svæðinu er sá að stefndi tók á árinu 1992 eignarnámi 25,2 ha spildu úr landi jarðarinnar Vatnsenda og var málinu lokið með sátt fyrir matsnefnd eignarnámsbóta 8. maí 1992. Spildan átti að afhendast kvaðalaus, en tekið var fram að ef einhverjir leigusamningar kynnu að vera á landinu yfirtæki stefndi þá. Þá afsalaði eigandi Vatnsendajarðarinnar, Magnús Hjaltested, samtals 46,3 ha landspildu úr Vatnsendajörðinni til Reykjavíkurborgar hinn 19. júlí 1995. Með afsalinu yfirtók borgin alla leigusamninga sem tækju til spildunnar. Þetta landsvæði er við Breiðholtsbraut norðan Vatnsendahvarfs við Bugðu og Elliðavatn og fellur undir lögsögu Reykjavíkurborgar, sbr. samning Reykjavíkur og Kópavogs um breytt lögsögumörk, dags. í október 1994. Á fundi bæjarstjórnar Kópavogs 26. júní 2001 var samþykkt að auglýsa tillögu að deiliskipulagi athafnasvæðis í norðanverðu Vatnsendahvarfi, þar sem stefnendur kveða að landspildur þeirra séu staðsettar. Tillagan var auglýst skv. 25. gr. skipulagslaga nr. 73/1997. Frestur til að skila inn athugasemdum og ábendingum rann út 3. september 2001. Hinn 25. september 2001 var tillagan lögð fram að nýju og samþykkt. Samhliða deiliskipulaginu var auglýst breyting á aðalskipulagi Kópavogs 1992-2012. Aðalskipulagsbreytingin hlaut staðfestingu umhverfisráðherra 5. desember 2001 og var birt í Stjórnartíðindum hinn 15. janúar 2002. Í stefnu kemur fram að stefnendur hafi um nokkurt skeið leitað réttar síns gagnvart stefnda vegna skerðingar sem þeir telja sig hafa orðið fyrir á réttindum sínum, en án árangurs. Kröfur stefnenda hafi formlega verið settar fram með bréfum lögmanns 9. október 2006 og síðustu bréfaskipti hafi verið bréf stefnenda til stefnda, dags. 28. júlí 2008, en bréfinu hafi ekki verið svarað og því sé mál þetta höfðað. Við aðalmeðferð málsins sagði stefnandi Halldór Á. Arnórsson að hann hefði, ásamt föður sínum, Kolbeini Péturssyni, og Sigurði Hjaltested, mælt landspildur þær sem deilt er um í máli þessu. Þetta hefði verið sama dag og samningarnir voru gerðir 9. mars 1960, en þá hafi stefnandi verið 21 árs að aldri. Stefnandi sagði að það hafi verið hægt að velja um spildur á stóru svæði, en umræddar landspildur hafi verið valdar vegna útsýnis frá þeim. Stefnandi sagði að samningarnir hafi verið staðlaðir og því hafi vantað lýsingu á staðsetningu landspildnanna. Staðargreining hafi því verið skrifuð á samninginn af föður stefnanda. Orðalagið „við“ Talstöðina vísi til þess að spildurnar hafi legið við girðingu Talstöðvarinnar. Bóndinn hafi komið með þá hugmynd að vísa til Grænugrófar, sem er niður við Elliðaárnar, sem stefnulýsingu. Það þýði því ekki að landspildurnar séu þar heldur sé þetta stefnulýsing. Þá sagði stefnandi að þær hefðu verið afmarkaðar með hornstaur í nánast 90° við girðinguna. Svo hefði verið mælt út frá girðingunni 100 m í norður og svo 200 m með girðingunni og hælar settir niður, þannig að hvor spilda um sig var 10.000 fermetrar. Vitnið Steingrímur Hauksson, sviðstjóri framkvæmdasviðs stefnda, sagði fyrir dómi að Sveinn Sveinsson, handhafi samnings um landspildu 432b, hefði haft samband við stefnda og viljað innlausn á samningnum. Vitnið hafi sagt Sveini að vitnið vissi ekki hvar sú spilda væri og Sveinn hefði komið með uppdrátt af svæðinu og sagt að það lægi að bæjarmörkum Kópavogs og Reykjavíkur eins og þau hafi verið á sínum tíma. Vitnið hefði verið í vafa um staðsetningu landspildu Sveins og því sett uppdráttinn inn á kortagrunn stefnda og þá hafi uppdrátturinn komið heim og saman við frásögn Sveins um að þetta hefði fallið að bæjarmörkunum eins og þau voru. Lýsingin á uppdrætti Sveins um að árbakkinn sé hvergi nær landamörkunum en 25 m komi heim og saman við þá staðsetningu. Vitnið kvaðst hafa farið ásamt Sveini á vettvang til að skoða staðsetningu landspildu Sveins. Vitnið sagði að samningar stefnenda féllu saman við staðsetningu landspildu 432b. Aðspurður hvernig norðurstefnan á uppdrætti Sveins geti komið heim og saman við þá staðsetningu landspildu 432b sem stefndi heldur fram sagði vitnið að miðað við norðurstefnuna gangi það ekki upp að svæðið sem spilda 432b sé á nái niður að árbökkum Dimmu. Sú lýsing að árbakkinn næði hvergi nærri landamörkunum en 25 m hefði staðið í vitninu. Þegar vitnið hafi hætt að horfa á norðurpíluna á uppdrættinum og fellt þetta að gömlu bæjarmörkunum, því jörðin Vatnsendi hafi náð niður að ánni, hafi þetta gengið upp og líka við hornstaur sem Sveinn hefði nefnt. Aðspurt hvort vitnið hefði staðreynt staðsetningu uppdráttarins við hól, sem vísað er til á uppdrættinum, kvaðst vitnið hafa talið nægjanlegt að þetta hefði fylgt ánni og bæjarmörkunum. Vitnið hefði því ekki leitað sérstaklega að hólnum. Þá hafi girðing sem vísað er til á uppdrættinum verið horfin. II. Stefnendur byggja á því að samkvæmt 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 beri stefndi ábyrgð á því tjóni sem gildistaka skipulags valdi. Þannig geri stefnendur kröfu um að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna gildistöku skipulagsins vegna skerðingar á nýtingarmöguleikum þeirra á leigurétti að fasteigninni. Krafa stefnenda um viðurkenningu á bótaskyldu sé einnig studd við almennar reglur skaðabóta- og eignarréttarins og ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með því að hefja framkvæmdir þvert á þinglýst eignarréttindi stefnenda sé um de factoeignarnám að ræða þar sem stefnendum sé gert ómögulegt að nýta eign sína, enda hafi stefndi tekið hana til eigin nota, án greiðslu bóta. Stefnendur telja að tjón þeirra felist einkum í missi leiguréttar samkvæmt samningunum frá 8. mars 1960. Þá beri stefndi einnig ábyrgð vegna mannvirkja og gróðurs en þess beri hins vegar að geta að engin mannvirki hafi verið á lóðunum á undanförnum árum. Ágreiningur aðila snúi m.a. að því hvort bæta eigi missi leiguréttar með sjálfstæðum hætti, en stefndi hafi haldið því fram með vísan til 4. gr. skilmála í leigusamningunum frá 8. mars 1960 að ábyrgð hans nái aðeins til mannvirkja og gróðurs. Ákvæði skilmálanna sé svohljóðandi: Þurfi landeigandi einhverra orsaka vegna að nota landið sjálfur, er honum heimilt að segja upp leigusamningi þessum með 1 árs fyrirvara, en skyldur er hann þá að kaupa hús og önnur mannvirki, eftir mati óvilhallra manna, er bæjarfógeti tilnefnir. Stefnendur kveða að stefndi hafi tekið margar lóðir úr landi Vatnsenda eignarnámi vegna framkvæmdanna en réttarstaða þessara lóða sé algerlega sambærileg við lóðir stefnenda. Fjölmörg mál hafi verið rekin um lóðir í landi Vatnsenda fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og ákvörðun eignarnámsbóta hafi sömuleiðis komið til kasta dómstóla. Fram sé komin sú afdráttarlausa niðurstaða að þrátt fyrir sambærileg uppsagnarákvæði og í samningi stefnenda frá 8. mars 1960 eigi lóðarleigurétthafar sjálfstæðan rétt til bóta vegna leiguréttarins auk bóta fyrir mannvirki og gróður. Að svo stöddu krefjist stefnendur aðeins viðurkenningar á rétti sínum, en gera ráð fyrir að í kjölfar dóms í málinu verði gengið til viðræðna um fjárhæð bóta. Stefnendur hafi skorað á stefnda að leggja fram gögn um bætur sem bæjarfélagið hefur greitt lóðarhöfum á svæðinu. Stefnendur segja að þeir hafi um nokkurt skeið leitað réttar síns gagnvart stefnda en án árangurs. Svör stefnda hafi ætíð borist bæði seint og illa og megi í því sambandi nefna að svar við bréfi stefnenda 1. nóvember 2007 hafi borist 10. mars 2008. Megi því vera ljóst að málshraðaregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin gagnvart stefnendum. Afstaða stefnda og grundvöllur þess að stefndi hafi hafnað öllum kröfum stefnenda hafi einkum falist í því að stefndi telur að ekki liggi fyrir óyggjandi upplýsingar um það hvar umræddar lóðir eru staðsettar; að landið kunni að vera innan lögsögumarka Reykjavíkur fremur en Kópavogsbæjar; að stefndi hafi þegar leyst til sín hluta af því landi sem stefnendur telja sig eiga tilkall til og að stefnda beri ekki skylda til þess að greiða bætur fyrir leiguréttindi lóðarhafa. Um staðsetningu lóðanna vísa stefnendur til þess að í lóðarleigusamningunum frá 8. mars 1960 sé spildunum lýst þannig að um sé að ræða land „sem er norðaustan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf“. Kort þau sem liggja frammi í málinu, m.a. uppdráttur Erlings Runólfssonar frá 6. júní 2008 og örnefnakort Guðlaugs R. Guðmundssonar, sýni glögglega staðsetningu Talstöðvarinnar og girðingar umhverfis hana. Með „Talstöðinni“ sé í samningnum vísað til stuttbylgjustöðvar Símans, en Póstur og sími hafi keypt land undir stöðina úr Vatnsenda 26. maí 1934. Land þetta hafi til skamms tíma verið girt af. Á landsvæðinu norðaustan við girðingu talstöðvarinnar hafi hinn 8. mars 1960 verið mælt út og hælað fyrir lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382. Þeir sem stóðu að staðarvali og útmælingu landanna hafi verið Arnór J. Halldórsson (faðir þriggja stefnenda), stefnandi Halldór Á. Arnórsson, Kolbeinn Pétursson (eiginmaður stefnanda Guðrúnar E. Halldórsdóttur), og Sigurður Hjaltested, eigandi Vatnsendajarðarinnar. Þar sem engin mannvirki hafi verið á svæðinu hafi verið hægt að haga staðsetningu og formi lóðanna að vild og hafi menn komið sér saman um að besta útsýnið væri efst við girðingu talstöðvarinnar. Þá hafi þótt heppilegast að mæla út frá norðausturhorni lands talstöðvarinnar þar sem það hafi verið talið nokkuð hornrétt. Lóðirnar séu hvor um sig einn hektari að stærð og hafi verið hælaðar út þannig að hornstaur á norðausturhorni girðingarinnar umhverfis talstöðina hafi markað suðurhluta lóðarinnar nr. 381, sem síðan hafi verið hæluð út 100 metra vestur með girðingunni, þannig að girðingin afmarkaði suðurmörk lóðarinnar, og því næst hafi lóðamörkin verið sett hornrétt frá girðingunni 100 metra fram. Þannig hafi fengist lóð sem var nánast hornrétt 100 x 100 metrar. Lóð nr. 382 hafi síðan verið stikuð út á sama máta áfram vestur með girðingunni 100 metra og 100 metra fram, þannig að hún lá upp að girðingunni, samsíða lóð nr. 381 og vestan við hana. Stefnendur telja orðalag leigusamninganna svo skýrt að fallast beri á sjónarmið þeirra um staðsetningu lóðanna. Stefndi hafi ekki sýnt fram á með gildum rökum hvernig önnur staðsetning geti samrýmst fyrirliggjandi heimildum. Stefnandi Halldór Arnórsson hafi sem fyrr segir verið viðstaddur og tekið þátt í því þegar spildurnar voru mældar út og staðsettar árið 1960. Leggur hann áherslu á að orðalagið „við Talstöðina“ hafi ekki verið valið af tilviljun heldur beinlínis til að undirstrika að landið lá við talstöðina, ekki fjarri henni heldur við hana. Lega landsins hafi að öðru leyti verið ákvörðuð með norðausturstefnu, þ.e. sömu átt og ákvarðaði lögsögumörk Reykjavíkur og Kópavogs á þessu svæði. Til nánari tilgreiningar var landið sagt vera „upp af“ Grænugróf. Þegar lýsing þessi sé borin saman við örnefnakort af svæðinu megi telja augljóst að löndin falli innan bæjarmarka Kópavogs en ekki Reykjavíkur. Þessu til stuðnings megi benda á að í 5. gr. leigusamninganna sé kveðið á um að mál vegna þeirra skyldu „rekin fyrir Bæjarþingi Kópavogskaupstaðar“. Á fyrri stigum hafi komið fram af hálfu stefnda að bærinn hafi leyst til sín hluta af því landi sem stefnendur telja sig eiga tilkall til og að hlutaðeigandi leigutaki hafi lagt fram „uppdrátt þar sem leigusamningur hans var merktur inn á“. Uppdráttur frá stefnda á dskj. 7 lýsi landsvæði sunnan árinnar Dimmu. Hann sé í mælikvarða 1:2000 og taki yfir 21,7719 ha. svæði. Að sögn stefnda taki suðaustasti hluti uppdráttarins til sama svæðis og lóðir stefnenda taka yfir. Á þessum hluta uppdráttarins séu merktar inn lóðirnar 432b og 429b og virðist stefndi byggja á að þetta hafi með einhverjum hætti áhrif á trúverðugleika fullyrðinga stefnenda um staðsetningu sinna lóða eða a.m.k. að um árekstur réttinda sé að ræða. Stefnendur telja að engar aðrar lóðir séu á sama stað og lóðir stefnenda. Stefnendur hafna því að uppdrátturinn taki yfir sama landsvæði og lóðir þeirra liggi á og kveða að þau hafi bent á með rökum að hann hljóti að taka í raun yfir svæði töluvert austar og sunnar við Elliðavatn. Uppdrátturinn sé skýrlega áritaður um kvarðann 1:2000 sem og heildarstærð landsins, tæpa 22 ha. Auk þess séu lengdir hliðarlína tilgreindar í metrum og stefnukvarði á uppdrættinum sýnir skýra norðurstefnu. Af hlutfallsmerkingum á korti því, sem stefnendur hafa yfirfært svæðið af uppdrættinum á, megi ráða kvarðann 2,1:500 eða u.þ.b. 1:250. Að vísu sé þarna aðeins um að ræða ferðamannakort yfir höfuðborgarsvæðið, en það gagnist samt fyllilega til að sýna fram á legu umrædds landsvæðis. Á korti þessu sé landsvæði það er uppdrátturinn á dskj. 7 sýni sem lóðir 432b og 429b fært inn á tveimur stöðum, annars vegar norðaustur af Talstöðinni, þar sem stefndi hafi talið það vera staðsett, en einnig vestur af bökkum Elliðavatns, en stefnendur telja margt benda til þess að landsvæðið hafi í raun verið staðsett þar. Lega svæðisins sem uppdrátturinn sýni, þ.e. að vesturhlið þess liggi 14° í austur frá norðri eins og ráða megi af uppdrættinum, styðji einnig þá staðsetningu þessa svæðis sem stefnendur halda fram þar sem þessi afstaða svæðisins falli fullkomlega að strandlengju Elliðavatns eins og hún liggi í suðsuðvestur með svæðinu. Hið gleiða horn (merkt 160°) sem sé á norðurhlið svæðisins á uppdrættinum komi einnig heim og saman við legu landsins við Elliðavatn. Hornið komi til vegna krapprar beygju á ánni Dimmu til suðsuðvesturs og aftur til baka. Engin þörf hefði verið að teikna þetta svæði svona upp ef það væri á þeim stað sem sveitarfélagið heldur fram. Þá væri þetta horn á norðurhliðinni með öllu óþarft og órökrétt. Nefna beri einnig að á uppdrættinum sé sérstaklega tekið fram efst að árbakkinn sé hvergi nær landamörkunum en 25 metra. Þetta passi vel við staðsetningu árinnar Dimmu á þessu landsvæði. Engin ástæða hefði verið til að taka fram vegalengdina milli landsins og árbakkans ef landið væri á þeim stað sem stefndi hefur haldið fram. Þar sé áin svo langt frá landinu alls staðar, nema rétt við norðausturhornið, að þessi athugasemd verði alveg þýðingarlaus. Hún sé hins vegar vel skiljanleg þegar horft sé á landið eins og það liggi að sögn stefnenda við Elliðavatn því áin sé þar mun nærri landinu og fari mjög nálægt í áðurnefndri SV-beygju. Þá beri að ítreka að ef uppdráttur Kópavogsbæjar á dskj. 7 væri af því svæði sem lóðir stefnenda séu, þá næði landsvæði Kópavogs langt inn á land Reykjavíkur. Sé þetta staðfest með uppdrætti Erlings Runólfssonar, yfirverkfræðings landupplýsingadeildar á framkvæmda- og eignasviði Reykjavíkurborgar, frá 6. júní 2008 ásamt skýringum hans. Eins og þar komi fram væri a.m.k. ¼ landsins innan óumdeildra lögsögumarka Reykjavíkur, eins og þau voru til ársins 1988. Vatnsendabændur hafi ekki átt land innan Reykjavíkur árið 1966, þegar leigusamningarnir um lóðir nr. 432b og 429b voru gerðir. Af þessari ástæðu einni sé ljóst að sú staðsetning sem stefndi ber fyrir sig standist ekki. Þá megi nefna að ef suðurhlið uppdráttar Kópavogsbæjar á dskj. 7 er lögð upp að norðurhluta girðingarinnar umhverfis talstöðina og norðurstefna uppdráttarins sett rétt, þá passi þær línur engan veginn saman vegna misvísandi stefna. Sá hluti uppdráttarins sem ætti að ná yfir lóðir stefnenda myndi þá að stórum hluta falla norðan við lóðirnar. Þetta komi mjög berlega fram á korti stefnanda Halldórs. Loks megi nefna að girðingin sem talað sé um á norðvesturhorni svæðisins á uppdrættinum sem og hóllinn sem getið er um á norðausturhorni þess séu hvort tveggja viðmið sem styðji sjónarmið stefnenda um legu landsins. Þessi hóll sjáist enn á umræddu svæði og sé m.a. greinilega afmarkaður af hæðarlínum á framlögðu örnefnakorti. Á kortinu komi staðsetning hólsins heim og saman við þá staðsetningu sem stefnendur benda á að sé eina mögulega staðsetning lands þess sem margnefndur uppdráttur frá Kópavogsbæ sýni. Með vísan til alls ofangreinds telja stefnendur að engar aðrar lóðir séu á sama landi og þeirra lóðir og að uppdrátturinn sýni allt annað landsvæði en þar sem lóðir stefnenda eru. Stefnendur telja að líta verði til þess að leigusamningar sem Kópavogsbær hafi vísað til, þ.e. fyrir lóðir 429b og 432b, hafi verið gerðir árið 1966 en leigusamningar stefnenda 1960. Að svo miklu leyti sem umrædd landsvæði gætu hugsanlega skarast, þá séu stefnendur raunverulegir rétthafar svæðisins skv. meginreglu íslensks réttar um forgang eldri réttar gagnvart yngri. Betri réttur stefnenda standi óhaggaður af samningum sem bærinn kann að gera við tilgreinda þriðju aðila. Stefnendur taka fram að ef stefndi hefur á einhverju stigi gengið til samninga við rétthafa umræddra samninga um yfirtöku leiguréttar og talið sig með því hafa verið að gera samning um landsvæði sem lóðir stefnenda taka til hafi það ekkert gildi gagnvart stefnendum. Í fyrsta lagi benda stefnendur á að bærinn hafi í raun verið í villu með það um hvaða landsvæði hafi verið að ræða, sbr. fyrri umfjöllun. Í öðru lagi væru slíkir samningar óskuldbindandi gagnvart stefnendum og yrði stefndi að bera alla áhættu og halla af því ef hann hefur gengið til slíkra samninga við aðra en lögmæta rétthafa að afnotarétti landsvæðisins. Um ákvæði eldri skipulagslaga og skyldur stefnda segja stefnendur að í bréfi Kópavogsbæjar 27. október 2006 sé ranghermt að þegar leigusamningarnir voru gerðir hafi verið í gildi skipulagslög nr. 19/1964. Við undirritun og þinglýsingu leigusamninganna hafi verið í gildi lög nr. 55/1921 um skipulag kauptúna og sjávarþorpa. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga skyldi, í öllum íslenskum kauptúnum og sjávarþorpum sem höfðu 500 íbúa eða fleiri, „mæla vandlega höfnina, allt svæðið sem kauptúnið er byggt á, og eigi minna land umhverfis en ætla má að fullnægi vexti kauptúnsins næstu 50 árin.“ Í 5. gr. laganna hafi verið mælt fyrir um efni reglugerðar um mælingar og uppdrætti, sem síðar hafi verið sett og orðið reglugerð nr. 18/1922. Í b-lið tilvitnaðrar 5. gr. laganna komi fram að á uppdrætti skyldu m.a. markaðar allar útmældar lóðir. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hafi íbúafjöldi í Kópavogi 1. desember 1960 verið 6.213 og því ljóst að ofangreind ákvæði laganna hafi tekið til Kópavogsbæjar. Af bréfi Kópavogsbæjar 27. október 2006 megi glögglega ráða að lóðir stefnenda hafi hvorki verið mældar út á gildistíma laganna frá nr. 55/1921, laga nr. 19/1964, sem leystu eldri lögin af hólmi, né hafi slík mæling farið fram eftir að lög nr. 73/1997 tóku gildi. Í I. kafla síðastgreindu laganna komi fram að markmið þeirra sé m.a. að „tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi.“ Það sé með vísan til þessa meginmarkmiðs laganna sem stefnendur hafi leitað eftir því að bæjarfélagið Kópavogur viðurkenni rétt þeirra í stað þess að drepa málinu á dreif, tefja það og flækja. Í bréfi stefnda 27. október 2006 hafi þess verið freistað að sýna fram á að Kópavogsbær hefði sinnt skyldum sem á bænum hvíla samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 73/1997. Slík sönnun hafi ekki tekist. Í tilvitnuðu lagaákvæði segi m.a.: Sveitarstjórnir skulu láta gera skrá yfir allar jarðir, lönd og lóðir innan sveitarfélagsins, landeignaskrá. Skrá þessi skal hafa tilvísun í afmörkun og eignarhald í samræmi við þinglýstar heimildir. Með vísan til fyrrnefnds markmiðs laga nr. 73/1997 og skýrs inntaks tilvitnaðs lagaákvæðis sæti furðu að Kópavogur hafi fram til þessa hafnað málaleitan stefnenda. Í afstöðu stefnda, sem látin hafi verið uppi í bréfum og á fundum, felist viðurkenning á því að lóðir stefnenda hafi ekki verið skráðar með þeim hætti sem lög skipi fyrir um. M.ö.o. sé ljóst að sú skrá sem haldin hafi verið hjá Kópavogsbæ innihaldi ekki tilvísun til afmörkunar umræddra lóða stefnenda. Viðsemjandi upphaflegra leigutaka hafi verið Sigurður Hjaltested á Vatnsenda og hafi hann ekki átt land innan lögsögumarka Reykjavíkur. Eftir lát Sigurðar, 13. nóvember 1966, hafi upphafist deilur milli erfingja hans, sem fram til ársins 1970 hafi tvisvar farið fyrir skiptadóm Kópavogs, þrisvar fyrir fógetadóm Kópavogs, tvisvar fyrir bæjarþing Kópavogs og sjö sinnum fyrir Hæstarétt Íslands. Í öllum þessum málaferlum sé hvergi að finna nokkurn vafa í hugum aðilanna né þeirra sem tóku málin fyrir að sú jörð sem erfðadeilurnar stóðu um, þ.e. Vatnsendajörðin, væri innan lögsagnarumdæmis Kópavogskaupstaðar, heldur þvert á móti. Lögsagnarumdæmi Kópavogs hafi ekki breyst á þessu svæði á árunum 1960-1970 og fyrirliggjandi gögn sýni ekki aðrar breytingar á landamerkjum sveitarfélagsins að Reykjavík en þá sem gerð hafi verið með lögum nr. 22/1988 um heimild fyrir Reykjavíkurborg til að taka eignarnámi hluta af landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað. Sú lagasetning hafi verið grundvölluð á tveimur samningum. Annars vegar hafi þar verið um að ræða kaupsamning Magnúsar Hjaltested, bónda að Vatnsenda, og borgarsjóðs Reykjavíkur 7. október 1987, en hins vegar samning Reykjavíkur og Kópavogs, sem undirritaður var 24. nóvember 1987. Báðir þessir samningar hafi fylgt frumvarpi því sem varð að lögum nr. 22/1998, sem fylgiskjöl. Máli skipti að í síðari samningnum sé vísað til hins fyrri og ljóst sé af samhengi hlutanna að fulltrúum Kópavogs hafi ekki dulist við undirritun samningsins hvert hafi verið innihald nefnds samnings frá 7. október 1987. Í kaupsamningi Magnúsar og Reykjavíkur hafi sérstaklega verið kveðið á um það í 2. gr. að Reykjavíkurborg yfirtæki „þá leigusamninga sem seljandi hefur gert um landspildur úr hinu selda landi.“ Stefnendur segja að umræddum leigusamningum hafi aldrei verið sagt upp. Þeir séu í fullu gildi og hafi fram til þessa dags borið fastanúmer sem skráð séu í landskrá fasteigna. Samkvæmt bréfi Kópavogsbæjar 27. október 2006 hafi lóðaskrá bæjarins verið nýtt við álagningu fasteignagjalda og umrædd lönd „frá upphafi verið skráð í lóðarskrá Kópavogsbæjar.“ Óumdeilt sé að Kópavogsbær hafi bæði fyrir og eftir gildistöku laga nr. 22/1988 innheimt fasteignagjöld af lóðunum. Af hálfu bæjarins hafi þannig verið sýnt í verki að landspildur stefnenda hafi ekki verið á landinu sem Reykjavíkurborg keypti af Magnúsi Hjaltested árið 1987. Þar sem aldrei hafi komið til þess að Reykjavík yfirtæki leigusamninga Vatnsendabænda við stefnendur og þar sem Kópavogsbær hafi staðfest í verki að löndin séu innan marka Kópavogs geti bæjarfélagið ekki borið því við nú að það beri enga ábyrgð gagnvart stefnendum. Við umfjöllun um kröfur stefnenda á hendur Kópavogsbæ skipti mestu máli að ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að greindar lóðir stefnenda séu utan lögsögumarka Kópavogs, eins og fulltrúar bæjarins hafi gefið til kynna. Stefndi hafi krafið stefnendur um fasteignagjöld vegna lóðanna og móttekið þær greiðslur í um 50 ár. Auðsætt sé að réttindum mæti skyldur. Athugasemdalaus viðtaka greiðslna í svo langan tíma jafngildi að mati stefnenda viðurkenningu á því að nefndar lóðir séu innan bæjarmarka Kópavogs. Í ljósi alls ofangreinds telja stefnendur einsýnt að ekki verði annað lagt til grundvallar en að nefndar landspildur teljist vera innan marka Kópavogsbæjar. Eins og öllum framangreindum atvikum sé háttað megi telja einboðið að ef stefndi hyggst halda fyrri afstöðu sinni til streitu hvíli sönnunarbyrði á stefnda, enda standi það honum nær að tryggja sönnun eins og hér háttar til. Stefnendur telja fullsannað að staðsetning lóðanna liggi fyrir og að hún samræmist fyrri fullyrðingum stefnenda og enn fremur að lóðirnar liggi innan lögsagnarmarka Kópavogsbæjar. Sönnunarbyrði um að lóðirnar séu staðsettar annars staðar hljóti að hvíla á stefnda í máli þessu. Stefnendur árétta að stefndi hafi tekið athugasemdalaust við greiðslum fasteignagjalda í um 50 ár; á stefnda hvíli og hafi hvílt lagaskylda til þess að halda skrá yfir lóðir stefnenda, m.a. afmörkun þeirra; engin breyting hafi orðið árið 1988, eftir eignarnám Reykjavíkur á svæði í nágrenninu, og lögsaga stefnda yfir landsvæðinu hefur verið staðfest margoft með óbeinum hætti fyrir dómstólum og öðrum úrskurðaraðilum. Um lagarök og samlagsaðild allra stefnenda er vísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðurkenningarkrafa er sett fram á grundvelli 2. mgr. 25. gr. sömu laga. Þá vísa stefnendur til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og eldri laga nr. 55/1921 um skipulag kauptúna og sjávarþorpa auk skipulagslaga nr. 19/1964. Einnig er vísað til almennra reglna skaðabóta- og eignarréttar og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Krafa um málskostnað byggir á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988, með síðari breytingum, þar sem stefnendur séu ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar og beri þeim því nauðsyn til að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína á aðildarskorti en veruleg áhöld séu um aðild stefnda þar sem hann sé ekki þinglýstur eigandi umræddra leigulanda og leiði sá aðildarskortur til sýknu, sbr. III. kafla laga nr. 91/1991. Verði ekki á það fallist er á því byggt að stefnendur hafi ótvírætt sönnunarbyrði um það hvar leigulönd þeirra hafi verið en sú sönnun hafi ekki tekist. Orðalag í báðum leigusamningunum varðandi staðsetningu sé mjög ónákvæmt en spildurnar séu þó „upp af Grænugróf“ sem sé kennileiti á bökkum Dimmu (Elliðaár). Í báðum leigusamningunum segi að spildurnar séu norðaustan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf. Af hálfu upphaflegra leigutaka hafi umræddar spildur aldrei verið nýttar með nokkrum hætti eða afmarkaðar með girðingum. Kópavogsbær hafi árið 1992 tekið eignarnámi landsvæði það sem stefnendur halda fram að leigulönd sín séu á og lóðarleiga hafi aldrei verið greidd af þessum spildum til stefnda né hafi verið lögð á þær lóðarleiga af hálfu stefnda, enda sé ekki um neinn leigusamning við stefnda að ræða. Þótt lagður hafi verið fasteignaskattur á spildurnar frá öndverðu þá leiði það einungis af þinglýsingu leigusamninganna á sínum tíma. Fasteignamat ríkisins hafi lagt fasteignaskatt á lóðarréttindi sem upprunalega voru í Kópavogi og breyting á því hafi ekki verið tilkynnt fasteignamatinu. Stefndi hafi aldrei verið í þeirri aðstöðu að geta talið umræddar spildur vera staðsettar í landi því sem hann tók eignarnámi úr Vatnsenda, engar upplýsingar hafi legið fyrir um það. Í landi Vatnsenda hafi verið urmull þinglýstra samninga um leigulönd sem enginn hafi getað bent á hvar voru staðsett. Vatnsendabóndinn eigi enn stór landsvæði þar sem séu staðsett ýmis leigulönd sem fasteignaskattur sé lagður á. Telja verði að það hafi staðið leigutökum þessara spildna, eða þeirra er leiði rétt sinn frá þeim, nær að gera reka að því að sýna fram á hvar umræddar spildur séu staðsettar, en í mörgum tilvikum séu þeir sem geti upplýst um þessi atriði fallnir frá. Þrátt fyrir að þessir ágallar væru á skráningu leigulanda úr Vatnsendajörðinni af hálfu landeiganda og leigutaka þá hafi stefndi leyst til sín talsvert á annað hundrað leigusamninga og aldrei hafi komið upp sú staða fyrr en nú að fleiri en einn aðili telji sig leigutaka að sömu spildum. Því verði ekki haldið fram, eins og stefnendur gera, að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar skv. 1. gr. laga nr. 55/1921, um skipulag kauptúna og sjávarþorpa, varðandi það að hafa ekki mælt út leigulönd stefnenda þar sem umdeilt landsvæði hafi verið óskipulagt allt þar til aðalskipulag fyrir Kópavogskaupstaðar 1982-2003 tók gildi. Í samræmi við ákvæði 32. gr. skipulagslaga nr. 19/1964 hafi stefndi síðan haldið lóðaskrá en ekki hafi verið skylda skv. VIII. kafla laganna, sbr. 31. gr., að uppdráttur væri gerður af slíkum landspildum sem skipt var út úr Vatnsendajörðinni. Þá er því mótmælt að stefndi hafi ekki efnt skyldur sínar samkvæmt 1. mgr. 29. gr. skipulagslaga nr. 73/1997. Umræddar spildur hafi verið færðar í lóðaskrá bæjarins varðandi afmörkun og eignarhald í samræmi við þinglýstar heimildir, en í hinum þinglýstu heimildum vanti einmitt uppdrátt af því landi sem leigusamningarnir taki til og það því ekki á færi stefnda að tilgreina staðsetningu á þeim í lóðaskránni. Eftir sem áður sé þó skráning í samræmi við þinglýstar heimildir eins og lögin kveði á um. Stefndi telur að stefnendur verði að bera halla af því að af hálfu leigutaka skyldu spildurnar aldrei vera afmarkaðar eða girtar eða skilgreindar á uppdráttum þar sem þeim hafi staðið næst að hlutast til um þá hluti en það ekki verið gert. Stefndi mótmælir því sem fram kemur í stefnu varðandi þátttöku eins stefnenda, Halldórs Arnórssonar, í útmælingu á lóðunum fyrir um 50 árum. Bæði eigi hann hagsmuna að gæta í málinu og þá sé hann í ósamræmi við bæði orðalag leigusamninganna um staðsetningu og þvert á uppdrátt þann sem undirritaður er af Sigurði Hjaltested, þáverandi eiganda landsins, 1966 og fylgdi leigusamningi þeim sem hann gerði við Svein Sveinsson einmitt á því svæði sem Halldór vísi nú til. Sigurður Hjaltested sé einmitt sagður hafa tekið þátt í útmælingu á landi stefnenda samkvæmt því sem haft er eftir stefnanda Halldóri. Miðað við þá reynslu sem stefndi hafi af uppgjöri leigusamninga úr Vatnsendajörðinni telur stefndi að ávirðingar, um að heiðursmaðurinn Sigurður Hjaltested hafi nokkrum árum eftir að hann leigði þeim lönd sem stefnendur í máli þessu leiða rétt sinn frá leigt sama land öðrum, fáist ekki staðist. Sveinn Sveinsson, sem leigði Vatnsendablett 432b, hafi gengið á vettvang með fulltrúum stefnda og vísað á kennileiti varðandi staðsetningu lóðar sinnar í samræmi við uppdrátt og þá loftmynd sem stefndi hafi lagt fram. Sveinn hafi oft verið á landi sínu og hann ekki vitað til þess að neinn hafi haft afnot af eða leigt aðliggjandi spildur. Öllum röksemdafærslum stefnenda um staðsetningu á leiguspildum þeirra er mótmælt sem röngum. Uppdráttur á dskj. nr. 7 hafi verið færður af stefnendum á loftmyndagrunn og ranglega inn settur þannig að hann lendi að hluta til innan bæjarmarka Reykjavíkur samkvæmt eldri mörkum, áður en þeim var breytt með samkomulagi sveitarfélaganna. Hið rétta sé að spildur þessar á uppdrætti á dskj. nr. 7 liggi að gömlu sveitarfélagamörkunum og nái niður að Dimmu en hvergi nær henni en 25 metra eins og segi á uppdrættinum. Rétt sé að taka fram að norðurpíla á uppdrættinum sýni ekki há-norður, en alkunna sé að oft hafi áttir ekki verið nákvæmar á gömlum uppdráttum. Augljóst sé að Sigurður Hjaltested hefði aldrei farið að leigja landspildur sem voru utan jarðar hans og í öðru sveitarfélagi. Stefndi mótmælir því að framlagt dómskjal þar sem stefnendur hafa teiknað spildur sínar inn á kortagrunn frá Reykjavíkurborg hafi sönnunargildi. Stefndi vísar til þess að stefnendur byggja á því að stefndi hafi skipulagt umfangsmikla byggð á landi þeirra án samráðs við þá. Stefndi hafi hins vegar verið í góðri trú þar sem engir leigusamningar hafi verið merktir inn á landsvæði þetta á þeim uppdrætti sem hafi verið fylgiskjal með eignarnámssáttinni. Þá hafi stefnendur sýnt af sér tómlæti þar sem þeir hafi engum athugasemdum hreyft við stefnda þegar deiliskipulag var kynnt og lýst eftir athugasemdum árið 2001. Það hafi ekki verið fyrr en í október 2006 að stefnendur hafi fyrst hreyft því formlega að þeir ættu leigurétt á umræddu svæði. Varðandi tjón sem talið er að þau hafi orðið fyrir vegna skipulagsins þá hafi land það sem þau leigðu verið skilgreint sem sumarbústaðaland og ekki mátt hafa á landinu skepnur eða reka þar verslun eða greiðasölu. Í aðalskipulagi fyrir Kópavog 1982-2003 hafi svæðið verið skilgreint sem iðnaðarsvæði og þá þegar hafi verið ljóst að nýting á landinu í samræmi við leigusamning væri útilokuð. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu leigutaka við aðalskipulag á þeim tíma. Samkvæmt framansögðu telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, m.a. ákvæða III. kafla um aðild og fyrirsvar, sbr. 16. og 18. gr., meginreglna eignarréttarins, bæði lögfestra og ólögfestra, og til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga, tómlætisáhrif í samninga- og kröfurétti, skipulagslaga nr. 93/1997 (sic) og eldri laga um sama efni. Varðandi málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Í máli þessu er deilt um það hvort stefndi beri bótaábyrgð á skerðingu sem stefnendur hafi orðið fyrir á lóðarleigurétti að landspildunum Vatnsendabletti 381 og 382 vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogi. Stefnendur krefjast viðurkenningar á bótaskyldu stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem hann sé ekki þinglýstur eigandi umræddra leigulanda, það sé Þorsteinn Hjaltested. Ekki er fallist á aðildarskort stefnda enda er grundvöllur máls þessa hugsanleg bótaskylda vegna gildistöku skipulags sem stefndi hafði með höndum. Stefndi hafnar bótaskyldu þar sem ekki liggi fyrir óyggjandi upplýsingar um það hvar landspildur stefnenda séu staðsettar. Landspildur stefnenda eru skráðar í landskrá fasteigna sem sumarbústaðalönd og stefnendur hafa greitt af þeim fasteignagjöld. Í lóðarleigusamningi um Vatnsendablett 381 segir að landspildan sé 10.000 fermetrar og hún sé „norðaustan við Talstöðina upp af svokallaðri Grænugróf“. Þetta orðalag styður eindregið staðhæfingu stefnenda um staðsetningu landspildna þeirra og framburð Halldórs Á. Arnórssonar fyrir dómi. Verður stefndi því að bera sönnunarbyrði um að staðsetning spildnanna sé önnur en stefnendur halda fram. Af þessu leiðir að það hefur ekki sérstaka þýðingu hvort á stefnda hafi hvílt skylda til að mæla út leigulönd skv. lögum nr. 55/1921, um skipulag kauptúna og sjávarþorpa, eða hvort skylda hafi hvílt á stefnda samkvæmt skipulagslögum nr. 19/1964 eða lögum nr. 73/1997 til að láta gera uppdrátt af landspildum stefnenda. Stefndi heldur því fram að landspilda nr. 432b, samkvæmt samningi Sveins Sveinssonar, hafi verið staðsett þar sem stefnendur halda fram að spildur þeirra séu. Ekki verður horft framhjá norðurstefnu á uppdrættinum sem fylgdi samningi Sveins. Miðað við norðurstefnu á uppdrættinum getur landspilda 432b ekki fallið saman við landspildur stefnenda og staðarlýsingar, um að árbakkinn sé ekki nær en 25 metrar og hól í norðurhorni svæðisins, fá þá ekki staðist. Uppdrátturinn gæti allt eins fallið sunnar með ánni Dimmu og strandlengju Elliðavatns, eins og stefnendur hafa bent á. Verður því að leggja til grundvallar að landspildur stefnenda séu á þeim stað sem þau halda fram. Af þessari niðurstöðu leiðir að stefndi getur ekki borið fyrir sig að spildur stefnenda séu innan lögsögumarka Reykjavíkur eða að stefndi hafi þegar leyst til sín land sem stefnendur telja sig eiga tilkall til. Það getur ekki leitt til sýknu stefnda að hann hafi verið í góðri trú um að landspildur stefnenda hafi ekki verið á því svæði sem skipulag stefnda nær til, en bótaskylda samkvæmt 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er óháð því hvort sveitarstjórn hafi verið í góðri eða vondri trú. Auk þess var stefnda kunnugt um að í landi Vatnsenda væri fjöldi leigulanda sem óljóst var um staðsetningar á, eins og fram kemur í málatilbúnaði hans. Þá þykir það ekki hafa sérstaka þýðingu um bótaskyldu stefnda að stefnendur hafi ekki greitt lóðarleigu til stefnda. Vegna skipulagsbreytinga stefnda á því svæði sem um ræðir, sem tekur til landspildna stefnenda, og með hliðsjón af 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, verður fallist á viðurkenningarkröfu stefnenda um bótaskyldu stefnda vegna skerðingar á lóðarleiguréttindum stefnenda. Í 33. gr. laga nr. 73/1997 eru ekki nein tímamörk hvað varðar bótarétt og er krafa stefnenda ekki niður fallin fyrir tómlæti. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða hverjum stefnenda um sig 150.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Viðurkennd er bótaskylda stefnda, Kópavogsbæjar, vegna þeirrar skerðingar á lóðarleigurétti stefnenda, Halldórs Á. Arnórssonar, Þórarins Arnórssonar, Sjafnar Arnórsdóttur og Guðrúnar E. Halldórsdóttur, að lóðunum Vatnsendabletti 381 og 382 sem þau hafa orðið fyrir vegna skipulags og uppbyggingar svonefnds Hvarfahverfis í Kópavogsbæ. Stefndi greiði stefnendum hverjum um sig 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 495/2009	Kærumál Afhending gagna Skjal Verjandi Sératkvæði	Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að fá afhent endurrit af skýrslum á hljóð- og mynddiski af öðrum sakborningum og vitnum í máli gegn honum sem var til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara. Talið var að skylda til afhendingar afrita skjala máls, samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, næði einungis til afrita af skjölum í pappírsformi en ekki til eftirgerðar af öðrum gögnum hvort heldur eru hljóð- eða mynddiskar. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila þess efnis að sóknaraðili verði skyldaður til að afhenda verjanda hans afrit af skýrslum á hljóð- og mynddiski af vitnum og öðrum sakborningum í máli nr. 090-2009-00012, sem sóknaraðili hefur haft í vörslum sínum í meira en þrjár vikur. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði með dómi gert skylt að afhenda verjanda hans afrit af skýrslum á hljóð- og mynddiski af vitnum og sakborningum í framangreindu máli sem nú er til rannsóknar hjá sóknaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili rannsakar nú kaup Q Iceland Finance ehf. á 5,01% hlut í Kaupþingi banka hf. á árinu 2008 og hefur varnaraðili réttarstöðu sakbornings við þá rannsókn. Skýrslur af sakborningum og vitnum í málinu hafa verið teknar upp í hljóði og mynd. Sóknaraðili tók þá ákvörðun að yfirheyrslurnar yrðu endurritaðar orðrétt og er það í samræmi við b. lið 12. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl., en endurritun hefur dregist. Verjandi varnaraðila óskaði eftir því 10. ágúst 2009 að fá afhent afrit af öllum rannsóknargögnum málsins sem höfðu bæst við eftir afhendingu rannsóknargagna 2. júlí sama ár. Þann 13. ágúst voru gögnin afhent að undanskildum afritum af skýrslum á hljóð- og mynddiskum af sakborningum og vitnum. Skýrsla af varnaraðila sjálfum var þó afhent á mynddiski. Verjanda var boðin aðstaða til að kynna sér upptökur af öðrum yfirheyrslum. Taldi sóknaraðili að með þessu hefði hann uppfyllt skyldu sína samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Þá var verjandanum tilkynnt að sóknaraðili hefði í hyggju að afhenda skýrslur af sakborningum og vitnum í endurriti eftir því sem þau yrðu til. Með bréfi 17. ágúst krafðist verjandinn þess því að héraðsdómur úrskurðaði um skyldu sóknaraðila til að afhenda sér afrit af skýrslum á hljóð- og mynddiski af öðrum sakborningum og vitnum í málinu sem verið hefðu í vörslum sóknaraðila í meira en þrjár vikur. Til stuðnings kröfunni vísaði hann til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari því að sóknaraðila væri skylt að afhenda verjanda varnaraðila umrædd gögn þar sem ekki væri um skjöl að ræða í merkingu ákvæðisins. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 segir að verjandi skuli jafnskjótt og unnt sé fá afrit af öllum skjölum máls sem varði skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu, og eigi síðar en þegar þrjár vikur eru liðnar frá því að þau hafi orðið til eða komist í vörslur lögreglu. Þá segir í 3. mgr. ákvæðisins að lögregla geti synjað verjanda um aðgang að einstökum skjölum og öðrum gögnum meðan á rannsókn máls standi ef öryggi ríkisins eða almennings er í húfi ellegar brýnir einkahagsmunir annarra en skjólstæðings hans eða samskipti við yfirvöld í öðrum ríkjum standa því í vegi. Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 88/2008 er sérstaklega fjallað um hagsmuni þriðja manns og til þess vísað að litið hafi verið til slíkra atriða í dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 432/1999 sem var kveðinn upp 29. október 1999 og birtur í dómasafni réttarins það ár á bls. 3944. Segir í athugasemdunum að rétt þyki að lögfesta vernd einkahagsmuna annarra en skjólstæðings verjanda. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 88/2008 skal það sem fram kemur við skýrslutöku hljóðritað, tekið upp á myndband eða mynddisk eða ritað af þeim sem skýrslu tekur. Samkvæmt 12. gr. reglugerðar nr. 651/2009, sbr. 67. gr. laganna, skal fyrirkomulag við skráningu framburðar sem tekinn er upp vera með einhverjum þeim hætti sem hér er talinn: „a. Samantekt, sem byggð er á upptökunni, er rituð eftir á sem skýrsla; b. Orðrétt endurrit upptöku skráð eftir á; c. Skýrsla er skráð, því sem næst orðrétt, samhliða upptöku.“ Til þess að vanda sem best rannsókn málsins kveðst sóknaraðili hafa ákveðið að skýrslutökur í því skuli endurritaðar í samræmi við b. lið 12. gr. reglugerðarinnar og að endurritin verði afhent verjanda varnaraðila. Þá er í 18. gr. mælt fyrir um að verjandi, sakborningur og réttargæslumaður eigi rétt á að hlýða eða horfa á upptöku lögregluyfirheyrslu. Við úrlausn málsins verður leitað orðskýringar á hugtakinu skjal í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Orðið kemur víða fyrir í lögum, en ljóst er að það er ekki ætíð notað í nákvæmlega sömu merkingu. Í sumum tilvikum verður það skýrt eftir almennum málskilningi og á þá ekki við um gögn í öðru formi en pappír með áletruðum texta, myndum eða öðru efni. Í öðrum tilvikum verður það skýrt rýmra þannig að það geti einnig tekið til gagna, sem birtast í öðru formi en á pappír. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 er í senn fjallað annars vegar um skjöl og hins vegar önnur gögn, þar sem sitt hvor reglan gildir um meðferð þeirra án þess að frekari skýring sé gefin á því hvað felist í hvoru um sig. Lög á sviði réttarfars hafa að geyma fjölmörg ákvæði, þar sem með ýmsu móti er kveðið á um skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn og meðferð þeirra. Hefðbundin skýring á þessu sviði réttarins er sú að með skjölum er átt við gögn í pappírsformi, en annað falli undir það að vera önnur sýnileg sönnunargögn. Ekki eru efni til að telja annað eiga við um ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 að þessu leyti og breytir engu þótt þar sé rætt um önnur gögn, en ekki önnur sýnileg sönnunargögn. Almenn málnotkun á orðinu skjal styður þessa skýringu. Afhendingarskylda samkvæmt lagagreininni tekur samkvæmt því til afrita af skjölum sem eru í pappírsformi, en ekki til eftirgerðar af öðrum gögnum hvort heldur eru hljóð- eða mynddiskar. Skiptir ekki máli við skýringu ákvæðisins þótt tækniframfarir geri út af fyrir sig kleift að fjölfalda gögn, sem koma fyrir í öðru formi, sem áður var ekki unnt eða erfitt að gera. Samkvæmt framanröktu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, er kveðið svo á að verjandi skuli jafnskjótt og unnt er fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu. Lögregla geti þó neitað að veita verjanda aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum í allt að þrjár vikur frá því að þau urðu til eða komust í vörslur hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Sóknaraðili afhenti verjanda varnaraðila gögn 13. ágúst 2009 en tók meðal annars fram í bréfi til verjandans þann dag að undan væru skilin afrit af „skýrslum á hljóð- og mynddisk af vitnum og öðrum er hafa hlotið réttarstöðu sakbornings en skjólstæðingi yðar. Af því tilefni skal tekið fram að sérstakur saksóknari hefur afráðið að svo stöddu að afhenda þau gögn í endurriti eftir því sem þau verða til.“ Í greinargerð til héraðsdóms 24. ágúst 2009 byggði sóknaraðili synjun sína meðal annars á 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Kom fram í bréfinu að á hljóð- og mynddiskum sem vörðuðu yfirheyrslur yfir öðrum en varnaraðila væri að mati sóknaraðila efni sem varðaði persónuleg málefni þeirra sem í hlut ættu. Væri slíkt efni lagt í hendur verjanda „opnist möguleiki á að efnið fari víðar, t.a.m. gerir 4. mgr. 37. gr. sömu laga ráð fyrir að umbjóðandi hans fái aðgang að gögnum og ekki er unnt að hafa áhrif á í hvaða hendur þau rata eftir það. Fordæmi eru fyrir því að gögn úr sakamálum séu birt opinberlega eftir að þau hafa verið afhent verjendum og er skemmst að minnast þess að öll gögn Baugsmálsins eru fyrirliggjandi á vefnum ...“. Í greinargerð til Hæstaréttar færir sóknaraðili fram frekari röksemdir fyrir því að undantekningarregla 3. mgr. 37. gr. eigi við í málinu, þó að ekki sé sérstaklega gerð grein fyrir hvaða persónuupplýsingar um aðra en varnaraðila komi fram á hljóð- og mynddiskunum sem réttlæti synjun á afhendingu á afriti þeirra. Niðurstaða hins kærða úrskurðar er byggð á skýringu á orðinu skjal í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Er þar talið að orðið merki pappír með áletruðum texta, myndum, teikningum eða öðru svipuðu. Ekki þurfi að afrita og afhenda verjendum önnur gögn sakamáls en þau sem séu á skjölum jafnvel þó að hægt sé að afrita þau eins og þau gögn sem varnaraðili krefjist að verði afhent verjanda sínum. Var kröfum varnaraðila því hafnað. Í 66. gr. laga nr. 88/2008 er gert ráð fyrir að framburðarskýrslur við rannsókn sakamála séu hljóðritaðar eða teknar upp á myndband eða mynddisk. Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laganna um afhendingu rannsóknargagna til verjanda eiga að tryggja réttaröryggi hans og möguleika til málsvarnar. Öll sömu sjónarmið sem að þessu lúta eiga við, þó að rannsakandi hafi í samræmi við 1. mgr. 66. gr. laganna hljóðritað skýrslur eða tekið þær upp á mynddisk í stað þess að skrá þær á pappír. Þá má nefna að í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, þar sem fjallað er um heimild til að kæra úrskurði héraðsdómara til Hæstaréttar, er notað orðalagið „afrit af gögnum“, og er ljóst að þar er átt við gögn sem unnt er að afrita án tillits til gerðar þeirra. Með vísan til alls þessa tel ég að túlka beri ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 þannig að því verði beitt um afrit hljóðrita og mynddiska. Samkvæmt þessu ber verjanda réttur til að fá slík gögn afhent nema þau séu sérstaklega undanþegin með öðrum ákvæðum laganna. Krafa varnaraðila lýtur að afhendingu gagna sem orðið hafa til í rannsókninni á hendur honum. Sóknaraðili vísar, svo sem fyrr sagði, til þess að á þeim sé að finna persónuupplýsingar um aðra en varnaraðila. Byggir hann á 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 þar sem meðal annars er kveðið svo á að brýnir einkahagsmunir annarra en skjólstæðings verjanda standi í vegi fyrir afhendingu. Í ákvæðinu er kveðið á um að bera megi slíka synjun undir dómara, svo sem raunin hefur orðið í þessu máli. Sóknaraðili hefur ekki gert grein fyrir því við rekstur málsins hvaða brýnir einkahagsmunir annarra en varnaraðila standi því í vegi að verjandi hans fái í hendur þau afrit sem um er deilt. Ekkert hald er í rétti til að bera synjun rannsakanda undir dóm ef þar dugir til staðfestingar á synjun að rannsakandi skýri aðeins frá afstöðu sinni til umræddra hagsmuna án þess að gera efnislega grein fyrir þeim þannig að dómari geti lagt sjálfstætt mat á réttmæti synjunar. Tel ég því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi og fallast á kröfu varnaraðila. I Málið barst dóminum 17. ágúst sl. og var þingfest 20. sama mánaðar. Það var tekið til úrskurðar 25. ágúst sl. Sóknaraðili er X, til heimilis [...]. Varnaraðili er sérstakur saksóknari samkvæmt lögum nr. 135/2008. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði skyldaður til að afhenda verjanda sínum afrit (endurrit) af skýrslum á hljóð- og mynddiski af vitnum og öðrum sakborningum í máli nr. 090-2009-00012, en í málinu sætir sóknaraðili rannsókn sem sakborningur. Krafan nær til hljóð- og mynddiska sem hafa verið í vörslum varnaraðila í meira en 3 vikur. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Sóknaraðili sætir nú rannsókn varnaraðila sem sakborningur í ofangreindu máli. Verjandi hans krafðist þess að fá afhent afrit af öllum rannsóknargögnum er bæst höfðu við rannsókn málsins eftir að honum voru afhent gögn 2. júlí sl. Verjandinn kveðst hafa fengið afhent umbeðin gögn að undanskildum afritum af skýrslum á hljóð- og mynddiski af vitnum og öðrum er hafa réttarstöðu sakbornings nema sóknaraðila sjálfum. Hins vegar hafi varnaraðili boðið verjandanum aðstöðu til að kynna sér gögnin. Varnaraðili kveðst hafa afhent verjandanum afrit af öllum skjölum málsins og hafa til reiðu aðstöðu fyrir verjandann til að kynna sér önnur gögn. Þá séu þau endurrituð á pappír og afhent jafnóðum sem endurritun lýkur. Önnur gögn en afrit af skjölum eigi hins vegar ekki að afhenda. Sóknaraðili byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 eigi verjandi rétt á að fá endurrit af öllum skjölum er mál varða og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn. Lögreglan geti aðeins takmarkað afhendingu gagnanna í tiltekinn tíma eftir að þau urðu til, telji hún rannsókn málsins geta skaðast við afhendingu þeirra. Eftir þann tíma sé það meginreglan að gögnin beri að afhenda. Samkvæmt lagaákvæðinu eigi að útvega verjanda aðstöðu til að hann geti kynnt sér önnur gögn, en með því sé átt við gögn sem ekki er unnt að afrita eins og vopn, fíkniefni og þess háttar. Gögn þau sem hér um ræðir sé hins vegar hægt að afrita og beri því, samkvæmt greindu lagaákvæði, að afhenda þau í endurriti á hljóð- og mynddiski. Varnaraðili byggir á því að samkvæmt nefndri lagagrein sé sér aðeins skylt að afhenda verjanda sóknaraðila afrit af skjölum og það hafi verið gert. Þá hafi verið útbúin aðstaða til að verjendur geti kynnt sér önnur gögn, þar á meðal þau gögn sem krafist er afrita af í málinu. Samkvæmt lagagreininni sé ekki skylt að afhenda afrit á hljóð- og mynddiskum, en hins vegar sé efni þeirra endurritað eftir því sem mannafli leyfir og endurritin afhent verjandanum. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að verjandi skuli, jafnskjótt og unnt er, fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu. Fyrirvarar á afhendingu gagna sem greinir í ákvæðinu koma ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Orðið skjöl í ákvæðinu verður að skilja samkvæmt almennri merkingu orðsins, það er pappír með áletruðum texta, myndum, teikningum eða öðru svipuðu. Ekkert í lagaákvæðinu sjálfu, greinargerðinni eða öðrum gögnum bendir til þess að skilja eigi orðið skjöl með öðrum hætti. Þau gögn sakamáls sem eru á skjölum á að afrita og afhenda verjendum, en önnur gögn þarf ekki að afrita og afhenda verjendum jafnvel þótt hægt væri að afrita þau eins og þau gögn sem sóknaraðili krefst að afhent verði verjanda hans. Samkvæmt þessu er kröfum sóknaraðila hafnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Kröfum sóknaraðila er hafnað.
Mál nr. 784/2017	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22.desember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað vægara úrræði verði beitt, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og honum ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur.Sóknaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar er fallist á að fram sé kominn rökstuddur grunur um aðvarnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og aðfullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til þess að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi þanntíma sem krafist er. Verður úrskurðurinn því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 12.desember 2017Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desembernk. kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðaná gæsluvarðhaldinu stendur.Ígreinargerð lögreglu kemur fram aðlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar um nokkurt skeiðmál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengist innflutningi fíkniefna ogpeningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi við pólsk oghollensk yfirvöld. Rannsókn málsins beinist að eigendum fyrirtækisins [...]ehf. sem reki þrjár matvöruverslanir að [...], [...] og [...]. Fyrirtækið sé íeigu Y og Z. Z sé bróðir kærða og búsettur í Hollandi. Lögreglan hafi viðrannsókn sína aflað upplýsinga og gagna þess efnis að verslunin hafi veriðstofnuð fyrir fjármuni sem hafi verið ágóði af brotastarfsemi Y, meðeigandahans Z og fleiri aðila er tengist versluninni þ.á.m. kærða X. Lögregluhafi einnig borist upplýsingar um að kærði X eigi aðild í innflutningifíkniefna hingað til lands. Þá hafi peningaþvættisskrifstofu einnig boristtilkynningar vegna reiðufjárumsvifa hans. Við rannsókn málsins hafi lögreglaaflað m.a. bankagagna frá bankareikningum kærða og megi þar sjá mikilfjárhagsleg umsvif sem virðist ekki vera í samræmi við skráðar tekjur og gefitilefni til frekari rannsóknar. Niðurstaða greiningar lögreglu á fjármálumkærða á þessu tímabili sé sú aðverulegur munur sé á tekjum samkvæmt opinberri skráningu og raunverulegumfjárumsvifum. Þá veki sérstaka athygli lögreglu háar reiðufjárinnlagnir ábankareikning hans vegna þess tímabils sem þegar hafi verið skoðað. Einnig séljóst af þeim gögnum sem lögregla hafi aflað að um sé að ræða veruleggjaldeyriskaup af hálfu kærða.Tilviðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöld haft til rannsóknarmál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlega óskað eftir aðstoðlögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Í máli pólsku lögreglunnar sé kærðiundir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti þar sem kærðihafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komið að inn- og útflutningi áótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslands. Telji pólskalögreglan að kærði hafi hagnast um tíu milljónir króna á þess konar ólöglegumviðskiptaháttum. Hafi pólsk yfirvöld óskað formlega eftir því við íslenskyfirvöld að kærði verði handtekinn og yfirheyrður vegna þessa. Ígreinargerðinni kemur fram að nánar sé vísað í fyrirliggjandi gögn hvaðvarði rökstuðning lögreglu með kröfu umgæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Íljósi ofangreinds og þeirra gagna sem lögreglan hafi aflað sé kærði undirrökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti.Kærði hafi verið handtekinn fyrr í dag og leit framkvæmd á heimili hans, hjáöðrum sakborningum og í verslunum [...]. Við leitirnar hafi verið lagt hald ámikið magn af gögnum, símum, tölvum, bókhald félagsins ofl. og sé ljóst aðlögregla þurfi nú að fara yfir haldlögð gögn og sé mjög mikilvægt að lögreglanfái tækifæri til að bera gögnin undir kærða sjálfstætt á meðan hann sætigæsluvarðhaldi. Talsvert reiðufé, sem nemi andvirði nokkurra milljóna króna,hafi fundist á heimili kærða og annarra sakborninga. Telji lögregla brýnanauðsyn á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessu stigi máls þarsem ljóst sé að ef kærði gengur laus þá geti hann sett sig í samband við meintasamverkamenn, eða þeir sett sig í samband við hann, sem og möguleg vitni. Þágeti kærði einnig komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglu hafi ekkitekist að leggja hald á nú þegar. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr.98. gr. sömu laga, sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. NiðurstaðaÍgreinargerð lögreglu kemur fram aðlögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar um nokkurt skeiðmál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengist innflutningi fíkniefna ogpeningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi við pólsk oghollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst að fyrirtækinu [...] ehf. ogaðilum er tengist því. Fyrirtækið sé í eigu Z og Y. Z er bróðir kærða ogbúsettur í Hollandi. [...] ehf. sem reki þrjár matvöruverslanir staðsettar að [...],[...] og [...]. Lögreglan hafi við rannsókn sína aflað upplýsinga og gagna þessefnis að verslunin hafi verið stofnuð fyrir fjármuni sem voru ágóði afbrotastarfsemi kærða og meðeiganda hans Z, en hann sé búsettur í Hollandi.Samkvæmt upplýsingum og gagna sem lögregla hafi aflað við rannsókn sína komifram að verslunin hafi verið stofnuð fyrir fjármuni sem hafi verið ágóði afbrotastarfsemi framangreindra aðila og fleir sem tengist versluninnni.Viðrannsókn málsins hafi lögreglu borist upplýsingar þess efnis að kærði standi aðinnflutningi á fíkniefnum hingað til lands. Þá kemur jafnframt fram ígreinargerð að peningaþvættisskrifstofu hafi borist tilkynningar umreiðufjárumsvif kærða. Rannsókn lögreglu á bankagögnum hafi leitt í ljós aðfjárhagsleg umsvif kærða séu ekki í samræmi við skráðar tekjur og háarreiðufjárinnlagnir á reikning hans á því tímabili sem hafi verið skoð. Einnigséu um veruleg gjaldeyriskaup af hálfu kærða að ræða.Tilviðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöld haft til rannsóknarmál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlega óskað eftir aðstoðlögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Í máli pólsku lögreglunnar sé kærðiundir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti þar sem kærðihafi á skipulegan hátt með öðrum aðilum komið að inn- og útflutningi áótilgreindu magni af fíkniefnum frá Póllandi til Íslands og Bretlands. Teljipólska lögreglan að kærði hafi hagnast um hundruð milljóna króna á þess konarólöglegum viðskiptaháttum. Hafi pólsk yfirvöld gefið út evrópska handtökuskipuná hendur kærða vegna þessa máls og óskað eftir því formlega við íslensklögregluyfirvöld að kærði verði handtekinn hér á landi. Kærðivar handtekinn fyrr í dag og leit framkvæmd á heimili hans og í verslunum [...]ehf. sem og hjá öðrum sakborningum. Við leitirnar hafi verið lagt hald á mikiðmagn af gögnum, símum, tölvum, bókhald félagsins ofl. og sé ljóst að lögreglaþurfi nú að fara yfir haldlögð gögn og sé mjög mikilvægt að lögreglan fáitækifæri til að bera gögnin undir kærða sjálfstætt á meðan hann sætigæsluvarðhaldi. Fallister á það með lögreglu að kærði sé í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semlögreglan hefur aflað sér að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild aðstórfelldu fíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti. Ætluð brot kærða eru talinvarða við 175. gr. a, 173. gr. a og 264.gr. almennra hegningarlaga og getavarðað allt að 6 ára fangelsi og eftir atvikum 12 ára fangelsi. Þáer fallist á að brýna nauðsyn beri til að kærði sæti gæsluvarðhaldi í einangruná þessu stigi máls þar sem kærði gæti sett sig í samband við meintasamverkamenn eða þeir haft samband við hann, og möguleg einnig vitni. Þá ernauðsynlegt að tryggja kærði nái ekki að spillaeða koma undan gögnum er lögreglu hefur ekki þegar tekist að leggja haldá nú þegar. Dómari fellst ekki á með verjanda að vægari úrræði komi til greinaí máli þessu. Þá eru ekki á þessu stigi efni til að marka gæsluvarðhaldiskemmri tíma þar sem með hliðsjón af atvikum öllum, gögnum málsins og því semrakið hefur verið, bendir allt til að rannsókn verði umfangsmikil og teygi sigtil annarra landa. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna, alvarleika málsins og a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er fallist á að krafan skuli náfram að ganga eins og hún er sett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Umheimild til einangrunar meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr.98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2.mgr. 98. gr. sömu laga en eins ograkið hefur verið krefjast brýnirrannsóknarhagsmunir þess að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldistendur. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði,X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22. desember 2017, kl.16:00. Kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 100/2004	Kærumál Málsástæða Res Judicata Frávísunarúrskurður staðfestur	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G var vísað frá dómi á þeim grundvelli að hann hafi látið undir höfðu leggjast að halda málsástæðum sínum fram í fyrra máli sem dæmt var í Hæstarétti 4. febrúar 1999. Var talið að meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála girti fyrir að G gæti byggt málatilbúnað sinn í málinu á þessum málsástæðum, enda andstætt þeirri reglu ef komast mætti hjá henni með nýrri málssókn. Breytti engu þótt G hefði kosið að haga kröfugerð sinni í þessu máli á annan hátt en í hinu fyrra.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. mars sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 13. febrúar 2004, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst jafnframt kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að sóknaraðili og lögmaður hans verði dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til álita sú krafa hans að lögmanni sóknaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði eða að málskostnaður, sem sóknaraðili var dæmdur til að greiða honum, verði hækkaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði, en ekki eru efni til að fallast á kröfu um að lögmanni hans verði gert að greiða kærumálskostnað með umbjóðanda sínum. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Garðar Björgvinsson, greiði varnaraðila, Sigfúsi Guðmundssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 113/2001	Stjórnsýsla Vanhæfi Umhverfismat Flýtimeðferð	S gerði kröfu um að felldur yrði úr gildi úrskurður umhverfisráðherra þess efnis, að ákvörðun heilbrigðisnefndar skyldi standa óbreytt og S því tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd sína við stækkun svínabús í samræmi við nýsett lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Umrædda ákvörðun sína tók heilbrigðisnefnd að fengnu skriflegu áliti umhverfisráðuneytisins þar sem fram kom sú niðurstaða ráðuneytisins að nefnd lög giltu um breytingu á starfsleyfi fyrir svínabúið. Hæstiréttur féllst á kröfur S og taldi umhverfisráðherra vanhæfan til meðferðar málsins á æðra stjórnsýslustigi. Með úrskurði sínum hefði umhverfisráðherra staðfest, sem æðra sett stjórnvald, ákvörðun lægra setts stjórnvalds, sem reist var á skýrri afstöðu ráðuneytisins sjálfs í þessu tiltekna máli í áðurnefndu bréfi. Það hafi verið skrifað í umboði ráðherra og verði að líta svo á að hann hafi þannig látið í ljós álit sitt á niðurstöðu málsins, á meðan það var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2001. Hann krefst sýknu af dómkröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og greinir í héraðsdómi kvað umhverfisráðherra upp úrskurð 5. desember 2000 þess efnis, að ákvörðun heilbrigðisnefndar Vesturlands frá 13. september 2000 skyldi óbreytt standa og stefndi því tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd sína við stækkun svínabúsins á Melum í Melasveit í samræmi við nýsett lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Umrædda ákvörðun tók heilbrigðisnefnd að fengnu skriflegu áliti umhverfisráðuneytisins 4. september 2000, þar sem fram kom sú niðurstaða ráðuneytisins, að lög nr. 106/2000 giltu um breytingu á starfsleyfi fyrir svínabúið á Melum og félli fyrirhuguð framkvæmd undir a. lið 13. töluliðar 2. viðauka laganna, sbr. ii. lið 19. töluliðar 1. viðauka sömu laga. Stefndi taldi hins vegar, að eldri lög um sama efni nr. 63/1993 ættu að gilda um framkvæmdina, enda hefði Hæstiréttur 13. apríl 2000 fellt úr gildi ákvörðun umhverfisráðherra 30. ágúst 1999 þess efnis, að fyrirhugaðar byggingar og rekstur svínabús stefnda á Melum skyldi sæta umhverfismati samkvæmt þeim lögum. Með úrskurði sínum 5. desember 2000 staðfesti umhverfisráðherra sem æðra sett stjórnvald ákvörðun lægra setts stjórnvalds, sem reist var á skýrri afstöðu ráðuneytisins sjálfs í þessu tiltekna máli í áðurnefndu bréfi. Það var skrifað í umboði ráðherra og verður að líta svo á, að hann hafi þannig látið í ljós álit sitt á niðurstöðu málsins, á meðan það var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi. Ber því með skírskotun til forsendna héraðsdóms að staðfesta hann. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Stjörnugrís hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 16. fyrri mánaðar, er höfðað með stefnu, þingfestri 19. desember síðastliðinn. Stefnandi er Stjörnugrís hf., kt. 600667-0179, Vallá, Kjalarnesi, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að felldur verði úr gildi með dómi úrskurður stefnda frá 5. desember 2000, um að staðfesta þá ákvörðun heilbrigðisnefndar Vesturlands að hafna því að taka til efnislegrar afgreiðslu umsókn stefnanda fyrir stækkun svínabús hans að Melum í Leirár- og Melahreppi Borgarfjarðarsýslu, nema stefnandi tilkynni Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati réttarins. Með beiðni, dagsettri 14. desember 2000, óskaði stefnandi þess, að málið sætti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 og var það samþykkt. Fékk dómarinn málinu úthlutað 30. janúar síðastliðinn, eftir að stefndi hafði skilað greinargerð og skjallegum gögnum af sinni hálfu. I. Árið 1993 voru sett sérstök lög um mat á umhverfisáhrifum, lög nr. 63/1993. Samkvæmt 1. gr. laganna var markmið þeirra að tryggja, að áður en tekin yrði ákvörðun um framkvæmdir sem kynnu, vegna staðsetningar, starfsemi sem þeim fylgir, eðlis eða umfangs, að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfisnáttúru-auðlindir og samfélag, hefði farið fram mat á umhverfisáhrifum, svo og að tryggja að slíkt mat yrði fastur liður í gerð skipulagsáætlana. Í l. mgr. 5. gr. var mælt fyrir í tíu töluliðum um þær framkvæmdir, sem háðar voru mati á umhverfisáhrifum, auk þess sem þær framkvæmdir, sem taldar voru upp í sérstöku fylgiskjali með lögunum, en ekki voru tilgreindar í 1. mgr., skyldu háðar slíku mati, sbr. 2. mgr. 5. gr. Í l. mgr. 6. gr. laganna sagði, að umhverfisráðherra væri heimilt, að fengnu áliti skipulagsstjóra, að ákveða að tiltekin framkvæmd eða framkvæmdir, sem kynnu að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag, en ekki var getið í 5. gr., yrðu háðar mati samkvæmt lögunum. Var ráðherra ætlað að leita umsagna þar til greindra aðila, áður en ákvörðun yrði tekin. Með lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, sem tóku gildi 6. júní 2000, voru lög nr. 63/1993 felld úr gildi. Er markmið hinna nýju laga hið sama og hinna eldri, ásamt því að stuðla að samvinnu aðila og að kynna almenningi umhverfisáhrif framkvæmdar, þannig að almenningur geti komið að athugasemdum og upplýsingum, áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar er kveðinn upp, sbr. a-c lið l. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. eru framkvæmdir, sem tilgreindar eru í l. viðauka við lögin, ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Framkvæmdir, sem tilgreindar eru í 2. viðauka laganna, skulu háðar mati á umhverfisáhrifum, þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar, sbr. 1. mgr. 6. gr. Ef fyrirhuguð framkvæmd er tilgreind í 2. viðauka, er framkvæmdaraðila skylt að tilkynna Skipulagsstofnun um hana, sbr. 2. mgr. 6. gr. Skal stofnunin taka ákvörðun um matsskyldu innan fjögurra vikna og við þá ákvörðun fara eftir viðmiðum í 3. viðauka við lögin. Ákvörðunina má kæra til umhverfisráðherra og er kærufrestur 4 vikur frá því að niðurstaða stofnunarinnar er kynnt hlutaðeigandi og almenningi, sbr. 3. mgr. 6. gr. Með kaupsamningi, dagsettum 3. maí 1999, keypti stefnandi jörðina Mela í Leirár- og Melahreppi í Borgarfjarðarsýslu til að reisa þar svínabú. Kaupverð var 26.000.000 króna. Ætlaði stefnandi að ala grísi á búinu, sem fluttir yrðu þangað frá öðru búi stefnanda að Vallá á Kjalarnesi í Reykjavík og svínabúi að Hýrumel í Hálsasveit í Borgarfjarðarsýslu, en stefnandi hafði gert samstarfssamning þar að lútandi við eigendur þess. Alls var gert ráð fyrir 8.000 grísum á búinu að Melum að meðaltali eða um 20.000 á ári. Stefnandi hóf þegar undirbúning að byggingu og starfrækslu búsins. Lét hann gera uppdrætti af jörðinni og jarðarhúsum, auk þess sem þegar var kannað með nauðsynlegar leyfisveitingar. Þá lét stefnandi vinna deiliskipulag af lóð á jörðinni, þar sem búið skyldi reist. Var deiliskipulagið samþykkt af hreppsnefnd Leirár- og Melahrepps þann 30. júlí 1999 og auglýst, að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar í B-deild Stjórnartíðinda. Nokkru eftir að tillaga að deiliskipulagi lóðarinnar hafði verið auglýst í Lögbirtingablaði lögum samkvæmt barst stefnda erindi Jóns Kr. Magnússonar og fjölskyldu hans frá Melaleiti í Leirár- og Melahreppi, sem er næsti bær við umrædda jörð stefnanda, samkvæmt bréfi, dagsettu 29. júní 1999. Var ráðherra þar tilkynnt með vísan til 6. gr. þágildandi laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993 og 8. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum nr. 179/1994, að fyrirhugaðar framkvæmdir á Melum kynnu að mati bréfritara að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag. Stefndi óskaði með bréfi 16. júlí 1999 eftir áliti skipulagsstjóra ríkisins á því, hvort framkvæmdin hefði í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag og skyldi því sæta mati á umhverfisáhrifum samkvæmt ofangreindum lögum. Barst álit skipulagsstjóra með bréfi, dagsettu 29. júlí 1999, og lagði hann til, að stefndi ákvæði samkvæmt fyrrgreindri lagagrein, að bygging og rekstur svínabús á jörð stefnanda yrði háð mati á umhverfisáhrifum. Í bréfi umhverfisráðherra (sem hér á eftir verður nefndur stefndi) til lögmanns stefnanda, dagsettu 30. ágúst 1999, kom fram sú ákvörðun, að meta bæri umhverfisáhrif fyrirhugaðrar byggingar og reksturs svínabús á Melum samkvæmt lögum nr. 63/1993. Sótti stefndi lagastoð fyrir ákvörðun sinni í 6. gr. nefndra laga. Stefnandi taldi ákvörðunina ólögmæta. Með stefnu, útgefinni 5. október 1999, höfðaði hann mál á hendur stefnda til að fá ákvörðunina fellda úr gildi. Var stefndi sýknaður með dómi héraðsdóms 23. desember sama ár, en með dómi Hæstaréttar Íslands 13. apríl 2000 var ákvörðun stefnda felld úr gildi. Þegar ljóst var sumarið 1999, að stefnandi fengi ekki útgefin byggingar- og starfsleyfi fyrir svínabúi af þeirri stærð, sem hann fyrirhugaði á Melum, sbr. 12. gr. a. þágildandi laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993, sótti hann 26. júlí 1999 um byggingarleyfi fyrir öðru svínahúsi af tveimur, sem ætlunin hafði verið að byggja samkvæmt teikningum, er lagðar höfðu verið fyrir byggingarnefnd. Umsókn stefnanda var samþykkt þann 13. ágúst 1999 og byggingarleyfi veitt 26. ágúst 1999. Þann 7. ágúst 1999 sótti stefnandi um starfsleyfi fyrir 2.950 grísa búi. Gaf heilbrigðiseftirlit Vesturlands út starfsleyfi fyrir svínabú stefnanda á Melum 22. desember 1999 fyrir þauleldi á fráfærugrísum, þar til þeir ná sláturstærð, í svínahúsi, þar sem ekki skulu hýstir fleiri en 2.950 grísir samtímis. Daginn eftir áðurnefndan dóm Hæstaréttar, sótti stefnandi um byggingarleyfi fyrir hinu svínahúsi sínu og breytingu á starfsleyfi vegna stækkunar búsins, þar sem ljóst var af dóminum, að stefnda hafði verið óheimilt að taka ákvörðun um, að búið skyldi háð mati á umhverfisáhrifum. Var samþykkt að veita byggingarleyfi á fundi byggingarnefndar 27. apríl 2000 og var það gefið út 15. maí 2000. Í ofangreindri umsókn um starfsleyfi sagði, að stefnandi hefði í hyggju að vera með um 7.840 - 8.960 svín á hverjum tíma í tveimur húsum. Á fundi heilbrigðisnefndar Vesturlands 17. maí 2000 var samþykkt að senda Skipulagsstofnun bréf, þar sem álit nefndarinnar, um að ekki þyrfti að óska eftir mati á umhverfisáhrifum, kæmi fram. Jafnframt var samþykkt, að nýtt starfsleyfi yrði auglýst eftir l. júní 2000, kæmu ekki athugasemdir frá stofnuninni. Með bréf Skipulagsstofnunar, dagsettu 29. maí 2000, var vísað til laga um mat á umhverfisáhrifum, sem ekki höfðu tekið gildi, þar sem kveðið var á um í viðauka, að stöðvar, þar sem fram færi þauleldi svína með 3.000 stæði fyrir alisvín (yfir 30 kg) eða fleiri, væru ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Samkvæmt 16. gr. laganna væri óheimilt að gefa út leyfi fyrir matsskyldri starfsemi, fyrr en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum lægi fyrir. Með rafpósti til heilbrigðisfulltrúa á Vesturlandi 2. júní 2000 var því lýst yfir af hálfu Skipulagsstofnunar, að rekstur svínabúsins væri matsskyld framkvæmd samkvæmt nýsamþykktum lögum um mat á umhverfisáhrifum. Var þá ákveðið á fundi heilbrigðisnefndar Vesturlands 9. júní 2000 að auglýsa fyrirliggjandi starfsleyfisdrög. Segir þar, að leyfið skuli gilda fyrir þauleldi á fráfærugrísum, þar til þeir ná sláturstærð í svínahúsi, þar sem ekki skulu hýstir fleiri en 8.404 grísir samtímis. Í greinargerð með starfsleyfisdrögunum er sérstaklega vísað til hæstaréttardómsins frá 13. apríl 2000. Starfsleyfisdrögin voru send stefnanda, Hollustuvernd ríkisins, yfirdýralækni, Náttúruvernd ríkisins og hreppsnefnd Leirár- og Melahrepps til umsagnar og þar að auki auglýst í tveimur héraðsfréttablöðum. Á fundi heilbrigðisnefndar Vesturlands 10. ágúst 2000 var ákveðið að leita álits stefnda á því, hvort breytingar á starfsleyfi stefnanda þyrftu að sæta mati á umhverfisáhrifum. Var sú spurning lögð fyrir stefnda, hvort nefndinni væri heimilt að gefa út starfsleyfi í samræmi við eldri lög um mat á umhverfisáhrifum og áðurnefndan dóm Hæstaréttar eða hvort nýsett lög um mat á umhverfisáhrifum giltu um breytingu á starfsleyfinu, þannig að fram yrði að fara mat á umhverfisáhrifum. Í bréfi stefnda til nefndarinnar frá 4. september 2000 kemur fram, að það sé niðurstaða stefnda, að nýsett lög um mat á umhverfisáhrifum gildi um breytingu á starfsleyfi fyrir svínabúið að Melum og falli fyrirhuguð framkvæmd undir a-lið 13. tölul. 2. viðauka laganna, sbr. ii.-lið 19. tölul. 1. viðauka. Vísar stefndi þar til úrskurðar síns sama dag í máli Salar Islandica, þar sem úrskurðað hafi verið um lagaskil eldri og gildandi laga um mat á umhverfisáhrifum. Hafi þar verið komist að þeirri niðurstöðu, að beita bæri lögum nr. 106/2000 um umsóknir um útgáfu á starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem félli undir framangreind lög, sem borist höfðu fyrir gildistöku laganna og hefðu ekki hlotið afgreiðslu þann dag. Í framhaldi af því var samþykkt tillaga á fundi heilbrigðisnefndarinnar 13. sama mánaðar, þar sem meðal annars segir í niðurlagi, að í ljósi afstöðu stefnda samþykki nefndin að benda kæranda á, að áður en starfsleyfi getur verið afgreitt, skuli fyrirtækið tilkynna til Skipulagsstofnunar um fyrirhugaða framkvæmd sína, sbr. 6. gr. og g. lið 1. tl. 2. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Var stefnanda tilkynnt umrædd ákvörðun með bréfi, dagsettu 18. september 2000, sem honum barst 22. sama mánaðar. Fól framangreind ákvörðun nefndarinnar það í sér, að umsókn kæranda um starfsleyfi yrði ekki tekin til efnislegrar afgreiðslu, fyrr en kærandi hefði tilkynnt framkvæmdina til Skipulagsstofnunar í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000. Taldi stefnandi ákvörðun nefndarinnar ólögmæta og að henni væri skylt að taka umsóknina til efnislegrar afgreiðslu, án skilyrða um tilkynningu til Skipulagsstofnunar. Kærði hann ákvörðunina til stefnda, sem staðfesti hana með úrskurði 5. desember 2000. Áður hafði stefndi með bréfi, dagsettu 23. október 2000, tekið ákvörðun um, að einn tilgreindur starfsmaður sinn og einhverjir ónefndir myndu ekki taka þátt í meðferð kærumálsins, en að öðru leyti hafnað kröfu stefnanda um að stefndi og undirmenn hans vikju sæti við meðferð málsins. II. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á, að stefndi hafi verið vanhæfur til að úrskurða í kærumáli hans. Hafi stefndi tilkynnt þá niðurstöðu sína í bréfi 4. september 2000, að lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum giltu um stækkun svínabús stefnanda og að fyrirhuguð framkvæmd félli undir a-lið l3. tl. 2. viðauka laganna, sbr. ii. lið 19. tölul. l. viðauka. Meðan umsókn stefnanda var enn til meðferðar heilbrigðisnefndar hafi stefndi því þegar verið búinn að komast að þeirri niðurstöðu í málinu, að starfsleyfi til handa stefnanda yrði ekki gefið út, nema áður yrði gætt ákvæða laga nr. 106/2000. Af gögnum málsins megi ráða, að heilbrigðisnefnd hafi ekki talið framangreind lög standa í vegi því, að starfsleyfi yrði gefið út. Afstaða stefnda, sem fram komi í bréfi hans frá 4. september 2000, hafi því haft afgerandi þýðingu á hina kærðu ákvörðun í máli þessu, eins og fram komi í fundargerð nefndarinnar 13. sama mánaðar. Við afgreiðslu málsins hafi nefndin átt að taka sjálfstæða ákvörðun um, hvort starfsleyfi yrði gefið út eða ekki, þ.m.t. hvort lög nr. 106/2000, sem tekið hafi gildi um tveimur mánuðum frá umsókn um stækkun og um tíu mánuðum eftir margumrædda ákvörðun stefnda, breyttu einhverju um afgreiðslu þess. Ákvörðun nefndarinnar um synjun eða veitingu starfsleyfis hefði síðan verið unnt að kæra til stefnda, hefði einhver talið ástæðu til, sbr. 2. mgr. 32. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998. Hefði stefndi þá m.a. getað tekið afstöðu til þeirrar hugsanlegu málsástæðu, hvort lög nr. 106/2000 breyttu einhverju í máli stefnanda og kveðið upp úrskurð á grundvelli þess. Í stað þess hafi stefndi kveðið upp úr um það, meðan umsókn stefnanda var enn til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi, að ekki væri unnt að gefa út leyfið, nema áður yrði tilkynnt um framkvæmdina til Skipulagsstofnunar í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000. Hafi stefndi því augljóslega komist að niðurstöðu í málinu, áður en kæra í því lá fyrir, og það án þess að stefnanda hefði verið gefinn nokkur kostur á að koma á framfæri athugasemdum sínum eða gæta andmælaréttar síns, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi niðurstaða stefnda í áðurnefndu bréfi orðið til þess, að heilbrigðisnefnd taldi sér ekki unnt að taka umsókn stefnanda til efnislegrar afgreiðslu. Stefnandi telji, að stefndi hafi beinlínis mælt fyrir um afgreiðslu málsins á lægra stjórnsýslustigi og þar með tekið slíkan þátt í meðferð þess, eða a.m.k. haft slík afskipti af málinu, meðan það var til meðferðar hjá heilbrigðisnefnd Vesturlands, að það hafi valdið vanhæfi hans til meðferðar kærumáls stefnanda, sbr. 4. tölul. 3. gr. stjórnsýslulaga. Í öllu falli hafi afskipti stefnda verið með þeim hætti, að líta verði svo á, að fyrir hendi hafi verið þær aðstæður í skilningi 6. tölul. 3. gr. sömu laga, sem til þess væru fallnar að draga óhlutdrægni hans við meðferð kærumáls stefnanda með réttu í efa. Undir áðurnefnt bréf til Heilbrigðisnefndar Vesturlands hafi skrifað f.h. stefnda, Þórður H. Ólafsson, skrifstofustjóri almennrar skrifstofu stefnda, og Sigríður Auður Arnardóttir, deildarstjóri lögfræðideildar stefnda. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda, dagsettu 23. október 2000, segir, að þeir starfsmenn stefnda, sem komið hafi beint að áðurnefndu bréfi stefnda til heilbrigðiseftirlits Vesturlands, dagsettu 4. september 2000, muni ekki taka þátt í meðferð [máls] vegna hinnar kærðu ákvörðunar. Samkvæmt íslenskum stjórnskipunarrétti beri ráðherrar ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum, sbr. m.a. 13. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Ráðherra sé þó ógerlegt að sinna öllum störfum í ráðuneyti sínu og sé honum því heimilt að fela einstökum undirmönnum sínum afgreiðslu mála í nafni ráðherra og á hans ábyrgð. Séu mál þá afgreidd af starfsmönnum ráðherra í nafni hans. Afgreiðsla á fyrrnefndu bréfi heilbrigðisnefndar í ráðuneyti stefnda og sú niðurstaða, sem fram komi í bréfi því, sem áðurnefndir undirmenn stefnda undirrituðu og leiddi til hinnar umdeildu ákvörðunar heilbrigðisnefndar, sé tekin í nafni stefnda og á hans ábyrgð. Í bréfinu, sem skrifað sé fyrir hönd stefnda, komi fram afstaða stefnda, en ekki einstakra starfsmanna hans. Hafi stefnandi því ekki getað vænst, að aðrir starfsmenn stefnda eða stefndi sjálfur kæmust að annarri niðurstöðu við meðferð kærumáls hans. Skiptir því engu um vanhæfi stefnda til meðferðar kærumáls stefnanda, hvort hann sjálfur eða einhverjir starfsmenn fyrir hans hönd undirriti bréf, þar sem niðurstaða stefnda komi fram. Þar sem stefndi hafi þegar komist að niðurstöðu í máli stefnanda, meðan mál hans var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi, hafi stefndi, en ekki eingöngu einstakir starfsmenn hans, verið vanhæfur til meðferðar kærumáls stefnanda. Verði því þegar af þeirri ástæðu að fella úrskurð stefnda úr gildi. Í öðru lagi byggir stefnandi á því, að af dómi Hæstaréttar frá 13. apríl 2000 leiði, að við meðferð málsins eigi að byggja á þeim lögum, sem hafi verið í gildi, er stefndi hafi tekið þá ólögmætu ákvörðun, að bygging og rekstur svínabús stefnanda að Melum skyldi sæta mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 63/1993. Eftir að stefndi hafi fengið til meðferðar tilkynningu nágranna kæranda, dagsetta 30. júní 1999, hafi stefnanda verið ómögulegt að fá útgefið starfsleyfi fyrir svínabúi að þeirri stærð, sem hann fyrirhugaði, sbr. 12. gr. a laga nr. 63/ 1993, og því vonlaust að sækja skriflega um það. Hafi Hæstiréttur Íslands dæmt ákvörðun stefnda ógilda. Til að takmarka tjón sitt hafi stefnandi sótt um leyfi fyrir minna búi, en hann hefði ella án alls efa sótt um, og fengið byggingar- og starfsleyfi fyrir búi af þeirri stærð, sem upphaflega hafi verið ráðgert og deiliskipulag fyrir hluta af jörðinni geri ráð fyrir. Tafir á afgreiðslu mála stefnanda, sem rekja megi til ólögmætrar ákvörðunar stefnda og þess tíma sem tók stefnanda að fá hana ógilta með dómi, geti því ekki orðið til þess að staða stefnanda verði verri en hún var, áður en stefndi tók hina ólögmætu ákvörðun sína. Geti ný lög um mat á umhverfisáhrifum, sem tóku gildi 6. júní 2000, því ekki haft áhrif á mál, sem með réttu hefði verið afgreitt frá heilbrigðisnefnd Vesturlands á árinu 1999. Í þriðja lagi heldur stefnandi því fram, að við meðferð umsóknar stefnanda um stækkun svínabús hans að Melum hafi átt að fara að þeim lögum um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993, sem í gildi voru, er stefndi tók hina ólögmætu ákvörðun sína 30. ágúst 1999. Samkvæmt þeim lögum hafi bygging og rekstur svínabúa ekki verið háður mati á umhverfisáhrifum. Telji stefnandi, að stefnda hafi verið óheimilt að gera kröfu til þess, að um meðferð umsóknar hans um stækkun búsins fari að lögum nr. 106/2000, sem öðluðust gildi í júní 2000, og verði því að fella úrskurð stefnda úr gildi. Í 27. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sé mælt fyrir um að birta skuli lög og að um birtingarháttu og framkvæmd laga fari að landslögum. Lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/ 2000 hafi verið birt 6. júní 2000. Samkvæmt 20. gr. skyldu þau öðlast þegar gildi og lög nr. 63/1993 falla niður. Sú meginregla gildi í íslenskum rétti, að lögum verði ekki beitt með afturvirkum hætti, nema fyrir því sé brýn nauðsyn og skýrar lagaheimildir. Eins og fram komi í dómi Hæstaréttar frá 13. apríl 2000 í máli stefnanda gegn stefnda geti mat á umhverfisáhrifum haft í för með sér umtalsverða röskun á eignarráðum og atvinnufrelsi. Verði þessi stjórnarskrárvörðu réttindi ekki skert, nema til komi skýrar lagaheimildir. Verði því að gera ríka kröfu til þess, að skýrlega sé mælt fyrir um það í nýjum lögum um mat á umhverfisáhrifum, hefði ætlunin verið að þau giltu um tilvik, þar sem málsmeðferð hefur hafist í tíð eldri laga. Sé það og í samræmi við meginreglur íslensks réttarfars, að réttindi, sem menn njóta samkvæmt eldri lögum, haldist þótt löggjöf breytist. Enn frekar eigi þetta við, þegar um er að ræða stjórnarskrárvernduð réttindi, s.s. eignarréttindi og atvinnufrelsi. Megi í þessu sambandi benda á, að í ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 106/2000 sé skýrt tekið fram, að mat á umhverfisáhrifum, sem hafið hafi verið við gildistöku laganna, skuli lokið samkvæmt eldri lögum. Fái ekki staðist, að réttarstaða þeirra, sem höfðu með höndum atvinnurekstur, sem ekki var matsskyldur samkvæmt eldri lögum, sé lakari en þeirra, sem sæta þurftu mati á umhverfisáhrifum samkvæmt þeim sömu lögum. Þá myndi sú niðurstaða stefnda, að ákvæðum nýrri laga skuli beitt um þau tilvik, sem ekki hafði verið lokið við í tíð eldri laga, geta leitt til þess, að umsækjendur um starfsleyfi þyrftu sífellt að sæta nýjum og hertum skyldum í nýjum lögum og gætu því hugsanlega ekki fengið leyfið útgefið eða í öllu falli bæði seint og illa. Samkvæmt framansögðu verði að telja, að ákvæði laga nr. 106/2000, sem tóku gildi 6. júní 2000, geti ekki haft áhrif á afgreiðslu umsóknar stefnanda frá 14. apríl 2000. Beri því ótvírætt, óháð því hversu lengi mál stefnanda hefur tafist vegna ólögmætrar ákvörðunar stefnda frá 30. ágúst 1999, að miða við þau ákvæði, sem voru í lögum, þegar umsókn um breytingu starfsleyfis barst þann 14. apríl 2000. Í fjórða lagi telji stefnandi, að úrskurður stefnda brjóti í bága við 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um meðalhóf. Stefnandi hafi þegar fengið útgefin öll þau leyfi, sem hann þurfi til byggingar svínahúsa sinna á Melum. Umhverfisáhrif þeirra framkvæmda verði því ekki metin. Þá hafi stefnandi starfsleyfi fyrir rekstri 2.950 grísa bús. Ljóst sé, að hlutaðeigandi staðbundin yfirvöld telji ekki þörf á mati á umhverfisáhrifum og telji sér skylt að hlíta dómi Hæstaréttar frá 13. apríl 2000. Heilbrigðisnefnd Vesturlands, sem sé hinn sérfróði aðili í máli stefnanda og eigi að hafa umsjón og eftirlit með starfsemi hans, telji enga þörf á slíku mati. Hafi nefndin enn fremur lokið allri vinnu í tengslum við umsókn stefnanda og sé þess alls búin að gefa út starfsleyfi til handa stefnda. Úrskurður stefnda valdi því hins vegar, að stefnanda sé ómögulegt að fá útgefið leyfið, sem hafi í för með sér verulega röskun á allri starfsemi stefnanda með tilheyrandi fjárhagslegu tjóni. Þá byggi stefnandi enn fremur á því, að jafnræðisregla íslensks stjórnarfars hafi verið brotin við alla málsmeðferð í málum stefnda, en um hvort tveggja muni stefnandi fjalla frekar við aðalmeðferð málsins. Stefnandi vísar til stuðnings kröfum sínum til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 að því er varðar friðhelgi eignarréttar og 75. gr. að því er varðar atvinnufrelsi. Þá sé vísað til ákvæða laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998 um umsókn og afgreiðslu starfsleyfis, til laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993, svo og laga með sama heiti nr. 106/2000. Um útgáfu byggingarleyfa vísist til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Enn fremur vísi stefnandi til 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um vanhæfi stefnda og um ábyrgð stefnda á stjórnarathöfnum til 13. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og meginreglna stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Stefnandi vísi til 27. gr. stjórnarskrárinnar og laga um birtingu laga og stjórnvaldserinda varðandi gildistöku laga og til meginreglna íslensks réttar um afturvirkni laga. Þá sé vísað til óskráðrar lögmætisreglu. Um meðalhóf vísist til 12. gr. stjórnsýslulaga og um jafnræði til 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. Þá vísi stefnandi einnig til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979. III. Af hálfu stefnda er á því byggt, að í bréfi hans til heilbrigðisnefndar Vesturlands, dagsettu 4. september 2000, hafi starfsmenn stefnda fyrst og fremst veitt upplýsingar og fordæmi úr öðru máli. Segja megi þó, að starfsmennirnir hafi gengið skrefinu lengra því í bréfinu segi: ,,Fyrirspurn yðar lýtur að sama álitaefninu og um var að ræða í ofangreindu máli. Með vísan til framangreinds úrskurðar er það niðurstaða ráðuneytisins að lög nr. 106/2000 gildi um breytingu á starfsleyfi fyrir svínabúið að Melum. Fyrirhuguð framkvæmd fellur undir a. lið 13. töluliðar 2. viðauka laga nr. 106/2000, sbr. ii liður 19. töluliðar 1. viðauka sömu laga. Þetta tilkynnist yður hér með.” Stefnandi haldi því fram, að þeir starfsmenn stefnda sem skrifuðu undir bréf þetta, hafi tekið beina efnislega afstöðu til deiluatriðis, sem hafi verið til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi, sem síðar hafi verið kært til ráðuneytisins. Um það hafi vissulega verið áhöld og til þess að forða hugsanlegum réttarspjöllum hafi stefndi ákveðið þann 23. október 2000, að þeir starfsmenn ráðuneytisins, sem komu að bréfi þessu til heilbrigðiseftirlits Vesturlands þann 4. september 2000, skyldu ekki taka þátt í meðferð máls vegna hinnar kærðu ákvörðunar heilbrigðisnefndar Vesturlands frá 13. september 2000. Að öðru leyti hafi ekki verið talin ástæða til þess að fallast á kröfu stefnanda um, að umhverfisráðherra og starfsmenn hans þyrftu að víkja sæti við meðferð kærumálsins. Þá sé stefndi ósammála þeirri fullyrðingu stefnanda, að ráðherra og allir starfsmenn stefnda hafi sjálfkrafa orðið vanhæfir, þar sem þeir starfsmenn, sem svöruðu fyrirspurn heilbrigðiseftirlits Vesturlands með áðurnefndu bréfi hafi tjáð sig fyrir hönd ráðherra og ráðuneytis og þar með séu allir starfsmenn ráðuneytis vanhæfir. Þótt starfsmaður hafi tekið þátt í meðferð máls á lægra stjórnsýslustigi og verði af þeim sökum vanhæfur til meðferðar kærumáls á æðra stjórnsýslustigi, leiði það ekki sjálfkrafa til þess, að aðrir starfsmenn hins æðra setta stjórnvalds verði vanhæfir. Eins og fram komi í ummælum í athugasemdum við frumvarp það, er varð að stjórnsýslulögum nr. 37/1993, sé það einvörðungu sá starfsmaður, sem raunverulega hefur tekið þátt í máli á lægra stjórnsýslustigi, sem verði vanhæfur við meðferð málsins á kærustigi, en ekki stjórnvaldið eða starfsmenn hans. Stefndi hafi kveðið upp efnisúrskurð sinn í umdeildu kærumáli hinn 5. desember 2000 og hafi þeir starfsmenn, sem komið hafi að bréfi stefnda frá 4. september 2000, ekki tekið þátt í meðferð úrskurðarins frá 5. desember 2000. Hafi stefndi því ekki verið vanhæfur til þess að úrskurða í kærumáli stefnanda. Þá telji stefndi, að í máli þessu verði alfarið að byggja á nýrri lögum nr. 106/2000. Í máli þessu liggi fyrir, að stefnandi hafi lagt fram umsókn um starfsleyfi með bréfi, dagsettu 14. apríl 2000, til heilbrigðisnefndar Vesturlands, sem fyrst hafi tekið málið þann 17. maí sama ár. Hafi umsóknin ekki verið afgreidd, er ný lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 tóku gildi þann 6. júní 2000. Stefndi byggi á því, að þar sem ekki hafi verið búið að afgreiða erindi stefnanda, þegar lögin tóku gildi, hafi stefnanda borið að hlíta fyrirmælum hinna nýju laga um mat á umhverfisáhrifum, sbr. meðal annars III. kafla laganna, sem kveði á um nánar tilgreinda matskyldu, sbr. viðauka 1 og 2, eftir því sem við eigi. Úrskurður stefnda frá 5. desember 2000 hafi verið byggður á þessari forsendu, þ.e. að ákvörðun heilbrigðisnefndar Vesturlands frá 13. september 2000 skyldi standa óbreytt og að stefnandi skyldi tilkynna um fyrirhugaða framkvæmd til Skipulagsstofnunar í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 64/1943 um birtingu laga og stjórnvaldserinda skuli fyrirmælum, sem felist í lögum, ekki beitt, fyrr en birting laganna hefur farið fram. Hafi lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, að geyma sérreglu um gildistöku sína gagnvart nefndri lagagrein. Samkvæmt 20. gr. eiga lögin að öðlast þegar gildi. Eigi lög nr. 63/1993 að falla úr gildi frá sama tíma. Þegar ákvæði 7. gr. laga nr. 64/1943 séu skýrð saman við ákvæði 20. gr. laga nr. 106/2000, sé ljóst, að ákvæði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum hafi öðlast gildi og verið bindandi fyrir alla frá og með 6. júní 2000, þegar þau voru birt, sbr. Stjórnartíðindi, A deild, bls. 320. Þegar nánar sé litið til skýringa á 20. gr. laga nr. 106/2000 virðist ótvírætt af athugasemdum með 20. gr. frumvarps þess, er varð að lögum nr. 106/2000, að vilji hafi staðið til þess að láta lögin taka gildi og verða bindandi strax við birtingu þeirra. Lögin hafi að geyma lagaskilareglur í ákvæði til bráðabirgða. Í ákvæði II til bráðabirgða sé til dæmis mælt svo fyrir, að mati á umhverfisáhrifum, sem hafið sé við gildistöku laganna, skuli lokið samkvæmt eldri lögum. Engin sambærileg lagaskilaregla sé hins vegar um mál, sem stjórnvöldum höfðu borist á grundvelli reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur, sem getur haft í för með sér mengun. Sé því nærtækt að gagnálykta svo, að lögin hafi tekið til slíkra mála frá birtingu laganna. Þessa niðurstöðu styðji ummæli, sem sé að finna í athugasemdum við 20. gr. frumvarp þess, er varð að lögum nr. 106/2000, en þar segi svo: ,,Tilskipun Evrópusambandsins 97/11/EB öðlast gildi 14. mars 1999 í Evrópusambandinu, sbr. 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Ísland hefur skuldbundið sig til þess að leiða þær breytingar sem fram koma í tilskipuninni í lög fyrir 26. ágúst 1999 eða sex mánuðum eftir að samþykkt var í sameiginlegu EES nefndinni að hún væri tæk. Sá frestur er liðinn en mikilvægt er að Ísland uppfylli skyldur sínar samkvæmt EES samningnum sem fyrst og er því lagt til að lögin taki þegar gildi.” Ljóst sé, að hefðu verið sett ákvæði í lögin um að mál, sem borist höfðu fyrir gildistöku laganna, skyldu afgreidd í samræmi við eldri lög, hefði liðið ennþá lengri tími, þar til ný lög hefðu farið að hafa bindandi réttaráhrif. Íslenska ríkið hafi verið skuldbundið að þjóðarétti að hafa tekið reglurnar upp í íslensk lög fyrir 20. ágúst 1999. Sá frestur hafi verið útrunninn, þegar frumvarpið var lagt fram. Í þessu ljósi sé skiljanlegt, að ekki hafi verið sett sérstakt ákvæði um lagaskil að þessu leyti, því mikilvægt hafi verið, að íslenska ríkið uppfyllti þjóðréttarskuldbindingar sínar sem fyrst. Því hafi verið lagt til, að lögin tækju þegar gildi. Meginreglan um lagaskil á sviði stjórnsýsluréttar hafi almennt verið talin sú, að nýjum lögum verði beitt frá og með gildistöku þeirra í sérhverju stjórnsýslumáli, sem ólokið er, og réttarreglur laganna taka til efni sínu samkvæmt, án tillits til þess, hvort málsatvik eigi rót sína að rekja til atburða, er gerðust fyrir gildistöku laganna, enda mæli lögin sjálf ekki á annan veg. Nýjum lögum, sem ætlað er að koma í stað eldri laga, leysi þau af hólmi frá og með gildistöku hinna nýju laga, nema lögin mæli fyrir á annan veg. Frá þeim tíma verði allar stjórnvaldsákvarðanir, sem byggðar eru á þeim lögum, að vera í samræmi við nýju lögin. Í eignarrétti í þrengri merkingu felist réttur til hvers konar umráða og ráðstafana yfir hlut, að svo miklu leyti sem ekki séu sérstakar takmarkanir á því gerðar. Lög leggi oft almennar takmarkanir á eignarrétt. Leiði lög til slíkra almennra takmarkana, sé meginreglan sú, að þær leggist á um leið og lögin taka gildi, nema lögin mæli sjálf fyrir á annan veg. Fari því eftir gildandi lögum á hverjum tíma, hvaða heimildir felast í eignarrétti hverju sinni. Um leið og lög nr. 106/2000 tóku gildi hinn 6. júní 2000, hafi fasteignareigendur og aðrir orðið að sæta því að fara með fyrirhugaða nýtingu eigna sinna í mat á umhverfisáhrifum, sem lögin taka til, áður en hagnýting hófst á þeim heimildum, sem felast í eignarrétti þeirra. Þeirri meginreglu hafi verið fylgt, að ný lög, er gera strangari skilyrði til þess að fá atvinnuréttindi eða skylduréttindi, hafi ekki áhrif á stjórnvaldsákvarðanir um slík réttindi, sem teknar hafa verið fyrir gildistöku hinna nýju laga. Frá og með gildistöku slíkra laga verði hins vegar allar nýjar ákvarðanir um veitingu slíkra réttinda að vera í samræmi við hin nýju lög, nema lögin sjálf mæli á annan veg. Að lokum mótmæli stefndi þeirri málsástæðu stefnanda, sem byggir á því, að meðalhófs- og jafnræðisregla hafi verið brotin við málsmeðferð í máli hans. Sé vísað til umfjöllunar stefnda um lagaskil hér að framan um að stefnanda hafi borið að virða ákvæði laga nr. 106/2000. Frávik frá því komi ekki til greina af hálfu stefnda. Fyrri útgáfa byggingarleyfis og takmarkaðs starfsleyfis fyrir svínahús hans breyti þar engu og ekkert svigrúm leyft til fráviks frá lögunum. Hér sé því hvorki um brot á meðalhófi né jafnræðisreglu að ræða og stefndi einungis að framfylgja þeim lagaákvæðum, sem í gildi séu á hverjum tíma. IV. Í máli þessu er deilt um, hvort umhverfisráðherra hafi verið vanhæfur til að úrskurða í kærumáli stefnanda vegna þeirrar ákvörðunar heilbrigðisnefndar Vesturlands á fundi 13. september síðastliðinn, sem stefnanda var tilkynnt bréfleiðis 18. september 2000, að lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum giltu um stækkun svínabús stefnanda og að fyrirhuguð framkvæmd félli undir a. lið l3. tl. 2. viðauka laganna, sbr. ii. lið 19. töluliðar l. viðauka. Fram er komið í málinu, að með bréfi, dagsettu 11. ágúst 2000, spurðist heilbrigðisnefnd Vesturlands fyrir um það hjá umhverfisráðuneytinu, hvort henni væri heimilt að gefa út starfsleyfi í samræmi við eldri lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 63/1993 og áðurnefndan dóm Hæstaréttar frá 13. apríl 2000 í máli stefnanda gegn stefnda eða hvort ,,nýsett lög nr. 106/2000” giltu um breytingu á starfsleyfinu, þannig að fram yrði að fara mat á umhverfisáhrifum. Fyrirspurn þessari var svarað af hálfu ráðuneytisins með bréfi, dagsettu 4. september 2000. Segir þar, að með úrskurði [umhverfis]ráðuneytisins sama dag í máli Salar Islandica hafi verið úrskurðað um lagaskil eldri og gildandi laga um mat á umhverfisáhrifum. Hafi ráðuneytið komist að þeirri niðurstöðu í málinu, að beita bæri lögum nr. 106/2000 um umsóknir um útgáfu á starfsleyfi fyrir atvinnurekstur, sem félli undir lögin, og borist hefðu fyrir gildistöku þeirra og ekki hefðu hlotið afgreiðslu fyrir þann dag, eða 6. júní 2000. Lúti fyrirspurnin að sama álitaefninu og um hafi verið að ræða í nefndu máli. Sé það niðurstaða ráðuneytisins, að með vísan til úrskurðar þess í máli Salar Islandica, að lög nr. 106/2000 gildi um breytingu á starfsleyfi fyrir svínabúið að Melum og falli fyrirhuguð framkvæmd undir a. lið 13. töluliðar 2. viðauka laga nr. 106/2000, sbr. ii. liður 19. töluliðar 1. viðauka sömu laga. Undir bréfið rituðu tveir starfsmenn umhverfisráðuneytisins. Fyrir ofan nöfn þeirra er skammstöfunin ,,F.h.r.” Er ágreiningslaust í málinu, að hún þýði ,,Fyrir hönd ráðherra.” Ofangreind niðurstaða umhverfisráðherra leiddi til þess, að á fundi heilbrigðisnefndar Vesturlands 13. september 2000 var gerð sú samþykkt að benda stefnanda á, að áður en starfsleyfi gæti verið afgreitt, skyldi hann tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd. Var í því sambandi vísað til ótvíræðrar niðurstöðu stefnda um, að umbeðin breyting á starfsemi stefnanda félli undir a. lið 13. töluliðar 2. viðauka laga nr. 106/2000. Stefnandi kærði ákvörðun heilbrigðisnefndarinnar til umhverfisráðuneytisins með bréfi, dagsettu 3. október 2000 og gerði þá kröfu, að umhverfisráðherra og starfsfólk ráðuneytisins viki sæti í málinu og að settur yrði umhverfisráðherra ad hoc til að fjalla um málið. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi ráðuneytisins, dagsettu 23. október 2000, og með úrskurði þess 5. desember 2000 var komist að þeirri niðurstöðu, að fyrrnefnd ákvörðun heilbrigðisnefndar Vesturlands skyldi óbreytt standa. Í úrskurðinum er þess getið, að þótt mál þetta og áðurnefnt mál Salar Islandica séu ekki sambærileg, hafi það ekki þýðingu varðandi álitaefni um lagaskil milli eldri og yngri laga um mat á umhverfisáhrifum. Heilbrigðisnefnd Vesturlands er stjórnvald, sem lýtur yfirstjórn stefnda. Svo sem áður greinir undirrituðu tveir starfsmenn umhverfisráðherra hið umdeilda bréf til stefnanda frá 4. september 2000 fyrir hönd ráðherra. Samkvæmt 14. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands ber ráðherra ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum og þar með þeim ákvörðunum, sem teknar eru af einstökum starfsmönnum ráðuneyta í umboði hans. Honum er þó, eðli máls samkvæmt, heimilt að fela undirmönnum sínum afgreiðslu mála í nafni ráðherra og á hans ábyrgð. Það er mat dómsins, að umhverfisráðherra hafi í umræddu bréfi frá 4. september síðastliðnum farið út fyrir almennt leiðbeiningarhlutverk sitt gagnvart hinu lægra setta stjórnvaldi. Er í því sambandi á það að líta, að engan veginn verður talið, að um hafi verið að ræða venjubundna túlkun ráðherra á lögum eða lagaframkvæmd greint sinn. Er og viðurkennt af hálfu umhverfisráðherra í umræddum úrskurði frá 5. desember síðastliðnum, að mál stefnanda og það mál, sem þar var vitnað til, séu ekki sambærileg. Breytir engu í því sambandi sú skoðun umhverfisráðherra, að þó að um ósambærileg mál sé að ræða, hafi það ekki haft þýðingu varðandi lagaskil milli áðurnefndra eldri og yngri laga um mat á umhverfisáhrifum. Verður bréf umhverfisráðherra til heilbrigðisnefndar Vesturlands frá 4. september síðastliðnum ekki skilið á annan veg en þann, að þar komist ráðherra að afgerandi niðurstöðu um lagatúlkun í máli stefnanda, meðan það var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi. Að mati dómsins skiptir því ekki máli um vanhæfi umhverfisráðherra til meðferðar kærumáls stefnanda, hvort hann sjálfur eða einhverjir starfsmenn fyrir hans hönd undirrituðu umrætt bréf, þar sem álit ráðherra kom fram, eða aðrir starfsmenn en þeir, er undirrituðu bréfið, kváðu upp úrskurð í því á æðra stjórnsýslustigi. Það er því niðurstaða dómsins, að umhverfisráðherra hafi með framangreindum hætti tekið afstöðu í máli stefnanda, meðan mál hans var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi. Leiðir það til þess, að umhverfisráðherra var vanhæfur til meðferðar málsins á æðra stjórnsýslustigi, sbr. meginreglu 4. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er því þegar af þeirri ástæðu óhjákvæmilegt að fella úr gildi umræddan úrskurð stefnda frá 5. desember 2000 í máli stefnanda. Þá ber eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar, er þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Úrskurður umhverfisráðherra frá 5. desember 2000, um að staðfesta þá ákvörðun heilbrigðisnefndar Vesturlands að hafna að taka til efnislegrar afgreiðslu umsókn stefnanda fyrir stækkun svínabús hans að Melum í Leirár- og Melahreppi Borgarfjarðarsýslu, nema stefnandi, Stjörnugrís hf., tilkynni Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, er felldur úr gildi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 77/2008	Líkamstjón Bifreið Umferðarlög Fyrning	G slasaðist í umferðarslysi í september 1999 þegar bifreið í eigu M var ekið aftan á bifreið G. Bifreið M var tryggð hjá V sem hafði gengist við bótaábyrgð á líkamstjóni G. Aðila greindi á um hvort skaðabótaskylda hefði verið fyrnd í skilningi 99. gr. laga nr. 50/1987 þegar málið var höfðað. Deildu þeir um hvenær G hefði átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. G byggði aðallega á því að ekki hefði verið kominn sá tími er hún fékk vitneskju um kröfu sína og hefði átt þess kost að leita fullnustu hennar fyrr en á árinu 2005 þegar lokavottorð meðferðarlæknis hefði legið fyrir og hefði fyrningarfrestur því byrjað að líða frá lokum þess árs. Til vara byggði G á því að fyrningarfresturinn hefði rofnað þegar V hefði á árinu 2005 tekið þátt í að beiðast mats hjá tveimur læknum á afleiðingum slyssins án þess að gera þá fyrirvara um fyrningu á kröfu G. Talið var miðað við niðurstöðu yfirmatsins að G hefði átt að geta lokið gagnaöflun um kröfuna á árinu 2001 og var því lagt til grundvallar að hún hefði átt þess kost að leita fullnustu hennar á því ári. Samkvæmt 99. gr. 50/1987 hófst fyrningarfrestur í lok árs 2001 og var sá frestur því runninn út þegar G höfðaði málið. Ekki var fallist á með G að þátttaka V í að beiðast mats á afleiðingum slyssins hefði falið í sér viðurkenningu sem rofið hefði fyrningu kröfu samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905. Voru M og V því sýknuð á kröfum G um skaðabætur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í áfrýjunarstefnu og greinargerð til Hæstaréttar áskildi áfrýjandi sér rétt til að leggja fram ný gögn við meðferð málsins fyrir Hæstarétti að fengnu leyfi réttarins. Var nefnt í greinargerðinni að meðal slíkra gagna væri yfirmatsgerð. Sameiginlegum fresti málsaðila til gagnaöflunar lauk 28. maí 2008. Með bréfi til Hæstaréttar 3. júlí 2008 óskaði áfrýjandi eftir að leggja fram yfirmatsgerð sem hann hefði aflað eftir uppsögu héraðsdóms. Fylgdi bréfinu yfirmatsgerð 18. júní 2008. Með bréfi 21. júlí 2008 sendi áfrýjandi Hæstarétti síðan endurrit Héraðsdóms Reykjavíkur vegna skýrslna sem teknar höfðu verið fyrir dómi 16. júlí 2008 af tveimur þriggja yfirmatsmanna ásamt tveimur skjölum sem vörðuðu dómkvaðningu þeirra. Af hálfu stefndu hafa ekki verið gerðar athugasemdir við framlagningu þessara skjala eftir að fresti til gagnaöflunar lauk. Þykir skilyrðum lokaákvæðis 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fullnægt fyrir framlagningu þeirra og eru þau því meðal gagna málsins fyrir Hæstarétti. II Til nefnds yfirmats voru kvaddir á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2008 Birgir G. Magnússon héraðsdómslögmaður, Magnús Páll Albertsson bæklunar- og handarskurðlæknir og Yngvi Ólafsson bæklunarskurðlæknir. Í yfirmatsbeiðni 27. mars 2008 var tekið fram að ósk um endurmat á niðurstöðum undirmatsins 18. júní 2007, sem grein er gerð fyrir í hinum áfrýjaða dómi, sneri að liðum A og B IV í undirmatsbeiðni, en þeir væru svohljóðandi: „A. Hvenær tímabært hafi verið að meta varanlegar afleiðingar umferðarslyssins 8. september 1999 með tilliti til afleiðinga þeirra áverka er matsbeiðandi hlaut í slysinu og þeirrar meðferðar sem hann í framhaldinu gekkst undir svo og ástands hans að öðru leyti þ.m.t. heimilisaðstæður og þær aðstæður að vera barnshafandi? B. IV. Hvert er tímamark stöðugleikapunkts eftir umferðarslysið 8. september 1999?“ Í lokakafla yfirmatsgerðarinnar eru eftirfarandi svör veitt við þessum spurningum: A: „Eins og fram kemur hér fyrir aftan, í svari við seinni spurningunni, þá var matsbeiðandi þegar orðin barnshafandi þegar stöðugleikapunkti telst hafa verið náð. Eftir umferðarslysið 8. september 1999 var matsbeiðandi með einkenni bæði frá hálsi og mjóbaki. Á meðgöngu þeirri sem hófst haustið 1999 fékk matsbeiðandi einkenni um grindargliðnun með versnandi verkjum í mjóbaki, en hún hafði einnig fengið grindargliðnun í fyrri meðgöngu sinni 1995-1996. Meðgöngu matsbeiðanda lauk með fæðingu í byrjun ágúst 2000. Í ljósi þess að einkenni matsbeiðanda vegna áverka hennar frá umræddu umferðarslysi voru verkir frá hálsi og baki og einnig að hún fékk grindargliðnun á meðgöngu, þá er augljóst að ekki var tímabært að meta varanlegar afleiðingar fyrr en áhrifa grindargliðnunar var hætt að gæta. Oftast er það raunin að einkenni grindargliðnunar eru gengin til baka u.þ.b. þremur til fjórum mánuðum eftir fæðingu. Vegna forskaða matsbeiðanda í hálsi og baki fyrir umrætt umferðarslys er ekki óvarlegt að ætla að hún hafi þurft heldur lengri tíma en ella til að jafna sig eftir grindargliðnun. Að ofanrituðu virtu er það álit matsmanna að í síðasta lagi sex mánuðum eftir fæðinguna, eða í byrjun febrúar 2001, hafi verið tímabært að meta varanlegar afleiðingar slyssins.“ B: „Við mat á því hvenær heilsufar matsbeiðanda var orðið stöðugt m.t.t. áverka þeirra sem hún hlaut í umferðarslysinu 8. september 1999 líta matsmenn til eðlis þeirra áverka og þeirrar meðferðar sem matsbeiðandi fékk. Þótt áverkarnir hafi, að mati matsmanna verði í vægari kantinum, þá getur það gert afleiðingar þeirra heldur erfiðari viðfangs að hún hafði áður lent í slysum og hlotið áverka á sömu svæðum. Forskaði matsbeiðanda í hálsi og baki telst því hafa gert það að verkum að stöðugleikapunkti telst hafa verið náð heldur síðar en ef hún ekki hefði búið við neinn forskaða. Matsmenn telja þó ekki hægt að rekja óþægindi sem matsbeiðandi fékk á meðgöngu, svo sem grindargliðnun, eða önnur einkenni sem síðar komu fram til umrædds umferðarslyss. Þannig telja matsmenn ekki vera hægt að líta þannig á að læknisfræðileg orsakatengsl séu milli umrædds umferðarslyss annars vegar og vefjagigtar sem matsbeiðandi greindist síðar með, eða annarra síðkominna einkenna, hins vegar. Matsmenn líta heldur ekki þannig á að afleiðingar umrædds umferðarslyss hafi á nokkurn hátt aukið líkurnar á því að matsbeiðandi fengi grindargliðnun á meðgöngu þeirri sem hófst eftir slysið. Hafði hún enda fengið grindargliðnun á fyrri meðgöngu. Að öllu virtu telja matsmenn eðlilegt að líta svo á að heilsufar matsbeiðanda m.t.t. áverka þeirra sem hún hlaut í umræddu umferðarslysi þann 8. september 1999 hafi verið orðið stöðugt fjórum mánuðum eftir slysið og að stöðugleikapunkti hafi því verið náð þann 8. janúar 2000.“ Yfirmatsmennirnir Magnús Páll Albertsson og Yngvi Ólafsson komu fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur 16. júlí 2008 og staðfestu yfirmatsgerðina. Þá var bókað að yfirmatsmaðurinn Birgir G. Magnússon væri forfallaður og teldu málsaðilar óþarft að fá hann fyrir dóm til að staðfesta yfirmatið. III Aðila greinir á um hvort skaðabótakrafa áfrýjanda hafi verið fyrnd þegar málið var höfðað 17. nóvember 2006. Reynir þar á túlkun 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en meginefni lagaákvæðisins er tekið upp í lokakafla hins áfrýjaða dóms. Áfrýjandi byggir aðallega á því að ekki hafi verið kominn sá tími er hún fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess kost að leita fullnustu hennar fyrr en á árinu 2005 þegar svonefnt lokavottorð meðferðarlæknis hafi legið fyrir. Hafi fyrningarfrestur því byrjað að líða frá lokum þess árs. Til vara vísar áfrýjandi til þess að fyrningarfresturinn hafi rofnað, þegar stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi tekið þátt í að beiðast mats hjá tveimur nafngreindum læknum á afleiðingum slyssins 12. júlí 2005 án þess að gera þá fyrirvara um fyrningu á kröfu áfrýjanda. Áfrýjandi veitti lögmanni sínum umboð til heimtu skaðabóta vegna slyssins strax níu dögum eftir slysdag. Í málinu deila aðilar um hvenær hún hafi átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Við úrlausn málsins þykir mega leggja til grundvallar niðurstöðu yfirmatsmanna um að tímabært hafi verið að meta varanlegar afleiðingar slyss áfrýjanda í byrjun febrúar 2001. Fallist verður á með stefndu að meta verði málsatvik út frá hlutlægum mælikvarða þegar metið er hvenær kröfuhafi telst fyrst hafa átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Miðað við framangreinda niðurstöðu yfirmatsmanna verður að telja að áfrýjandi hefði átt að geta lokið gagnaöflun um kröfuna á árinu 2001 og verður því lagt til grundvallar að hún hafi átt þess kost að leita fullnustu hennar á því ári.Hófst fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga því í lok árs 2001. Sá frestur er fjögur ár og var hann út runninn, þegar áfrýjandi höfðaði málið. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. átti aðild að því með áfrýjanda að óska 12. júlí 2005 eftir mati læknanna Guðmundar Björnssonar og Atla Þórs Ólasonar. Skiluðu þeir matsgerð sinni 1. september 2005 og er gerð grein fyrir henni í hinum áfrýjaða dómi. Með þátttöku í öflun matsgerðar er sá sem bótakrafa beinist að meðal annars að leita upplýsinga sem skipta máli þegar hann tekur afstöðu til bótaskyldu og bótafjárhæðar og eftir atvikum fyrningar bótakröfu. Slík upplýsingaöflun verður ekki talin fela í sér viðurkenningu sem rjúfi fyrningu kröfu samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt því sem að framan greinir verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefndu af kröfu áfrýjanda sem og um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2007. Mál þetta var höfðað 17. nóvember 2006 og dómtekið 6. þ.m. Stefnandi er Guðrún Jóna Bragadóttir, Víðiteig 4 E, Mosfellsbæ. Stefndu eru Magnús Ingi Stefánsson, Reykási 9, Reykjavík og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Í þinghaldi 19. september sl. ákvað dómarinn að tillögu beggja aðila, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, að skipta sakarefni þannig að fyrst yrði dæmt um bótaskyldu meðan önnur atriði málsins hvíla og bíða þess að verða dæmd. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði óskipt bótaskylda stefndu vegna líkamstjóns er hún varð fyrir í umferðaróhappi 8. september 1999 og að þeir verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 16. október 2006. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. Að morgni 8. september 1999 ók stefnandi bifreið sinni YK-770 vestur Miklubraut í Reykjavík á vinstri akrein. Á móts við Stigahlíð hægði stefnandi ferðina vegna umferðar og sá í baksýnisspegli að bifreið er kom á eftir henni mundi vart ná að stöðva í tæka tíð. Reyndi stefnandi þá að komast hjá árekstri með því að aka upp á umferðareyju. Það bar ekki tilætlaðan árangur og lenti bifreiðin, ZM-799, aftan á bifreið stefnanda. Stefnandi var flutt með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss. Frammi liggur svohljóðandi læknisvottorð Hlyns Þorsteinssonar læknis þar, dags. 13. september 2001: „Þessi kona (stefnandi málsins) kemur á slysa- og bráðamóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss í Fossvogi þann 08.09.1999. Hún kemur eftir að ekið var á bifreið hennar en hún var ökumaður í sínum bíl og var með öryggisbelti. Þetta er í fjórða, fimmta eða jafnvel sjötta skipti sem ekið er aftan á hennar bifreið og hún hefur verið meira eða minna í sjúkraþjálfun síðustu árin og hefur verið til eftirlits og meðferðar hjá sínum heimilislækni sem er Guðmundur Sigurðsson á Seltjarnarnesi. Hún lýsir dofaeinkennum sem leiða út í vinstri handlegg og er það eitthvað sem komið hefur upp hjá henni í gegnum tíðina og þetta hefur lifnað við á ný. Þessi dofaeinkenni er hægt að auka með því að þrýsta á vöðvagrúppu á mótum háls og axlar vinstra megin sem bendir til að spenntir vöðvar á því svæði herðist um taugina. Til stóð að senda hana í röntgenmynd af hálsliðum til að athuga með skrið á milli hálsliða en hún hafnaði því. Þau einkenni sem hafa blossað upp við þetta núna eru öll af þeim toga sem hún kannast við eftir svipuð slys. Greining sem hún fær er tognun í hálsvöðvum. Meðferð sem hún fær eru ráðleggingar um reglulega notkun hita- og teygjuæfinga til varnar stirðnun og til að vinna úr stirðnandi ástandi vöðva. Skrifað var upp á Íbúfen 600 mgr. 50 stk. Skyldi hún taka 1x3 á dag með mat og Parkódein forte 30 stk. sem hún skyldi taka ef verkir yrðu verri. Fór hún við svo búið. Hún kemur á endurkomudeild þann 16.09.1999. Við skoðun þá kemur fram að hún hefur öll verið mikið verri eftir þetta óhapp núna seinast og þá einkum í herðum og upp í hálsi en einnig óþægindi í lendhrygg seinustu daga. Við skoðun eru bein eymsli við þrýsting yfir lendhrygg en einkum er hún þó aum yfir langvöðvum mjóbaks eða þeim sem liggja langs aftanvert með hryggnum. Engin leiðni er niður í fætur og engin merki um áverka á taugum. Á hálssvæði eru eymsli við sjalvöðva beggja vegna aftan í hálsi og sömuleiðis í þeim fyrrnefndu langvöðvum sem að liggja meðfram hryggnum allt frá kúpu og niður á spjaldhrygg. Þessi dofi sem hún talar um kemur af og til í vinstra handarbak og er ekki nýr af nálinni. Tekin er nú röntgenmynd af lendhrygg og hálshrygg og er ekkert óeðlilegt að sjá á þeim. Virðist fyrst og fremst um tognanir að ræða og versnun ofan á króniska verki. Hún er í sjúkraþjálfun eins og fyrr er greint um og verður það áfram. Hún verður einnig áfram í eftirliti hjá sínum heimilislækni. Þennan dag er skrifað veikindavottorð frá slysdegi fram að næstkomandi mánaðamótum en þá ætlar hún að hitta sinn heimilislækni. Fór hún við svo búið. Ekkert er frekara skráð um þetta mál í gögnum slysa- og bráðamóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss í Fossvogi.“ Hér verður einnig tekið upp efni læknisvottorðs fyrrum heimilislæknis stefnanda, Guðmundar Sigurðssonar, dag. 29. maí 2005. Þar ræðir um tvö slys, það fyrra 20. júlí 1998 og hið síðara 8. september 1999 en niður verður fellt úr vottorðinu það sem einungis tekur til fyrra slyssins. „. . .Slysið 8/9 1999. Ekið var aftan á bifreið hennar sem hún ók sjálf. Hún fór á slysadeild og var skoðuð þar en ekki talin þörf á myndatöku. Hún leitaði svo til mín daginn eftir og hafði þá einnig farið í skoðun hjá Ernu Kristjánsdóttur sjúkraþjálfara. Henni leið mjög illa fyrst eftir slysið bæði vegna verkja en einnig vegna hræðslu og kvíða. Á næstu dögum eftir slysið komu, auk verkja í hálsi, herðum og handleggjum, fram einkenni frá móbaki og mjaðmagrind. Hún hefur svo verið í reglulegu eftirliti hjá mér vegna slyssins allar götur síðan. Hún var alveg óvinnufær frá slysdegi 8/9 199 og fram til 31/12 1999. Eftir það engan veginn einkennalaus og hefir á tímabilum verið mjög illa haldin af verkjum skv. verkjadagbók sem hún hefir gert skv. minni ábendingu. Hún leitaði til Magnúsar Guðmundssonar, gigtarlæknis 19/3 2001. Hann greindi hjá henni einkenni um vefjagigt og slit í hálsliðum sem hann taldi að væru afleiðingar slysa. Hún leitaði til Gerðar Gröndal í nokkur skipti á árinu 2002. Við gigtarskoðun hjá Gerði komu fram geysileg festumein í hálsi, herðum, axlarvöðvum, við olnboga, í þumlum, mjóbaki, við mjaðmarhnútur og innanvert við hné. Gerður staðfesti greiningu Magnúsar. Hún leitaði til Jóns Ingvars Ragnarssonar bæklunarskurðlæknis 27/2 2004 að minni tilvísan til mats á ábendingum fyrir spengingu v/hryggjaróþæginda. Jón Ingvar lýsir einnig staðbundnum eymslum efst í hálshrygg og að hún finni til óþæginda þar við frambeygju sem er vægt skert og eins við réttu og sömuleiðis við hliðarbeygjur. Eðlileg skoðun m.t.t. tauga í handlimum. Að mati Jóns Ingvars ekki þau einkenni til staðar að hann teldi ábendingu fyrir spengingu. Hún leitaði einnig til Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis í september 2004. Ég hefi ekki undir höndum neinar niðurstöður frá honum en hann mun hafa sent hana í segulómun af hálsi í Domus Medica. Allt frá slysinu 1999 hefur Guðrún Jóna verið í reglulegu eftirliti og þjálfun hjá Ernu Kristjánsdóttur sjúkraþjálfara. Í skýrslu hennar til mín, sem er dags. 12/6 2001, og afriti af skýrslu hennar til Boga Jónssonar, dags. 21/9 2004, kemur fram að Guðrún Jóna hafi dæmigerð tognunareinkenni eftir endurteknar aftanákeyrslur, sé ofhreyfanleg og hafi tilhneigingu til að læsast í hálsi. Hún stífni upp yfir nóttina og ef hún geri hlé á sjúkraþjálfun stífni hún í hálsi. Auk einkenna frá liðbandatognun í hálsi hafi hún haft verk, máttleysi og dofatilfinningu út í vinstri handlim af og til og séu þessi einkenni afleiðing af brjóskþófaröskun. Auk þessa hafi hún síðustu misserin fundið mikið fyrir seyðingi á vinstra hálssvæði og fengið verkjaskot upp í vinstra auga. Auk þessa lýsir Erna því að Guðrún Jóna hafi byrjað að þróa með sér vefjagigtareinkenni veturinn 2000/2001 og einnig festumein sem séu efalaust afleiðing af langvarandi verkjum í kjölfar slysa. Erna lýsir einnig frá því í nóv. 2003 vaxandi einkennum frá efstu hálsliðunum, óstöðugleikatilfinningu og svima. Í febrúar 2004 fór Guðrún Jóna að finna fyrir hjartsláttaróþægindum sem reyndust vera aukaslög. Hún leitaði m.a. vegna þessa á slysa- og bráðamóttöku LSH í Fossvogi 1373 2004 og í framhaldi til Þórarins Guðnasonar hjartalæknis. Var þetta talið stafa af miklu álagi m.a. vegna langvinns verkjaástands. Þessi einkenni leiddu til þess að hún var frá vinnu um nokkurra mánaða skeið. Heilsufar fyrir slys og fyrri slys: Fyrir slysin 1998 og 1999 hafði Guðrún Jóna lent í umferðarslysum 1987 og 1992 og var metin til 10% læknisfræðilegrar og 10% fjárhagslegrar örorku v/ þessara tveggja slysa. Almennt heilsufar hennar hefir að öðru leyti verið gott. Niðurstaða. Eftir slysin 1998 og 1999, sérstaklega það síðara hefir Guðrún Jóna viðvarandi einkenni frá hálshrygg með leiðni út í vinstri handlim, út í vinstri kjálka og fram í vinstra auga auk viðvarandi einkenna frá mjóbaki og einkenna um vefjagigt og festumein sem ég tel vafalaust að sé afleiðing slysanna. Hún hefir einnig fundið fyrir hjartsláttaróþægindum sem tengjast streituástandi sem ég tel að stafi m.a. af verkjaástandi í kjölfar slysanna og er enn með einkenni um áfallaröskun vegna slysanna.“ Stefnandi leitaði til lögmanns og veitti honum, 17. september 1999, fullt og ótakmarkað umboð til að koma fram fyrir sína hönd við samningsgerð og/eða málarekstur vegna bóta fyrir líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir í umferðaróhöppum 20. júlí 1998 og 8. september 1999. Stefndi, Magnús Ingi Stefánsson, var skráður eigandi bifreiðarinnar ZM-799 en hún var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., sem gekkst við bótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda í svari við fyrirspurn lögmanns stefnanda 24. september 1999. Í bréfi stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., dags. 16. desember 2002, til lögmanns stefnanda segir að það sé afstaða félagsins að tímabært sé að meta varanlegar afleiðingar stefnanda máls þessa vegna umferðarslyssins. Frammi liggur matsgerð læknanna Guðmundar Björnssonar og Atla Þórs Ólasonar, dags. 1. september 2005, varðandi stefnanda vegna umferðarslysa 20. júlí 1998 og 8. september 1999. Þar segir að með matsbeiðni, dagsettri 12. júlí 2005, hafi lögmaður stefnanda, í samráði við Sjóvá hf. og Vátryggingafélag Íslands hf. , beðið læknana að leggja mat á neðangreind álitaefni með tilliti til skaðabótalaga nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón. 2. Þjáningatími. 3. Miskastig. 4. Varanleg örorka. 5. Hvenær heilsufar er orðið stöðugt skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 37/1999 (svo). Niðurstaða varðandi síðara slysið er sem hér segir: 1. Tímabundið atvinnutjón telst vera 100% í fjóra mánuði. 2. Þjáningatími telst vera fjórir mánuðir, án rúmlegu. 3. Stöðugleikapunktur telst vera 08.01.00. 4. Varanlegur miski telst hæfilega metinn 8 stig. 5. Varanleg örorka telst vera 8%.“ Með bréfi 5. apríl 2006 setti lögmaður stefnanda fram kröfur við hið stefnda tryggingafélag um líkamstjónabætur á grundvelli framangreinds mats. Í svarbréfi, dags. 2. maí 2006, er greiðslu bóta hafnað þar sem fyrningarfrestur 99. gr. umferðarlaga hafi byrjað 1. janúar 2001 og honum verið lokið 31. desember 2004. Stefnandi skaut máli sínu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 28. júlí 2006 og komst nefndin að þeirri niðurstöðu 29. ágúst 2006 að krafa stefnanda til greiðslu bóta úr slysatryggingu ökumanns vegna slyss „8. janúar 2000“ (misritun fyrir 8. september 1999) teljist ekki fyrnd. Hið stefnda tryggingafélag tilkynnti nefndinni 7. september 2006 að það ætlaði ekki að una úrskurðinum, sbr. 7. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Undir rekstri málsins lagði lögmaður stefnanda fram beiðni um að skipaðir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að veita svör við eftirtöldum spurningum svo og að staðreyna og leggja mat á eftirfarandi atriði varðandi stefnanda: „A. Hvenær tímabært hafi verið talið að meta varanlegar afleiðingar umferðarslyssins 8. september 1999 með tilliti til afleiðinga þeirra áverka er matsbeiðandi hlaut í slysinu og þeirrar meðferðar sem hann í framhaldinu gekkst undir og ástand hans að öðru leyti þ.m.t. heimilisaðstæður og þær aðstæður að vera barnshafandi (hún ól barn í ágúst 2000 innskot dómsins). B. Þá er óskað eftir mati matsmannanna og svörum varðandi eftirtalin atriði: I. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda vegna afleiðinga umferðarslyssins 8. september 1999? II. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda vegna afleiðinga umferðarslyssins 8. september 1999? III. Hvert er tímabil þjáningarbóta matsbeiðanda vegna afleiðinga umferðarslyssins 8. september 1999? IV. Hvert er tímamark stöðugleikapunkts eftir umferðarslysið 8. september 1999? Við mat á þessu tímamarki er óskað eftir því að fram komi m.a. hvort meðferð sú er matsbeiðandi gekkst undir eftir það tímamark, reynist svo vera, teljist eðlileg með tilliti til takmörkunartjónsskyldu matsbeiðanda og þá hvort fyrirsjáanlegt hafi verið að frekari bati mundi ekki nást.“ Matsmenn voru dómkvaddir Björn Daníelsson lögfræðingur og Stefán Dalberg læknir. Matsgerð þeirra er dagsett 18. júní 2007. Niðurstöður matsins eru sem hér greinir. „I Tímamark á mati á varanlegum afleiðingum: Þegar eitt ár var liðið frá tjónsdegi, þ.e. 8. september 2000. II Varanlegur miski skv. 4. gr.: 12%- tólf af hundraði. III Varanleg örorka skv. 5. gr.: 15%-fimmtán af hundraði. IV Þjáningabætur skv. 3. gr.: Tímabilið 8. september 1999 til 31. desember s.á. (án rúmlegu). V Stöðugleikatímapunktur: Stöðugleikatímapunktur er ákveðinn 8. mars 2000.“ Málsókn stefnanda er reist á hinni hlutlægu skaðabótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og almennum reglum skaðabótaréttarins. Um greiðsluskyldu hins stefnda félags er vísað til 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr., umferðarlaga og 1. mgr. 97. gr. s.l. um að sé höfðað einkamál til heimtu bóta gegn þeim, sem er bótaskyldur samkvæmt 90. gr. umferðarlaga, skuli jafnframt höfða slíkt mál gegn því vátryggingafélagi sem hefur ábyrgðartryggt ökutækið. Ágreiningur aðila í þessum þætti málsins lýtur að því hvort kröfur stefnanda á hendur stefndu teljist fyrndar samkvæmt 99. gr. umferðarlaga. Af hálfu stefnanda er á því byggt að þau lagasjónarmið, sem á sé byggt af hálfu stefndu, að metinn stöðugleikapunktur marki upphaf fyrningarfrests, sé rangur heldur hafi fyrningarfrestur kröfunnar fyrst byrjað að líða í árslok 2005, sbr. framangreinda niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og sé um það m.a. byggt á sömu rökum og fram komi í þeim úrskurði. Þau rök verða tilgreind hér: „Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að G og tryggingafélagið hafi ekki talið tímabært að meta afleiðingar slyssins fyrr en með framlagningu sameiginlegrar matsbeiðni, dags. 12. júlí 2005. Ekkert kemur fram í gögnum málsins um að tryggingafélagið hafi knúið á um að mat færi fyrr fram en þá. Miðað við túlkun tryggingafélagsins, sem byggir á mati því sem barst skv. matsbeiðninni, var krafa G fyrnd þegar matsbeiðnin var lögð fram. Enginn fyrirvari um þá afstöðu félagsins kemur fram í matsbeiðninni sem þó hefði verið eðlilegt hafi tryggingafélagið strax á þeim tíma talið kröfu G fyrnda. Telja verður að fyrningarfrestur kröfu G hafi fyrst byrjað að líða í lok árs 2005, þ.e. þess árs sem matsbeiðnin var lögð fram, án tillits til þess hver var niðurstaða matsgerðarinnar um stöðugleikapunkt. Telst sú niðurstaða í samræmi við ákvæði 99. gr. umfl. enda hvergi í gögnum málsins því haldið fram að G hafi átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar fyrr en með framlagningu sameiginlegrar matsbeiðni 12. júlí 2005.“ Til þess er vísað af hálfu stefnanda að samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hefjist fyrningarfrestur kröfu þegar kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Af því megi ráða að kröfuhafi geti þá fyrst leitað fullnustu kröfu sinnar er örorkumat liggi fyrir. Telji stefndu að stefnandi hafi átt þess kost fyrr að bera fram kröfur sínar beri þeir sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu, sérstaklega þegar litið sé til þess að þeir hafi staðið að öflun matsgerðar án nokkurs fyrirvara. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt 99. gr. umferðarlaga en samkvæmt þeirri grein fyrnist bótakrafa stefnanda á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Stefnandi hafi fyrst átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar þegar heilsufar hennar var orðið stöðugt, þ.e. batahvörfum var náð, og fyrningarfresturinn hafi hafist 1.janúar 2001 og runnið út í lok dags 31. desember 2004. Ákvæði 99. gr. umferðarlaga sé sérregla um fyrningu og gildi framar ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Að öðru leyti gildi tilvitnuð lög, t.d. um rof á fyrningarfresti, sbr. 6. og 11. gr. þeirra. Stefndu hafi aldrei viðurkennt kröfu stefnanda með neinum hætti. Til þess þyrfti skýra og afdráttarlausa viðurkenningu á tiltekinni fjárkröfu og skipti þátttaka stefndu í öflun matsgerðar engu máli hvað það varðar. Samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna var stöðugleikapunktur samkvæmt 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1999, 8. mars 2000. Samkvæmt því hófst fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga í byrjun árs 2001. Krafa stefnanda var því fyrnd er stefna var birt 17. nóvember 2006 og hafði fyrning ekki verið rofin með viðurkenningu stefndu á henni. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun (a.m.t. vsk.) lögmanns hennar, Hilmars Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Magnús Ingi Stefánsson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknir af kröfum stefnanda, Guðrúnar Jónu Bragadóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Hilmars Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur.
Mál nr. 95/2016	Búseturéttur Nauðungarsala Afnotaréttur Samningur Uppsögn Sakarefni Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi	Árið 2002 gerði K afnotaréttarsamning við ÍB ehf. um íbúð í fjölbýlishúsi sem reist hafði verið í samræmi við sérstöku átaki Í um fjölgun leiguíbúða. Við afhendingu íbúðarinnar greiddi K ákveðið afnotaréttargjald, auk þess sem ÍB ehf. gaf út veðskuldabréf til Í sem tryggt var með 1. veðrétti í íbúðinni. Samkvæmt samningnum var hann óuppsegjanlegur af hálfu ÍB ehf., nema K gerði sig sekan um grófar vanefndir, en K gat sagt samningnum einhliða upp með 6 mánaða uppsagnarfresti. Þá voru í samningnum ákvæði um endursöluverð afnotaréttargjaldsins, kæmi til uppsagnar hans, og um mánaðarlegar greiðslur sérstaks afnotagjalds. K greiddi afnotagjald af íbúðinni allt fram til ársins 2010 er Í keypti hana á nauðungarsölu. Réttur K samkvæmt afnotaréttarsamningnum var ekki færður til verðs í frumvarpi sýslumanns til úthlutunar söluverðs eignarinnar heldur gerði frumvarpið ráð fyrir að veðskuldabréf Í skyldi greiðast upp en samningurinn yrði ekki afmáður af eigninni. Árið 2013 seldi Í íbúðina til F hf. og var kvaðarinnar hvorki getið í kaupsamningnum né afsali en hún kom fram á þinglýsingarvottorði. Í málinu krafðist K endurgreiðslu afnotaréttargjaldsins uppreiknað samkvæmt ákvæðum samningsins um endursöluverð. Reisti hann kröfu sína á því að Í hefði vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningnum og meinað sér aðgang að íbúðinni. Samningurinn væri þó enn í gildi þar sem honum hefði aldrei verið sagt upp og hann hvíldi áfram á eigninni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að dómkrafa K tæki mið af því að öll ákvæði afnotaréttarsamningsins giltu gagnvart Í, þar með talin skyldan til að endurgreiða upphaflegt afnotaréttargjald framreiknað miðað við vísitölu neysluverðs. Þrátt fyrir það byggði hann á því að samningnum hefði aldrei verið sagt upp, þótt uppsögn hefði verið forsenda þess að hann gæti fengið afnotaréttargjaldið endurgreitt. Samkvæmt þessu var talið að K sækti með málinu kröfu sem eftir málatilbúnaði væri ekki enn orðin til. Með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var málinu vísað frá héraðsdómi án kröfu.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2016. Hannkrefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍbúðaleigan ehf. mun á árunum 2002 og 2003 hafa reist hús aðDrekavogi 4 í Reykjavík og voru íbúðir þar ætlaðar til útleigu. Veittiáfrýjandi Íbúðaleigunni ehf. lán vegna framkvæmdanna sem munu hafa verið unnarí átaki sjóðsins um fjölgun leiguíbúða sem um ræddi í 40. gr. þágildandi reglugerðarnr. 458/1999 um lánaflokka Íbúðalánasjóðs, sbr. 16. laga nr. 44/1998 umhúsnæðismál. Íbúðaleigan ehf. gerði afnotaréttarsamningaum framangreindar íbúðir sem fólu í sér að viðsemjendur þeirra,afnotaréttarhafar, eignuðust hlutbundin réttindi yfir þeirri íbúð sem hver samningurnáði til, sbr. dóm Hæstaréttar 30. apríl 2014 í máli nr. 227/2014. Sá rétturhafði þá samstöðu með beinum eignarrétti að séreign í fjölbýlishúsi að hann varótímabundinn og framseljanlegur. Á hinn bóginn hafði afnotaréttur sá sem ísamningunum fólst þá samstöðu með óbeinum eignarrétti á borð við afnotaréttyfir fasteign að veðsetning réttarins var ekki heimil, framleiga var óheimil ogÍbúðaleigan ehf. hafði heimild til að rifta samningnum vegna vanefnda rétthafa ásvipuðum grunni og gildir um riftun leigusamninga samkvæmt húsaleigulögum nr.36/1994. Við stofnun réttarins greiddu afnotaréttarhafar ákveðiðafnotaréttargjald. Til viðbótar því skyldu þeir greiða mánaðarlega afnotagjald.Var það gjald bundið vísitölu neysluverðs en með því skyldi greiddur kostnaðuraf viðhaldi sameignar utan dyra og innan auk þess sem það rynni meðal annars tilgreiðslu fasteignagjalda, trygginga og afborgana og vaxta af lánum er á íbúðhvíldu. Átti afnotaréttargjaldið að standa sem trygging fyrir skilvísrigreiðslu afnotagjalds og eftir atvikum greiðslu á viðgerðarkostnaði eðakostnaði við rýmingu íbúðar. Afnotaréttarsamningarnir voru óuppsegjanlegir afhálfu Íbúðaleigunnar ehf. nema rétthafarnir gerðust sekir um grófar vanefndiren þeir gátu á hinn bóginn sagt samningi upp með sex mánaða fyrirvara.Endursöluverð skyldi vera framreiknað upphaflegt afnotaréttargjald með tillititil vísitölu neysluverðs og kæmi það til greiðslu sex mánuðum eftir uppsögn efekki hefði tekist að selja afnotaréttinn.Gerð var eignaskiptayfirlýsingum Drekavog 4 hinn 25. nóvember 2002 og hún móttekin til þinglýsingar 2.desember það ár. Stefndi og eiginkona hans gerðu afnotaréttarsamning viðÍbúðaleiguna ehf. 20. desember sama ár um þriggja herbergja íbúð að Drekavogi 4er móttekin var til þinglýsingar 5. maí 2003. Íbúðaleigan ehf. gaf jafnframt út veðskuldabréf til áfrýjanda, semþinglýst var 10. janúar 2003 og virðist hafa verið að fjárhæð um 17.000.000krónur, og var það tryggt með 1. veðrétti í íbúðinni. Í veðskuldabréfinu mun hafaverið tekið fram að áfrýjanda væru kunnar kvaðir er á íbúðinni hvíldu. Eiginkona stefnda lést 9.apríl 2010 og fékk hann leyfi til setu í óskiptu búi 13. sama mánaðar. Stefndimun hafa flutt úr íbúðinni, tímabundið að sögn, en heimilað barnabarni sínu ogsambúðarmanni hennar að dvelja þar. Stefndi mun hafa greitt áfram afnotagjaldaf íbúðinni allt fram að því er áfrýjandi keypti hana á nauðungarsölu 22.október 2010. Áfrýjandi mun í kjölfarið hafa boðið barnabarni stefnda og sambúðarmannihennar að taka íbúðina á leigu sem þau gerðu til loka árs 2012. Eins og nánar greinir íhéraðsdómi var réttur stefnda samkvæmt afnotaréttarsamningnum ekki færður tilverðs í frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík 4. janúar 2011 til úthlutunarsöluverðs eignarinnar heldur gerði frumvarpið ráð fyrir að veðskuldabréf áfrýjandaskyldi greiðast upp en samningurinn yrði ekki afmáður af eigninni við útgáfuafsals. Þessu andmælti áfrýjandi en sýslumaður ákvað 15. febrúar 2013 að súafstaða skyldi standa óbreytt. Þeirri ákvörðun var ekki skotið til héraðsdómsog var afsal gefið út til áfrýjanda með þessari kvöð 24. maí 2013. Á hinnbóginn var skotið til dómstóla ágreiningi um þinglýstan afnotaréttarsamning vegnaannarrar íbúðar að Drekavogi 4 sem áfrýjandi keypti einnig við nauðungarsölu 22.október 2010. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 30. apríl 2014 var skýrð tilurð,eðli og umfang afnotaréttarsamnings sem var í öllum meginatriðum sama efnis oghér er til umfjöllunar. Var þar vísað til þess að áfrýjandi hefði verið grandsamurum tilvist afnotaréttarsamnings og fallist á kröfu afnotaréttarhafa um að samningurinnskyldi áfram hvíla á eigninni eftir nauðungarsölu hennar. Í hinum áfrýjaða dómi erlýst bréfaskiptum í kjölfar framangreindrar nauðungarsölu og því að áfrýjandiseldi íbúðina Félagsbústöðum hf. með kaupsamningi 19. desember 2013. Varkvaðarinnar hvorki getið í kaupsamningnum né afsali 20. janúar 2014 en hún komfram á þinglýsingarvottorði.Við flutning málsins fyrirHæstarétti kom fram að áfrýjandi byggir ekki á því að stefndi hafi vanefntumræddan afnotaréttarsamning þannig að rifta hafi mátt samningnum, heldur beriað miða við að stefndi hafi í raun sagt upp samningnum sem sjá megi á því aðhann hafi gert kröfu í söluverð íbúðarinnar um greiðslu endursöluverðs og hættað greiða afnotagjald við nauðungarsöluna. Eins og rakið sé í hinum áfrýjaðadómi eigi stefndi þó af ýmsum sökum ekki rétt til greiðslu þrátt fyrir uppsögn.Stefndi kveður á hinn bóginn áfrýjanda hafa vanefnt skyldur sínar samkvæmtsamningnum og meinað sér aðgang að íbúðinni. Samningurinn sé þó enn í gildi þarsem honum hafi aldrei verið sagt upp og hann hvíli áfram á eigninni. Sökum þesseigi stefndi rétt til greiðslu afnotaréttargjaldsins uppreiknaðs samkvæmtákvæðum samningsins um endursöluverð. Vísar stefndi um þetta til meginreglnasamninga- og kröfuréttar. IIEins og að framan greinir voruað finna í afnotaréttarsamningi stefnda sérstök ákvæði um uppsögn hans. Varannars vegar tiltekið að samningurinn væri óuppsegjanlegur af hálfuÍbúðaleigunnar ehf., nema rétthafi myndi gera sig sekan um grófar vanefndir. Hinsvegar var mælt fyrir um að rétthafi gæti sagt samningnum einhliða upp með 6mánaða uppsagnarfresti og kæmi til uppsagnar voru í honum ákvæði umendursöluverð afnotaréttarins. Tekur dómkrafa stefnda mið af því að öll ákvæðiafnotaréttarsamningsins gildi gagnvart áfrýjanda, þar með talin skyldan til að endurgreiðaþað gjald sem innt var af hendi við afhendingu íbúðarinnar, framreiknað miðaðvið vísitölu neysluverðs. Samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti reisirhann dómkröfuna á þessum grunni einum. Þrátt fyrir það byggir hann á því aðsamningnum hafi aldrei verið sagt upp, þótt uppsögn hafi verið forsenda þess aðhann gæti fengið afnotaréttargjaldið endurgreitt. Samkvæmt þessu sækir stefndi meðmálinu kröfu sem eftir málatilbúnaði hans er ekki enn orðin til. Með vísan til1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður því að vísa málinufrá héraðsdómi án kröfu.Rétt er að hvor aðila berisinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð:Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi.Málskostnaður fellur niður íhéraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12.nóvember 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 15.október sl., var þingfest 2. desember 2014. Stefnandi er Kópur Kjartansson,Dalbraut 25 í Reykjavík. Stefndi er Íbúðalánasjóður,Borgartúni 21 í Reykjavík. Félagsbústöðum hf.,Hallveigarstíg 1 í Reykjavík, Valhöll fasteignasölu ehf., Síðumúla 27 íReykjavík, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5 í Reykjavík, og ErlendiDavíðssyni, Stóragerði 4 í Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.781.599 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19.desember 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefnda, en til vara að hann verði felldur niður, og sýknu afmálskostnaðarkröfu réttargæslustefnda, Félagsbústaða hf. Stefndi krefst sýknu ogmálskostnaðar. Réttargæslustefndu, Valhöllfasteignasala ehf., Erlendur Davíðsson og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., geraengar sjálfstæðar dómkröfur í málinu. Réttargæslustefndi,Félagsbústaðir hf., krefst málskostnaðar. I Stefnandi gerði, ásamt eiginkonusinni, Öldu Þórarinsdóttur, afnotaréttarsamning, dags. 20. desember 2002, viðÍbúðaleiguna ehf. um þriggja herbergja íbúð að Drekavogi 4 í Reykjavík, merkta0101, fastanúmer 226-0774, og var afnotaréttarsamningnum þinglýst sem kvöð áeignina 6. maí 2003. Samkvæmt samningnum voru greiddar 1.500.000 krónur íafnotaréttargjald sem skyldi miðað við vísitölu neysluverðs í desember 2002 semvar 223,9 stig. Eiginkona stefnanda lést 9.apríl 2010 og fékk stefnandi í kjölfarið leyfi sýslumanns til setu í óskiptubúi. Íbúðinvar seld nauðungarsölu 22. október 2010 að kröfu stefnda vegna vanskilaÍbúðaleigunnar ehf. á áhvílandi veðskuldabréfi. Gengið var að boði stefnda viðnauðungarsöluna. Í frumvarpi til úthlutunar á söluverði eignarinnar kom fram aðafnotaréttarsamningur stefnanda skyldi hvíla áfram sem kvöð á eigninni, en ekkivar úthlutað upp í kröfu stefnanda um greiðslu afnotaréttargjalds. Stefndiandmælti frumvarpinu en með ákvörðun sýslumanns 15. febrúar 2013 var ákveðið aðafnotaréttarsamningurinn skyldi ekki afmáður. Var afsal gefið út til stefndameð framangreindri kvöð 24. maí 2013. Stefnandikrafði stefnda um lykla að íbúðinni með tölvuskeyti 22. apríl 2013 sem ítrekaðvar 8. og 14. maí sama ár. Með bréfi, dags. 13. maí 2013, hafnaði stefndi þvíað afhenda íbúðina nema gegn undirritun leigusamnings. Leitaði stefnandi þá tillögmanns, sem ritaði stefnda bréf, dags. 4. júní 2013. Enn hafnaði stefndikröfum stefnanda með tölvuskeyti 10. júlí 2013. Meðkaupsamningi, dags 19. desember 2013, og afsali, dags. 20. janúar 2014, seldistefndi umrædda íbúð til réttargæslustefnda, Félagsbústaða hf. Meðbréfi, dags. 9. maí 2014, krafðist stefnandi þess að stefndi greiddi honumafnotarétt hans í íbúðinni enda hefði hún verið seld. Stefndi hafnaði kröfunnimeð bréfi, dags. 26. maí 2014. Þann27. ágúst 2014 sendi stefnandi erindi til allra réttargæslustefndu. Krafðisthann þess að réttargæslustefndi, Félagsbústaðir hf., endurgreiddi honumafnotaréttargjaldið, en að öðrum kosti væri kröfunni beint óskipt að öðrumréttargæslustefndu. Erindinu var hafnað annars vegar með tölvuskeytiréttargæslustefnda, Félagsbústaða hf., dags. 8. september 2014, og hins vegarmeð bréfi réttargæslustefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., fyrir hönd annarraréttargæslustefndu, dags. 26. sama mánaðar. II Stefnandikrefst þess að stefndi greiði honum afnotaréttargjaldið, vísitölureiknað tildesember 2013, miðað við 415,2 stig, að fjárhæð 2.781.599 krónur. Krafanbyggist á því að öll ákvæði afnotaréttarsamningsins frá 20. desember 2002 gildigagnvart stefnda. Með ákvörðun sýslumanns frá 15. febrúar 2003 segi aðafnotaréttarsamningurinn skuli standa áfram á íbúðinni eftir nauðungarsölu.Stefndi hafi ekki skotið ákvörðun sýslumanns til héraðsdóms heldur unaðniðurstöðunni. Meðafnotaréttarsamningnum hafi stefnandi öðlast hlutbundinn rétt í íbúðinni semekki verði tekinn af honum. Þessi réttur hafi þá samstöðu með beinum eignarréttiað séreign í fjöleignarhúsi að hann sé ótímabundinn og framseljanlegur.Stefnandi hafi greitt ákveðið endurgjald við stofnun réttarins, svokallaðafnotaréttargjald. Með gerð afnotaréttarsamningsins hafi stefnandi öðlastvíðtæka hlutdeild í beinum eignarrétti yfir íbúðinni. Viðnauðungarsölu á íbúðinni 22. október 2010 hafi stefnandi haft umráðíbúðarinnar. Í 2. gr. afnotaréttarsamningsins séu ákvæði um gildistímasamningsins og verð afnotaréttar. Stefnandi hafi ekki sagt samningnum upp endahafi hann ætlað sér að búa áfram í íbúðinni. Hann hafi hins vegar verið að násér eftir fráfall eiginkonu sinnar og því búið tímabundið hjá börnum sínum ogdótturdóttir hans verið í íbúðinni á meðan, svo sem heimilt hafi verið samkvæmtgrein 8.2 í samningnum. Stefnandi hafi áfram haft þar lögheimili sitt. Þegarboð stefnda var samþykkt við nauðungarsöluna hafi hann öðlast rétt til umráðayfir eigninni, sbr. 8. gr. auglýsingar nr. 41/1992 um almenna skilmála fyriruppboðssölu á fasteignum o.fl. Ágreiningur hafi verið á milli stefnda ogstefnanda um það hvort afnotaréttarsamningurinn skyldi hvíla áfram á eigninni.Niðurstaða sýslumanns hafi ekki legið fyrir fyrr en 15. febrúar 2013 og íkjölfarið hafi stefnandi óskað eftir að fá umráð íbúðarinnar að nýju. Þegar stefndihafi ekki orðið við áskorun stefnanda um afhendingu íbúðarinnar hafi hann óskaðþess að honum yrði greitt afnotaréttargjaldið, en stefndi hafi ekki heldurorðið við þeirri áskorun. Stefnanditelur að hann hafi með vísan til framangreinds sýnt fram á að stefnda beri aðgreiða honum afnotaréttargjaldið nú þegar, enda hvíli afnotaréttarsamningurinnenn á íbúðinni. Stefnandi hafi aldrei sagt samningnum upp en stefndi hafimeinað honum aðgang að íbúðinni. Þegar stefndi hafi selt íbúðina í desember 2013hefði hann þá þegar átt að greiða stefnanda afnotaréttargjaldið, sbr. 2. gr.afnotaréttarsamningsins, þar sem stefnandi eigi hlutbundin réttindi í íbúðinnisem hvíli áfram á henni þar til afnotaréttargjaldið hafi verið greitt honum.Stefnandi krefjist dráttarvaxta frá kaupsamningsdegi 19. desember 2013. Réttargæslustefndusé stefnt til þess að gæta hagsmuna sinna þar sem efnisleg úrlausn dómsmálsþessa kunni að skipta þá máli, en komi til þess að stefndi þurfi ekki að greiðakröfufjárhæð stefnanda að einhverju eða öllu leyti kunni stefnandi að hafaeignast endurkröfu og/eða skaðabótakröfu á hendur þeim vegna sölu íbúðarinnar. III Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að samkvæmt afsali hvíli afréttarsamningurinn eða „leigusamningur“ áfram áfasteigninni að Drekavogi 4 sem kvöð en í athugasemdum með 11. tölulið 1. mgr.28. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu komi fram að með kvöðum sé átt viðannars konar réttindi en tilkall til peningagreiðslu. Því sé ljóst, eins ograunar komi fram í afsalinu, að kvöðin taki einungis til afnota af eigninni.Krafa stefnanda snúi ekki að kvöðinni heldur að allt öðru eða endurgreiðslu áfjármunum sem Íbúðaleigan ehf. hafi fengið úr hendi stefnanda án þess aðstefndi hafi átt nokkurn hlut þar að máli. Útilokað sé að stefndi geti veriðábyrgur fyrir þessari greiðslu eða að hægt sé að fella ábyrgð á hann í þessumefnum. Stefnandi eigi enga lögvarða kröfu á hendur stefnda um greiðslu á þessumfjármunum. Stefndi sé því ekki réttur aðili að málinu og beri að sýkna hann afkröfu stefnanda samkvæmt 2. tölulið 16. gr. laga nr. 91/1991. Krafa á hendur stefnda umgreiðslu afnotaréttargjalds hafi fyrst komið fram vorið 2014. Í stefnu sé þvíhaldið fram að afnotaréttargjaldið hafi fallið í gjalddaga við sölu stefnda áíbúðinni til Félagsbústaða í desember 2013. Þar sem þetta sé ekki rökstuttfrekar verði að álykta að stefnandi reisi málatilbúnað sinn á því að salahúsnæðis með afnotaréttarsamningi sé óheimil nema með samþykki afnotaréttarhafaog aðilaskipti að samningum geti ekki farið fram nema fyrir liggi slíktsamþykki. Af þessu leiði að ábyrgð seljanda falli ekki niður við söluna ogafnotahafi eigi ekki kröfu á kaupandann, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 38/ 1997um samningsveð. Þetta þýði að afnotaréttargjaldið hafi fallið í gjalddaga viðnauðungarsöluna og þar sem stefndi hafi ekki sérstaklega tekið að sér að greiðagjaldið, skv. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 90/1991, beri hann ekki ábyrgð ágreiðslu þess. Búið sé að útkljá kröfustefnanda við meðferð málsins hjá sýslumanni. Ekki hafi verið tekið tillit tilkröfu stefnanda um greiðslu gjaldsins í frumvarpi sýslumanns. Þar sem hann hafiekki gert athugasemdir hafi frumvarpið verið lagt til grundvallar samkvæmt 2.mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 og séu aðilar bundnir við það. Stefndi hafi staðiðskil á nauðungarsöluandvirðinu og verði ekki krafinn um frekari greiðslur. Tilþess að fullnusta kröfu um afnotaréttargjald af söluverði eignar sem seld hafiverið nauðungarsölu hefði þurft að úthluta því sérstaklega af söluverði, annaðhvort beint eða í samræmi við ákvæði 7. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 að þvíleyti sem krafan sé umdeild eða skilyrt. Þá telji stefndi ákvæði 1. mgr. 46.gr. laga nr. 90/1991 standa því í vegi að stefnandi geti innheimt kröfuna, þarsem það sé í höndum sýslumanns. Staðhæfing stefnanda um að hanneigi hlutarétt í eigninni eigi ekki lengur við þar sem hann hafi ekki lengurafnot af henni. Vangaveltur stefnanda í þeim efnum hafi enga þýðingu viðúrlausn málsins þar sem krafa stefnanda um greiðslu afnotaréttargjalds falli undirkröfurétt, ekki hlutarétt. Af dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 227/ 2014megi ráða að ekki sé um beinan eignarrétt að ræða heldur rétt til afnota. Verðiraunar að telja að afnotaréttargjaldið sem slíkt líkist fremur láni en einhverskonar endurkaupum á réttindum í viðkomandi eign, þar sem endurgreiðslan sébundin vísitölu neysluverðs eins og um lán væri að ræða, sbr. 14. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, en miðist ekki við framreiknað verðmætieignarinnar eða byggingarvístölu. Ljóst sé að gjaldið njóti ekki réttarverndareða forgangs umfram veðkröfur nema uppfyllt séu skilyrði laga um samningsveð ogdugi ekki eingöngu að þinglýsa afnotaréttarsamningi. Af þeim ástæðum hafiafnotaréttargjaldið ekki komið til greina við úthlutun söluverðs eignarinnar.Að því leyti sem slíkt kæmi til greina hefðu einungis 18.825 krónur komið upp ígjaldið eða sú fjárhæð er hafi greiðst af söluverði upp í 2. veðrétt. Í kröfustefnanda felist hins vegar að afnotaréttargjaldið njóti forgangs fram yfir lánstefnda. Slíkt væri í andstöðu við lánareglur stefnda, sem séu lögbundnar, þarsem veðsetning láns stefnda hefði þá orðið hærri en það hámark sem lögÍbúðalánasjóðs hafi heimilað. Þessum réttindum verði alls ekki jafnað tilþinglýstrar eignarheimildar kaupanda fasteignar samkvæmt 17. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup. Afnotaréttarsamningur snúi eðlimáls samkvæmt að rétti til afnota af eigninni. Hafi honum verið ætlað að stofnatil fleiri réttinda en hann gefi til kynna hafi borið að vekja sérstaklega athygliá því, samkvæmt 11. gr. þinglýsingarlaga, en ekki verði séð að svo hafi veriðgert. IV Réttargæslustefndu, Valhöllfasteignasala ehf., Erlendur Davíðsson og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. lögðufram sameiginlega greinargerð. Þau telja ljóst að stefnandi eigi ekki undirneinum kringumstæðum bótakröfu á hendur þeim. Hann hafi ekki verið aðili aðkaupsamningi um fasteignina og geti því ekki átt bótarétt á hendurréttargæslustefndu vegna starfa fasteignasalans eða fasteignasölunnar ágrundvelli laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Þá hafilegið fyrir við undirritun kaupsamnings að á eignina hefði verið þinglýstafnotaréttarsamningi hans, en það hafi komið fram á veðbandayfirliti. Ekkert ístarfi fasteignasölunnar eða fasteignasalans hafi því getað valdið stefnandatjóni. Réttargæslustefndi,Félagsbústaðir hf., byggir á því að hann hafi verið grandlaus um hugsanlegakvöð þegar hann keypti fasteignina. Ekkert réttarsamband sé á milli stefnandaog réttargæslustefnda, Félagsbústaða hf., og því vandséð hvaða erindi hann eigiinn í málið. Engin skaðabótarök séu færð fram í málinu er snúi að honum ogstefnandi hafi ekki beint neinni kröfu að honum. Honum sé því stefnt tilréttargæslu að tilefnislausu og hann geri þess vegna kröfu um málskostnað sértil handa vegna vinnu við að kanna hvort hann tengist málinu með einhverjumhætti. V Stefnandi krefst ímáli þessu endurgreiðslu svokallaðs afnotaréttargjalds sem hann og eiginkonahans inntu af hendi samkvæmt afnotaréttarsamningi við Íbúðaleiguna ehf., dags.20. desember 2002, vegna íbúðar að Drekavogi 4 í Reykjavík með fastanúmer226-0774. Stefnandi situr nú í óskiptu búi eftir eiginkonu sína. Samkvæmtafnotaréttarsamningnum skyldi afnotaréttargjald við afhendingu íbúðarinnar vera1.500.000 krónur og miðast við vísitölu neysluverðs. Samningurinn varóuppsegjanlegur af hálfu Íbúðaleigunnar ehf. nema um grófar vanefndir væri aðræða, en rétthafi hafði sex mánaða uppsagnarfrest. Endursöluverð afnotaréttarskyldi vera framreiknað upphaflegt verð afnotaréttarins samkvæmt vísitöluneysluverðs og koma til greiðslu sex mánuðum eftir uppsögn ef ekki hefði tekistað selja afnotaréttinn. Stefnanda var heimiltað selja afnotarétt sinn en óheimilt að veðsetja hann. Fram kom í samningnum aðÍbúðaleigan ehf. skyldi sjá um að samningnum yrði þinglýst sem kvöð á íbúðina. Ídómi Hæstaréttar Íslands 30. apríl 2014 var í málinu nr. 227/2014 fjallað umsambærilegan afnotaréttarsamning og er hér til umfjöllunar. Er þar fjallað uminntak afnotaréttarins og því slegið föstu að í honum hafi falist hlutbundinnréttur sem um sumt hafi samstöðu með séreignarrétti að íbúð í fjöleignarhúsi enum annað með varanlegum afnotarétti yfir slíkri eign. Voru talin veruleglíkindi með þessum rétti og þeim sem búseturétthafar njóta samkvæmt lögum nr.66/2003 um húsnæðissamvinnufélög, sbr. dóm Hæstaréttar 5. mars 2009 í málinunr. 426/2008, og með þeim rétti sem afnotarétthafar njóta hjá stofnunum semleigja búseturétt og lúta ákvæðum laga nr. 19/1988 um sjóði og stofnanir semstarfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, sbr. dóm Hæstaréttar 20. febrúar 2014í málinu nr. 99/2014. Þannig yrði réttarstöðu rétthafa samkvæmt samningnum ekkitil fulls jafnað til þeirrar sem felst í beinum eignarrétti yfir fasteign. Hinsvegar hafi rétthafar með samningnum öðlast mjög víðtæka hlutdeild í beinumeignarrétti yfir þeirri íbúð sem samningurinn tók til. Væri því inntak réttindaog varanleiki með allt öðrum og sterkari hætti en almennt tíðkaðist þegarstofnað væri með samningi til venjubundinna afnotaréttinda yfir fasteign. Fasteigninað Drekavogi 4 var seld nauðungarsölu 22. október 2010 að kröfu stefnda.Óumdeilt er að stefnda var kunnugt um þá kvöð sem hvíldi á eigninni samkvæmtafnotaréttarsamningnum. Stefnandi lýsti kröfu í nauðungarsöluandvirðið ágrundvelli 2. gr. afnotaréttarsamningsins. Með frumvarpi sýslumanns tilúthlutunar á söluverði var ekki úthlutað upp í kröfuna en kveðið á um aðafnotaréttarsamningi stefnanda yrði ekki aflýst af eigninni. Stefndi mótmæltifrumvarpinu og krafðist þess að samningurinn yrði afmáður. Sýslumaður tókafstöðu til þessa ágreinings með ákvörðun 15. febrúar 2013. Í henni kom fram aðstefndi hefði verið grandsamur um afnotaréttarsamninginn sem væri þinglýst semkvöð á eignina. Hann hafi mátt vita sem nauðungarsölukaupandi eignarinnar aðþað kæmi í hans hlut að halda í heiðri áhvílandi afnotaréttarsamning viðafnotarétthafa og semja við hann um breytingar, kaup eða lok samnings. Var ekkitalið unnt með svo íþyngjandi hætti að afmá eða hrófla við afnotaréttindum afnotarétthafameð afturvirkum hætti og svipta hann þeim réttindum sem hann hafði þegaröðlast. Þótti því varlegast að afnotaréttarsamningurinn hvíldi áfram áeigninni. Þá var talið að það kæmi í hlut stefnda að efnaafnotaréttarsamninginn við afnotarétthafa í samræmi við efnisgreinar hans.Stefndi lýsti því að hann hygðist leita úrlausnar héraðsdóms vegnaákvörðunarinnar. Hann féll hins vegar frá því, en með dómi Hæstaréttar í málinunr. 227/2014, sem hér að framan er lýst, var fjallað um sambærilegt álitaefniog var þar komist að þeirri niðurstöðu að afnotaréttarsamningurinn skyldi hvílaáfram á fasteigninni eftir nauðungarsölu hennar. Stefndi byggir á þvíað í framangreindu hafi einungis falist að stefnandi hefði afnotarétt aðfasteigninni en ekki hafi falist í því nein fjárhagsleg réttindi. Í ákvörðunsýslumanns kemur skýrt fram að þar sem afnotaréttarsamningurinn skyldi áframhvíla á fasteigninni kæmi það í hlut stefnda að efna samninginn samkvæmtefnisgreinum hans. Þá kom fram í dómi Hæstaréttarí málinu nr. 227/2014, eins og rakið hefur verið hér að framan, að veruleg líkindi eru með afnotarétti ogrétti búseturétthafa samkvæmt lögum nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög. Ídómi réttarins í málinu nr. 426/2008 var talið að fjárhagsleg verðmæti værufólgin í búseturéttinum. Samkvæmt 2. gr. afnotaréttarsamnings stefnanda varafnotaréttargjald, uppreiknað samkvæmt vísitölu neysluverðs, endurkræft eftiruppsögn samningsins. Verður því að telja að á sama hátt séu fjárhagslegréttindi fólgin í afnotaréttarsamningnum. Þá geta athugasemdir með frumvarpiþví er varð að lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu, varðandi 11. tölulið 1. mgr.28. gr., ekki leitt til þess að fjárhagsleg réttindi fylgi ekki afnotaréttinum,þótt þar komi fram að einkum sé með kvöðum og höftum átt við óbeineignarréttindi sem varði annað en tilkalltil greiðslu peninga. Ekkiverður fallist á að fjárkrafa stefnanda hafi fallið niður með því að honum hafiekki verið úthlutað af söluverði fasteignarinnar við nauðungarsöluna, en gerter ráð fyrir því í 4. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991 að fái önnur réttindi áeign en veðréttindi ekki að standa óhögguð vegna nauðungarsölu geti rétthafinnlýst greiðslukröfu í söluverðið, sem miði við það tjón sem hann bíði af því aðréttindi hans falli niður. Réttindi stefnanda stóðu óhögguð á fasteigninni ogkom fjárkrafa hans því ekki til álita við úthlutun söluverðsins. Þáverður jafnframt hafnað þeirri málsástæðu stefnda að stefnanda skorti lagalegarheimildir til þess að innheimta kröfuna þar sem sýslumaður innheimti söluverðsamkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 90/1991. Ekki er hægt að líta svo á að um þaðsé að ræða heldur beinist krafan að stefnda á þeim grundvelli að honum hafi íkjölfar nauðungarsölunnar borið að framfylgja afnotaréttarsamningnum. Stefndiseldi fasteignina að Drekavogi 4 með kaupsamningi, dags 19. desember 2013, ogafsali, dags. 20. janúar 2014. Kemur þar fram að eignin er seld án annarrakvaða og veðbanda en þar eru talin. Með því að stefndi seldi eignina án þeirrarkvaðar sem fólst í afnotaréttarsamningnum við stefnanda verður að líta svo á aðstefnda beri að greiða stefnanda afnotaréttargjaldið í samræmi við 2. gr.afnotaréttarsamningsins. Verður því fallist á kröfu stefnanda og stefndi dæmdurtil að greiða honum 2.781.599 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. desember 2013 tilgreiðsludags. Í samræmi viðframangreinda niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 800.000 krónur. Af hálfu réttargæslustefnda, Félagsbústaða hf., varkrafist málskostnaðar, en aðrir réttargæslustefndu hafa ekki krafistmálskostnaðar. Rétt þykir að annar málskostnaður falli niður. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi,Íbúðalánasjóður, greiði stefnanda, Kópi Kjartanssyni, 2.781.599 krónur ásamtdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 19. desember 2013 til greiðsludags. Stefndi greiðistefnanda 800.000 krónur í málskostnað. Annar málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 65/1999	Handtaka Skaðabætur Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Gjafsókn Sératkvæði	Ó var handtekinn ásamt sjö öðrum mönnum á Austurvelli við mótmæli, en á þessum tíma fór þar fram upptaka efnis í bandarískan sjónvarpsþátt. Talið var, að mótmæli, sem fram færu með þeim hætti að hrópa sameiginleg slagorð gegn aðgerðum erlends ríkis, bera spjöld með áletrunum og fána, sem vísuðu til stjórnmálalegra hugmynda, væru ótvírætt tjáning í skilningi 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Yrði að gera ríkar kröfur til þess, að skýr heimild væri í settum lögum til handtöku manna, sem hefðu uppi mótmæli sem þessi. Ekki var á það fallist, að ætlað brot gegn 95. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem refsing er lögð við því að smána þjóðfána erlends ríkis, hefði legið til grundvallar handtökunni eða að hún yrði réttlætt á þeim grundvelli, en einn hinna handteknu hafði verið vafinn bandaríska fánanum og verið með snöru um hálsinn. Talið var, að í háttsemi Ó og félaga hans hefði ekki falist meiri truflun á upptöku sjónvarpsþáttarins en almennt mætti vænta við slíka atburði á almannafæri, en hér hefði ekki verið um að ræða truflun á skipulögðum mannfundi eða hátíðarhöldum. Þótti ekki hafa verið leitt í ljós, að uggvænt hefði mátt þykja, að af framferði Ó og félaga hans leiddi óspektir eða hætta á óspektum í skilningi e. liðar 98. gr. laga nr. 19/1991. Var því ekki talið, að lögmælt skilyrði hefðu verið til handtökunnar. Að virtum atvikum málsins og eðli þeirra sakargifta, sem bornar voru á Ó, þótti ennfremur ekki hafa verið sýnt fram á, að rannsóknarnauðsyn hefði krafist þess, að honum væri haldið í gæslu lögreglu eins lengi og raun varð. Voru Ó því dæmdar skaðabætur úr ríkissjóði samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda en til vara, að kröfur hans verði verulega lækkaðar. Áfrýjandi krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var stefndi, ásamt sjö öðrum mönnum, handtekinn á Austurvelli og fluttur á aðalvarðstöð lögreglunnar í Reykjavík kl. 12.01 föstudaginn 16. maí 1997. Á Austurvelli fór á þessum tíma fram upptaka efnis í bandaríska sjónvarpsþáttinn „Good morning America“, sem sjónvarpað var beint til Bandaríkjanna. Þátturinn mun jafnframt hafa verið sendur út í ríkissjónvarpinu á tímabilinu frá kl. 11:00 - 13:00. Samkvæmt bréfi sjónvarpsins til lögmanns áfrýjanda 18. nóvember 1998 fóru fram í þættinum sex stuttar útsendingar frá Austurvelli. Í frumskýrslu lögreglunnar kemur fram, að nokkur fjöldi manna hafi þar verið saman kominn af þessu tilefni, aðallega Bandaríkjamenn af Keflavíkurflugvelli ásamt fjölskyldum sínum. Samkvæmt framburði hinna handteknu höfðu þeir komið á Austurvöll í þeim tilgangi að hafa í frammi friðsamleg mótmæli gegn framferði bandarískra stjórnvalda, svo sem viðskiptabanni þeirra gegn Kúbu, veru bandaríska hersins á Íslandi og meintum mannréttindabrotum í Bandaríkjunum. Áttmenningarnir báru spjöld með ýmsum slagorðum auk fána. Einn þeirra var vafinn bandaríska fánanum og var með snöru um hálsinn, en annar var sveipaður kúbanska fánanum. Áttmenningarnir hófu að hrópa ýmis slagorð, einkum orðin: „Free Mumia Abu Jamal“, þar til lögreglan handtók þá eftir um það bil hálfa mínútu. Samkvæmt lögregluskýrslu hafði lögreglan tal af tveimur mótmælendanna um klukkustund áður en mótmælin hófust og tilkynnti þeim þá, að þau yrðu stöðvuð, ef til þeirra kæmi. Í skýrslu Tristans Péturs Depenne og Óskars Steins Gestssonar fyrir héraðsdómi kom fram, að óeinkennisklæddir lögreglumenn hefðu gefið þeim til kynna, að afskipti yrðu höfð af þeim, ef þeir hefðu uppi mótmæli. II. Samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 11. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, á hver maður rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun eða aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Í 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 12. gr. laga nr. 97/1995, er tekið fram, að menn eigi rétt á að safnast saman vopnlausir, en lögreglunni sé heimilt að vera við almennar samkomur og banna megi mannfundi undir berum himni, ef uggvænt þyki, að af þeim leiði óspektir. Með þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar er slegið föstum almennum rétti manna til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir með friðsamlegum hætti. Þannig er tryggt, að fleiri menn saman geti nýtt sér hið almenna tjáningarfrelsi með fundum, sameiginlegum mótmælum eða á annan veg. Af þessu leiðir, að rétti manna til þess að koma saman í áðurnefndum tilgangi verða ekki settar skorður nema með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 10. gr. og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994. Mótmæli, sem fram fara með þeim hætti að hrópa sameiginlega slagorð gegn aðgerðum erlends ríkis, bera spjöld með áletrunum og fána, sem vísa til stjórnmálalegra hugmynda, eru ótvírætt tjáning í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framangreindu verður réttur manna til þess að hafa uppi slík mótmæli aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum, sem greinir í 3. mgr. greinarinnar, enda fari mótmælin friðsamlega fram eða ekki sé uggvænt, að af þeim leiði óspektir, þannig að þau megi banna samkvæmt 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Handtaka manna, sem hafa í frammi mótmæli sem þessi, er viðurhlutamikil skerðing á því tjáningar- og fundafrelsi, sem verndað er af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár. Af þessum sökum verður að gera ríkar kröfur til þess, að skýr heimild sé til handtöku í settum lögum, sbr. einnig 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, enda sé handtaka nauðsynleg af þeim ástæðum, sem nefndar eru í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. III. Í málatilbúnaði áfrýjanda í héraði var handtaka stefnda og félaga hans einkum rökstudd með vísun til 15. gr. og 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en þau lög tóku ekki gildi fyrr en 1. júlí 1997, einum og hálfum mánuði eftir hina umdeildu atburði. Áfrýjandi telur þær heimildir, sem lögreglu eru veittar með þessum ákvæðum, hafa verið óskráðar og venjumyndaðar fyrir gildistöku laganna. Áfrýjandi vísar einnig til handtökuheimilda í XII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum þágildandi e. liðar 98. gr. laganna. Hætta hafi verið á óspektum og handtakan því nauðsynleg. Í greinargerð áfrýjanda í héraði var einnig vísað til 95. gr. og 119. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en í fyrrnefnda ákvæðinu er refsing meðal annars lögð við því að smána þjóðfána annars ríkis. Í greinargerðinni var tekið fram, að þessum ákvæðum hafi ekki verið beitt í málinu, þótt þau hefðu getað átt við háttsemi hinna handteknu. Við málflutning fyrir Hæstarétti lagði lögmaður áfrýjanda megináherslu á, að þeir hefðu verið að fremja brot á 95. gr. hegningarlaganna með meðferð sinni á bandaríska fánanum, er þeir voru handteknir. Hefði handtakan því verið heimil samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, en þar er lögreglu með ákveðnum skilyrðum játaður réttur til að handtaka mann, ef rökstuddur grunur er á, að hann hafi framið brot, sem sætt getur ákæru Í frumskýrslu lögreglunnar kemur fram, að lögreglumenn á vettvangi hafi haft almenn fyrirmæli frá aðstoðaryfirlögregluþjóni þess efnis, að „fjarlægja skyldi alla sem upphæfu mótmæli og væru með óæskilega háreysti.“ Í inngangi skýrslunnar er efni hennar sagt vera: „Neitað að hlýða fyrirmælum lögreglu.“ Af framlögðum gögnum lögreglunnar verður ekki ráðið, að stefnda og félögum hans hafi verið kynnt, að tilefni handtökunnar væri vanvirðing við fána erlends ríkis. Í bréfi lögreglustjórans í Reykjavík til lögmanns stefnda 15. desember 1997 segir, að ekki hafi meira verið aðhafst í málinu af hálfu lögreglunnar en að kalla skjólstæðinga lögmannsins til viðtals hjá varðstjóra í framhaldi af handtöku. Af hálfu embættisins sé málinu lokið og ekki sé fyrirhuguð opinber málshöfðun. Í málinu liggur ekkert fyrir um bréfaskipti lögreglustjórans við ríkissaksóknara, sem höfðar opinber mál vegna brota á X. kafla almennra hegningarlaga um landráð, sbr. a. lið 3. mgr. 27. gr. laga nr. 19/1991, sbr. lög nr. 84/1996. Þegar allt það er virt, sem að framan greinir, verður ekki fallist á þann málflutning áfrýjanda, að ætlað brot gegn 95. gr. almennra hegningarlaga hafi í raun legið til handtökunnar eða hún verði réttlætt á grundvelli 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. IV. Eins og áður segir verður að áskilja skýra lagaheimild fyrir handtöku manna, sem saman eru komnir til þess að hafa uppi mótmæli af pólitískum toga. Verður handtaka stefnda ekki studd við heimildir reistar á venju eða öðrum óskráðum reglum. Eins og málið liggur fyrir kemur til skoðunar, hvort handtaka stefnda gat stuðst við þágildandi e. lið 98. gr. laga nr. 19/1991, en samkvæmt því ákvæði var lögreglunni rétt að handtaka mann, ef hann ærðist á almannafæri eða olli þar hneyksli eða hættu á óspektum, sbr. nú a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga. Hér á aðeins við að kanna, hvort mótmæli stefnda og félaga hans hafi falið í sér óspektir eða hættu á óspektum á Austurvelli 16. maí 1997. Telja verður, að háttsemi áttmenninganna hafi verið til þess fallin að valda truflunum á þeirri sjónvarpsútsendingu, sem fram fór á Austurvelli á umræddum tíma, og lögreglu hafi verið rétt að hafa afskipti af þeim. Einnig verður á það fallist, að stórfelldar truflanir, sem hávær og umfangsmikil mótmæli hóps manna geta valdið vegfarendum eða öðrum borgurum, geti falið í sér óspektir eða röskun á allsherjarreglu í skilningi áðurnefndra stjórnarskrárákvæða. Hins vegar er á það líta, að á almannfæri má almennt búast við einhverjum truflunum, sem meðal annars geta falist í því, að menn kjósi að tjá þar skoðanir sínar eða hugsanir. Af gögnum málsins má ráða, að fyrirsvarsmenn hins bandaríska sjónvarpsþáttar hafi haft einhvers konar samráð við lögregluyfirvöld í Reykjavík um framkvæmd upptökunnar, en ekki er fram komið, að þeir hafi óskað þess, að yfirvöld tryggðu, að hún sætti ekki truflunum vegna umferðar eða athafna almennings. Sá staður, sem upptakan fór fram á, var ekki afmarkaður eða afgirtur. Verður að telja, að í þeirri háttsemi stefnda og félaga hans að koma með mótmælaspjöld og fána á Austurvöll og hafa í frammi nokkra háreysti hafi ekki falist meiri truflanir á upptöku sjónvarpsþáttarins en almennt má vænta við slíka atburði á almannafæri. Þess er og að gæta, að hér var ekki um að ræða truflun á skipulögðum mannfundi eða dagskrá í þágu almennings eða félagasamtaka eða annars konar opinberum hátíðarhöldum. Að þessu virtu hefur ekki verið leitt í ljós, að uggvænt hafi mátt þykja, að af framferði stefnda og félaga hans leiddi óspektir eða hættu á óspektum í skilningi þágildandi e. liðar 98. gr. laga nr. 19/1991. Þá hefur heldur ekki verið sýnt fram á, að lögregla hafi ekki á þessu stigi átt kost á hóflegri aðgerðum en handtöku. Með hliðsjón af framansögðu verður ekki talið, að þær aðstæður hafi verið fyrir hendi, þegar lögregla handtók stefnda og félaga hans, að lögmælt skilyrði væru þá til þessara athafna. V. Af skýrslum lögreglunnar vegna hinnar umdeildu handtöku verður ráðið, að yfirheyrslur hafi hafist kl. 13.10 og hafi hinir handteknu síðan verið yfirheyrðir hver á fætur öðrum, en síðasta skýrslutakan hafi hafist kl. 14.18. Skýrslur lögreglunnar eru ekki áritaðar um það, hvenær stefnda eða öðrum handteknu var sleppt úr haldi, en í skýrslunum er merkt við reiti þar sem við stendur: „Látinn laus eftir viðr. við yfirm.“ og „Færður í biðherbergi og síðan látinn laus kl.“ án þess að tímasetning sé tilgreind. Í sjö skýrslum af átta kemur og fram, að hinir handteknu hafi verið frjálsir ferða sinna að loknu samtali. Í skýrslu Stefáns Arnar Guðjónssonar lögregluvarðstjóra 9. október 1998 er sett fram sú skýring við skýrslurnar, að rætt hafi verið við hvern og einn hinna handteknu og þeir síðan færðir aftur í biðherbergi. Síðan hafi farið fram myndatökur og að því loknu hafi þeir verið frjálsir ferða sinna. Í skýrslunni segir, að líklegt sé, að hinir handteknu hafi verið lausir á tímabilinu frá kl. 14.30 til 15.00. Mjög ólíklegt sé, að það hafi verið mikið síðar, en það hafi ekki verið skráð niður. Samkvæmt framburði Stefáns Arnar fyrir héraðsdómi voru stefndi og félagar hans frjálsir ferða sinna að loknum myndatökum, en Svanur Elísson rannsóknarlögreglumaður, sem tók myndirnar, kvað þær hafa verið teknar einhvern tíma á milli kl. 13.00 og 15.00. Samkvæmt framburði Ólafs Guðmundssonar lögreglumanns fyrir héraðsdómi var áttmenningunum öllum sleppt á svipuðum tíma, eftir að myndatökur höfðu farið fram, einhvern tíma frá kl. 14.30 til 15.00. Samkvæmt framangreindu leið ríflega klukkustund frá handtöku, þar til hafist var handa við að taka skýrslur af stefnda og öðrum hinum handteknu. Með framburði lögreglumanna fyrir dómi er einnig leitt í ljós, að þeim var ekki sleppt að loknum yfirheyrslum, eins og greinir í skýrslum lögreglunnar, heldur var þeim haldið áfram í gæslu í því skyni, að myndatökur gætu farið fram, en samkvæmt framburði Svans Elíssonar fyrir héraðsdómi tók í mesta lagi um það bil eina mínútu að mynda hvern og einn. Samtals voru stefndi og aðrir handteknu í haldi lögreglunnar í allt að þrjár klukkustundir, ef framburður lögreglumanna er lagður til grundvallar, en í tvær til fjórar og hálfa klukkustund eftir eigin frásögnum. Í samræmi við meginreglu 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú lokaorð 2. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1996, bar að gæta þess að halda stefnda eigi lengur í gæslu en nauðsyn var til. Þau atvik, sem leiddu til handtöku stefnda, voru einföld og gáfu ekki tilefni til ítarlegra yfirheyrslna eða tímafrekra rannsókna að öðru leyti. Að þessu virtu og eðli þeirra sakargifta, sem voru bornar á stefnda, hefur ekki verið sýnt fram á, að rannsóknarnauðsyn hafi krafist þess, að stefnda væri haldið í gæslu lögreglu þann tíma, sem að framan greinir. VI. Samkvæmt framangreindu brast lögmælt skilyrði til handtöku stefnda og var honum að auki haldið í vörslu lögreglunnar lengur en réttlætt verði. Á stefndi því rétt til skaðabóta úr ríkissjóði samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi og verður ákvörðun dómsins um bótafjárhæð staðfest. Vegna gjafsóknar stefnda er ekki ástæða til að dæma áfrýjanda til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, er renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Ólafi Högna Ólafssyni, 50.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. júní 1998 til greiðsludags. Málskostnaður verður ekki dæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 40.000 krónur. Ég er sammála atkvæði annarra dómenda að öðru en því er varðar þau ummæli í upphafsmálsgrein IV. kafla, að handtaka manns í stöðu stefnda verði ekki studd við heimildir reistar á venju eða öðrum óskráðum reglum. Á þau verður ekki fallist án afdráttar, þar sem það heyrir til grundvallarreglna íslensks réttar, að óskráð lög geti verið jafngild settum lögum og einnig eftir atvikum staðið því í vegi, að ný lög tiltekins efnis verði sett. Er ekki unnt að útiloka, að reynt geti á gildi slíkra lagareglna, þegar meta þarf atlögur að því lýðfrelsi, sem mælt er um í 67. gr., 73. gr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrirvari minn þessa vegna skiptir þó litlu um sakarefni málsins, og í raun er hann einkum til kominn vegna þeirrar staðhæfingar áfrýjanda, að líta megi við meðhöndlun þess til ákvæða 15. gr. og 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sem gildi tóku 1. júlí 1996. Hafi þau falið í sér staðfestingu löggjafans á óskráðum og venjubundnum lagaheimildum, sem verið hafi í fullu gildi, þegar hinir umdeildu atburðir áttu sér stað. Eigi þetta einkum við um 15. gr., svo sem lýst hafi verið í skýringum með frumvarpi til laganna, en hún fjallar með almennum hætti um heimildir lögreglu til afskipta af borgurunum í þágu almannafriðar og allsherjarreglu eða vegna yfirvofandi röskunar á öryggi einstaklinga eða almennings. Ákvæði 16. gr. um heimildir til handtöku manna hafi hins vegar síður verið nýmæli í settum lögum, þar sem þau séu að mestu samhljóða fyrri ákvæðum í e- og f- liðum 98. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á það má fallast, að meginefni 15. gr. laga nr. 90/1996 svari að miklu leyti til almennra reglna, sem áður hafi notið lagagildis. Þessar reglur voru þó ekki með öllu óskráðar, þar sem þeirra mátti sjá stað í lögreglusamþykktum víðs vegar á landinu, sem stoð höfðu í lögum, og einnig í ýmsum ákvæðum settra laga og stjórnarskránni sjálfri. Þessi ályktun skiptir á hinn bóginn engum sköpum um málstað áfrýjanda og mat á aðgerðum lögregluyfirvalda gagnvart stefnda og félögum hans í þetta sinn. Þar ræður það úrslitum, að aðgerðirnar gengu lengra en nauðsyn krafðist, að því er séð verður af gögnum málsins. Þá nauðsyn er að vísu erfitt að meta eftir á, þar sem lögreglumenn við eftirlit á Austurvelli stöðvuðu athafnir þeirra félaga þegar á byrjunarstigi, en við blasir, að hófstillt afskipti eða eftirlit á sviði 15 gr. núgildandi lögreglulaga, sem styðja mátti meðal annars við lögreglusamþykkt nr. 625/1987 fyrir Reykjavík, voru ekki látin duga, heldur voru félagarnir teknir höndum og færðir til yfirheyrslu án teljandi umsvifa. Hefur áfrýjanda ekki tekist að réttlæta þá ráðstöfun. Með þessum athugasemdum er ég sammála niðurstöðu annarra dómenda, bæði um efni málsins og málskostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. desember 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 29. desember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hirti O. Aðalsteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í máli nr. E-2919/1998: Ólafur Högni Ólafsson gegn íslenska ríkinu. Mál þetta, sem tekið var til dóms 11. desember s.l., er höfðað með stefnu út gefinni 3. júní s.l. og birtri samdægurs. Stefnandi er Ólafur Högni Ólafsson, kt. 190877-3969, Laufvangi 13, Hafnarfirði. Stefndu eru dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, kt. 540269-6459, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til þess að greiða sér miskabætur að fjárhæð kr. 300.000 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þingfestingardegi 11. júní s.l. til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á tólf mánaða fresti og myndi þannig nýjan vaxtaberandi höfuðstól. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Enn fremur er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðar. Málavextir. Stefnandi lýsir málsatvikum svo að lögreglan í Reykjavík hafi handtekið hann ásamt 7 öðrum einstaklingum á Austurvelli kl. 12:01 föstudaginn 16. maí 1997 og flutt hann nauðugan á aðalvarðstöð lögreglunnar að Hverfisgötu 113. Stefnandi segist hafa verið færður til fangaklefa, síðan yfirheyrður og látinn laus kl. 15:00. Á þessum tíma hafi staðið yfir bein sjónvarpsútsending á vegum bandarískrar sjónvarpsstöðvar á þættinum „Good morning America“. Stefnandi hugðist ásamt félögum sínum hafa uppi friðsamleg mótmæli og hafði hann með sér fána með mynd af byltingarleiðtoganum Che Guevara. Í lögregluskýrslu Björns Ágústs Einarssonar lögreglumanns er atburðum lýst svo: „Undirritaður ásamt ofangreindum lögreglumönnum vorum við gæslu á Austurvelli vegna beinnar sjónvarpssendingar frá Íslandi í þættinum Good morning America. Fyrirmæli okkar frá Jónasi Hallssyni, aðstoðaryfirlögregluþjóni, voru þau að fjarlægja skyldi alla sem upphæfu mótmæli og væru með óæskilega háreysti. Þarna var samankominn nokkur fjöldi fólks og þá aðallega Ameríkanar af Keflavíkurflugvelli ásamt fjölskyldum. Þegar viðtal var yfirstandandi komu inn á svæðið átta einstaklingar með áróðursspjöld og fána hrópandi slagorðið “Frelsi fyrir Mumia Abu-Jamal“. Einn var vafinn fána Bandaríkjanna og hafði hann vafið um sig kaðli og var um háls hans snara og var síðan kaðallinn tengdur á milli mannanna. Einn aðilinn var vafinn kúbanska fánanum. Komu menn þessir aftan að okkur sem vorum óeinkennisklæddir. Snerum við okkur að mönnum þessum, sögðum deili á okkur og gáfum þeim fyrirmæli um að yfirgefa vettvang. Virtust þeir gera sér grein fyrir hverjir við værum og fyrstu tilsvörin voru þau, að þeir hefðu fulla heimild samkvæmt stjórnarskránni að mótmæla á almannafæri. Neituðu þeir að yfirgefa vettvang af þeim ástæðum. Tókum við því aðila þessa og færðum í næsta lögreglubíl sem stóð við verslunina Álafoss. Aðilar þessir veittu ekki mótspyrnu utan einn sem streittist á móti. Aðilar þessir voru fluttir á aðalstöð lögreglunnar við Hverfisgötu 113. Þangað komnir var þeim kynnt réttarstaða handtekinna manna [ ]. Aðspurðir kváðust mennirnir hafa verið að mótmæla í pólitískum tilgangi ofbeldi í heiminum og hafa ætlað að dreifa riti sem ber yfirskriftina Rödd hinna raddlausu og riti Samtaka herstöðvarandstæðinga Dagfara.“ Samkvæmt lögregluskýrslu var stefnandi færður fyrir Stefán Örn Guðjónsson, varðstjóra og er skráð að yfirheyrsla hefjist kl. 13:36. Ekki er bókað hvenær yfirheyrslu lauk og engin gögn hafa fundist hjá lögreglu um það hvenær stefnanda var sleppt úr haldi. Lögð hefur verið fram í málinu skýrsla Stefáns dagsett 9. október s.l. Segir hann að rætt hafi verið við hvern og einn og hann færður aftur í biðherbergi, síðan hafi farið fram myndatökur og að því loknu hafi allir verið frjálsir ferða sinna, líklega á tímabilinu kl. 14:30 til 15:00. Stefán segir mjög ólíklegt að það hafi verið mikið síðar, en það hafi ekki verið skráð. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir aðallega á því að handtaka lögreglunnar hafi verið tilefnislaus og ólögmæt og hafi bakað íslenska ríkinu bótaskyldu. Til vara er byggt á því að frelsisskerðing stefnanda hafi varað í mun lengri tíma en þörf var fyrir og hafi þar af leiðandi bakað íslenska ríkinu bótaskyldu. Stefnanda hafi verið heimilt að láta í ljós skoðanir sínar með þeim hætti er hann hugðist gera á Austurvelli og sé lögregluyfirvöldum öldungis óheimilt að grípa til handtöku og skerða þannig tjáningarfrelsi stefnanda. Engar þær aðstæður hafi verið fyrir hendi sem stefnt gátu öryggi íslenska ríkisins í hættu og heimild til handtöku verði ekki sótt til ólögskráðra reglna um ordre public. Fjöldi manns hafi verið samankominn á Austurvelli sem hafði uppi hróp og köll og báru borða eða spjöld með ýmslum áletrunum. Allt að einu voru stefnandi og félagar hans þeir einu sem voru handteknir og því ljóst að lögreglumenn tóku sérstaka afstöðu á vettvangi til þess boðskapar er þeir fluttu en heimiluðu öðrum að koma sínum boðskap á framfæri óáreittum. Í þessari afstöðu lögreglunnar hafi falist ólögmæt skerðing á tjáningarfrelsi stefnanda og brot gegn jafnræðisreglu sem varðar íslenska ríkið bótaskyldu. Stefnandi segist ekki hafa orðið fyrir fjártjóni vegna handtökunnar. Hann hafi sætt ólögmætri frelsisskerðingu í 3 klukkustundir og stolt hans sem þegns í lýðfrjálsu landi hafi beðið stórkostlegan hnekki. Miskabótakröfu sé í hóf stillt þegar þau sjónarmið eru virt og auk þess sé nauðsynlegt að dómstólar veiti framkvæmdavaldinu aðhald þegar grundvallarmannréttindi þegnanna eru gróflega fótum troðin eins og raun varð á með frelsissviptingu stefnanda. Stefnandi vísar til 65. gr., 67. gr., 73. gr. og 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, 5. gr., 9. gr., 10. gr. og 11. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga, 18., 19. og 21. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi nr. 10/1979 og XII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Stefnandi vísar um heimild til þess að krefjast miskabóta til XXI. kafla laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga. Um vexti er vísað til vaxtalaga, um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun til laga nr. 50/1988. Gerð er krafa um málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál með vísan til leyfisbréfs dóms- og kirkjumálaráðuneytis frá 8. júní sl. Stefndi vísar til 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 um heimildir lögreglumanna til afskipta af áttmenningunum í því skyni að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu, koma í veg fyrir yfirvofandi röskun og gæta öryggis. Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til laganna sé tilgangur ákvæða 15. gr. að treysta lagalegan grundvöll lögreglu til að hafa afskipti af borgurum og feli það í sér svokallað allsherjarumboð lögreglu, en með því sé átt við að sú óskráða regla sé lögfest að lögregla hafi almenna venjumyndaða heimild innan vissra marka til að halda uppi lögum og reglu í landinu. Jafnframt sé tekið fram í greinargerðinni að upptalning 15. gr. á tilvikum, sem réttlæta afskipti lögreglu af borgurum sé ekki tæmandi, heldur verði að líta á upptalninguna sem leiðbeinandi um hin ýmsu úrræði sem lögregla getur gripið til. Þá segir að ákvæðið sé lögfest til að taka af allan vafa um lögmæti afskipta lögreglu af borgurum í framangreindu skyni. Eitt af úrræðum lögreglu sé að banna dvöl á ákveðnum svæðum og að vísa á brott eða fjarlægja fólk. Óhlýðnist maður slíkum fyrirmælum getur lögreglan gripið til nauðsynlegra ráðstafana til að koma í veg fyrir að óhlýðni hans valdi tjóni eða stofni almenningi í hættu. Stefndi byggir á því að samkvæmt 16. gr. lögreglulaga sé handhafa lögregluvalds heimilt að handtaka mann og færa á lögreglustöð í þeim tilgangi m.a. að halda uppi lögum og reglum og koma í veg fyrir að hlutaðeigandi valdi hneyksli á almannafæri eða skapi hættu á óspektum. Stefndi vísar til 73. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að tjáningarfrelsi megi setja skorður með lögum í þágu allsherjar reglu. Stefndi byggir á því að áttmenningarnir hafi verið komnir á Austurvöll til þess að halda uppi mótmælum við Bandaríkjastjórn í beinni útsendingu á sjónvarpsþætti. Hafi lögreglu því bæði verið rétt og skylt að hafa afskipti af mönnunum. Þeim hafi öllum verið gefinn kostur á að hverfa af vettvangi og láta af háttsemi sinni, en þeir hafi ekki sinnt því. Var lögreglu þá rétt og skylt að fjarlægja þá af vettvangi með því að handtaka þá og færa á lögreglustöð. Hafi lagaskilyrði til afskipta lögreglu því verið uppfyllt. Stefndi vísar til ákvæða 95. og 119. gr. almennra hegningarlaga, enda þótt þeim ákvæðum hafi ekki verið beitt í þessu máli. Mönnunum hafi verið sleppt strax að lokinni skýrslutöku, þótt nefnd ákvæði hegningarlaga hefðu getað átt við um háttsemi þeirra. Stefndi heldur því fram að allar aðgerðir lögreglu hafi verið í samræmi við mannréttindaákvæði jafnt stjórnarskrár sem alþjóðasamninga. Þá sé bótaskilyrðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 ekki fullnægt, enda hafi lögmæt skilyrði til handtöku verið fyrir hendi. Áttmenningarnir hafi sjálfir gefið nægilegt tilefni til aðgerðanna og þær voru ekki framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt, sbr. 176. gr. laganna. Stefndi mótmælir því sem ósönnu að fleiri hafi verið með hróp, köll, borða eða spjöld í mótmælaskyni á Austurvelli eða með öðrum hætti gefið tilefni til afskipta lögreglu. Fráleitt yrði einnig að telja það brot á jafnræðisreglu, þótt fleiri hefðu gefið tilefni til handtöku, en sloppið við hana. Stefndi mótmælir því að frelsisskerðing stefnanda hafi staðið eins lengi og hann greinir frá. Skýrslutökur yfir áttmenningunum hafi staðið yfir frá kl. 13:10 til 14:18 og hafði lögreglan hvorki tilefni né hagsmuni af því að greina rangan tíma í skýrslum. Til vara mótmælir stefndi fjárhæð stefnukröfunnar sem órökstuddri og allt of hárri og fjarri dómvenju. Ekki tókst að upplýsa við skýrslutökur fyrir dómi hvenær áttmenningunum var sleppt, en fram kom að þeir höfðu verið settir saman í klefa á jarðhæð lögreglustöðvarinnar. Björn Ágúst Einarsson, rannsóknarlögreglumaður, skýrði svo frá að áttmenningarnir hefðu verið með hávaða og læti á Austurvelli og voru þeir stöðvaðir og þeim meinað að fara lengra. Þeir hafi verið færðir í biðherbergi en varðstjóri hafi komið á stöðina laust eftir kl. 13:00. Þeir hafi verið yfirheyrðir og lauk yfirheyrslum kl. 14:30. Eftir yfirheyrslu voru þeir færðir aftur í herbergið meðan beðið var eftir ljósmyndara. Ólafur Guðmundsson, lögreglumaður, skýrði frá á sama hátt. Pétur Sveinsson, rannsóknarlögreglumaður, skýrði svo frá fyrir dómi að fyrirmæli lögreglumannanna hafi verið þannig að ekki var unnt að beita vægari aðferðum en gert var. Svanur Elísson, rannsóknarlögreglumaður, tók myndir af áttmenningunum, en hann mundi ekki tímasetningar. Hann hélt að myndirnar hefðu verið teknar meðan á yfirheyrslum stóð eða á eftir og hafi myndatökunum sennilega verið lokið kl. 15:00. Forsendur og niðurstaða. Af hálfu stefnda er á því byggt að um heimild lögreglu til afskipta af áttmenningunum fari að lögreglulögum nr. 90 frá 13. júní 1996. Samkvæmt 42. gr. þeirra laga öðluðust þau ekki gildi fyrr en eftir að atburðir þeir urðu sem mál þetta snýst um, eða 1. júlí 1997 og verður því ekki byggt á þeim lögum í máli þessu. Ákvæði um handtöku var að finna í XII. kafla laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Samkvæmt e-lið 98. gr. laganna var lögreglumanni rétt að handtaka mann ef hann ærist á almannafæri eða veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum. Þessi handtökuheimild hefur nú verið felld inn í 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995, eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Samkvæmt 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar eiga menn rétt á að safnast saman vopnlausir. Lögreglunni er heimilt að vera við almennar samkomur. Banna má mannfundi undir berum himni ef uggvænt þykir að af þeim leiði óspektir. Samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar má engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Sambærileg ákvæði eru í mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi nr. 10/1979. Óumdeilt er að stefnandi og félagar hans ætluðu að nýta sér beina sjónvarpsútsendingu til Bandaríkjanna til þess að koma stjórnmálaskoðunum sínum á framfæri. Í þessum tilgangi fóru þeir á Austurvöll í miðborg Reykjavíkur með spjöld og fána með ýmsum áletrunum og hrópuðu þar slagorð. Virtist gagnrýni þeirra einkum beinast gegn obeldi í heiminum og hlut Bandaríkjamanna í því. Upplýst hefur verið að lögreglumenn fengu þau fyrirmæli að fjarlægja alla sem væru með mótmæli og óæskilega háreysti. Ekki hefur verið upplýst að Austurvöllur hafi verið girtur af vegna sjónvarpsútsendingarinnar eða lagt hafi verið að fólki að halda sig fjarri. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að athafnir stefnanda og félaga hans væru til þess fallnar að valda hættu á óspektum. Verður því að telja að lögreglu hafi skort lagaheimild til handtöku stefnanda sem nýtti sér stjórnarskrárbundinn rétt sinn til þess að koma skoðunum sínum á framfæri. Með vísan til 176. gr. laga um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga á stefnandi rétt til miskabóta úr hendi stefnda. Þykja þær hæfilega ákveðnar 50.000 krónur og bera dráttarvexti frá þingfestingardegi 11. júní s.l. til greiðsludags. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991, sbr. gjafsóknarleyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsett 8. júní s.l. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns stefnanda, Ásgeirs Þórs Árnasonar, hrl. 60.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Samkvæmt reikningi lögmanns er útlagður kostnaður hans 4.283 krónur. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Ólafi Högna Ólafssyni, 50.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 11. júní 1998 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður 4.283 krónur og málflutningslaun lögmanns stefnanda, Ásgeirs Þór Árnasonar, hrl., 60.000 krónur með virðisaukaskatti.
Mál nr. 323/2009	Kærumál Aðilaskýrsla Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur	B krafði A um greiðslu skuldar vegna verklauna fyrir málningarvinnu. Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf fyrirsvarsmaður B munnlega skýrslu og greindi meðal annars frá því að málningarverktakinn L hefði samið við A um umrætt verk, en B síðar tekið það að sér sem undirverktaki þess félags án þess að standa í samningssambandi við A. Talið var að fyrirsvarsmaður B hafi með þessu gefið yfirlýsingu sem ósamrýmanleg væri málsókn hans til heimtu verklauna úr hendi A, sbr. 1. mgr. 50. og 4. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar úrlausnar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins höfðaði sóknaraðili það til heimtu skuldar úr hendi varnaraðila að fjárhæð 430.000 krónur vegna verklauna fyrir málningarvinnu við húseign þess síðarnefnda að Ólafsgeisla 47 í Reykjavík. Í héraðsdómsstefnu kvað sóknaraðili varnaraðila hafa fengið sig til að sandspartla og mála húsið fyrir 730.000 krónur og hafi varnaraðili greitt 300.000 krónur af þeirri fjárhæð, en eftir stæði stefnufjárhæðin af launum fyrir verkið, sem hafi verið unnið í júní 2004 og að fullu lokið. Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var því meðal annars lýst að fyrri hluta árs 2004 hafi hann leitað tilboða nokkurra fagmanna í málningarvinnu við húseign sína að Ólafsgeisla 47 og sóknaraðili átt lægsta tilboðið, sem hafi numið 730.000 krónum. Varnaraðili hafi samið á þessum grunni við sóknaraðila, en skriflegur samningur ekki verið gerður. Meðan á verkinu stóð hafi varnaraðili greitt hluta umsaminna verklauna, 300.000 krónur. Hann hafi á hinn bóginn ekki innt frekari greiðslu af hendi, enda hafi vinnubrögð sóknaraðila reynst óviðunandi og hann horfið frá verkinu óloknu. Síðan hafi liðið á þriðja ár án þess að sóknaraðili léti frá sér heyra þar til varnaraðila hafi borist reikningur fyrir stefnufjárhæð þessa máls. Eftir að það var höfðað hafi aðilarnir átt fund til að leita sátta, en þar hafi sóknaraðili viðurkennt að verkinu hafi ekki verið lokið. Í greinargerðinni krafðist varnaraðili aðallega sýknu af kröfu sóknaraðila, en til vara að hún yrði lækkuð. Aðalkrafan var reist annars vegar á því að reikningur sóknaraðila fullnægði ekki skilyrðum 2. mgr. 34. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup með því að fyrir lægi að verki hans hafi ekki verið lokið og gæti reikningurinn því ekki án frekari skýringa stuðst við fjárhæð tilboðs hans og hins vegar á því að hann hafi með tómlæti glatað rétti til frekari verklauna. Varakrafa varnaraðila var á því byggð að hann ætti tilkall til afsláttar af umsömdum launum fyrir verkið, þar sem það hafi ekki verið unnið að fullu og gallar hafi verið á því. Samkvæmt því, sem fram er komið fyrir Hæstarétti, gaf fyrirsvarsmaður sóknaraðila munnlega skýrslu 19. maí 2009 við aðalmeðferð málsins í héraði, þar sem meðal annars var greint frá því að málningarverktaki með heitinu Litalínan ehf. hefði samið við varnaraðila um verkið, sem áður greinir, en sóknaraðili síðan tekið það að sér sem undirverktaki þess félags án þess að standa í samningssambandi við varnaraðila. Þótt málatilbúnaður sóknaraðila í héraðsdómsstefnu hafi að því er varðar réttarsamband hans við varnaraðila fallið að lýsingu atvika í greinargerð þess síðarnefnda, hefur fyrirsvarsmaður sóknaraðila með þessu gefið yfirlýsingu, sem ósamrýmanleg er málsókn hans til heimtu verklauna úr hendi varnaraðila, sbr. 1. mgr. 50. gr. og 4. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þessa verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Besta mál ehf., greiði varnaraðila, Alastair Nigel Howarth Kent, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí. sl., er höfðað með stefnu birtri 30. maí 2008. Stefnandi er Bestamál málningarþjónusta ehf. Reykjavík. Stefndi er Alastair Nigel H. Kent, Ólafsgeisla 47, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 430.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. febrúar 2007 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Loks er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar og til vara verulegrar lækkunar krafna og málskostnaðar og til þrautavara að stefnukröfur verði verulega lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. Málsatvikum og málsástæðum er lýst þannig í stefnu: „Krafa stefnanda er byggð á reikningi nr. 191 sem tilkominn er vegna vinnu stefnanda fyrir stefnda. Stefnandi tekur að sér málningarvinnu og fékk stefndi sem er eigandi hússins að Ólafsgeisla 47 stefnanda til að sandsparsla og mála hjá sér húsið, sem er 167 fm2 raðhús. Verkið var unnið í júní 2004 og var að fullu klárað. Samið var um fast fermetraverð, alls kr. 730.000.- með virðisaukaskatti. Stefndi hefur þegar greitt kr. 300.000.- en hér er krafið um eftirstöðvarnar, þ.e. kr. 430.000.- Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1. 25.01.2007 25.02.2007 430.000,00 Skuld þessi hefur ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.“ Í skýrslu sinn fyrir dómi sagði forsvarsmaður stefnanda að haft hefði verið samband við hann af Litalínunni og kvað hann það fyrirtæki hafa náð samkomulagi um verkið eftir að hafa gert tilboð í það að fjárhæð 930.000 krónur. Hann kvaðst ekki hafa gert tilboð sjálfur. Eins og þegar sést af þessu er málavaxtalýsing í stefnu ekki í samræmi við skýrslu forsvarsmanns stefnanda og með vísan til e liðar 80. gr. laga nr. verður máli þessu vísað frá dómi án kröfu. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnanda 450.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Bestamál málningarþjónusta ehf., greiði stefnda, Alastair Nigel H. Kent, 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 353/2011	Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur	J kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans gegn A hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafði J A hf. um skaðabætur í tengslum við vörslur A verðbréfavörslu hf. á skuldabréfum í eigu J. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að lýsing á málsástæðum væri takmörkuð og óljós í stefnu. Ekki væri útskýrt með nægjanlega skýrum hætti á hvaða forsendum J teldi að A hf. ætti að bera skaðabótaábyrgð á ætlaðri vangeymslu A verðbréfavörslu hf., dótturfélags A hf., en því félagi væri ekki stefnt. Þá væri rökstuðningi fyrir fjárhæð bótakröfunnar ábótavant. Taldi héraðsdómur að þegar á heildina væri litið væri samhengi málsatvika, málsástæðna og lagaröksemda í stefnunni óskýrt auk þess sem á það skorti að viðhlítandi rök hefðu verið færð fyrir kröfugerð J og hvers vegna henni væri beint að A hf. Stangaðist málatilbúnaður J á við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Staðfesti Hæstaréttur úrskurð héraðsdóms með vísan til forsendna hans.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur samkynja kærumál, sem beinast að varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jón Gunnar Hannesson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 266/2000	Vörumerki	Á fékk skráð vörumerkin Naust sem orðmerki og Naust sem orð- og myndmerki hjá Einkaleyfastofunni. K krafðist þess að skráningin yrði felld úr gildi þar sem orðið Naust hefði öðlast markaðsfestu sem nafn á veitingastað. Þegar Á lagði fram umsókn sína um skráningu vörumerkjanna hafði K um tveggja ára skeið átt húsnæði sem í hafði verið rekið veitingahús með sama eða líku nafni. Hafði veitingahúsið verið rekið þar með óverulegum hléum á sama stað í tæp fimmtíu ár. Fallist var á að heitið Naust sem nafn á veitingastað hefði því öðlast markaðsfestu í skilningi 2. gr. laga um vörumerki. Var því talið að skráning áfrýjanda á því hefðu verið í andstöðu við lög um vörumerki. Ekki var fallist á að Á hefði eignast umrædd vörumerki fyrir framsal. Var skráningin því felld úr gildi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2000. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda, svo og að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hennar að vörumerkjunum Naust sem orðmerki og Naust sem orð- og myndmerki. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi höfðaði mál þetta 28. janúar 1999 og krafðist þess að staðfest yrði með dómi að skráning vörumerkjanna Naust sem orð- og myndmerki og Naust sem orðmerki samkvæmt umsóknum áfrýjanda, sem hlutu auðkennin nr. 899/1996 og 900/1996 hjá Einkaleyfastofunni, sé ógild og að skráningin yrði felld úr gildi. Á þessa dómkröfu var fallist með hinum áfrýjaða dómi. Framangreindri kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á eignarrétti hennar að vörumerkjunum verður ekki með réttu komið að gagnstætt þessari dómkröfu stefnda nema með gagnsök. Þegar af þeirri ástæðu kemur krafa áfrýjanda um þetta efni ekki frekar til álita við úrlausn málsins. II. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur veitingastaður verið rekinn í húsnæði að Vesturgötu 6 og 8 í Reykjavík með óverulegum hléum allt frá árinu 1954 undir nafninu Naust eða Naustið. Fasteignin Vesturgata 6 og 8 var seld nauðungarsölu á uppboði 10. febrúar 1994, en gerðarþoli við hana var Sala og markaður hf. Íslandsbanki hf. varð hæstbjóðandi á uppboðinu og fékk afsal frá sýslumanninum í Reykjavík fyrir fasteigninni 26. júlí 1994. Þar var meðal annars kveðið á um að öll veðréttindi og önnur óbein eignarréttindi skyldu máð af eigninni við þinglýsingu afsalsins. Í framhaldi af þessu afsalaði Íslandsbanki hf. fasteigninni til stefnda 29. júlí 1994, svo og næstu fasteign vestan hennar að Vesturgötu 10. Fyrir liggur í málinu að stefndi hefur allt frá 29. júlí 1994 leigt út húsnæði í fasteigninni Vesturgötu 6 og 8 undir rekstur veitingahúss, eins eða fleiri. Óumdeilt er að veitingahús, sem þar hafa verið starfrækt á þeim tíma, hafi ýmist í heild eða að hluta borið sama heiti og áður hafði verið notað fyrir þá starfsemi á staðnum um 40 ára skeið. Þótt ekki séu efni til að fallast á með stefnda að umrædd húseign hans heiti sem slík Naust eða Naustið, verður ekki litið fram hjá því að langvarandi rekstur veitingahúss í henni undir þessu nafni hefur ótvírætt þau áhrif að verðmæti fasteignarinnar getur að nokkru marki ráðist af því hvort sérstaklega innréttuð húsakynni þar kunna áfram að verða nýtt fyrir veitingastarfsemi með sama heiti. Með stoð í grunnrökum að baki ákvæði 4. töluliðar 1. mgr. 14. gr. áðurgildandi laga nr. 47/1968 um vörumerki, sem taka til skráningar á vörumerkjum áfrýjanda, hefur stefndi þannig sem eigandi fasteignarinnar beina hagsmuni af því hvort áfrýjandi hafi samkvæmt 1. mgr. 1. gr. sömu laga einkarétt á að nýta heitið. Er stefnda af þeim sökum heimilt að leitast við að fá þeim rétti áfrýjanda hrundið, svo sem hann gerir með málsókn þessari. III. Fyrir liggur í málinu að Hagur hf. seldi Sölu og markaði hf. fasteignirnar Vesturgötu 6 og 8, Vesturgötu 10 og Vesturgötu 10A með kaupsamningi 17. desember 1990. Var tekið fram í samningnum að kaupandinn hafi kynnt sér leigusamning um fyrstnefndu fasteignina við tvo nafngreinda menn. Þá var einnig kveðið þar á um að kaupandinn skyldi til tryggingar hluta skuldbindinga sinna veita veðrétt í „innréttingum og búnaði Naustsins“. Verður ekki annað ráðið af þessu en að rekstur veitingahússins hafi á þeim tíma verið á hendi leigutakanna, sem um ræddi í kaupsamningnum, svo og að Sala og markaður hf. hafi í tengslum við gerð hans eða áður orðið eigandi að lausafjármunum, sem nýttir voru við reksturinn. Á þessum tíma virðast stjórnarmenn í Sölu og markaði hf. hafa verið Sigurður Örn Sigurðarson og Sigurður H. Garðarsson, en fram er komið í málinu að sá fyrrnefndi sé eiginmaður áfrýjanda. Með samningi, sem er dagsettur 25. janúar 1991, keypti Hagflötur Vesturvangur hf. af Sölu og markaði hf. „rekstur Naustsins, Símonarsalar, Geirsbúðar og Naustkráarinnar, Vesturgötu 6-8, Reykjavík“. Í samningnum var kveðið á um að kaupin næðu til allra innréttinga ásamt tækjum og áhöldum samkvæmt lista, sem honum átti að fylgja. Var mælt fyrir um að kaupverð „tækja, áhalda, innréttinga og viðskiptavildar“ væri tiltekinnar fjárhæðar, svo og að „afhending fyrirtækisins“ ætti að verða 1. febrúar 1991. Af hálfu seljandans var samningurinn undirritaður af sömu mönnum og áður er getið, en af hálfu kaupandans af Sigurlaugu Finnbogadóttur og áfrýjanda. Þrátt fyrir þennan samning gerði Sala og markaður hf. leigusamning 26. apríl 1991 við Naustið hf. um „veitingahúsið Naust“ ásamt nánar tilgreindu húsnæði að Vesturgötu 6 og 8. Sagði í samningnum að „leigusali leigir jafnframt leigutaka reksturinn sjálfan, þ.e. alla aðstöðu til veitingarekstrar, þ.m.t. borðbúnað, tæki og áhöld og hvaðeina sem við reksturinn er notað, sem og nafnið.“ Var umsaminn leigutími frá 1. maí 1991 til 30. apríl 2001 og leigutaka veittur forkaupsréttur og forleiguréttur að „rekstri og húsnæði.“ Í málinu hafa engar frambærilegar skýringar verið gefnar á því hvernig félagið hafi orðið eigandi að rekstri veitingarstaðarins í húsnæðinu eða hvernig atvikast gat að það gerði leigusamning um hann rúmum þremur mánuðum eftir að hafa selt hann. Í málinu liggur fyrir afsal, dagsett 24. febrúar 1993, þar sem segir að seldur sé „rekstur Naustsins, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber.“ Nánar var hinu selda þar lýst sem „allt lausafé Naustsins, ásamt öllu því er eigninni fylgir og fylgja ber þ.m.t. firmanafnið Naust.“ Tekið var fram að kaupandi tæki við hinu selda 1. mars 1993, en honum væri kunnugt um leigusamning 26. apríl 1991 við Naustið hf. „um hið selda og tekur við sem leigusali frá afhendingu.“ Seljandi samkvæmt afsalinu var nefndur „H. Vesturvangur hf.“, sem af kennitölu að dæma er sama félag og Hagflötur Vesturvangur hf. Af hálfu þess var afsalið undirritað af Sigurði Erni Sigurðarsyni. Í upphafi afsalsins var kaupandi nefndur „Kína-Grill sf.“ og tilgreind kennitala hans, sem er sú sama og áfrýjanda, en tvívegis á síðari blaðsíðu skjalsins var hann nefndur „Kína-Grill“, þar á meðal við undirskrift áfrýjanda, sem ritaði undir skjalið af hálfu kaupandans. Varðandi þessa ráðstöfun er til þess að líta að meðal gagna málsins er tilkynning til hlutafélagaskrár 10. mars 1992 um að hluthafafundur hafi verið haldinn í Hagfleti Vesturvangi hf. 4. janúar sama árs, þar sem í stjórn hafi verið kjörin Hilmar Garðarsson og áfrýjandi, sem hafi orðið formaður stjórnarinnar. Var tekið fram að þau hefðu bæði prókúruumboð fyrir félagið. Jafnframt liggja fyrir tilkynningar frá Hilmari 15. janúar 1993 og áfrýjanda 19. sama mánaðar um að þau segi sig úr stjórn félagsins. Eins og gagnaöflun í málinu hefur verið hagað verður samkvæmt þessu ekki annað séð en að engin stjórn hafi verið starfandi í félaginu á dagsetningu afsalsins 24. febrúar 1993. Hefur ekkert komið fram um að Sigurður Örn Sigurðarson hafi af öðrum ástæðum haft heimild til að skuldbinda félagið á þeim tíma. Að því er varðar kaupandann hefur áfrýjandi borið því við að ritvilla hafi verið gerð í texta afsalsins, þar sem hann var nefndur „Kína-Grill sf.“, enda hafi ekki verið skráð sameignarfélag með þessu heiti. Sigurður Örn Sigurðarson hafi á hinn bóginn skráð einkafirmað „Kína-Grill“ í firmaskrá Reykjavíkur með tilkynningu 18. desember 1989. Í málinu liggi fyrir tilkynning 10. ágúst 1994 til firmaskrár, þar sem fram komi að Sigurður hafi selt áfrýjanda „fyrirtækið“ 1. mars 1993. Hvað sem líður þessum sérstæðu skjölum og skýringum áfrýjanda, sem styðjast að nokkru við framburð Sigurðar fyrir héraðsdómi, leiðir þegar af framangreindu að hún var ekki bær um að rita firma „Kína-Grills“ 24. febrúar 1993. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að líta svo á að löngu fyrir þær ráðstafanir, sem hér hefur verið getið, hafi heitið Naust sem nafn á veitingastað öðlast markaðsfestu í skilningi 2. gr. laga nr. 47/1968 og þar með orðið vörumerki, sem notað var í rekstri þess. Óumdeilt er í málinu að hin ýmsu félög og firmu, sem tengjast áfrýjanda og eiginmanni hennar og hér hafa verið nefnd til sögunnar, hafi aldrei sjálf rekið veitingahúsið með þessu heiti, heldur hafi félag þeim ótengt, Naustið hf., haft reksturinn með hendi allt frá gildistöku fyrrnefnds leigusamnings 26. apríl 1991 og þar til leigumálanum lauk 30. september 1995 samkvæmt skriflegu samkomulagi félagsins við stefnda 2. ágúst sama árs. Án tillits til þess hvort þau gögn, sem áður er getið, sýni nægilega að Sala og markaður hf. og eftir atvikum Hagflötur Vesturvangur hf. hafi á sínum tíma orðið eigandi vörumerkisins Naust með því að fá framseldan atvinnureksturinn, sem vörumerkið var notað í, sbr. 32. gr. laga nr. 47/1968, voru slíkir annmarkar á undirritun fyrrnefnds afsals 24. febrúar 1993 að áfrýjandi getur ekki byggt á því að hugsanlegur vörumerkjaréttur þessara félaga, annars eða beggja, hafi færst í hendur hennar fyrir framsal. Í ljósi þess, sem að framan greinir, stóð áfrýjandi í þeim sporum, þegar hún sótti 24. júlí 1996 um skráningu vörumerkjanna, sem deilt er um í málinu, að njóta einskis réttar yfir þeim á grundvelli 2. gr. eða 3. gr. laga nr. 47/1968. Þegar umsóknir áfrýjanda voru lagðar fram voru liðin sem næst tvö ár frá því að stefndi varð eigandi húsakynnanna, sem veitingahúsið var rekið í. Þótt kaup stefnda á fasteigninni Vesturgötu 6 og 8 hafi ekki út af fyrir sig þurft að breyta því að Sala og markaður hf. eða sá, sem kynni að leiða rétt sinn frá félaginu, gæti áfram hafa talist leigusali Naustsins hf. að búnaði tengdum rekstri veitingahússins og heiti þess, þá hætti síðastnefnt félag þeirri starfsemi 30. september 1995. Eftir það var veitingahúsið rekið af öðrum, en með óbreyttu heiti. Umsóknir áfrýjanda sneru þannig að vörumerkjum, sem aðrir höfðu þá haft lögmæt not af í að minnsta kosti tíu mánuði. Umsóknirnar voru því í andstöðu við ákvæði 2., 4. og 6. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 47/1968 á þeim tíma, sem þær voru lagðar fram. Af þeim sökum var Einkaleyfastofunni óheimilt að verða við umsóknum áfrýjanda gegn þeim andmælum, sem færð voru fram 19. mars 1997 í sameiningu af stefnda og þeim, sem þá rak veitingahúsið. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að fella úr gildi skráningu á umræddum vörumerkjum áfrýjanda, svo og ákvæði hans um málskostnað. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Felld er úr gildi skráning Einkaleyfastofunnar á vörumerkinu Naust sem orð- og myndmerki og vörumerkinu Naust sem orðmerki á grundvelli umsókna nr. 899/1996 og 900/1996 frá áfrýjanda, Ágústínu G. Pálmarsdóttur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda, Kirkjuhvoli sf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 24. mars sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, birtri 28. janúar 1999. Stefnandi er Kirkjuhvoll sf., kt. 630785-0309, Kirkjustræti 4, Reykjavík. Stefndi er Ágústína G. Pálmarsdóttir, kt. 100359-2439, Neðstaleiti 28, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Að staðfest verði með dómi, að skráningar vörumerkjanna, NAUST (orð- og myndmerki), samkvæmt umsókn nr. 899/1996, og NAUST (orðmerki), samkvæmt umsókn nr. 900/1996, hjá Einkaleyfastofunni, á nafn stefndu, séu ógildar, og að skráningarnar verði felldar úr gildi. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu. Dómkröfur stefndu: Að kröfu stefnanda verði hafnað, auk þess sem gerð er krafa um sýknu á málskostnaðarkröfu stefnanda. Stefnda gerir jafnframt kröfu um, að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hennar á vörumerkinu, Naust (orðmerki) og Naust (orð- og myndmerki). Einnig er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málavextir Húsin nr. 6 og 8 við Vesturgötu í Reykjavík eru gömul, a.m.k. á íslenskan mælikvarða. Samkvæmt ljósriti úr veðmálabók sýslumannsins í Reykjavík var Geir Zöega eigandi húsanna 1917 til 13. febrúar 1971. Hinn 23. febrúar 1971 er þinglýst eignarheimildum Geirs Zöega, Helga Zöega, Halldórs Zöega og Dagnýjar Zöega að samtals 72%. Hinn 19. mars 1987 er þinglýst eignarheimild Halldóru Ólafsdóttur Zöega að 28% húseignanna. Hinn 15. janúar 1988 keypti Svavar Egilsson húseignirnar. Dugguvogur 12 hf. keypti húseignirnar í nóv. 1989. Hagur hf. keypti húseignirnar 22. des. 1989. Sala og markaður hf. keypti húseignirnar með kaupsamningi, dags. 17. des. 1990. Húseignunum var afsalað af þrotabúi Hags hf. til Sölu og markaðar hf. 27. febrúar 1992. Íslandsbanki hf. keypti húseignirnar á nauðungaruppboði 10. febrúar 1994 og fékk afsal fyrir eignunum 26. júlí 1994. Gerðarþoli var Sala og markaður hf. Stefnandi keypti húseignirnar af Íslandsbanka 29. júlí 1994. Með afsali, dags. 24. febr. 1993, seldi H. Vesturvangur hf. Kína-Grilli sf. rekstur Naustsins ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber. Í afsali segir að nánar tiltekið sé hér um að ræða allt lausafé Naustsins, ásamt öllu því er eigninni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. firmanafnið Naust. Undir afsal þetta virðist Sig. Örn Sigurðarson rita f.h. H. Vesturvangs hf. og stefnda f.h. Kína-Grills. Með tilkynningu til Firmaskrár Reykjavíkur, dags. 10. ágúst 1994, tilkynnti Sigurður Örn Sigurðarson að hann hefði selt og afsalað fyrirtækinu Kína Grill til stefndu þann 1. mars 1993. Jafnframt var tilkynnt viðbót við nafnið Kína Grill og sagt að framvegis verði firmað ritað Kína Grill Naustið. Þannig virðist stefnda undirrita kaup f.h. Kína-Grills áður en hún er orðin eigandi að fyrirtækinu. Fyrir dómi upplýsti lögmaður stefndu að Kína-Grill sf. hafi aldrei verið skráð. Eftir að stefnandi keypti húsin Vesturgötu 6-8, 29. júlí 1994, hefur hann leigt húsin út. Þann 29. júlí 1994 gerði hann leigusamning, annars vegar við Naustið hf., um allt húsið nema kjallarann, og hins vegar við Kristjönu Geirsdóttur o.fl. um kjallara hússins. Þann 2. nóv. 1994 gerði hann annan leigusamning við Naustið hf., en nú um allt húsið, að undanskildum óinnréttuðum hluta rishæðar, frá l. nóv. 1994 til 31.okt. 1995. Þann 2. ágúst 1995 gerðu aðilar leigusamningsins með sér samkomulag um styttingu leigutímans og uppgjör leigunnar, m.a. með afhendingu þess lausafjár í eigu forsvarsmanna leigjandans, sem til staðar var í húsinu. Þann 29. sept. 1995 gerði stefnandi leigusamning um allt húsið við Naustið-veitingahús ehf. frá 29. sept. 1995 til 31. des. 1995. Þann 30. nóv. 1995 gerði stefnandi leigusamning við þá Óðin Jóhannsson og Þorfinn Guttormsson um allt húsið, að undanskildum áðurgreindum hluta rishæðar, frá 31.des.1995 til 31.des. 2005. Samkomulag varð hins vegar um lok þessa leigusamnings í júlí 1997. Frá 1. ágúst 1997 kveðst stefnandi hafa leigt Nausthúsið til Gamla ehf. Naustið hf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 30. nóvember 1995. Um líkt leyti hófst deila milli stefndu og stefnanda, um hvor ætti rétt á vörumerkinu, Naust (orð- og myndmerki) og Naust (orðmerki), og um eignarrétt á lausafénu, sem varð eftir í húsinu, þegar Naustið hf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Sýslumaðurinn í Reykjavík hafnaði beiðni stefndu um innsetningarbeiðni vegna lausafjárins, sem fylgdi veitingarekstrinum að Vesturgötu 6-8. Þann 24. júlí 1996 lagði stefnda inn hjá Einkaleyfastofunni umsókn um skráningu að vörumerkinu, NAUST (orð- og myndmerki), sem var gefið umsóknarnúmerið 899/1996, og umsókn um skráningu á vörumerkinu, NAUST (orðmerki), sem var gefið umsóknarnúmerið 900/1996, sbr. dskj. nr. 3 og 4. Óskað var skráningar beggja merkjanna fyrir rekstur veitingahúsa, tilreiðslu matar og drykkja og gistiþjónustu í flokki 42. Merkin voru birt í ELS-tíðindum 1997, bls. 3, útg. 20. janúar 1997. Stefnandi andmælti skráningu merkjanna með bréfi, dags. 19.03.1997. Með ákvörðun Einkaleyfastofunnar þann 1. júlí 1998 í andmælamáli nr. 10/1998 voru heimilaðar skráningar merkjanna, NAUST (orð- og myndmerki), samkvæmt umsókn nr. 899/1996, og NAUST (orðmerki), samkvæmt umsókn nr. 900/1996. Úrskurðurinn var birtur í ELS-tíðindum 7/1998, bls. 39, útg. 20. júlí 1998. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Stefnandi byggir á því fyrst og fremst, að stefnda eigi ekki rétt til vörumerkja samkvæmt umsóknum nr. 899/1996 og 900/1996. Niðurstaða í andmælamáli nr. 10/1998 hjá Einkaleyfastofu byggi á misskilningi og röngum forsendum, og ákvörðunin um að heimila skráningu merkjanna sé því röng og beri að ógilda hana í máli þessu og fella skráningarnar úr gildi. Hvað þetta varðar, er í fyrsta lagi á því byggt, að eignarréttur þeirra að vörumerkjunum, er stefnda virðist leiða rétt sinn frá, sé með öllu óljós. Framlagðir gerningar af hálfu stefndu séu óljósir og ótrúverðugir og hafi sumir a.m.k á sér yfirbragð málamyndagerninga, og í öllum tilvikum virðist eiginmaður stefndu vera í forsvari fyrir samningsaðila. Ekki hafi verið til þess vísað, hvernig Sala og Markaður hf. eignaðist rétt til vörumerkjanna. Þá þyki það og alveg fráleitt, að HagflöturVesturvangur hf., sem stefnda leiði rétt sinn beint frá, hafi öðlast einhvern rétt á grundvelli kaupsamnings við Sölu og Markað hf., dags. 25. jan. 1991, þegar Sala og Markaður hf. virðist síðan leigja allt það, er kaupsamningurinn tók til, þann 26. apríl 1991 til þriðja aðila. Í öðru lagi er gildi afsalsins, dags. 24.febr. 1993, hvað varðar aðild H. Vesturvangs hf. véfengd, með vísan til tilkynninga til hlutafélagaskrár, þar sem þar til bærir undirriti ekki. Í þriðja lagi sé efni þessa afsals ekki það, að atvinnurekstur sé framseldur og þar með vörumerkin, þar sem þau hafi ekki verið undanskilin, svo sem virðist sú meginforsenda, sem ákvörðun Einkaleyfastofunnar byggi á. Afsalið taki til lausafjár, innréttinga og firmanafnsins Nausts, sem hafi þó í raun ekki verið til. Í afsalinu sé einmitt til þess vísað, að veitingarekstur sé á hendi leigjanda. Í fjórða lagi sé afsalshafi í afsalinu, dags. 24. febr. 1993, tilgreindur Kína-Grill sf., en aðild stefndu þar að sé með öllu óljós. Verði, þrátt fyrir þetta, litið svo á, að afsalshafi eigi að vera Kína Grill, sé að því að gá, að stefnda hafi ekki öðlast aðild að því fyrirtæki fyrr en 1. mars 1993 samkvæmt tilkynningu þeirra hjóna til Firmaskrár, dags. 10. ágúst 1994. Hvernig sem allt þetta verði þó skilið, sé eignarréttur stefndu í eigin nafni að vörumerkjunum alveg óskiljanlegur. Í fimmta lagi er til þess vísað, að stefnda hafi aldrei notað þessi vörumerki, og með vísan til framangreinds, hafi þau heldur aldrei verið notuð á hennar vegum. Að auki er á því byggt, verði litið svo á, þrátt fyrir allt framangreint, að stefnda hafi eignast rétt til vörumerkjanna, að hún hafi tapað þeim rétti að fullu og öllu fyrir tómlæti. Þegar boð Íslandsbanka hf. í Nausthúsið var samþykkt 25. febr. 1994, hafi stefnda misst öll hugsanleg umráð yfir rekstraraðilanum, sem notaði vörumerkin áfram í veitingarekstri sínum. Um þetta hafi stefndu auðvitað þá þegar verið kunnugt. Af hennar hálfu hafi þó ekkert verið aðhafst fyrr en tæpum tveimur árum síðar og þá reyndar eingöngu varðandi rétt til lausafjár og firmanafns. Stefnandi hafi öðlast yfirráð yfir Naustinu 29. júlí 1994. Honum hafi ekki verið kunnugt um að stefnda gerði kröfu til vörumerkjanna, fyrr en með útgáfu ELS-tíðinda 20. janúar 1997 og með birtingu stefnu 24. janúar 1997, eða um tveimur og hálfu ári eftir að hann öðlaðist umráðin, en allan þann tíma hafi vörumerkin verið notuð af rekstraraðilum í Nausthúsinu, sem voru leigjendur stefnanda. Þá hafi verið liðin tæp þrjú ár, frá því að stefnda hafði misst öll hugsanleg umráð yfir vörumerkjunum. Loks er á því byggt, að stefnandi hafi öðlast betri rétt en stefnda til vörumerkjanna. Við kaup á fasteigninni nr. 6-8 við Vesturgötu í Reykjavík hafi hann öðlast rétt til vörumerkjanna sem þá hafi í 40 ár verið órjúfanlega tengd því húsi, sem auk annars heiti Nausthús, sbr. tilgreiningu í afsali til hans og umfjöllun í bókum og blöðum og framlögðum skjölum. Að auki hafi vörumerkin síðan verið notuð á vegum stefnanda í um 2 og 1/2 ár, áður en stefnda mótmælti notkun þeirra og því í reynd í mun lengri tíma en hugsanleg notkun á vegum hennar, sem hafi verið tæpt ár. Stefnandi byggir málshöfðun sína á 29. gr. laga nr. 45/1997. Auk þess er vísað einkum til 3. gr. og 32. gr. þeirra laga. Svo og er vísað til eldri laga um vörumerki, nr. 47/1968, eftir því sem við á. Þá er vísað til óskráðra meginreglna samningaréttar og eignarréttar. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur stefndu Krafa stefndu um, að hafnað verði kröfu stefnanda, byggist á því, að hún eigi eignarrétt og einkarétt á vörumerkinu, Naust (orð- og myndmerki) og Naust (orðmerki). Eignarrétt sinn byggir stefnda á kaupsamningi og afsali, þar sem hún hafi m.a. keypt og greitt fyrir vörumerkið og viðskiptavild, sem fylgdi því. Kaupsamningurinn og afsalið liggi fyrir í málinu og hafi efni hans eða gildi ekki verið vefengt af samningsaðilum. Verði því að leggja hann til grundvallar varðandi þeirra réttinda og eigna, sem ráðstafað hafi verið með honum. Stefnda byggir þannig á því, að hún hafi gert gildan og skuldbindandi samning, sem hafi ekki verið ógiltur, og sé hann því bindandi fyrir samningsaðila og aðra, sem vilji kalla til réttinda fyrir því, sem ráðstafað hafi verið með samningnum. Krafa stefndu um, að hafnað verði kröfu stefnanda, sé jafnframt byggð á því, að með skráningu merkisins í vörumerkjaskrá hafi verið tekin hlutlaus og fagleg ákvörðun hjá Einkaleyfastofu um, hver væri rétthafi til merkisins. Þar sé um að ræða vel rökstudda og upplýsta stjórnsýsluákvörðun, þar sem tekið hafi verið á öllum sjónarmiðum umsækjanda, þ.e. stefndu, og andmælanda, þ.e. stefnanda í máli þessu, svo og fyrirliggjandi gögnum, sem séu að meginstefnu til þau sömu og um ræði í máli þessu. Ekkert nýtt sé komið fram í stefnu eða fylgigögnum hennar, sem ekki hafi þegar verið tekið á við andmælameðferð hjá Einkaleyfastofu, og því verði að byggja á mati stofnunarinnar, sem fari með stjórnsýsluvald í þessum málaflokki. Enda séu löglíkur fyrir því, að sú ákvörðun sé rétt. Stefnda byggir kröfu sína um, að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hennar á vörumerkinu, Naust (orð- og myndmerki) og Naust (orðmerki), á samfelldri notkun merkisins við rekstur veitingahúss að Vesturgötu 6-8 af aðilum á hennar vegum og aðilum, sem hún leiði rétt til með óslitinni röð sölu- og kaupsamninga. Stefnda hafi keypt vörumerkið með kaupsamningi og afsali, sem liggi fyrir í málinu, og greitt fyrir. Þar með hafi hún eignast þennan rétt, enda byggist framsalið á beinni lagaheimild í 32. gr. þágildandi vörumerkjalaga nr. 47/1968. Kröfur stefndu byggja jafnframt á því, að með rekstri veitingahúss að Vesturgötu 6-8 hafi myndast vörumerkjaréttur í samræmi við ákvæði vörumerkjalaga, með samfelldri notkun. Þar sem rétturinn hafi myndast við notkun, þ.e. rekstur veitingahúss undir heitinu Naust (orðmerki) og Naust (orð- og myndmerki), sé það eigandi rekstrarins hverju sinni, sem eigi jafnframt merkið og geti einn ráðstafað því með sölu. Þannig verði vörumerkjarétturinn annað hvort að byggjast á áralangri samfelldri notkun eða kaupsamningi. Stefnda hafi keypt merkið af aðila, sem hafi verið með rekstur veitingahúss að Vesturgötu 6-8 um árabil og hafi jafnframt gefið Naustinu hf. nytjaleyfi. Stefnda sé því réttur eigandi merkisins í dag, enda hafi sá aðili, sem myndaði réttinn með notkun, ekki framselt hann til neins annars en hennar. Stefnda byggir kröfu sína jafnframt á því, að hún hafi óslitið varið réttindi sín til vörumerkisins, allt frá því að hún eignaðist það með kaupsamningi 1991, (svo) með því að gefa leigjendum reksturs nytjaleyfi með leigusamningi fram til gjaldþrots leigjanda 1994, (svo) og síðan með því að verja réttindi sín með áskorunum til notenda, umsókn um skráningu, málshöfðun og lögbannsbeiðni, allt til að koma í veg fyrir óheimila notkun á merkinu, sem stríðir gegn réttindum hennar. Í stefnu virðist stefnandi byggja á því, að með kaupum sínum á fasteigninni að Vesturgötu 6-8, hafi hann eignast vörumerkið, Naust (orð- og myndmerki) og Naust (orðmerki), þrátt fyrir að ekkert komi fram um það í kaupsamningi eða afsali. Í uppboðsafsali komi fram, hvað fylgi eigninni við nauðungarsölu. Þar segi ekkert um viðskiptavild veitingahúss, sem rekið hafi verið í fasteigninni, eða um vörumerki, sem hafi fylgt því, auk þess sem fasteignin sé ekki kölluð “Naust” í afsalinu. Þar af leiðandi hafi stefndi ekki getað eignast þennan rétt við kaup sín á fasteigninni, enda sé það alkunna, að vörumerkjaréttur grundvallist á viðskiptavild, sem myndist í rekstri og fylgi þar með rekstrinum, en ekki þeirri fasteign, sem hann sé staðsettur í á hverjum tíma. Með stefnu hafi verið lögð fram mörg skjöl varðandi rekstur í Vesturgötu 6-8 undanfarin ár, þ.á m. samningar um leigu stefnanda á fasteigninni Vesturgötu 6-8. Á þeim megi sjá að í öllum tilvikum hafi það aðeins verið fasteignin sem sé til útleigu og í síðustu samningunum einnig lausafé í fasteigninni. Þessir samningar sýni betur en nokkuð annað, að stefnandi hafi til skamms tíma ekki talið sig eiga vörumerkið, a.m.k. ekki þannig að hann leigði það út eða gæfi á því nytjaleyfi samkvæmt ákvæðum vörumerkjalaga. Leigusamningur milli stefnanda og Naustsins veitingahúss ehf., dags. 29. sept. 1995, og samkomulag stefnanda og þeirra Hafsteins Egilssonar og Harðar Sigurjónssonar, dags. 2. ágúst 1995, virðist gera ráð fyrir þeim möguleika, að lausafé í fasteigninni Vesturgötu 6-8 tilheyri öðrum en samningsaðilum. En þetta virðist vera lausaféð, sem gera megi ráð fyrir, að hafi fylgt rekstrinum, þegar stefnda keypti hann. Samningsaðilar, þ.á m. stefndi, virðast því, að minnsta kosti á þessum tíma, hafa gert sér grein fyrir, að stefnda ætti einhver réttindi til rekstrarins og þess, sem honum fylgdi, þ. á m. vörumerkisins Naust. Stefnandi byggi einnig á því, að fasteignin að Vesturgötu 6-8 i Reykjavik heiti Naust. Þetta sé þó ekki í samræmi við aðra málsástæðu stefnanda um, að rétturinn til merkisins hafi myndast við áratuga samfellda notkun, og að stefnandi hafi keypt þann rétt með fasteigninni. Ekkert sé þó í umfangsmiklum gögnum málsins, sem styðji þessa fullyrðingu stefnanda, enda verði með engu móti fallist á það, að blaðaskrif geti sýnt fram á þessa nafngift, þegar allan þann tíma, sem blaðagreinarnar stafi frá, sé rekið veitingahús á staðnum undir þessu nafni. Nafnið sé því ávallt notað um veitingahúsið, en ekki fasteignina sjálfa, og það sé stefnda, sem eigi þann vörumerkjarétt í dag, sem stafi frá rekstri veitingahússins. Kröfur sínar styður stefnda við ákvæði vörumerkjalaga nr. 47/1968, einkum 1. og 2. gr., sbr. 3. gr. núgildandi laga nr. 45/1997, svo og almennar reglur samninga- og kauparéttar um gerð samninga og skuldbindingargildi loforða. Krafa stefndu um, að staðfestur verði með dómi eignarréttur hennar á vörumerkinu, Naust (orð- og myndmerki) og Naust (orðmerki), er byggð á 1. og 2. gr. vörumerkjalaga nr. 47/1968, og 3. gr. núgildandi vörumerkjalaga. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og er krafa um virðisaukaskatt byggð á ákvæðum laga nr. 50/1988. Forsendur og niðurstaða Löngu áður en stefnda lagði inn umsókn hinn 24. júlí 1996 um skráningu vörumerkjanna, NAUST (orð- og myndmerki) og NAUST (orðmerki) hafði nafnið Naust á veitingarekstri í húsunum nr. 6-8 við Vesturgötu í Reykjavík öðlast markaðsfestu, sbr. 2. gr. þágildandi laga um vörumerki nr. 47/1968. Markaðsfesta nafnsins Naust á veitingarekstri var bundin við veitingarekstur í þessum tilgreindu húsum, ekki annars staðar. Þá er stefnda sótti um skráningu merkjanna var stefnandi eigandi húsanna og leigutakar hans önnuðust veitingarekstur í húsunum undir nafninu Naust. Stefnda annaðist ekki veitingarekstur í húsunum. Eignarréttur að innréttingum, lausafé og veitingarekstri var á þeim tíma umdeildur. Ekkert er fram komið um veitingarekstur stefndu. Skráning framangreindra merkja var til þess fallin að gefa til kynna að átt væri við veitingarekstur í húsunum nr. 6-8 við Vesturgötu í Reykjavík og var því óheimil skv. 4. tl. 14. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki, sbr. og 4. tl. 14. gr. laga nr. 47/1968 um vörumerki. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að skráningar vörumerkjanna, NAUST (orð- og myndmerki), samkvæmt umsókn nr. 899/1996, og Naust (orðmerki), samkvæmt umsókn nr. 900/1996 hjá Einkaleyfastofunni, á nafn stefndu, séu ógildar og eru þær því felldar úr gildi, sbr. 28. gr. laga nr. 45/1997. Jafnframt er kröfum stefndu hafnað. Stefnda greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 200.000 kr. D ó m s o r ð: Skráningar vörumerkjanna, NAUST (orð- og myndmerki), samkvæmt umsókn nr. 899/1996, og Naust (orðmerki), samkvæmt umsókn nr. 900/1996 hjá Einkaleyfastofunni, á nafn stefndu, Ágústínu G. Pálmarsdóttur, eru ógildar og felldar úr gildi. Jafnframt er kröfum stefndu hafnað. Stefnda greiði stefnanda, Kirkjuhvoli sf., málskostnað sem ákveðst 200.000 kr.
Mál nr. 468/2006	Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991	Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 693/2010	Ærumeiðingar Meiðyrði Ómerking ummæla Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá Hæstarétti	V höfðaði mál gegn U, RÁ, B, RT og B ehf. vegna 15 ummæla sem birtust í frétt dagblaðsins DV. Í umfjöllun blaðsins var lýst viðskiptum félags V við U og RÁ frá sjónarhóli þeirra síðarnefndu en þau töldu að félagið hefði vanefnt skuldbindingar sínar gagnvart sér. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í héraðsdómsstefnu hefði mjög skort á að fjallað væri um hvernig ummæli í einstökum liðum ómerkingarkröfu áfrýjanda gætu talist meiðyrði. Þess í stað hefði verið látið við það sitja að fjalla almennt um að greinin hefði falið í sér aðdróttanir og ærumeiðingar í garð V og að framsetning umfjöllunarinnar hefði verið til þess fallin að meiða æru hans og valda honum álitshnekki. Í stefnunni var í einu lagi vísað til þess að V teldi ummælin varða við 229. gr., 233. gr. a., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ekki var skýrt hvernig hvert þessara lagaákvæða gæti átt við um ummælin. Sum ummælanna sem krafa V beindist að voru í umfjöllun DV beint höfð eftir U eða RÁ en önnur voru hluti af frásögn blaðamannsins B. Í dómi Hæstaréttar var bent á að þrátt fyrir þetta hefði ekki komið fram í stefnu rök fyrir því að U og RÁ gætu borið ábyrgð á ummælum sem ekki voru höfð eftir þeim. Einnig hefði krafa um að R yrði gert að þola ómerkingu á öðrum ummælum en þeim sem fram komu á forsíðu verið órökstudd. Að þessu virtu þótti málatilbúnaður V svo óglöggur og ónákvæmur að ófært þótti að leggja efnisdóm á málið. Af þessum sökum var málinu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Árni Kolbeinsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. 1. Fyrirsögn á forsíðu: „Hjón kæra Viggó fyrir þjófnað.“ 2. Undirfyrirsögn á forsíðu: „Hjón í Mosfellsbænum sem lögðu aleiguna í að byggja nýtt heimili hafa kært Viggó Sigurðsson, fyrrverandi landsliðsþjálfara, fyrir þjófnað á gámi. Þau segjast hafa verið svikin um heimilið.“ 3. Fyrirsögn á bls. 8-9: „Svikin um heimilið“. 4. Undirfyrirsögn á bls. 8: „Hjón í Mosfellsbæ, Unnur Valdemarsdóttir og Ragnar Kr. Árnason, hafa kært Viggó Sigurðsson, stjórnarformann Ásvíkur og fyrrverandi landsliðsþjálfara í handbolta, fyrir þjófnað á 40 feta gámi af lóð þeirra. Kæran kemur í kjölfar mikillar þrautagöngu hjónanna.“ 5. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 8: „Hann virtist ekki gera sér grein fyrir að ekki er hægt að reisa hús án þess að hafa teikningar fullkláraðar og leyfi frá byggingaryfirvöldum“. 6. Greinartexti í þriðja dálki á bls. 8: „Mikill tími, þjark og vesen hefur farið í að fá flest allar þær teikningar sem fylgja áttu húsinu vegna þess að þær hafa aldrei verið tilbúnar á réttum tíma.“ 7. Greinartexti í fjórða dálki á bls. 8: „Það er ekkert skipulag, engin vinnuáætlun og engin samvinna um verkið og Viggó hefur ítrekað tekið fram fyrir hendurnar á byggingarstjóra sem er lögum samkvæmt framkvæmdastjóri verksins“. 8. Fyrirsögn við fjórða dálk á bls. 8: „Ekki vandað til verka“. 9. Fyrirsögn við fimmta dálk á bls. 8: „Aleigan fer fyrir lítið“. 10. Greinartexti í fimmta dálki á bls. 8: „Þeir verkkaupar sem komið hafa að húsinu hafa flestir ekkert fengið borgað frá Ásvík, fyrirtækinu þar sem Viggó er stjórnarformaður.“ 11. Fyrirsögn undir mynd á bls. 9: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i.“ 12. Greinartexti í fyrsta dálki á bls. 9: „Smiðir hafa heldur ekki fengið borgað og ekki rafvirkjar. Hjónin eru að leggja aleigu sína í húsið og segir Unnur að erfitt hafi verið að heyra þau tíðindi að ekki yrði haldið áfram með smíðina nema Viggó myndi borga sínar skuldir.“ 13. Fyrirsögn við fyrsta dálk á bls. 9: „Stal 40 feta gám af lóðinni“. 14. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 9: „Hafa Unnur og Ragnar kært Viggó fyrir þjófnað, enda segjast þau hafa verið búin að greiða Viggó og hans mönnum allt samkvæmt samningi.“ 15. Greinartexti í öðrum dálki á bls. 9: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i. Og með tölvupósti og nú síðast stal hann af okkur“. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 500.000 krónur til að standa straum af kostnaði af birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í máli þessu í þremur dagblöðum. Þá krefst hann þess að stefndu Unni Valdemarsdóttur, Ragnari Kristni Árnasyni, Benedikt Bóasi Hinrikssyni og Reyni Traustasyni verði sameiginlega gert að greiða sér aðallega 15.000.000 krónur, en til vara lægri fjárhæð, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 3. maí 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi þess að kveðið verði á um heimild til að gera aðför fyrir öllum dæmdum greiðslum í málinu hjá stefnda Birtingi útgáfufélagi ehf. sem útgefanda DV. Áfrýjandi krefst og málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu Unnur og Ragnar krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu Benedikt, Reynir og Birtingur útgáfufélag ehf. krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins samþykkti áfrýjandi 24. maí 2007 fyrir hönd Ásvíkur ehf. tilboð stefndu Unnar um kaup á húsi án lóðar, en hann mun hafa verið fyrirsvarsmaður og eigandi félagsins, sem fékkst við innflutning einingahúsa frá Svíþjóð. Stefnda hugðist láta reisa húsið á lóð að Grenibyggð 38 í Mosfellsbæ sem íbúðarhús fyrir fjölskyldu sína og stefnda Ragnars. Kaupverð hússins var 23.025.000 krónur sem greiða átti með 9.210.000 krónum við undirritun kauptilboðs, 4.145.000 krónum þegar húsið yrði fokhelt og 9.170.000 krónum við afhendingu þess. Lokagreiðslu að fjárhæð 500.000 krónur átti að inna af hendi mánuði eftir uppsetningu hússins að fullnægðri skilalýsingu. Í tilboðinu var tekið fram að kaupdagur hússins miðaðist við tollafgreiðslu þess um það bil sex mánuðum eftir undirritun tilboðsins. Samhliða tilboðinu undirrituðu aðilarnir skilalýsingu sem hafði að geyma nánari skilmála um kaupin, en þar kom meðal annars fram að kaupanda bar á eigin kostnað að steypa sökkla og plötu undir húsið. Einnig var tekið fram að allar teikningar fylgdu húsinu að frátöldum lagnateikningum vegna gólfhita. Þá kom fram í skilalýsingunni að kaupandi greiddi öll gjöld af húsinu. Áfrýjandi staðhæfir að upphaflega hafi átt að senda húseiningarnar til landsins 1. nóvember 2007, en því hafi verið frestað til 6. desember sama ár, þar sem stefndu Unni hafi ekki verið fært að taka við þeim. Húseiningarnar hafi svo komið til landsins 11. desember 2007 í fimm gámum. Stefnda sótti um byggingarleyfi 21. nóvember 2007 og var það veitt 21. janúar 2008. Í kjölfarið var hafist handa við að steypa sökkla og botnplötu en því lauk seint í mars 2008. Um það leyti voru húseiningarnar leystar úr tolli og gámarnir fluttir á lóðina 11. apríl það ár. Skömmu síðar var hafist handa við að reisa húsið. Þegar hér var komið sögu hafði stefnda staðið skil á umsaminni greiðslu að fjárhæð 9.210.000 krónur við undirritun kauptilboðs, auk þess sem hún hafði innt af hendi 4.145.000 krónur sem greiða átti þegar húsið yrði fokhelt. Þá hafði stefnda greitt 5.000.000 krónur inn á þá fjárhæð sem standa bar skil á við afhendingu hússins. Samtals hafði því stefnda greitt 18.355.000 krónur af kaupverðinu. Þegar byrjað var að reisa húsið og eftir því sem verkinu vatt fram reis fjölþættur ágreiningur milli stefndu Unnar og áfrýjanda sem fyrirsvarsmanns seljanda hússins. Taldi stefnda að dráttur hefði orðið á útgáfu byggingarleyfis sökum þess að seljandi hússins hafi ekki lagt fram fullnægjandi teikningar, auk þess sem verkið hafi dregist þar sem hann hafi ekki staðið í skilum við undirverktaka. Áfrýjandi taldi á hinn bóginn að dráttur hefði orðið á því að reisa húsið þar sem plata undir það hafi ekki verið tilbúin fyrr en í lok mars 2008, auk þess sem stefnda hefði ekki fengið rafmagn tengt við húsið. Þessi viðtökudráttur hafi valdið talsverðu tjóni, svo sem vegna leigu á gámi undir innréttingar og tæki sem áttu að fara í húsið. Fór svo að áfrýjandi tók þennan gám 22. ágúst 2008 og skilaði honum af sér en kom því, sem í honum var, í geymslu. Í kjölfarið lýsti stefnda 25. sama mánaðar yfir riftun á samningnum við Ásvík ehf., sem mótmælti að henni væri það heimilt. II Hinn 1. september 2008 var í dagblaðinu DV fjallað um viðskipti Ásvíkur ehf. og stefndu Unnar um einingahúsið. Fréttin var kynnt efst á forsíðu blaðsins með þeirri fyrirsögn sem greinir 1. lið ómerkingakröfu áfrýjanda, en þar fyrir neðan kom undirfyrirsögn sú sem greinir í 2. lið kröfunnar. Umfjöllun blaðsins var síðan meginefnið í opnu á bls. 8 og 9 en þar komu fram önnur þau ummæli sem ómerkingakrafa áfrýjanda nær til. Við upphaf umfjöllunar á bls. 8 var stefndi Benedikt tilgreindur sem blaðamaður og sagt að hann skrifi textann. Stefndi Reynir var ritstjóri blaðsins en útgefandi þess stefndi Birtingur útgáfufélag ehf. Í umfjöllun blaðsins var viðskiptunum lýst frá sjónarhóli stefndu Unnar og Ragnars og þau atriði rakin sem þau töldu hafa falið í sér vanefnd af hálfu seljanda. Beindist þessi umfjöllun aðallega að áfrýjanda sem fyrirsvarsmanni Ásvíkur ehf. Þá var fjallað um fjárkröfur sem áfrýjandi hafi haft uppi á hendur þessum stefndu og að hann hafi hlutast til um brottnám gáms með tækjum og innréttingum í húsið. Þau ummæli sem greinir í 5. og 15. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda voru höfð eftir stefndu Unni innan tilvitnunarmerkja. Ummælin sem greinir í 15. lið kröfunnar voru endurtekin að hluta innan tilvitnunarmerkja í fyrirsögn og lýtur 11. liður hennar að því. Stefnda Unnur hefur ekki dregið í efa að þessi ummæli sé rétt eftir sér höfð og auk þess hefur hún kannast við ummæli í 6. lið ómerkingakröfu áfrýjanda, en þau voru tilgreind innan tilvitnunarmerkja án þess að getið væri frá hverjum þau stafi. Þá voru ummæli í 7. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda höfð eftir stefnda Ragnari innan tilvitnunarmerkja og hefur hann ekki vefengt þau. Annar texti, sem ómerkingarkrafan tekur til og kom fram ýmist í fyrirsögnum eða meginmáli greinarinnar, var ekki innan tilvitnunarmerkja þannig að gefið væri til kynna að hann væri hafður orðrétt eftir stefndu. Í frásögn stefnda Benedikts í upphafi greinarinnar kom fram að áfrýjandi hafi ekki svarað blaðamanni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Þetta kannast áfrýjandi ekki við, en hann kveðst hafa sett sig í samband við stefnda rakleitt eftir að blaðið kom út og voru birtar athugasemdir hans í því daginn eftir. III Áfrýjandi beinir kröfu sinni um ómerkingu ummæla í fimmtán liðum að stefndu Unni, Ragnari, Benedikt og Reyni. Þannig er kröfunni beint í senn að öllum stefndu að frátöldu Birtingi útgáfufélagi ehf. Í héraðsdómsstefnu var því haldið fram að stefndu Unnur og Ragnar ásamt greinarhöfundi, stefnda Benedikt, bæru sameiginlega ábyrgð á þessum ummælum, enda hafi þau öll verið rækilega nafngreind í blaðagreininni. Þá sagði að stefndu Unnur og Ragnar hafi heldur ekki komið því á framfæri að ummælin væru ekki réttilega eftir þeim höfð í blaðinu. Loks var þess getið um aðild stefnda Reynis að hún væri reist á því að ekki væri ljóst hver hefði samið fyrirsögn á forsíðu blaðsins, en hann sem ritstjóri þess bæri ábyrgð á ummælunum þar sem enginn blaðamaður hafi nafngreint sig, sbr. þágildandi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Héraðsdómsstefna í málinu er stutt en þó nokkur hluti hennar er lagður undir dómkröfur áfrýjanda. Þar er jafnframt fjallað um önnur skrif blaðsins um áfrýjanda á árunum 2005 og 2006, svo og um störf hans á vettvangi íþrótta, en þessi atriði eru málinu óviðkomandi. Á hinn bóginn skortir mjög á að fjallað sé um hvernig ummæli í einstökum liðum ómerkingarkröfu áfrýjanda geti talist meiðyrði, heldur var þess í stað látið við það sitja að fjalla almennt um að greinin hafi falið í sér aðdróttanir og ærumeiðingar í garð áfrýjanda og framsetningin verið fallin til þess að meiða æru hans og valda honum álitshnekki. Einnig er þess að gæta að í stefnunni var í einu lagi vísað til þess að áfrýjandi teldi ummælin, sem ómerkingarkrafa hans tók til, varða við 229. gr., 233. gr. a., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga, en í engu var skýrt hvernig hvert þessara lagaákvæða gæti átt við um ummælin. Þá eru þau ummæli sem ómerkingarkrafa áfrýjanda tekur til ýmist höfð eftir stefndu Unni eða stefnda Ragnari eða um er að ræða frásögn stefnda Benedikts sem ritaði greinina. Í stefnunni var í engu rökstutt hvernig stefndu Unnur og Ragnar gætu borið ábyrgð á ummælum sem ekki var hermt í greininni að höfð væru eftir þeim. Enn fremur hafa engin rök verið færð fyrir kröfu um að stefnda Reyni verði gert að þola ómerkingu á öðrum ummælum en þeim sem getur í 1. og 2. lið ómerkingarkröfu áfrýjanda og lúta að forsíðu blaðsins. Að öllu þessu virtu var málatilbúnaður áfrýjanda svo óglöggur og ónákvæmur að ófært var að leggja efnisdóm á málið. Verður af þessum sökum að vísa því af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverju þeirra eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, Viggó Valdemar Sigurðsson, greiði stefndu, Unni Valdemarsdóttur, Ragnari Kristni Árnasyni, Benedikt Bóasi Hinrikssyni, Reyni Traustasyni og Birtingi útgáfufélagi ehf., hverjum fyrir sig samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 24. ágúst síðastliðinn, var höfðað 27. apríl 2009 af Viggó Valdemar Sigurðssyni, Fagrahjalla 11, Kópavogi, gegn Unni Valdemarsdóttur, Grenibyggð 38, Mosfellsbæ, Ragnari Kristni Árnasyni, sama stað, Benedikt Bóasi Hinrikssyni, Rauðavaði 25, Reykjavík, Reyni Traustasyni, Aðaltúni 20, Mosfellsbæ, og Birtingi útgáfufélagi ehf., Lynghálsi 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda á hendur stefndu Unni, Ragnari, Benedikt og Reyni eru: I) Að eftirtalin ærumeiðandi ummæli, sem birtust í dagblaðinu DV, mánudaginn 1. september 2008, í 159. tbl., 98. árg. verði dæmd dauð og ómerk: 1) Fyrirsögn á forsíðu: „Hjón kæra Viggó fyrir þjófnað“ 2) Undirfyrirsögn á forsíðu: „Hjón í Mosfellsbæ sem lögðu aleiguna í að byggja nýtt heimili hafa kært Viggó Sigurðsson fyrrverandi landsliðsþjálfara fyrir þjófnað á gámi. Þau segjast hafa verið svikin um heimilið“ 3) Fyrirsögn á bls. 8-9: „Svikin um heimilið“ 4) Undirfyrirsögn á bls. 8: „Hjón í Mosfellsbæ, Unnur Valdemarsdóttir og Ragnar Kr. Árnason, hafa kært Viggó Sigurðsson, stjórnarformann og fyrrverandi landsliðsþjálfara í handbolta fyrir þjófnað á 40 feta gámi af lóð þeirra. Kæran kemur í kjölfar mikillar þrautagöngu hjónanna“ 5) Greinartexti í öðrum dálki á bls. 8: „Hann virtist ekki gera sér grein fyrir að ekki er hægt að reisa hús án þess að hafa teikningar fullkláraðar og leyfi frá byggingaryfirvöldum“ 6) Greinartexti í þriðja dálki á bls. 8: „Mikill tími, þjark og vesen hefur farið í að fá flest allar þær teikningar sem fylgja áttu húsinu vegna þess að þær hafa aldrei verið tilbúnar á réttum tíma“ 7) Greinartexti, í fjórða dálki á bls. 8: „Það er ekkert skipulag, engin vinnuáætlun og engin samvinna um verkið og Viggó hefur ítrekað tekið fram fyrir hendurnar á byggingastjóra sem er lögum samkvæmt framkvæmdastjóri verksins“ 8) Dálkafyrirsögn við fjórða dálk á bls. 8: „Ekki vandað til verka“ 9) Dálkafyrirsögn við fimmta dálk á bls. 8: „Aleigan fyrir lítið“ 10) Greinartexti bls. 8, fimmti dálkur, neðst: „Þeir verkkaupar sem komið hafa að húsinu hafa flestir ekkert fengið borgað frá Ásvík, fyrirtækinu sem Viggó er stjórnarformaður“ 11) Fyrirsögn um miðja bls. 9, undir mynd: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis hvort sem er í símtölum eða með sms-i“ 12) Greinartexti bls. 9, fyrsti dálkur: „Smiðir hafa heldur ekki fengið borgað og ekki rafvirkjar. Hjónin eru að leggja aleigu sína í húsið og segir Unnur að erfitt hafi verið að heyra þau tíðindi að ekki yrði haldið áfram með smíðina nema Viggó myndi borga sínar skuldir“ 13) Dálkafyrirsögn bls. 9, fyrsti dálkur: „Stal 40 feta gám af lóðinni“ 14) Greinartexti bls. 9, annar dálkur, efst: „Hafa Unnur og Ragnar kært Viggó fyrir þjófnað, enda segjast þau hafa verið búin að greiða Viggó og hans mönnum allt samkvæmt samningi“ 15) Greinartexti bls. 9, annar dálkur, fyrir miðju: „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i. Og með tölvupósti og nú síðast stal hann af okkur“ II) Að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 500.000 krónur til að standa straum af kostnaði við birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í máli þessu í þremur dagblöðum. III) Að stefndu, Unnur, Ragnar, Benedikt og Reynir, verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð 15.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 3. maí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er höfuðstólsfærslu vaxta. Krafa stefnanda á hendur stefnda, Birtingi útgáfufélagi ehf., er að veitt verði aðfararheimild fyrir öllum tildæmdum greiðslum í málinu hjá þessum stefnda sem útgefanda DV samkvæmt ákvæðum laga um prentrétt nr. 57/1956. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að mati dómsins og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu stefndu var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en kröfum þeirra um það var hafnað með úrskurði dómsins 29. desember 2009. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í grein sem birtist í dagblaðinu DV 1. september 2008 var fjallað um viðskipti stefnanda og stefndu, Unnar og Ragnars. Stefnandi var á þeim tíma fyrirsvarsmaður Ásvíkur ehf. sem seldi stefndu Unni sænskt einingahús sem skyldi reisa á lóð hennar í Mosfellsbæ. Stefnandi telur að í greininni komi fram aðdróttanir og ærumeiðandi ummæli um hann, en á því eru kröfur hans í málinu reistar. Af hálfu stefnanda er einnig byggt á því að með framsetningu og umfjöllun í greininni hafi verið brotið gegn reglum um friðhelgi einkalífs stefnanda. Þessum málsástæðum stefnanda er mótmælt af hálfu stefndu. Stefndu halda því fram að ummæli stefndu, Unnar og Ragnars, sem fram komi í blaðinu, fjalli aðeins um þeirra hlið á málinu og að þar segi frá þeim staðreyndum sem fyrir liggi um viðskipti þeirra við stefnanda. Stefndu mótmæla öllum kröfum stefnanda og telja að þær hafi ekki lagastoð. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að á forsíðu, í fyrirsögn, undirfyrirsögnum og ummælum í greininni komi fram aðdróttanir og ærumeiðingar í hans garð. Honum sé borin á brýn refsiverð háttsemi sem falli undir ákvæði almennra hegningalaga nr. 19/1940. Á bls. 8 í blaðinu sé greinarhöfundur nafngreindur, stefndi Benedikt Bóas Hinriksson. Auk nafnbirtingar sé mynd af greinarhöfundi. Í greininni sé fullyrt að stefnandi og fyrirtæki hans, Ásvík ehf., hafi vanefnt verulega kaupsamning um framangreint einingahús milli Ásvíkur ehf. og stefndu Unnar. Ávirðingar þessar séu rangar. Stefndu hafi sjálf vanefnt kaupsamninginn við Ásvík ehf. sem hafi nú hafið innheimtuaðgerðir vegna vangreiddra eftirstöðva kaupverðs og leitað atbeina dómstóla til innheimtu kröfunnar. Þau hafi ekki verið tilbúin með lóðina og teikningar af húsinu hafi ekki verið í samræmi við skipulag. Þess vegna hafi dregist að fá þær samþykktar. Tafirnar verði því raktar til stefndu sjálfra. Stefnandi hefði orðið fyrir miklu tjóni vegna vanefnda stefndu. Stefnandi hafi ekkert til þessara saka unnið og hvorki verið kærður til lögreglu né yfirheyrður af henni vegna þessara ásakana. Greinarhöfundur hafi ekki aðeins birt ósönn og gáleysisleg ummæli stefndu, Unnar og Ragnars, heldur einnig blásið upp ummælin á mjög ærumeiðandi hátt fyrir stefnanda með vísan í þjóðþekkta persónu hans sem fyrrum landsliðsþjálfara í handbolta. Tilgangurinn virtist hafa verið sá einn að auka sölu dagblaðsins á kostnað mannorðs stefnanda sem sé þekktur fyrir langan feril sem handboltamaður og þjálfari íslenskra og erlendra handboltaliða og fyrrum þjálfari íslenska landsliðsins í handbolta. Stefnandi teljist því „opinber persóna“ og hafi margsinnis verið umfjöllunarefni fjölmiðla, þ.m.t. dagblaðsins DV, sem stefndi, Birtingur útgáfufélag ehf., gefi út. Þótt stefnandi kunni að verða að þola einhverja fjölmiðlaumfjöllun vegna starfa sinna, séu ákveðin takmörk fyrir því hversu langt megi ganga í þeim efnum. Dagblaðið DV hafi áður gengið ansi nærri friðhelgi einkalífs stefnanda með skrifum sínum. Á tímabilinu 5. ágúst 2005 til 30. júní 2006 hafi t.d. verið ritað 20 sinnum á síðum DV um stefnanda og í þeim skrifum ítrekað farið með rangfærslur og veist að stefnanda með afar ósmekklegum hætti. Skrifum þessum hafi linnt eftir tilkynningu lögmanns stefnanda um fyrirhugaða málssókn stefnanda á hendur DV, ef skrifin héldu áfram. Skrifin hafi nær öll fjallað um stefnanda sem þekktan einstakling úr handboltageiranum. Í þessu máli hafi hins vegar verið veist að einkalífi stefnanda á allt öðrum vettvangi en hann er þekktur fyrir. Með því hafi greinarhöfundur og viðmælendur hans brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, enda þættu viðskipti stefnanda og stefndu, Unnar og Ragnars, vart fréttnæm ef um óþekktan aðila í sömu starfsgrein væri að ræða. Ekki hafi heldur verið birtar upplýsingar með almennri skírskotun til atvinnufyrirtækis stefnanda, heldur einungis fjallað um þessi einu afmörkuðu viðskipti, sem óútkljáður ágreiningur sé um á milli aðila, þannig að verulega halli á stefnanda. Í blaðagreininni komi fram fullyrðingar um ósannaðar staðhæfingar sem ekki rúmist innan 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Framsetning greinarinnar sé ótvírætt til þess fallin að meiða æru stefnanda og valda honum álitshnekki, sérstaklega með tilliti til þess að hann sé vel þekktur einstaklingur, ekki aðeins í íslensku þjóðfélagi heldur einnig í handboltasamfélagi heimsins. Greinin hafi nú þegar orðið stefnanda til tjóns með því að samningaviðræður stefnanda við erlent handboltalið hafi farið út um þúfur haustið 2008 er fyrirsvarsmenn liðsins fregnuðu af greininni í DV. Greinin hafi auk þess valdið fjölskyldu stefnanda ama og særindum, enda hafi með rangindum og lygum verið veist að æru stefnanda með umstefndum ummælum í greininni. Stór og mjög áberandi mynd af stefnanda sé á bls. 9, en myndin hafi ekki verið tekin í nokkrum tengslum við greinina, heldur við störf stefnanda sem þjálfari handboltaliðs, eða á allt öðrum vettvangi. Undir myndinni sé fyrirsögnin „Hann er búinn að svíkja samninga, ljúga og vera með dónaskap. Hóta okkur símleiðis, hvort sem er í símtölum eða með sms-i.“ Þar sé með mjög ósmekklegum og meiðandi hætti verið að tengja andlit stefnanda við ósannar aðdróttanir viðmælenda greinarhöfundar. Það sé rangt og ósannað, sem greinarhöfundur haldi fram, að stefnandi hafi ekki svarað blaðamanni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Greinarhöfundur hafi aldrei reynt að ná í stefnanda vegna aðdróttana viðmælenda sinna. Íþróttablaðamaður á sama blaði hafi hins vegar haft samband við stefnanda þremur dögum fyrir birtingu umstefndrar greinar til að fá álit stefnanda á stöðu íslenska handboltalandsliðsins. Stefnandi hafi svo sjálfur haft samband við greinarhöfund sama dag og greinin birtist til að koma að leiðréttingum á aðdróttunum og rangindum viðmælenda greinarhöfundar. Grein stefnda Benedikts með viðtali við stefnanda hafi birst daginn eftir í DV, 2. september. Þar hafi verið birtar leiðréttingar eða andsvör stefnanda, en greinarhöfundur dragi þó úr gildi þeirra og geri útskýringar stefnanda mjög ótrúverðugar með því að birta strax í næstu setningum rangar og ósannar fullyrðingar stefndu, Unnar og Ragnars, að því er virtist til þess að draga úr trúverðugleika stefnanda. Auk þess hafi greinarhöfundur birt viðtal við Sigurð Helga Guðjónsson, formann Húseigendafélagsins, en hann hafi einungis fengið að heyra rangar fullyrðingar stefndu, Unnar og Ragnars, en ekki hvernig viðskipti aðila höfðu í raun gengið fyrir sig. Tilgangurinn með viðtalinu við Sigurð hafi augljóslega verið sá að árétta og renna stoðum undir aðdróttanir og meiðyrði sem greinarhöfundur hefði birt í DV daginn áður, í þeim eina tilgangi að sverta persónu stefnanda með afar ósmekklegum hætti. Stefndu hafi farið langt út fyrir mörk þess tjáningarfrelsis sem verndað sé með ákvæðum stjórnarskrár, með röngum og ósönnum aðdróttunum, m.a. um að stefnandi hafi gerst sekur um refsivert auðgunarbrot. Beri því að dæma umstefnd ummæli dauð og ómerk samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummælin varði við 229., 233. a, 234. og 235. gr. sömu laga og beri stefndu ábyrgð á ummælunum. Hin umstefndu orð séu meingerð gegn persónu stefnanda og brot gegn friðhelgi einkalífs hans sem varið sé af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og hafi valdið stefnanda óbætanlegu tjóni og miska. Stefnandi eigi af þessum sökum rétt á skaða-og/eða miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir það tjón úr hendi stefndu. Refsikrafa sé ekki gerð í málinu þar sem hún sé nú fyrnd. Stefndu, Unnur og Ragnar, ásamt greinarhöfundi, stefnda Benedikt, séu öll samábyrg á umstefndum ummælum, enda séu þau öll rækilega nafngreind í blaðagreininni. Stefndu, Unnur og Ragnar, hafi heldur ekki haldið fram, eða komið á framfæri, að ummælin hafi ekki verið réttilega eftir þeim höfð við birtingu greinarinnar. Aðild stefnda Reynis, ritstjóra DV, þegar hin ærumeiðandi ummæli birtust í blaðinu, byggðist á því að ekki væri ljóst hver hefði samið ummælin í fyrirsögn á forsíðu DV. Samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956 beri ritstjóri ábyrgð á ummælunum þar sem enginn blaðamaður hafi nafngreint sig. Ritstjóri beri einnig ábyrgð á ritstjórnarstefnu DV og beri því ábyrgð á efni því sem birt sé í blaðinu. Birtingur útgáfufélag ehf. sé útgefandi DV og sé lögum samkvæmt hægt að krefjast aðfararheimildar fyrir dóminum og tildæmdum greiðslum á hendur útgefanda. Krafa stefnanda byggðist á ákvæðum laga nr. 57/1956, einkum 13. og 15. gr., og 241. gr. almennra hegningarlaga. Krafa um miskabætur byggðist á 26. gr. skaðabótalaga og 2. og 3. mgr. 15. gr. laga um prentrétt. Krafa um skyldu stefndu til greiðslu fjárhæðar til að kosta birtingu dóms í fjölmiðlum byggðist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Krafa um aðfararheimild hjá útgefanda fyrir tildæmdum fjárhæðum byggðist á 17. gr. laga nr. 57/1956. Krafa um vexti, dráttarvexti og vaxtavexti styðjist við ákvæði IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af honum sé reist á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Um varnarþing sé vísað til 32. og 33. gr. laga nr. 91/1991. Málstæður og lagarök stefndu, Unnar og Ragnars Málsástæður og lagarök stefndu Benedikts, Reynis og Birtings útgáfufélags ehf. Af hálfu stefndu er vísað til þess að í ágúst 2008 hafi dagblaðinu DV borist ábending um að hjón í Mosfellsbæ ættu í harðvítugri viðskiptadeilu við landsþekktan mann sem sé stefnandi. Deilan hafi snúist um kaup hjónanna á einingahúsi af fyrirtæki stefnanda. Stefndi Benedikt hafi haft samband við hjónin sem hafi staðfest söguna. Frásögn þeirra hafi verið á þá leið að þau hefðu greitt fyrirtæki stefnanda, Ásvík ehf., aleigu sína, eða tæpar 20 milljónir króna. Í staðinn hafi þau átt að fá fullbúið hús innan tilsettra tímamarka. Fyrirtæki stefnanda, Ásvík ehf., sem samkvæmt opinberri skráningu sé heildverslun með hreingerningarefni, hafi hins vegar átt í miklum greiðsluvandræðum, líkt og gögn sýni og sanni, sbr. fjárnámsgerðir frá fyrri hluta árs 2009. Fljótlega eftir að einingar hússins bárust á staðinn hafi iðnaðarmenn mætt til að vinna að uppsetningu þess. Þeir hafi hins vegar horfið af vettvangi þegar þeir hafi ekki fengið greitt frá stefnanda. Við hlið hússins hafi staðið gámur með innréttingum o.fl. sem tilheyrt hafi húsinu. Þann gám hafi stefnandi fjarlægt í leyfisleysi og síðar hafi hann sagst hafa tekið hann í pant fyrir skuldum stefndu, Ragnars og Unnar, þótt honum hafi ekki verið heimilt að gera það samkvæmt lögum. Hjónin hafi því kært stefnanda fyrir þjófnað, þar eð þau hefðu þegar greitt fyrir innihald gámsins. Síðan hafi gengið á með orðsendingum og öðrum skærum. Um þetta deilumál hafi DV fjallað. Fyrsta umfjöllunin hafi birst 1. september 2008 með lýsingum stefndu, Ragnars og Unnar, á málinu, þar sem ekki hafi náðst í stefnanda þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Hann hafi hins vegar sett sig í samband við blaðið sama dag og fréttin birtist og komið að sínum sjónarmiðum. Frásögn hans hafi verið birt á heilsíðu í blaðinu daginn eftir þar sem hann hafi tjáð sig í löngu máli um sína hlið á málinu. Að auki hafi birst viðtal við formann Húseigendafélagsins, sem hafi talið að brotið hefði verið á stefndu, Ragnari og Unni, í málinu. Átta mánuðum síðar hafi stefnandi birt stefnu á hendur hjónunum, blaðamanni og ritstjóra DV og útgefanda þess. Löggjafinn og dómstólar hafi játað fjölmiðlum verulegt svigrúm til almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, en einnig af ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994. Þar segi að réttur til tjáningarfrelsis skuli einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir og taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Réttur fjölmiðla sé, samkvæmt dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, sérlega ríkur, enda sé hlutverk þeirra til að taka við og miðla upplýsingum afar mikilvægur í lýðræðissamfélagi. Réttur þessi takmarkist af þeim undantekningum sem fram komi í 2. mgr. 10. gr. laganna. Ítrekuð dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu áskilji að þessar undanþágur frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka þröngt. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megi, samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laganna, takmarka tjáningarfrelsi einungis ef nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi. Orðið „nauðsyn“ í þessu sambandi sé túlkað af Mannréttindadómstólnum sem „knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn“. Hvort slík nauðsyn sé fyrir hendi sé dómstólum í landsrétti látið eftir að meta. Hlutverk fjölmiðla og réttur sé hins vegar að taka á móti upplýsingum og miðla þeim áfram með hlutlausum hætti. Sá réttur sé jafnframt varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands. Fjölmiðlar eigi að hafa svigrúm til þess að taka við og miðla upplýsingum án þess að eiga á hættu að þurfa að taka ábyrgð á öllu því sem nafngreindir heimildarmenn hafi að segja, sérstaklega þegar aðstæður væru eins og í þessu máli, að ljóst sé hverjir viðmælendurnir eru og sannað að þeir hafi látið ummælin falla. Blaðamenn eigi rétt á að sinna þessu grundvallar hlutverki sínu án þess að vera sjálfum stefnt fyrir réttarbrot vegna slíkra ummæla annarra. Stefndu vísi til sérstaks eðlis fjölmiðla og aukins réttar þeirra til að fjalla um mál og miðla upplýsingum til almennings. Réttur þessi sé margviðurkenndur af mannréttindadómstól Evrópu, sem hafi margoft áréttað mikilvægi þess að fjölmiðlar geti ritað fréttir á viðtalsformi, sem sé einn mikilvægasti réttur fjölmiðla og verndað tjáningarform. Brýnt sé að vega ekki að þessum réttindum fjölmiðla með inngripum gegn tjáningarfrelsi. Dagblaðið DV greini mjög oft frá sambærilegum málum þar sem venjulegt fólk hafi tapað aleigu sinni í viðskiptum við verktaka og vafasama aðila. Stefnandi reki verktakafyrirtækið Ásvík ehf. og sé í fyrirsvari fyrir það. Hann sé þjóðþekktur einstaklingur, einkum sem landsliðsþjálfari í handknattleik, og sé litið á hann sem fyrirmynd annarra. Því hafi verið eðlilegt að málið yrði kannað nánar þegar ábending um það barst. Sú könnun hafi leitt í ljós að málið átti við rök að styðjast. Það hafi því verið skylda blaðsins og blaðamannsins að fjalla um það. Umfjöllunin hafi verið eðlileg og sanngjörn. Stefnandi hafi ekki leitað til siðanefndar Blaðamannafélags Íslands, enda hefði sú viðleitni ekki borið árangur. Þess í stað krefjist stefnandi þess að fá ummælin dæmd dauð og ómerk. Sú krafa eigi heldur engan rétt á sér. Málsástæðum stefndu, Reynis og Benediks, megi skipta í þrennt. Í fyrsta lagi geti stefndu ekki talist höfundar hinna umstefndu ummæla. Í öðru lagi geti stefnandi vart talist eiga aðild að ómerkingarkröfu sumra ummæla og sé því aðildarskortur sóknarmegin. Í þriðja lagi felist ekki í ummælunum ærumeiðing eða annað brot í garð stefnanda, einkum þegar framangreindar staðreyndir um tjáningarfrelsi séu hafðar í huga. Aðildarskortur sé bæði sóknar- og varnarmegin í málinu vegna ýmissa ummæla. Aðildarskortur sóknarmegin sé vegna þess að stefnandi sé fyrirsvarsmaður hlutafélagsins Ásvíkur ehf. sem sé einhvers konar verktakafyrirtæki. Deilan sem fjallað hafi verið um í DV sé sprottin af viðskiptum stefndu Unnar við Ásvík ehf. Sum ummælanna lúti eingöngu að félaginu en ekki persónu stefnanda, til dæmis ummæli í 8. og 10. tl. Í 8. tl. segi að ekki hafi verið vandað til verka. Stefnandi hafi ekki komið að frágangi hússins sem stjórnarformaður félagsins og ummælin hafi því ekki beinst að honum persónulega eða æru hans. Í 10. tl. sé fyrirtækinu borið á brýn að hafa ekki staðið í skilum við verktaka. Þessi ummæli beindust ekki að persónu stefnanda heldur Ásvík ehf. Í málum er lúti að ærumeiðingum sé skýrt að ef ummæli varði ekki persónu manna og æru bæri að sýkna vegna aðildarskorts. Ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga eigi ekki við um nein ummæli, enda varði engin þeirra einkahagsmuni stefnanda sem leynt skuli fara. Því síður eigi 233. gr. a sömu laga um kynþáttafordóma við. Aðildarskortur sé einnig uppi varnarmegin í málinu. Aðildarskorturinn felist í því að höfundar ummælanna séu nafngreindir í greininni sem stefndu, Unnur og Ragnar. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu, Reyni og Benedikt. Í 2. mgr. 15. gr. prentlaga segi að höfundur beri ábyrgð á efni rits ef hann hafi nafngreint sig. Hins vegar sé ekki skilgreint í ákvæðinu eða lögunum yfir höfuð hver teljist vera „höfundur“ í skilningi ákvæðisins. Höfundur teljist ekki sá sem skrifi upp ummæli, heldur sá sem láti þau falla, þ.e. sá sem ummæli eru eignuð. Því til stuðnings vísi stefndu til 73. gr. stjórnarskrár Íslands. Ef gera eigi einhvern mann ábyrgan fyrir skoðunum, hugsunum eða sannfæringu annars manns, svo sem blaðamann ábyrgan fyrir skoðunum viðmælanda síns, teljist það brot gegn þessu stjórnarskrárákvæði, enda sé þá ekki um skoðanir, sannfæringu eða hugsanir blaðamannsins að ræða. Það sé stjórnarskrárbrot að láta stefndu, Reyni og Benedikt, sæta refsi- og fébótaábyrgð vegna skoðana, sannfæringar og hugsana stefndu, Unnar og Ragnars. Ummæli hafi birst í DV 1. september 2008. Stefndu, Unnur og Ragnar, hafi engar athugasemdir gert við greinina þegar hún birtist. Hefði ekki verið rétt eftir þeim haft hefðu þau haft ærið tilefni til að gera athugasemdir við greinina. Málið hafi svo verið höfðað átta mánuðum síðar. Stefndu, Unnur og Ragnar, hafi engra leiðréttinga krafist á ummælunum við það tækifæri. Þá taki hljóðupptaka milli stefndu, Unnar og Benedikts, frá 29. apríl 2009, af allan vafa um að ummælin voru rétt höfð eftir stefndu, Unni og Ragnari. Þau tvö teljist höfundar ummælanna í skilningi 2. mgr. 15. gr. prentlaga, enda sé um þeirra skoðanir, sannfæringu og hugsanir að ræða og þau verði því sjálf að ábyrgjast þær fyrir dómi, eins og segi í 73. gr. stjórnarskrár Íslands. Önnur niðurstaða færi í bága við þetta stjórnarskrárákvæði. Einungis geti reynt á ábyrgð stefndu, Reynis og Benedikts, á grundvelli 236. gr. almennra hegningarlaga um útbreiðslu ummæla, en á því byggi stefnandi ekki í málinu. Beri því að sýkna stefndu af dómkröfum stefnanda. Fyrirsagnir og millifyrirsagnir byggi allar á þeim ummælum sem höfð hafi verið eftir stefndu, Unni og Ragnari, og séu því ekki sjálfstæðar skoðanir, sannfæring eða hugsanir sem geti verið andlög ómerkingarkröfu á hendur stefndu, Benedikt og Reyni. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu á grundvelli aðildarskorts krefjist stefndu sýknu með vísan til þess að engin hinna umstefndu ummæla feli í sér ærumeiðingar gagnvart stefnanda. Ummælin séu sönn og í þeim felist ekki ærumeiðingar, auk þess að sum ummælin beindust ekki að persónu stefnanda. Stefndu eigi rétt á að birta ummælin um stefnanda, sem sé þjóðþekktur. Málið snerti ekki á neinn hátt einkalíf hans og varði því ekki einkalífshagsmuni. Ummælin í 1. tl. væru sönn, enda hafi stefndu, Unnur og Ragnar, lagt fram kæru hjá lögreglu á hendur stefnanda fyrir þjófnað. Ummæli verði því ekki dæmd dauð og ómerk og vísi stefndu til meginreglunnar um refsileysi sannaðra ummæla, en sannindi ummæla sé ábyrgðarleysisástæða. Sama eigi við um ummælin í 2. tl. Síðari hluti ummælanna lýsi tilfinningu þeirra um að þeim finnist þau hafa verið svikin. Um sé að ræða gildismat þeirra sem þeim sé fullkomlega frjálst að hafa. Útilokað sé að stefnandi geti krafist þess að þessi skoðun þeirra skuli dæmd dauð og ómerk, enda geti enginn krafist ómerkingar á ummælum annars sem með slíkum ummælum lýsir tilfinningum sínum. Ummælin í 3. tl. eigi það sammerkt með 2. tl. að lýsa skoðunum og tilfinningu stefndu. Stefnandi eigi engan rétt á að fá slíkar skoðanir dæmdar dauðar og ómerkar. Ummælin í 4. tl. væru sönn, enda hafi stefndu, Unnur og Ragnar, lagt fram kæru hjá lögreglu á hendur stefnanda fyrir þjófnað á 40 feta gámi. Síðari hluti ummælanna, um að kæran komi í kjölfar mikillar þrautagöngu hjónanna, lýsi gildismati hjónanna og hvernig þau hafi sjálf upplifað málið sem mikla þrautagöngu. Fráleitt sé að slíkar skoðanir og tilfinningar sé hægt að ómerkja að kröfu þriðja aðila, en ummælin beindust heldur ekki að persónu stefnanda. Ummælin í 5. tl. lýsi þeirri skoðun stefndu að halda mætti að stefnandi hefði ekki gert sér grein fyrir því að það væri ekki hægt að reisa hús nema hafa fullkláraðar teikningar og byggingarleyfi. Hér sé um fullkomlega meinleysislega skoðun að ræða sem geti engan veginn talist ærumeiðandi móðgun eða aðdróttun samkvæmt almennum hegningarlögum. Slík niðurstaða myndi þýða að öll kaldhæðni eða meinleysislegt háð væri brot á almennum hegningarlögum um ærumeiðingar. Þetta sé gagnrýni sem eigi rétt á sér og hafi verið sett fram sem létt háð. Ummælin hafi ekki að geyma neinar fullyrðingar um æru stefnanda sjálfs eða persónu hans. Ummælin í 6. tl. lýsi þeirri reynslu stefndu, Unnar og Ragnars, að mikið þjark og vesen hafi verið að fá teikningar af húsinu. Hér sé um þeirra eigið gildismat að ræða og algerlega óskilgreint hvað felist í þjarki og veseni. Slík orð væru ekki andlög ómerkingarkröfu í dómsmáli. Þá sé heldur ekki unnt að fá dæmd dauð og ómerk ummæli um að teikningar af húsi hafi aldrei verið tilbúnar á réttum tíma. Fyrir það fyrsta séu ummælin sönn og feli í sér gagnrýni, en þar fyrir utan varði ummælin hvorki persónu stefnanda né æru hans. Í þeim felist hvorki móðgun né aðdróttun í garð stefnanda sem ómerkja beri með dómi. Ummælin í 7. tl. væru gagnrýni stefndu, Unnar og Ragnars, á framkvæmd og skipulagi verksins. Að þeirra mati hafi ekkert skipulag ríkt við verkið. Þá hafi engin vinnuáætlun verið í gildi og engin samvinna um framkvæmdaþætti. Loks sé fundið að því að stefnandi hafi tekið fram fyrir hendurnar á byggingarstjóra verksins. Allt framangreint sé sannleikanum samkvæmt. Þar fyrir utan felist ekki í ummælunum annað en lýsingar og skoðanir stefndu, sem hafi haft réttmæta ástæðu til að gagnrýna það hvernig staðið var að verkinu. Miklar tafir hafi orðið á því og margt sannanlega illa unnið. Stefndu hefðu því haft réttmæta ástæðu til að gagnrýna utanumhald á verkinu og hafi ekki með gagnrýni sinni bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnda, þótt þau hafi tjáð sig opinberlega með þessum hætti um hann. Þau hafi stjórnarskrárvarinn rétt á að opinbera gagnrýni sína og óánægju. Ummælin í 8. tl. beindust að öðrum en stefnda, þ.e. þeim verktökum sem séð hafi um frágang í húsinu. Ummælin lýsi þrautagöngu hjónanna. Þetta megi glöggt sjá ef greinin er lesin, en þar komi fram að ekki hafi verið vandað til verka við flotun gólfa og uppsetningu gifsveggja. Ummælin væru því sönn og einungis skoðun stefndu á verkinu. Þessir hlutir komi stefnanda ekkert við og beindust ekki að persónu hans eða æru. Ummælin í 9. tl. vísi til frásagnar hjónanna á því að þau hafi lagt aleiguna í að koma upp nýja húsinu. Þau lýsi því að það hafi verið erfitt að fá þær fréttir að iðnaðarmennirnir, sem unnið höfðu að húsinu, myndu ekki vinna í því frekar nema fá greitt fyrir vinnu sína frá stefnanda, sbr. einnig 12. tl. Hjónunum hafi liðið eins og aleiga þeirra hefði farið fyrir lítið, þ.e. að þau hefðu lagt alla sína peninga fram sem fyrirframgreiðslu en sitji uppi með óklárað hús. Fráleitt sé að stefnandi eigi kröfu á því að þau ummæli verði dæmd dauð og ómerk, enda komi þau persónu hans ekki við. Einungis sé um að ræða tilfinningar stefndu, Ragnars og Unnar, sem þau hafi stjórnarskrárvarinn rétt á að tjá opinberlega. Ummælin í 10. tl. lúti að fyrirtækinu Ásvík ehf. en ekki stefnanda. Allt að einu felist ekki í þeim ærumeiðingar, en ummælin væru sannleikanum samkvæmt. Iðnaðarmenn, sem Ásvík ehf. hefði fengið til að reisa umrætt hús, hafi horfið frá verkinu um tíma vegna vanefnda Ásvíkur ehf. Stefndu hafi staðið uppi með hálfklárað húsnæði og iðnaðarmenn hafi neitað að vinna í því. Stefndu hafi verið í fullum rétti til að tjá sig um að Ásvík ehf. hefði ekki greitt þeim verktökum sem komu að byggingu hússins, enda væru ummælin sönn. Því beri að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu ummælanna. Ummælin í 11. tl. væru hin sömu og koma fram í 15. tl. og því eigi sömu málsástæður við um þau. Ummælin í 12. tl. tengdust m.a. ummælunum í 9. og 10. tl. og eigi við sömu málsástæður og þar væru reifaðar. Ummæli þessi lýsi því sem satt sé, að iðnaðarmenn, sem Ásvík ehf. réði til verksins, hafi ekki fengið greitt fyrir vinnu sína frá fyrirtækinu. Hjónin hefðu, sem satt sé, lagt aleiguna í húsið og það hafi, samkvæmt hinum umstefndu ummælum, verið áfall fyrir þau að vera búin að reiða fram aleiguna, en fá lítið sem ekkert í staðinn, aðeins hálfklárað hús. Ásvík ehf. hafi tekið við fjármunum frá stefndu, Ragnari og Unni, og séð um að útvega iðnaðarmenn. Þeir hafi hins vegar ekki fengið greitt frá Ásvík ehf. og því hafi þeir lagt niður vinnu. Ummælin lýsi þessum erfiðu staðreyndum. Það sé svo að bíta höfuðið af skömminni af hálfu stefnanda að krefjast ómerkingar á ummælum hjónanna þegar þau tjái sig um þessa erfiðleika. Stefnandi eigi hins vegar engan rétt á slíkri ómerkingarkröfu. Ummælin í 13. tl. vísi til þess að hjónin hafi talið að stefnandi hefði stolið 40 feta gámi af lóð sinni, sem í voru innréttingar o.fl., sem ætlað var í húsið. Stefnandi hafi sannanlega fjarlægt gáminn og viðurkennt það í viðtali við DV. Þar sé orðrétt haft eftir stefnanda: „Þjófnaður minn felst í því að ég fjarlægði gáminn, þau eiga eftir að borga annars vegar tjón og hins vegar húsið.“ Stefnandi hafi ekki nefnt að stefndu ættu eftir að borga gáminn og innihald hans, enda hafi þau verið búin að því. Stefnandi hafi því fjarlægt gáminn í leyfisleysi og haldið honum sem tryggingu fyrir öðrum meintum vanefndum stefndu. Stefndu hafi því haft réttmæta ástæðu til að fullyrða að gámnum hafi verið stolið og til að kæra stefnanda fyrir það. Í ummælunum felist því á engan hátt ærumeiðing í garð stefnanda, enda hafi hann fjarlægt gáminn í leyfisleysi. Orðin sem stefndu, Unnur og Ragnar, hafi notað hafi verið að stefnandi hefði stolið gámnum. Fyrir þá orðnotkun verði þeim í ljósi framangreinds ekki gert að þola ómerkingu ummælanna. Ummælin í 14. tl. séu sönn, enda hafi stefndu, Unnur og Ragnar, lagt fram kæru hjá lögreglu á hendur stefnanda fyrir þjófnað. Þar sem ummælin séu sönn beri að sýkna stefndu. Hjónin hafi greitt stefnanda samkvæmt samningi, en hann hafi tekið 40 feta gám fullan af verðmætum í þeirra eigu í sína vörslu sem tryggingu fyrir öðrum meintum skuldum, m.a. einhverju óskilgreindu tjóni. Vegna þessa hafi hjónin lagt fram kæru á hendur stefnanda fyrir þjófnað. Í ummælunum felist ekki annað en frásögn af þessum atburðum sem séu sannir. Ekkert þýði fyrir stefnanda að krefjast ómerkingar á ummælunum, þar sem þau hafi lýst atburðarás sem sannanlega hafi átt sér stað. Ummælin í 15. tl. séu sömu ummælin og tilgreind séu í 11. tl. og einni setningu betur. Ummælin lýsi tilfinningum stefndu, Unnar og Ragnars, í garð stefnanda í kjölfar þess að stefndu hafi greitt stefnanda aleigu sína en fengið í staðinn óklárað hús. Stefndu telji að stefnandi hafi ekki staðið við gerða samninga, sagt þeim ósatt og verið með dónaskap, auk þess að hafa í frammi hótanir. Stefndu hafi kosið að rifta samningi við Ásvík ehf. vegna vanefnda, þar sem ekki hafi verið staðið við samninga og þeim hafi ítrekað verið sagt ósatt. Mat hjónanna hafi auk þess verið að stefnandi hefði haft í frammi dónaskap og hótanir í síma með smáskilaboðum og tölvupóstum. Gögn í vörslu hjónanna sýni að þau hafi haft réttmæta ástæðu til að túlka framkomu stefnanda sem dónaskap og hótanir. Ummælin hafi ekki farið út fyrir tilefnið sem til þeirra gafst í ljósi þess að hjónin hefðu verið svikin í samningum og átt erfið samskipti við stefnanda vegna þessa. Stefndu krefjist sýknu af kröfu um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms með vísan til framangreindra málsástæðna, þ.e. aðildarskorts og til þess að ummælin séu ekki ærumeiðandi í garð stefnanda. Krafan sé auk þess vanreifuð að öllu leyti. Stefndu krefjist sýknu af kröfu um greiðslu skaða- og miskabóta með vísan til framangreindra málsástæðna, þ.e. aðildarskorts og til þess að ekki felist ærumeiðingar í ummælunum. Krafa stefnanda sé auk þess fullkomlega vanreifuð, þar sem henni fylgi engar sérstakar málstæður. Krafist sé bæði skaða- og miskabóta. Eini rökstuðningurinn, sem fylgi kröfunni, sé sá að stefndu hafi valdið stefnanda „óbætanlegum (sic) tjóni og miska“ og ýjað að því að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagstjóni þar sem forsvarsmenn erlends stórliðs í handknattleik hafi lesið fréttina í DV og því slitið viðræðum við stefnanda um ráðningu hans til þjálfarastarfa. Krafan um skaða- og miskabætur sé ekki rökstudd frekar. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á að stefndu, Benedikt eða Reynir, beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn honum. Ekki sé um ólögmæti að ræða þar sem ummælin geti ekki talist ærumeiðandi í garð stefnanda. Því beri að hafna miskabótakröfunni. Til vara krefjist stefndu stórkostlegrar lækkunar á dómkröfu stefnanda um miskabætur. Krafan sé úr velsæmi og langt fram yfir þá venju sem tíðkist í dómaframkvæmd hér á landi. Stefndu krefjist þess að krafan verði að minnsta kosti lækkuð fimmtugfalt, verði á annað borð talið að stefndu hafi brotið gegn stefnanda. Kröfunni um aðfararheimild fyrir tildæmdum greiðslum í málinu sé mótmælt. Kröfunni sé beint að stefnda, Birtingi útgáfufélagi ehf. Krafan sé fullkomlega vanreifuð, enda engar málsástæður reifaðar sem að dómkröfunni lúti. Dómkrafan sé þannig úr garði gerð að krafist sé aðfarar fyrir öllum tildæmdum greiðslum í málinu og kröfunni til stuðnings vísað til 17. gr. laga um prentrétt. Samkvæmt orðalagi lagagreinarinnar megi einungis innheimta greiðslur hjá útgefanda ritsins sem ritstjóri sé dæmdur til að greiða. Óheimilt sé að innheimta hjá útgefanda greiðslur, sem aðrir kunni að vera dæmdir til að greiða, en um þetta vitni dómafordæmi. Þar sem stefndi Reynir beri hvorki ábyrgð á hinum umstefndu ummælum, né geti þau talist ærumeiðandi, beri að sýkna stefnda, Birting útgáfufélag ehf., af kröfunni. Stefndu krefjist að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu í samræmi við 129. gr., sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndu geri kröfu um greiðslu af málskostnaðartryggingu sem stefnandi hafi lagt fram vegna málsins. Kröfu um vexti og dráttarvexti sé mótmælt, enda eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndu. Til vara sé þess krafist að vextir verði einungis miðaðir við dómsuppsögu, ef talin eru skilyrði til að dæma dráttarvexti. Um lagarök vísi stefndu til 73. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Stefndu vísi til 234. 236. gr., 239. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga og til 15. og 17. gr. laga um prentrétt. Þá vísi stefndu til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og í 2. mgr. sömu greinar segir að hver maður eigi rétt á því að láta hugsanir sínar í ljós með takmörkunum sem tjáningarfrelsinu eru sett. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum, eins og fram kemur í 3. mgr. sömu stjórnarskrárgreinar. Enn fremur kemur fram í 1. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að sérhver maður eigi rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skuli einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum án afskipta stjórnvalda. Í 2. mgr. sömu greinar segir að þar sem af réttindum þessum leiði skyldu og ábyrgð sé heimilt að þau séu háð þeim formsreglum, skilyrðum, takmörkunum eða viðurlögum, sem lög mæli fyrir um og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi, meðal annars til verndar heilsu eða siðgæði manna eða mannorði. Stefnandi telur að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum prentlaga, stjórnarskrár og almennra hegningarlaga, sem mæla fyrir um refsingu og önnur úrræði vegna aðdróttana og ærumeiðinga, með þeim ummælum sem birt voru í DV og stefnandi krefst í málinu að ómerkt verði með dómi. Stefnandi telur að einnig hafi verið brotið gegn lagareglum um friðhelgi einkalífs. Ummælin eru öll sett fram í því samhengi að stefnda Unnur hafði átt viðskipti við fyrirtæki þar sem stefnandi var stjórnarformaður. Í inngangi að greininni sem um ræðir er greint frá þessum viðskiptum, stefnandi er þar nafngreindur, sagt er frá kærunni á hendur stefnanda og því er lýst að hún hafi komið í kjölfarið á mikilli þrautagöngu stefndu, Unnar og Ragnars. Stefndu hafi keypt hús af stefnanda og fyrirtæki hans í maí á fyrra ári og þeim hafi verið tjáð að þau gætu flutt inn í nóvember sama ár, en greinin birtist 1. september 2008. Fram kemur að húsið, sem aleiga þeirra hafi farið í, hafi á þeim tíma staðið óklárað. Í umfjöllun blaðsins kemur greinilega fram að þar var einhliða skýrt frá málavöxtum, eins og þeir horfðu við stefndu, Unni og Ragnari, og byggt var á frásögn þeirra af þeim. Tekið var fram að ekki hefði tekist að ná í stefnanda. Daginn eftir var frásögn stefnanda af málavöxtum birt í blaðinu. Við úrlausn málsins ber að líta til þess að stefnandi verður að þola opna umræðu og opinbera umfjöllun um viðskipti sem hann stundar. Upplýsingar og umfjöllun um viðskipti verður ekki lögð að jöfnu við frásagnir af einkalífi eða einkamálefnum manna. Í þessu sambandi breytir engu þótt viðskipin hafi ekki verið við stefnanda sjálfan heldur við fyrirtækið sem hann var í fyrirsvari fyrir. Þá verður ekki talið að brotið hafi verið gegn reglum um friðhelgi einkalífs þótt fram komi í frásögn af þessum viðskiptum að stefnandi ætti þar hlut að máli eða að frásögnin varðaði viðskipti af öðrum vettvangi en þeim sem stefnandi er þekktur af. Uppsetning og tilvísun til þess að stefnandi sé þjóðþekkt persóna verður ekki talin ærumeiðandi, en ekki er fallist á að stefndu hafi með því farið út fyrir mörkin sem tjáningarfrelsinu eru sett með lögum. Hið meinta tjón, sem stefnandi vísar til, telst ekki staðfesting á því að brotið hafi verið gegn honum af hálfu stefndu á þann hátt sem stefnandi heldur fram. Fyrir liggur að deilurnar, sem sagt er frá í blaðagreininni, voru til komnar vegna ásakana af beggja hálfu um vanefndir samningsins sem hér um ræðir. Í hinu samþykkta kauptilboði segir að húsið sé selt samsett, þ.e. uppkomið án lóðar. Þessar deilur eru enn óleystar, en ætla verður að meginástæðan fyrir því hve erfiðlega hefur gengið að leysa úr þeim sé sú að í skilalýsingu eru skyldur kaupanda varðandi tímasetningar á því sem hann átti að vera tilbúinn með ekki vel skilgreindar. Á þessum annmarka í skilalýsingunni hlýtur stefnandi að bera meginábyrgð þar sem ekki hefur annað komið fram en að lýsingin sé frá honum komin. Samkvæmt lögregluskýrslu kærðu stefndu, Unnur og Ragnar, þjófnað á gámi eftir að gámurinn var fjarlægður af lóð þeirra, en í honum voru meðal annars eldhús- og baðtæki, innréttingar, hurðir og parket, sem allt átti að fara í húsið, eins og lýst er í umfjöllun blaðsins. Fyrir liggur að stefnandi lét fjarlægja gáminn án samráðs við stefndu, Unni og Ragnar, en hann taldi sér það heimilt vegna meintra skulda þeirra sem enn er ágreiningur um. Af hálfu stefndu, Unnar og Ragnars, er því haldið fram að stefnandi hafi enga heimild haft til að fjarlægja gáminn, enda hafi þau verið búin að greiða fyrir það sem í honum var. Í fyrirsögnum á forsíðu blaðsins og á bls. 8 til 9, svo og í undirfyrirsögnum, kemur fram að hjón hafi kært stefnanda fyrir þjófnað eða þjófnað á gámi og að þau segðust hafa verið svikin um heimilið. Í texta á bls. 9 kemur fram að stefndu, Unnur og Ragnar, hafi kært stefnanda fyrir þjófnað, enda segðust þau hafa verið búin að greiða honum og hans mönnum allt samkvæmt samningi. Það sem þarna kemur fram er byggt á frásögn stefndu, Unnar og Ragnars, af málsatvikum, eins og þau horfa við þeim. Jafnframt er þarna um að ræða ályktanir sem dregnar eru af umdeildum málsatvikum sem lýst er í umfjöllun blaðsins um málið. Hér verður því hvorki fallist á að þarna sé um rangar fullyrðingar eða ósannaðar staðhæfingar að ræða, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Þá verður heldur ekki talið að stefndu hafi með frásögninni af málsatvikum, eins og þau horfðu við stefndu, og ályktunum sem þar eru dregnar svo og birtingu þeirra, farið út fyrir þau mörk sem tjáningarfrelsinu eru sett með lögum. Ber með vísan til þess að sýkna stefndu, Unni, Ragnar, Benedikt og Reyni, af kröfu stefnanda um að dæmd verði dauð og ómerk ummælin sem tilgreind eru í 1. til 4. tl. og 13. til 14. tl. í lið 1) í kröfugerð stefnanda. Ummælin í 5. tl. sama liðar kröfugerðar stefnanda verða ekki talin brjóta gegn ákvæðum laga, sem vísað er til af hálfu stefnanda, þegar litið er til þess að með þeim eru settar fram ályktanir um stefnanda, sem eru dregnar af samskiptum sem stefndu, Unnur og Ragnar, áttu við hann og lýst er í blaðagreininni. Ber með vísan til þess að sýkna stefndu, Unni, Ragnar, Benedikt og Reyni, af kröfu um að ummælin í þessum tölulið verði dæmd dauð og ómerk. Í 6. til 12. tl. og 15. tl. er málsatvikum lýst, eins og þau horfðu við stefndu, og sagt frá afleiðingum af því sem stefndu telja að hafi gerst í tengslum við kaupin á húsinu og í samskiptum stefndu, Unnar og Ragnars, við stefnanda. Hér verður að líta svo á að stefndu hafi verið heimilt að viðhafa ummælin, sem þarna koma fram, enda verður ekki talið að með þeim hafi verið brotið gegn stefnanda með því að gengið hafi verið of langt eða farið út fyrir þau mörk sem tjáningarfrelsinu eru sett með lögum. Með vísan til þess er ekki fallist á að skilyrði séu til að dæma ummælin dauð og ómerk. Ber því að sýkna stefndu, Unni, Ragnar, Benedikt og Reyni, af kröfu stefnanda um að ummælin í þessum töluliðum verði dæmd dauð og ómerk. Þar sem stefndu hafa samkvæmt framangreindu verið sýknuð af kröfu stefnanda í öllum tl. liðar 1) eru ekki skilyrði til að dæma stefndu til að greiða stefnanda in solidum 500.000 krónur til að standa straum af kostnaði við birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í þremur dagblöðum. Ber því að sýkna þessa stefndu af kröfu stefnanda um þá greiðslu. Með vísan til þess sem þegar hefur komið fram, að ekki er talið að gengið hafi verið of langt eða farið út fyrir þau mörk sem tjáningarfrelsinu eru sett með lögum er ekki fallist á að stefndu hafi framið ólögmæta meingerð gegn persónu eða æru stefnanda eða að athafnir stefndu geti á annan hátt talist ólögmætar. Ber með vísan til þess að sýkna stefndu, Unni, Ragnar, Benedikt og Reyni, af skaða- og miskabótakröfu stefnanda. Þar sem þessir stefndu hafa verið sýknaðir af öllum fjárkröfum í málinu kemur ekki til þess að veitt verði aðfararheimild á hendur stefnda, Birtingi útgáfufélagi ehf., eins og stefnandi krefst. Með vísan til þess ber að sýkna hið stefnda félag af þeirri kröfu stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Málskostnaður stefndu, Unnar og Ragnars, er ákveðinn í einu lagi samkvæmt 1. mgr. 132. gr. sömu laga og þykir hæfilegur 400.000 krónur. Málskostnaður annarra stefndu er ákveðinn handa hverjum fyrir sig samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Málskostnaður stefndu, Benedikts og Reynis, þykir hæfilega ákveðinn fyrir hvorn þeirra 150.000 krónur en fyrir stefnda, Birting útgáfufélag ehf., 50.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að frávísunarkröfum stefndu var hafnað. Dóminn kveður upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Unnur Valdemarsdóttir, Ragnar Kristinn Árnason, Benedikt Bóas Hinriksson, Reynir Traustason og Birtingur útgáfufélag ehf., eru sýknuð af öllum kröfum stefnanda, Viggós Valdemars Sigurðssonar, í málinu. Stefnandi greiði stefndu, Unni og Ragnari, 400.000 krónur í málskostnað, stefnda Benedikt 150.000 krónur, stefnda Reyni 150.000 krónur og Birtingi útgáfufélagi ehf. 50.000 krónur.
Mál nr. 361/2012	Líkamsárás	X var ákærður fyrir þrjár líkamsárásir gegn fyrrverandi eiginkonu sinni. Sú fyrsta átti sér stað 11. mars 2010 og var í ákæru talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, önnur 1. maí 2010 sem var talin varða við 1. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940 og sú þriðja 21. desember 2010 er talin var varða við 1. mgr. 217. gr. laganna. Sakfelldi héraðsdómur X samkvæmt ákæru. Hvað varðar líkamsárásina 1. maí 2010 taldi Hæstiréttur, gegn eindreginni neitun X, það ekki hafið yfir skynsamlegan vafa, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að X hafi slegið A með þeim afleiðingum að hún hafi rifbeinsbrotnað. Teldist háttsemi hans varða við 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940 en ekki 1. mgr. 218. gr. laganna. Hvað hinar líkamsárásirnar tvær varðar var talið sannið að X hefði í öðru tilvikinu slegið A í kviðinn og í hinu tilvikinu veitt henni högg á andlit en hvoru tveggja hafði hann neitað. Var staðfest sakfelling X hvað varðar þessar tvær líkamsárásir og heimfærslu þeirra til refsiákvæða. Var X gert að sæta þriggja mánaða fangelsi. Til refsiþyngingar horfði, sbr. 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940, að brot hans beindust að fyrrverandi eiginkonu hans og voru tvö þeirra að nokkru í viðurvist ungs barns þeirra.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af sakargiftum samkvæmt liðum i og ii í I. kafla ákæru, sýknu af þeirri háttsemi að hafa veitt högg á andlit 21. desember 2010 samkvæmt lið iii í I. kafla ákæru og að honum verði gerð vægasta refsing fyrir aðra háttsemi samkvæmt þeim lið ákæru. Til vara krefst hann sýknu af i lið í I. kafla ákæru, að háttsemi samkvæmt ii lið í I. kafla ákæru verði heimfærð undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og honum gerð vægasta refsing fyrir þá háttsemi sem og þá háttsemi sem honum er gefin að sök í lið iii í I. kafla ákæru. I Framburður brotaþola um það að ákærði hafi slegið hana í kviðinn laugardaginn 11. mars 2010 fyrir utan veitingastaðinn [...] við [...] í Reykjavík fær nokkra stoð í vætti B sem skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hefði komið til hennar eftir umræddan atburð og lýst fyrir henni atvikum. Hinu sama gegnir um framburð Gísla Jökuls Gíslasonar lögreglumanns sem staðfesti fyrir dómi að brotaþoli og B hefðu komið á lögreglustöð 11. mars 2010 og brotaþoli þá skýrt svo frá að ákærði hafi „veitt sér áverka og hún finni til í maganum ... Ég man að hún talaði um að hún fann til í kringum magann.“ Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt lið i í I. kafla ákæru og heimfærslu til refsiákvæða. II Fyrir Hæstarétti lýsti ákæruvaldið því yfir að það felldi sig við þá afstöðu, sem fram komi í hinum áfrýjaða dómi, að tilvísun í ákærulið I.ii til hnífs og þvingunar með ofbeldi sé ekki hluti af lýsingu á líkamsárás þeirri sem ákærða er þar gefin af sök og að ekki felist í þeirri tilvísun sakargiftir á hendur ákærða. Í læknisvottorði Vilhjálms Ara Arasonar sem skoðaði brotaþola 1. maí 2010 á bráðamóttöku Landspítala í Fossvogi segir meðal annars: „Þá er hún hvellaum yfir cirka 7 og 8 rifi vinstra megin. Sennilega áverkar eftir högg á síðuna eða fall ... Áverkar þannig sem geta passað við lýsingu á líkamsárás og áverkum er hún hlaut ... Rifbrot, S22.3,Obs ... Allt eru þetta áverkar sem ættu að jafna sig ágætlega, spurning með rifbrotið sem er óvíst en gæti haft óþægindi af í margar vikur ... Þrítug kona sem að verður fyrir líkamsárás með aðallega maráverkum í andliti, brjóstkassa og hugsanlegu rifbroti.“ Aðspurður fyrir dómi um það hvort brotaþoli hefði hlotið rifbeinsbrot umrætt sinn sagði læknirinn meðal annars: „Þegar maður sér þetta svona nýlegt þá er svo sem ekki hægt að útiloka að þetta sé brákun eða jafnvel bara slæmt mar þarna. Það bendir allt til þess að þetta sé brákað rifbein ... Alla vega bendir þetta til þess að hafi verið áverki þarna yfir rifbeinið og það hugsanlega líklega brákað eða brotið ... Það getur verið að þetta hafi verið óljóst orðað að hún hafi fengið þarna áverka á rifbeinið, en þegar hún er skoðuð í þetta eina skipti strax á eftir þá hef ég bent henni á það að það væri þarna hugsanlega rifbrot sem hún mætti eiga von á að hafa óþægindi af í framhaldinu. Ef það hefur ekki verið að hún hafi haft nein óþægindi samsvarandi þessum rifjum þá hefur þetta sennilega verið bara mar eða rifjatognun. Klíníska greiningin mín við skoðunina er að þarna sé líklega um rifbrot að ræða.“ Fyrir dómi var brotaþoli beðin um að lýsa því hvaða áverka hún hafi hlotið að [...] í Reykjavík 1. maí 2010. Sagðist hún þá hafa fengið marbletti á mörgum stöðum og meðal annars verið „með sár aftan á bakinu, ég missti mjög mikið af hárum, ég var marin alls staðar og ég var með verki í öllum líkamanum.“ Aðspurð um það hvort hún hefði hlotið einhver beinbrot svaraði brotaþoli því neitandi. Þegar framangreint er virt þykir, gegn eindreginni neitun ákærða, ekki hafið yfir skynsamlegan vafa, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að ákærði hafi umrætt sinn veist að brotaþola með þeim afleiðingum að hún hafi rifbeinsbrotnað. Að þessu gættu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms þykir sannað að ákærði hafi eins og í ákærulið I.ii greinir ráðist á brotaþola með því að slá hana í andlit, rífa í hár henni og skella í gólfið með þeim afleiðingum að hún hafi hlotið mar og eymsli á höfði, brjóstkassa og í andliti auk þess sem hárlokkar losnuðu. Telst þessi háttsemi varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. III Hinrik Geir Jónsson lögreglumaður var kvaddur á vettvang á [...] á [...] í Reykjavík 21. desember 2010 vegna þeirra atburða er greinir í ákærulið I.iii. Aðspurður fyrir dómi hvort hann hefði séð áverka á brotaþola umrætt sinn svaraði hann: „Það voru áverkar í andlitinu, ég man ekki hvorum megin nákvæmlega, hvort það var eftir kinnhest eða eitthvað, ég man það ekki nákvæmlega, en að öðru leyti ekki. Svo var hún bara í áfalli.“ Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sakfelling ákærða samkvæmt þessum lið ákæru og heimfærsla þar til refsiákvæða. IV Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um ofbeldisbrot en hann hefur fjórum sinnum hlotið refsidóma, síðast árið 2004 er hann var dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Það þykir horfa refsingu ákærða til þyngingar, sbr. 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, að brot hans beindust að fyrrverandi eiginkonu hans og voru tvö brotanna að nokkru framin í viðurvist ungs barns þeirra. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málsvarnarlaun, sakarkostnað og réttargæsluþóknun skulu vera óröskuð. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málsvarnarlaun, sakarkostnað og réttargæsluþóknun skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 271.656 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2012. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri sl. á hendur ákærða, „X, kennitala [...], [...], Reykjavík, I. fyrir líkamsárásir með því að hafa í eftirgreind skipti á árinu 2010 veist að barnsmóður sinni og fyrrum sambýliskonu A: Að kvöldi laugardagsins 11. mars 2010, utan við veitingastaðinn [...] við [...] í Reykjavík, ráðist á hana og slegið hana hnefahöggi í magann þannig að hún féll í götuna, með þeim afleiðingum að hún hlaut eymsli yfir kviðvöðvum. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981 og 110. gr. laga nr. 82, 1998. Laugardaginn 1. maí 2010, innandyra að [...] í Reykjavík, ráðist á hana, slegið hana í andlitið og rifið í hár hennar, þvingað hana með ofbeldi inn í geymslu inn af eldhúsi og þar otað að henni hníf og slegið hana ítrekað í andlitið, síðan eftir að hafa hleypt henni út úr geymslunni, rifið aftur í hár hennar og skellt henni í gólfið, allt með þeim afleiðingum að hún hlaut rifbeinsbrot, mar og eymsli á höfði, brjóstkassa og í andliti auk þess sem hárlokkar losnuðu. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981 og 111. gr. laga nr. 82, 1998. Þriðjudaginn 21. desember 2010, á [...] að [...] í Reykjavík, ráðist á hana, sparkað í rassinn á henni og slegið hana einu sinni í andlitið með flötum lófa, með þeim afleiðingum að hún hlaut mar yfir nefhrygg, mar yfir spjaldhrygg og tognun á hálsi. Telst brot þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981 og 110. gr. laga nr. 82, 1998. II. (007-2010-21080) Fyrir húsbrot með því að hafa, þriðjudaginn 6. maí 2010, sparkað upp útidyrahurð og ruðst í heimildarleysi inn í íbúð að [...] í Reykjavík þar sem fyrrum sambýliskona og barnsmóðir hans, A, var með dvalarstað. Telst brot þetta varða við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu gerir A þá kröfu að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta að fjárhæð kr. 1.000.000,- auk vaxta, skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá 21. desember 2010 og þar til mánuður er liðinn frá birtingardegi bótakröfu þessarar, en með dráttarvöxtum, skv. 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að kærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Gerð er krafa um að dráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga, nr. 38/2001.“ Við meðferð málsins hefur ákæruvaldið fellt niður II. kafla ákærunnar varðandi húsbrot í [...]. Þá hefur það verið leiðrétt sem stendur í ákærunni að A, kt. [...], sé fyrrum sambýliskona ákærða. Hið rétta sé að hún sé fyrrum eiginkona hans. Málavextir I. Samkvæmt dagbók lögreglustjóraembættisins á höfuðborgarsvæðinu kom A til lögreglu laugardagskvöldið 11. mars 2010, ásamt vinkonu sinni B, og kærði yfir því að ákærði hefði þá fyrr um kvöldið veist að henni og slegið hana m.a. í magann. Morguninn eftir fór A aftur til lögreglu og greindi nánar frá þessu atviki. Kvað hún ákærða hafa komið að finna hana þar sem hún var að vinna á [...] við [...]. Hefði hann verið með [...] ára son þeirra með sér. Hefði ákærði tekið af henni símann og kýlt hana í magann í reiði yfir því að hún hefði hringt í lögreglu út af hótunum hans í hennar garð. Kom fram hjá henni að um langvarandi heimilisofbeldi hefði verið að ræða. A leitaði á slysadeild 12. mars vegna þessa og segir í staðfestu vottorði Jóns H. H. Sen læknis um læknisskoðun á konunni að hún hafi kvartað um vægan kviðverk um ofanverðan kviðinn, yfir kviðvöðvum, sem versnaði við hreyfingu. Þá hafi hún kvartað yfir vægum eymslum yfir blöðrustað. Engin merki hafi fundist um ertingu á lífhimnu. Þá hafi komið í ljós að konan hafi verið með [...] sem væntanlega væri ótengd líkamsárásinni. Næst er þess að geta að A kom hinn 6. maí 2010 til lögreglunnar til skýrslugjafar m.a. um þetta tilvik. Sagðist henni svo frá að þau ákærði hefðu sest við borð á [...] og farið að ræða sín mál. Hefði hún brugðið sér á salerni en þegar hún kom til baka hefði hann verið búinn að taka síma hennar sem hún hafði skilið eftir á borðinu og neitað að láta hann af hendi. Hefði hún farið út af staðnum en hann fylgt á eftir. Hefði hún beðið hann aftur um að afhenda símann en hann orðið æstur og kýlt hana í magann svo að hún féll. Sonur þeirra hefði verið þarna og setið í bíl ákærða. Ákærði hefði svo ekið á brott. Loks er að geta þess að A gaf aðra skýrslu hjá lögreglu um þetta tilvik og önnur hinn 27. desember 2010. Var sú skýrsla tekin upp á myndskeið. Sagði hún ákærða hafa einum eða tveimur dögum áður verið með hótanir í hennar garð. Hefði hún hringt í lögregluna vegna þess. Ákærði hefði svo hringt í hana þennan dag þegar hún var að vinna í [...] og viljað hitta hana. Þegar þau höfðu sest og talað saman hefði hún þurft að bregða sér á snyrtinguna og skilið eftir símann. Á meðan hefði hann skoðað í símann og séð að hún hefði hringt í lögregluna. Hefði hann þá komið á eftir henni á klósettið og borið þetta á hana. Hefði hann þá hótað henni lífláti ef hún gerði slíkt aftur og slegið hana utanundir með flötum lófa. Hann hefði svo farið út. Þegar hér var komið sögu var gripið fram í fyrir vitninu og ekki spurt nánar út í þennan þátt málsins. Aðalmeðferð málsins Ákærði neitar sök. Segir hann þau A hafa verið inni á [...] að tala saman, líklegast eitthvað áhrærandi son þeirra. Þegar þeir feðgarnir voru á leiðinni út hafi hún komið á eftir þeim. Þeir hafi sest í bílinn en A rifið upp hurðina og togað í hár hans og rifið í hann og dregið út úr bílnum. Hafi þau rifist eitthvað og hann svo hent henni frá sér. Neitar hann því að hafa kýlt konuna í magann. Hann kveðst ekki muna hvort hann tók símann af henni. Um kviðverkina sem hún hafi sagst finna til eftir þetta segir ákærði að hún hafi gengið með [...] í mörg ár. A hefur skýrt frá því að síðdegis þennan umrædda dag hafi ákærði komið að finna hana til þess að skila syni þeirra og tala við hana um þeirra samband. Hafi allt farið skaplega á milli þeirra í fyrstu. Hún hafi þurft að bregða sér á snyrtingu og skilið símann sinn eftir á borðinu sem þau sátu við. Á meðan hafi hann skoðað í símann og séð að hún hafði hringt í lögregluna daginn áður. Hafi hann komið á eftir henni og spurt út í þetta og hún sagst hafa hringt. Hafi hann þá farið að hóta henni öllu illu og slegið hana utanundir. Hafi hún beðið um að fá símann en hann sagst ekki vera með hann. Hafi hann svo tekið son þeirra, sem komið hafði með honum, og leitt hann út. Hún hafi elt þá út og heimtað símann aftur en hann neitað. Hafi hann sagt drengnum að fara inn í bílinn sem hún mótmælti, enda ætti drengurinn að vera hjá henni. Hafi hún staðið fyrir hurðinni svo ákærði gat ekki lokað. Hafi hann þá komið út úr bílnum og kýlt hana í magann þar sem hún stóð við bílinn, svo hún féll við. Hafi hann þá ekið á brott. Hún segir lýsingu ákærða á viðskiptum þeirra úti við bílinn vera ranga. B sem bjó í [...] á þessum tíma segir A hafa komið til sín eftir að ráðist hafði verið á hana. Hafi þær farið saman á lögreglustöð til þess að leggja fram kæru. Hafi B verið hrædd vegna þessa atviks og kveðst vitnið hafa ekið með hana í kvennaathvarfið. Niðurstaða Ákærði neitar því að hafa slegið A í kviðinn. Á hinn bóginn er þess að gæta að hún hefur verið stöðug í skýrslum sínum um þetta atriði. Þá kærði hún til lögreglu yfir árásinni þetta sama kvöld. Framburður konunnar í málinu hefur verið trúverðugur að mati dómsins. Þá þykir læknisvottorð Jóns H. H. Sen styðja mjög frásögn hennar. Telur dómurinn það vera sannað með framburði konunnar og læknisvottorðinu, þrátt fyrir neitun ákærða, að hann hafi slegið hana í kviðinn í umrætt sinn. Hefur ákærði orðið sekur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. II. Samkvæmt staðfestri skýrslu Erlu Daggar Guðmundsdóttur voru þær Inga Birna Erlingsdóttir lögreglumenn á ferð um Vesturlandsveg þegar tilkynning barst um ólæti og barsmíð á [...] [...]. Þegar þær komu þangað hittu þær fyrir A sem kom til dyra grátandi. Þegar af henni bráði gat hún sagt að árásarmaðurinn, fyrrum eiginmaður hennar, væri farinn af staðnum. Hefðu þau verið að ræða um leigusamning og greint á um hann. Hefði maðurinn, ákærði í máli þessu, misst stjórn á sér, rifið í hárið á henni og slegið hana í andlitið oftar en einu sinni. Hefði ungur sonur þeirra orðið vitni að þessu og hlaupið út grátandi. Ákærði hefði haldið barsmíðunum áfram og ýtt henni inn í litla geymslu inn af eldhúsinu. Hefði hann otað að henni eldhúshníf og sagst mundu drepa hana ef hún hringdi í lögregluna. Þvínæst hefði hann tekið hnífinn og sett hann við brjóst sér og stýrt hendi hennar á hnífskaftið og látið hana þrýsta á hnífinn. Þá hefði hann einnig látið hana þrýsta hnífnum að hálsi honum. Eftir þetta hefði hann lokað hana inni í geymslunni. Þegar hann svo opnaði fyrir henni hefði hann rifið í hárið á henni og skellt henni í gólfið. Að því búnu hefði hann farið. Þá segir í skýrslunni að sonur A hefði komið inn hágrátandi og augljóslega mjög hræddur. Er haft eftir honum að hann hefði falið sig þar til hann sá lögreglubílinn við húsið og þá árætt að koma inn. A kvartaði um eymsli víða um líkamann og í höfði. Þá segir í skýrslunni að hár hafi losnað af höfði hennar þegar hún strauk sér um höfuðið. A gaf skýrslu hjá lögreglu um þetta tilvik hinn 27. desember 2010. Var sú skýrsla tekin upp á myndskeið. Þá kvað hún ákærða hafa komið heim til hennar í [...] út af húsaleigusamningi þeirra á milli um íbúðina. Hefði hann viljað breyta atriðum í samningnum en hún neitað því. Hefði hann reiðst mjög og gripið aftan á hálsinn á henni. Við það hefði sonur þeirra hlaupið út. Hefði ákærði þá slegið hana einu sinni með flötum lófa í andlitið. Hefði hann hótað henni og verið illyrtur. Hefði hann löðrungað hana aftur svo að hún féll við. Hefði hann svo dregið hana á hárinu inn í kompu en hún öskrað. Hefði hann barið hana þar aftur. Svo hefði hann tekið eldhúshníf og sett hann í hönd hennar og látið hana halda um skeftið á hnífnum. Hún kvaðst hafa kastað frá sér hnífnum svo að hann týndist á bak við eitthvað þarna í kompunni. Hefði ákærði þá sótt stóran eldhúshníf og farið eins að. Hann hefði svo tekið hnífinn af henni og hafði þá ermina á milli handar og hnífs. Hefði hann svo borið hnífinn að hálsi sér eins og til að skera. Kveðst hún ekki hafa séð hvort hann skarst á hálsinum við þetta. Hann hefði svo farið út. Meðal gagna málsins er læknisvottorð Vilhjálms Ara Arasonar sérfræðilæknis á slysadeild. Segir þar að A hafi komið á deildina kl. 15 þennan sama dag, mjög miður sín. Hafi hún verið rauð og bólgin yfir kinnbeini, aðallega hægra megin, en þó ekki áberandi aum þar. Þá hafi hún kvartað um eymsli neðanvert yfir neðri kjálka hægra megin. Töluvert hafi verið um laust hár á henni svo að benti til þess að rifið hefði verið í hárið. Ekki hafi verið áberandi mar eða kúla í hársverðinum en hún kvartað um mikil eymsli „diffust“ yfir höfuðbeinunum. Mar hafi verið fyrir neðan vinstra viðbein (sjá hér á eftir) og smáfleiður fyrir ofan það, sem gæti verið eftir núning eða klór. Bólga og mar hafi verið yfir hryggvöðva á neðanverðum brjósthrygg, vinstra megin á móts við lendhrygg og skrapsár þar, eins og eftir nögl. Þá hafi hún verið mjög aum yfir 7. og 8. rifi vinstra megin, sem líklega hafi hlotist af falli. Er að skilja vottorðið svo að þar undir sé rifbeinsbrot. Loks segir að konan hafi verið lítillega aum í höndum og úlnliðum. Aðalmeðferð málsins Ákærði neitar því að hafa otað hnífi að A og neitar því að hafa þvingað hana inn í geymsluna. Hann segir A hafa tekið eldhúshníf úr statífi og lagt bakkann á hnífsblaðinu að hálsi ákærða. Minni hann að hann hafi sagt við hana: „Af hverju klárar þú þetta ekki?“ Hann segir þau hafa slegist þarna í eldhúsinu og leikurinn borist að dyrum geymslu sem sé inn af eldhúsinu. Hafi þau legið á gólfinu við dyrnar í átökunum. Hafi þetta hlotist af ágreiningi um leigusamning um íbúðina en hún sé í eigu fyrirtækis ákærða. Kveðst hann hafa sagt drengnum að fara út þegar þau fóru að rífast sem hann hafi gert og slagsmálin svo hafist. Hafi þau byrjað með því að A hafi slegið hann og hárreitt, sparkað í hann og klórað. Hafi þau fallið bæði á gólfið þarna í eldhúsinu, tvisvar sinnum. Hann segist ekki hafa slegið A en aftur á móti hafi hann gripið með annarri hendi um andlit hennar neðanvert og reynt að ýta henni frá sér og til hliðar. Kveðst hann einnig hafa rifið í hárið á henni. Hann segir það líklegt að hún hafi fengið áverka við þessi slagsmál og hann sjálfur verið klóraður, marinn á fæti og með hárlos. Kveðst hann hafa farið á slysadeild en svo hætt við að láta skoða sig þar. Aðspurður hvort hann hefði gengið harkalegar fram en hún í þessum átökum svarar hann að hann sé sterkari. Hann tekur þó fram að hún geti verið grimm. A segir ákærða hafa komið til hennar í [...] til þess að ræða við hana um leigusamning um íbúðina sem hún bjó í. Hafi þau greint á um nokkur atriði og þeim orðið sundurorða. Hafi hann þá sagt syni þeirra að fara út að leika sér. Síðan hafi hann ráðist á hana, gripið aftan á hálsinn á henni, slegið hana og skellt henni á gólfið. Hafi hann dregið á hárinu um gólfin í íbúðinni. Hafi hann dregið hana að kompu sem er inn af eldhúsinu, lyft henni á fæturna aftur og skellt henni inn í kompuna. Hafi hún dottið þar á dót sem þar var inni. Hafi hún æpt upp en hann slegið hana til þess að hún hætti því. Hún hafi legið grátandi inni í kompunni en ákærði komið með hníf í hendi en hafði jakkann um hnífinn. Hafi hann fyrst snúið að henni blaðinu. Hafi hún slegið í hönd hans og hnífurinn þá hratað frá. Hafi hann þá dregið hana fram í eldhúsið, sótt annan hníf og snúið skeftinu að henni og reynt að fá hana til þess að taka hnífinn. Hafi hann tekið hönd hennar og lokið henni um hnífsskaftið. Hafi hann svo tekið hnífinn og gert sig líklegan til að skera sig á háls. Hún segir að höggin sem hún fékk frá ákærða hafi verið með flötum lófa. Hún segir framburð ákærða um átökin vera rangan. Hafi hún engu ofbeldi beitt á móti honum. Hún segir ákærða hafa farið út þegar þessu linnti en lögreglan hafi komið skömmu síðar. Erla Dögg Guðmundsdóttir lögreglumaður var kvödd til þess að fara heim til A í umrætt sinn. Hafi þær Inga Birna hitt þar fyrir A sem hafi verið í miklu uppnámi og átt erfitt með að segja þeim hvað gerst hafði. Hún hafi svo getað sagt þeim sögu sína. Hefði sambýlismaður hennar fyrrverandi komið til hennar og lagt á hana hendur. Hafi hún sýnt þeim að hár hennar var laust í flygsum og sagt manninn hafa hárreytt sig og barið. Lítill drengur hafi svo komið inn og verið hræddur og grátandi. Hafi komið fram að hann hefði verið heima þegar faðir hans kom og svo hlaupið út og falið sig þegar barsmíðarnar hófust. A hafi sagt þeim að stympingar hefðu orðið og þau dottið. Hefðu stympingarnar endað inni í kompu sem sé inn af eldhúsinu. Þá hafi hún sagt að hnífur hefði komið við sögu. Fyrst hefði hnífnum verið haldið að henni en síðan hefði ákærði beint hnífnum að sjálfum sér og látið hönd hennar um hnífsskaftið og látið hana þrýsta með honum á bringu hans og háls. Hún segist ekki muna eftir að hafa séð aðra áverka á konunni en lausa hárið, en konunni hafi verið ekið á slysadeild til læknisskoðunar. Inga Birna Erlingsdóttir hefur skýrt frá því að A hafi verið í miklu uppnámi. Hafi hún sagst hafa orðið fyrir ofbeldi af hálfu sambýlismanns og hann hárreytt hana. Hefði hann dregið hana á hárinu og slegið hana í gólfið. Þá hefði hann otað að henni hnífi en síðan snúið hnífnum að sjálfum sér og sett hendur hennar á hnífinn og þannig þrýst hnífnum að sér sjálfum. Konan hafi verið með mikið hárlos, reytt og tætt, og hárið fallið af henni. Barn hennar hafi komið inn eftir að þær komu á staðinn og verið hrætt við föður sinn. Vilhjálmur Ari Arason læknir hefur komið fyrir dóm og staðfest vottorð sitt í málinu. Hann segir að þar sem talað sé um mar neðan við vinstra „rifbein“ eigi að standa viðbein. Hann segir um rifbrotið að sú greining sé klínísk og byggð á því að eymsli sem hún hafi fundið fyrir við þrýsting og hreyfingu séu dæmigerð fyrir rifbrot. Þessi greining hafi ekki verið staðfest með myndatöku. Niðurstaða Skilja verður þennan ákærulið svo að þar sem talað er um hníf í málinu og þvingun með ofbeldi sé það ekki hluti af lýsingu á líkamsárásinni og ekki felist sakargiftir í þessum atriðum. Ákærði neitar sök að nokkru leyti. Hann kannast þó við að hafa lent í átökum við A og kannast við að vera sterkari en hún. Hann neitar því að hafa slegið hana en viðurkennir að hafa gripið um neðri hluta andlits hennar í átökunum. Þá játar hann að hafa rifið í hár hennar. Konan hefur verið stöðug í frásögn sinni og dóminum þykir dóminum framburður hennar vera trúverðugur. Læknisvottorð Vilhjálms Ara Arasonar þykir einnig styðja mjög frásögn hennar. Þrátt fyrir neitun ákærða að hluta telur dómurinn það vera sannað með framburði konunnar og læknisvottorðinu svo og sumpart með játningu ákærða, að hann hafi ráðist á hana með því að slá hana í andlitið, rífa í hárið á henni og skella henni í gólfið, og að hafa þannig valdið henni þeim áverkum sem lýst er í ákærunni. Með þessu hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. III. Fyrir liggur að lögreglumenn voru kvaddir að [...] [...] á [...] kl. 13.27 mánudaginn 21. desember 2010 vegna þess að þar hefði maður áreitt starfsmann hússins. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu fóru lögreglumennirnir Þórný Þórðardóttir og Hinrik Geir Jónsson á staðinn og hittu þar á [...] hússins A. Segir í skýrslunni að hún hafi verið mjög miður sín og sagt ákærða hafa komið þar, æstan mjög. Kvaðst hún hafa gengið niður stiga og hann á eftir henni. Hefði hann þá sparkað í sitjandann á henni en þegar hún hefði snúið sér við hefði hann einnig slegið hana í andlitið og höggið lent við nefið. Í staðfestu læknisvottorði Skúla Bjarnasonar segir að A hafi komið á slysadeild þennan dag og sagt frá því að sparkað hefði verið sitjandann á henni yfir spjaldhrygg, þá fyrr um daginn, og hún slegin í andlitið þannig að hún hrökklaðist aftur á bak. Hafi konan verið aum yfir spjaldhryggnum en ekki hafi verið mar að sjá þar. Þá hafi hún verið aum yfir nefhrygg og svolítið bólgin þar. Þá væri roði á báðum kinnum. Loks hafi hún verið aum í hnakkavöðvum í hálsi og niður eftir hálsvöðvum. A gaf skýrslu hjá lögreglu um þetta tilvik hinn 27. desember 2010. Var sú skýrsla tekin upp á myndskeið. Kvaðst hún hafa verið við vinnu sína á [...] í [...] þegar ákærði kom þar og fór að ásaka hana um að hafa stolið peningum frá sér. Hefði hann verið æstur mjög. Hefði hún beðið ákærða að koma með sér niður til þess að tala við sig um þetta, svo aðrir heyrðu ekki. Hefði hún gengið niður stigann á undan henni en hann þá sparkað í sitjandann á henni. Hefði hún þá snúið sér við en ákærði þá slegið hana með flötum lófa í andlitið og höggið komið á nefið á henni. Hefði hann hótað henni því að hann ætlaði að ganga frá henni. Hefði hún þá farið í síma og hringt á lögregluna en ákærði horfið á brott. Aðalmeðferð málsins Ákærði kveður 3. tl. I. kafla ákærunnar vera réttan að öðru leyti en því að hann hafi ekki slegið konuna í andlitið. Ákærði segist hafa verið búinn að komast að því að A hafði dregið sér fé úr fyrirtækinu eftir að þau höfðu með skriflegu samkomulagi gert upp fjármál sín með atbeina lögmanns. Kvaðst ákærði þá hafa ákveðið að segja yfirmanni hennar á [...] frá þessu svo hún vissi hvern mann hún hefði að geyma. Hafi hann farið þangað og spurt eftir yfirmanninum sem þá hafi ekki verið staddur þar. Hafi A gengið niður stiga eins og til þess að leiða hann út, svo að starfsmenn myndu ekki heyra meira. Kveðst hann hafa fylgt á eftir og sparkað í afturendann á henni í reiði. Hann neitar því að hafa slegið konuna í andlitið. Um marið í andliti hennar eða tognun í hálsi kveðst hann ekkert hafa að segja. Hann segist ekki hafa sparkað svo fast í konuna að hún geti hafa marist við það á spjaldhryggnum. A hefur skýrt frá því að ákærði hafi komið til hennar á [...] upp á [...]. Hafi hann verið með hótanir og hún þá hlaupið niður til þess að hringja á lögreglu. Á leiðinni niður hafi ákærði sparkað í hana í sitjandann eða öllu heldur neðst á hrygginn. Hafi hún þá snúið sér við og spurt hvað hann væri að gera en hann þá slegið hana í andlitið með flötum lófa. Hafi hana verkjað í bakið eftir þetta og hún verið marin í framan. Þórný Þórðardóttir lögreglumaður hefur komið fyrir dóm og staðest skýrslu sína. Hefur hún skýrt frá því að A hafi verið miður sín þegar hún hitti hana á [...]. Hafi hún sagt ákærða hafa sparkað í sig og slegið. Hann hafi verið farinn þegar þau lögreglumennirnir komu á staðinn. C starfsmaður á [...] segist hafa heyrt mikinn fyrirgang úr stiganum. Hafi A svo sagt ákærða hafa sparkað í sig á leiðinni niður stigann. Hafi hún sagt að hana verkjaði mjög í bakið eftir þetta spark. Vitnið segir ákærða hafa verið mjög æstan og starfsfólkið hafa verið mjög skelkað yfir þessari heimsókn. D starfsmaður á [...] segist hafa verið stödd á [...] á [...], uppi yfir [...]. Segir hún ákærða hafa komið að finna A, sem þarna var, og farið að ræða við hana einhver peningamál. Hafi ákærði verið reiður. Vitnið kveðst ekki hafa fylgst með hvað fram fór á milli þeirra en A hafi verið í miklu uppnámi eftir þessa heimsókn. Skúli Bjarnason læknir hefur staðfest vottorð sitt. Hann segir áverkann í andliti A hafa borið það með sér að konan hefði fengið hann fyrr þennan sama dag. Um áverkana á spjaldhrygg og hálsvöðvum segir hann að þeir hafi ekki verið sjáanlegir heldur verið staðreyndir með eymslum hjá konunni og hreyfigetu. Telur hann líklegt að konan hafi fengið hálsmeiðslin þegar hún hrökklaðist niður stigann. Hinrik Geir Jónsson, lögreglumaður, segir A hafa sagt að ákærði hefði komið og hótað henni. Eftir það hefði hann sparkað í sitjandann á henni og slegið hana í andlitið. Hafi konan verið í áfalli og með áverka í andliti. Niðurstaða Ákærði játar að hafa sparkað í konuna en neitar því að hafa slegið hana. Framburður hennar um þetta atriði hefur verið stöðugur og dóminum þykir hann vera trúverðugur. Læknisvottorð Skúla Bjarnasonar þykir einnig styðja mjög frásögn hennar. Telur dómurinn það vera sannað með játningu ákærða, sem er í samræmi við annað í málinu, að hann hafi ráðist á hana með því að sparka í sitjandann á henni. Þá telur dómurinn það enn fremur vera sannað með framburði konunnar og læknisvottorðinu, þrátt fyrir neitun ákærða, að hann hafi slegið hana í andlitið. Telst ákærði þannig sannur að því að hafa valdið henni þeim áverkum sem lýst er í ákærunni. Hefur ákærði með þessu gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um ofbeldisbrot. Aftur á móti hefur hann fjórum sinnum áður hlotið refsidóma, síðast árið 2004 að hann var dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Það þykir vera refsingu ákærða til þyngingar, sbr. 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, að brot hans beindist að fyrrverandi konu hans og að nokkru leyti í viðurvist ungs barns þeirra. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi hefur dregist nokkuð. Þykir mega ákveða að fresta framkvæmd þriggja mánaða af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ekki var sótt þing af hálfu A í tveimur fyrstu þinghöldunum í málinu, þrátt fyrir boðun. Forföllum var ekki borið við og ákærandinn tók ekki að sér að mæta fyrir bótakrefjandann. Ákærði sótti þá heldur ekki þing sjálfur en mætt var af hans hálfu í síðara þinghaldinu af þessum tveimur. Hefur ákærði krafist þess að bótakröfunni verði vísað frá dómi enda hafi ekki verið mætt af hennar hálfu í málinu í tvö fyrstu þinghöldin í málinu, þrátt fyrir boðun. Samkvæmt 2. mgr. 174. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008 skal fella niður einkaréttarkröfu í sakamáli ef kröfuhafi sækir ekki þing við þingfestingu eða þegar málið er tekið fyrir á síðari stigum nema hann hafi lögmæt forföll eða ákærandi hafi tekið að sér að mæta fyrir hans hönd í þinghaldinu. Verður ekki komist hjá því að taka kröfu ákærða til greina og vísa bótakröfunni frá dómi. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Steini S. Finnbogasyni hdl. 275.000 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti. Þá ber að dæma ákærða til þess að greiða Margréti Gunnlaugsdóttur hrl. 180.000 krónur í réttargæsluþóknun, sem einnig dæmist með virðisaukaskatti. Annan sakarkostnað, 108.452 krónur, ber að dæma ákærða til þess að greiða. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í sex mánuði. Frestað er framkvæmd þriggja mánaða af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Bótakröfu A er vísað frá dómi. Ákærði greiði verjanda sínum, Steini S. Finnbogasyni hdl. 275.000 krónur í málsvarnarlaun og Margréti Gunnlaugsdóttur hrl. 180.000 krónur í réttargæsluþóknun. Loks greiði ákærði 108.452 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 481/2007	Fasteignakaup Vanefnd	BP ehf. keypti fasteign að Reykjavíkurvegi í Hafnarfirði af P ehf. með kaupsamningi 6. júní 2004. Í kaupsamningi félaganna var kaupverð tilgreint 14.800.000 krónur og greiðslur vegna kaupanna þar sundurgreindar í fimm töluliðum. Skyldi kaupverðið greiðast með yfirtöku BP ehf. á skuldum P ehf. og með skuldajöfnuði þeirra á milli. Deildu félögin um það hvort BP ehf. hefði að fullu efnt umræddan kaupsamning. Óumdeilt var í málinu að BP ehf. hefði efnt að fullu skyldu samkvæmt 1. og 2. tl. samningsins sem fól í sér yfirtöku BP. ehf. á skuldum P ehf. að fjárhæð 8.282.444 krónur. Skuldbindingar BP ehf. samkvæmt 3.-5. tl. kaupsamningsins fólu ekki í sér eiginlegar peningagreiðslur til P ehf. en það félag krafðist greiðslu fjárhæðar sem nam samtölu þeirra töluliða. Þar sem P ehf. hafði ekki reist kröfu sína á því að það hefði verið krafið um þær fjárhæðir sem í þessum liðum greindi og hefði þar að auki ekki sannað að BP ehf. hefði vanefnt þær skuldbindingar sem í þeim fælist var héraðsdómur staðfestur um sýknu BP ehf.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson.
Mál nr. 27/1999	Kærumál Aðför Innsetningargerð Fjöleignarhús	Kjallara fjöleignarhúss hafði með eignaskiptasamningi verið skipt með þeim hætti, að eigendur hluta hússins komust ekki að sínum hluta kjallarans. Kröfðust þeir þess að fá með beinni aðfarargerð aðgang að hinum helmingi kjallarans svo þeir kæmust, í gegn um hann, að lögnum sem þeir töldu nauðsynlegt að lagfæra. Lagnirnar voru allar í séreignarhluta þeirra. Talið að samkvæmt meginreglu 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús væri skylt að veita þeim hinn umbeðna aðgang enda var ekki talið að ákvæði samningsins girtu fyrir þennan lögbundna rétt þeirra.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. janúar 1999, sem barst réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. desember 1998, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um aðgang að húsrými varnaraðila í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að sér verði með beinni aðfarargerð veittur aðgangur að eignarhluta varnaraðila í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi, þannig að sóknaraðili geti komist að lögnum og öðrum inntökum í kjallara hússins, svo að unnt sé að koma rennuniðurföllum í jörð, koma hita á miðstöðvarofn og skipta um krana í eldhúsi sóknaraðila. Sóknaraðili krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt var lögð skiptayfirlýsing 30. nóvember 1998, staðfest af sýslumanninum á Selfossi og móttekin til þinglýsingar sama dag, þar sem fram kemur meðal annars að fasteignin Stóri Núpur I ásamt eignarhluta í gamla íbúðarhúsinu er óskipt sameign varnaraðila. Einnig voru lögð fyrir Hæstarétt gögn um eignarrétt sóknaraðila að öðrum hluta gamla íbúðarhússins að Stóra-Núpi. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði á sóknaraðili meðal annars suðurhluta kjallara hússins, en varnaraðilar eiga saman norðurhluta kjallarans. Ekki verður komist inn í syðri hluta kjallarans nema fara um nyrðri hlutann. Í kjallaranum er ekki íbúðarhúsnæði. Í hinum kærða úrskurði segir einnig frá því að sóknaraðili telji sér nauðsynlegt að fá aðgang að norðurhlutanum vegna fyrirhugaðra lagfæringa á þeim búnaði í húsinu, sem greindur er í kröfugerð hans. Því til stuðnings hefur sóknaraðili lagt fyrir Hæstarétt svohljóðandi yfirlýsingu Stefáns Jónssonar pípulagningameistara frá 8. janúar 1999: „Ég undirritaður Stefán Jónsson lagði hitalagnir í suðurhluta og á efri hæð gamla bæjarins á Stóra-Núpi, Gnúpverjahr. og hef haft með höndum lagfæringar og viðgerðir á þeim. Ég fór að Stóra-Núpi sl. haust að beiðni Katrínar Briem, með mér var Víkingur Birgisson. Við fórum til að líta á hvernig mætti koma rennuniðurföllum í jörð og tengja hluta þakvatnsins inn á afrennslisrör sem liggur í gegnum kjallarann. Einnig var þar kaldur miðstöðvarofn sem er inn á hringrásarkerfi og skipta þurfti um krana í eldhúsi. Til að vinna þessi verk þarf að komast í kjallara hússins. 1. Vegna rennuniðurfalla til að ganga frá tengingu inn á frárennslisrör og stilla halla á því. 2. Til að koma hita á miðstöðvarofninn þarf að auka þrýsting á hringrásarkerfinu sem hann tengist. Þetta er einungis hægt að gera með því að koma meiri frostlögsblöndu inn á lokaða ofnakerfið svo hægt sé að lofttæma það og stilla þrýsting á forhitara í kjallaranum. 3. Til að skipa um krana í eldhúsi þarf að loka fyrir rennsli til hans. Það er einungis hægt að gera í kjallaranum.“ Með þessari yfirlýsingu og öðrum gögnum málsins þykir sóknaraðili hafa sýnt nægilega fram á nauðsyn þess að hann fái aðgang að norðurhluta kjallarans til fyrrnefndra framkvæmda. Samkvæmt meginreglu 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er varnaraðilum skylt að veita sóknaraðila umbeðinn aðgang, enda verður hvorki fallist á með þeim að sóknaraðili verði að sæta því að láta gera gat niður um gólf í eignarhluta sínum í því skyni að komast að lögnum og tækjum né að ákvæði í eignaskiptasamningi frá 17. september 1958 girði fyrir hinn lögbundna rétt sóknaraðila á grundvelli 26. gr. laga nr. 26/1994. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess, hvort aðrar réttarreglur leiði til sömu niðurstöðu. Samkvæmt þessu er fallist á að fyrir hendi séu skilyrði þess að aðför megi fara fram. Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina. Varnaraðilar greiði sóknaraðila óskipt málskostnað í héraði og kærumálskostnað, svo sem í dómsorði greinir. D ó m s o r ð: Heimilt er með innsetningargerð að veita sóknaraðila, Katrínu Briem, aðgang að eignarhluta varnaraðila, Ólafs Jóhannssonar, Valdemars Jóhannssonar, Þorbjargar Jóhannsdóttur, Ingigerðar Jóhannsdóttur, Ingunnar Sveinsdóttur, Finnboga Jóhannssonar og Sólveigar Jóhannsdóttur Riis, í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi, þannig að sóknaraðili geti komist að lögnum og öðrum inntökum í kjallara hússins, svo að unnt sé að koma rennuniðurföllum í jörð, koma hita á miðstöðvarofn og skipta um krana í eldhúsi sóknaraðila. Varnaraðilar greiði sóknaraðila óskipt samtals 125.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. desember 1998 Með aðfararbeiðni dags. 1. nóvember 1998 krafðist Katrín Briem, kt. 160845-2529, Stóra-Núpi II, Gnúpverjahreppi úrskurðar um að sér skyldi með aðför veittur aðgangur að eignarhluta varnaraðila í gamla húsinu að Stóra-Núpi, Gnúpverjahreppi, með beinni aðfarargerð, þannig að hún geti komist að lögnum og öðrum inntökum í kjallara hússins svo unnt sé að framkvæma nauðsynlegar og brýnar ráðstafanir í hennar þágu. Gerðin fari fram á ábyrgð sóknaraðila, en á kostnað varnaraðila. Þá krefst hún málskostnaðar. Varnaraðilar eru Ólafur Jóhannsson, kt. 200351-3479, Valdemar Jóhannsson, kt. 200351-3399, Þorbjörg Jóhannsdóttir, kt.200656-7769, Ingigerður Jóhannsdóttir, kt. 060660-4179, Ingunn Sveinsdóttir, kt.210649-3449, Finnbogi Jóhannsson, kt. 180652-3969 og Sólveig Jóhannsdóttir Riis, Furveien 6, Stathelle, Noregi, f.h. dánarbús Jóhanns Sigurðssonar. Þau krefjast þess að kröfu um aðför verði synjað og að sóknaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað. Málið var tekið til úrskurðar 11. desember sl. Sóknaraðili segir gamla húsið að Stóra-Núpi vera fjöleignarhús, eign sín og varnaraðila. Með eignaskiptasamningi frá 17. september 1958 hafi húsinu verið skipt milli bræðranna Jóhanns og Ólafs Briem annars vegar og Jóhanns Sigurðssonar hins vegar. Öll rishæð hússins auk tveggja syðstu herbergjanna á vesturhlið, nefnd „þinghús” og „stofa”, ásamt „búri” og tveggja forstofa suður af því á austurhlið hafi komið í hlut bræðranna og það sem eftir var af jarðhæð í hlut Jóhanns Sigurðssonar. Kjallara var skipt eftir línu þvert yfir húsið milli austurs og vesturs, 6,75 m. frá suðurenda jarðhæðar hússins um miðjan syðri kjallaragluggann á vesturhlið og komu 12,4 fm. í hlut Jóhanns og Ólafs Briem en 24,8 fm. í hlut Jóhanns Sigurðssonar. Eftir lát Jóhanns Briem sat ekkja hans, Elín Briem í óskiptu búi þar til hún lést 30. janúar sl. Eignarhluti búsins í húsinu að Stóra-Núpi kom í hlut sóknaraðila. Leyfi til einkaskipta á dánarbúi Jóhanns Sigurðssonar var veitt varnaraðilum þann 17. september 1997. Þeim skiptum er ekki lokið. Sóknaraðili segir að í hluta sinn í kjallara hússins sé ekki hægt að komast nema í gegnum hluta gerðarþola. Í kjallara þessum sé að finna inntak og ýmsar lagnir sem tilheyri séreign sóknaraðila og því sé ókleift að grípa til ýmissa ráðstafana sem kunni að vera nauðsynlegar fyrir séreign sóknaraðila nema með því að fara í gegnum hluta varnaraðila. Sóknaraðili kveðst hafa óskað aðgangs þann 14. október sl. svo hún ásamt iðnaðarmanni gæti komist í kjallara hússins að inntaki og öðrum lögnum, en skipta hafi þurft um krana í eldhúsi, koma hita á miðstöðvarofn og rennuniðurföllum í jörð. Varnaraðilar hafi neitað henni um aðgang og því hafi ekki verið mögulegt að ráðast í umræddar framkvæmdir. Því sé hún tilneydd að leggja fram aðfararbeiðni sína. Sóknaraðili kveðst byggja kröfu sína á ákvæðum laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 og almennum reglum eignaréttar um nábýli. Sóknaraðili bendir á 5. mgr. 26. gr. fjöleignarhúsalaganna þar sem segi að bili lagnir sem liggi um eða í séreignarhluta, sé eigandi hennar skyldur til að veita aðgang að séreign sinni og leyfa nauðsynlegar viðgerðir. Lagnir þær sem hér um ræðir séu í eignarhluta sínum en ganga þurfi um séreign varnaraðila til að komast að þeim. Hljóti því réttur gerðarbeiðanda til aðgangs að lögnum að vera enn ríkari en í fyrrgreindu ákvæði segi, enda fari framkvæmdirnar fram í séreignarhluta sóknaraðila, aðeins sé óskað heimildar til nauðsynlegrar umferðar um séreign gerðarþola. Þá búi enginn í fasteign þeirri sem óskað sé aðgangs að og því vandséð að aðgangur hafi í för með sér ónæði eða óþægindi eða skerði á annan hátt lögmæta hagsmuni gerðarþola. Á hinn bóginn fari ekki á milli mála að hún hafi af því ríka hagsmuni að vera hleypt inn í kjallarann. Fasteignareigandi hafi einkarétt til afnota af fasteign sinni en honum beri að taka sanngjarnt og eðlilegt tillit til annarra eigenda við hagnýtingu eignar sinnar, sbr. 3. tl. 13. gr. fjöleignarhúsalaganna. Neitun gerðarþola um að veita gerðarbeiðanda aðgang að eignarhluta sínum gangi þvert gegn þessari lagaskyldu. Tilgangur sóknaraðila með aðfararbeiðni þessari sé m.a. sá að lagfæra þakniðurföll. Þessi framkvæmd hafi verið samþykkt af hálfu gerðarþola á húsfundi sem haldinn var 21. ágúst sl. Í áðurgreindum eignaskiptasamningi frá 17. september 1958 segir að íbúar suðurhluta hafi aðeins aðgang að sínum hluta kjallarans ef búinn verði til inngangur þaðan. Slíkur inngangur hefur ekki verið búinn til. Sóknaraðili telur þetta ákvæði ekki standa því í vegi að kröfur hennar verði teknar til greina. Ákvæðið verði að skilja svo að almennt hafi sóknaraðili ekki rétt til að fara um eignarhluta varnaraðila, en slíkur réttur sé hins vegar til staðar þegar um brýna nauðsyn sé að ræða í samræmi við almennar reglur nábýlisréttar. Í fundargerð húsfélags Stóra-Núps 21. ágúst sl. segi: „Af hálfu eiganda norðurhluta er óskað bókunar um að eigandi suðurhluta láti gera gat úr suðurhluta í kjallara, í samræmi við það sem eignaskiptasamningur frá 1958 gerir ráð fyrir. Samkomulag er um að eigandi suðurhluta hafi aðgang að kjallara gegnum norðurhluta, sé slíkt nauðsynlegt vegna aðgangs að lögnum og öðrum inntökum.” Neitun varnaraðila um að veita henni aðgang að inntökum og lögnum í kjallaranum sé augljóst brot á þessu samkomulagi. Engin tímaskilyrði hafi verið sett eða samþykkt og sóknaraðili telur að mjög mikilvæg rök standi gegn því að ráðist verði nú í gerð sérstaks inngangs frá íbúð hennar inn í kjallarann. Um sé að ræða mjög gamalt hús sem bæði hafi menningarsögulegt og byggingarlistalegt gildi, en á umræddum húsfundi 21. ágúst sl. hafi verið samþykkt að leita eftir styrk til áætlunargerðar um endurbætur hjá Húsafriðunarnefnd. Í ljósi þessa telur sóknaraðili ekki forsvaranlegt að gera sérstakan inngang í kjallarann að svo stöddu enda væri hugsanlega með því unnið tjón sem erfitt yrði að bæta. Varðandi gildi ofangreinds ákvæðis eignaskiptasamningsins verði einnig að hafa í huga að ákvæði fjöleignarhúsalaganna séu ófrávíkjanleg sbr. 2. gr. þeirra og taki reglan einnig til samninga sem gerðir voru fyrir gildistöku laganna, sbr. 77. gr. Því sé ljóst að þótt ákvæði umrædds eignaskiptasamnings séu skilin svo að þau takmarki rétt gerðarbeiðanda til aðgangs að lögnum í kjallaranum, gangi skýr ákvæði fjöleignarhúsalaganna þeim framar. Varnaraðilar vísa í fyrsta lagi til þess ákvæðis í skiptasamningi um eignina frá 17. sept. 1958 sem segi að íbúar suðurhlutans hafi aðeins aðgang að kjallara ef búinn verði til inngangur þaðan. Lítið mál sé að útbúa inngang í kjallarann niður um gólf í suðurhlutanum og í eina tíð hafi verið inngangur í kjallara úr búrinu í suðurhlutanum. Eigendur norðurhlutans hafi margsinnis vakið máls á því að eigendur norðurhlutans tengdu séreignarhluta sinn með þessum hætti en þeir hafa ekki orðið við þeim tilmælum. T.d. hafi á sáttafundi á árinu 1979 því verið lofað af hálfu eigenda suðurhlutans að útbúa inngang í kjallara. Varnaraðilar telja að ekki séu lagaskilyrði fyrir hendi til þess fyrir sóknaraðila að fá umferðarheimild í séreignarhluta þeirra til þess að komast í sinn hluta kjallarans. Lagnir þær sem sóknaraðili vilji komast að séu sérlagnir og staðsettar í séreign hennar. Það sé meginregla í eignarétti að fasteignareigandi þurfi ekki að þola umgang um eign sína nema lög bjóði annað eða samningar. Í fjölbýlishúsum séu ákveðnar reglur um umgengni og aðgang til viðgerða og viðhalds en hvergi sérstök heimild fyrir eiganda séreignar til þess að fara um eignarhluta annars til þess að komast að sínum séreignarhluta. Lagatilvitnun gerðarbeiðanda, 5. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 eigi hér ekki við, en þar segi: „Bili lagnir sem liggja um eða í séreignarhuta, er eigandi hennar skyldur ” Lagnir þær sem hér um ræðir liggi ekki um eða í séreignarhluta varnaraðila. Varnaraðilar mótmæla skírskotun sóknaraðila til einhvers konar neyðar. Sóknaraðili hafi haft og hafi enn heimild til að gera gat niður um gólf sitt og koma þar fyrir hlera, en slíkt sé algengt í húsum byggðum á sama tíma og umdeilt hús. Séu húsverndarsjónarmið því til fyrirstöðu að sóknaraðili geri gat niður um gólf sitt njóti þau sjónarmið ekki lagaverndar. Húsið sé ekki friðað og smávægileg útlitsbreyting á gólfi geti vart flokkast til spjalla sem Húsfriðunarnefnd gæti sett fyrir sig. Þar að auki hyggist sóknaraðili gera gat um útvegg, sem væntanlega muni hafa meiri útlitsspjöll í för með sér. Ætlaðar framkvæmdir í kjallara hússins séu ekki allar nauðsynlegar. Aðeins þurfi að slökkva á vatnsdælu þar sem náttúrulegur þrýstingur sé ekki á lögninni. Þá hafi ekki verið rökstutt af hverju þurfi að komast í kjallara vegna þakniðurfalla. Um bókun um samkomulag á húsfundi 21. ágúst sl. segja varnaraðilar hafa byggst á því að sóknaraðili hafi sagst þurfa að komast fljótt að sínum hluta í kjallara m.a. til þess að framkvæma aðgerðir sem hann hafi átt að ljúka fyrir 15. sept. sl. Varnaraðilar hafi átt að ljúka einangrun og þétta sinn eignarhluta fyrir 1. október og í því hafi m.a. verið að þeir negldu fyrir dyr innanhúss. Heimild þessi hafi aðeins verið tímabundin, eða þar til þeim framkvæmdum væri lokið, ella hefði umferð gerðarbeiðanda meira rask í för með sér en það sem þeir gætu sætt sig við. Ef þessi heimild var ekki til skamms tíma ætluð hefði bókun þeirra eða áskorun næst á undan verið þarflaus. Varnaraðilar telja að skilyrði 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 séu ekki uppfyllt. Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á hvers vegna hún kemst ekki inn í séreignarhluta sinn í kjallara hússins að Stóra-Núpi. Niðurstaða Með skiptasamningi þeim sem fyrri eigendur hússins gerðu árið 1958 var kjallaranum skipt þannig að eigandi þess hluta sem sóknaraðili á núna gat ekki komist að sínum eignarhluta þar nema með umgangi um séreignarhluta eigenda hins hlutans. Óskýrt ljósrit af samningi þessum var lagt fram og má þar lesa: „Kjallari skiptist eftir sömu línu. (hér vantar lítið orð) hafa íbúar suðurhluta aðeins aðgang að sínum hluta kjallarans, ef (hér vantar stafi) inn er til inngangur þaðan.” Þessum samningi hefur ekki verið breytt og yfirlýsingar á húsfundi 21. ágúst 1998 verða ekki taldar fela í sér breytingar á þessum samningi. Húsið að Stóra-Núpi hefur ekki verið friðað og hugrenningar aðila og einstakra arkitekta um gildi hússins hindra ekki að ákvæðum skiptasamningsins verði beitt. Sóknaraðili lýsir í beiðni sinni þremur verkefnum sem hún þurfi aðgang í gegnum eignarhluta varnaraðila til að sinna. Ekki er að finna í gögnum málsins neinar lýsingar á framkvæmdum þessum eða mat sérfróðra aðila um nauðsyn þeirra. Er ekki annað lagt fyrir dóminn í því efni en fullyrðingar sóknaraðila. Um skipti á krana hlýtur að vera átt við krana í vaski í eignarhluta sóknaraðila og hafa varnaraðilar lýst því í greinargerð hvernig unnt sé að loka fyrir vatnsrennsli í kranann án þess að fara inn í kjallarann. Er því ekki sýnd þörf á fara þar inn vegna þessa verks. Þá kveðst sóknaraðili vilja komast inn í kjallarann til að koma hita á miðstöðvarofn. Nauðsyn þess að hiti verði settur á ofninn er ekki skýrð, en telja má það eftir atvikum óþarft. Hins vegar er ekki nein lýsing á því hvernig það verði gert og hvers vegna nauðsynlegt sé að fara inn í kjallarann til þess. Loks telur sóknaraðili nauðsynlegt að hún komist inn í kjallarann til að koma rennuniðurföllum í jörð. Þetta er ekki skýrt frekar. Af greinargerð varnaraðila virðist þó mega ráða að leiða eigi niðurfall í gegnum vegg hússins og inn í kjallarann. Þessa framkvæmd hefði sóknaraðili þurft að skýra mun nánar til að unnt væri að taka afstöðu til kröfu hennar um aðgang í gegnum eignarhluta varnaraðila vegna hennar. Samkvæmt skiptasamningnum sem áður greinir var nýting eigenda suðurhlutans á hluta sínum í kjallaranum háður því skilyrði að þeir gerðu inngang þangað beint úr sínum eignarhluta. Þetta hefur ekki verið gert nú 40 árum síðar. Fallast mætti á það með sóknaraðila að heimila yrði henni aðgang í gegnum eignarhluta varnaraðila, en nauðsyn þess yrði að vera svo brýn að önnur úrræði væru útilokuð. Engu skiptir í þessu efni þó varnaraðilar nýti ekki til íbúðar eignarhluta sinn í húsinu. Nauðsyn á aðgangi nú hefur ekki verið skýrð með neinum þeim hætti að unnt sé að fallast á kröfur sóknaraðila. Verður þeim hafnað. Eins og atvikum er háttað verður málskostnaður felldur niður. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kröfu sóknaraðila, Katrínar Briem, um aðgang að húsrými varnaraðila, dánarbús Jóhanns Sigurðssonar, í gamla húsinu að Stóra-Núpi í Gnúpverjahreppi, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 328/1999	Umboð	G tók samtals 1.800.000 krónur út af kjörbókarreikningi L hjá innlánsdeild kaupfélagsins K. Erfingjar L töldu K ekki hafa haft heimild til þess að greiða G féð og kröfðu G og K um bætur af þessum sökum. Af hálfu G og K var því haldið fram að G hefði haft munnlegt umboð til að taka út fjármuni til eigin nota af reikningnum. Með hliðsjón af því, að á reikningi L voru talsverðir fjármunir, sem af gögnum málsins virtust hafa verið þó nokkur hluti eigna hennar, var talið að G hefði verið í lófa lagið, að afla sér nauðsynlegra sannana um heimild sína til að ráðstafa fé af reikningnum. Yrði hún að bera hallann af því að hafa látið það hjá líða, en G var ein til frásagnar um að L hefði viljað að peningar af þessum reikningi færu til hennar. Var fallist á með erfingjum L, að ósannað væri, að G hefði haft heimild til að taka út féð og að K hefði mátt greiða það út, þó þannig að K var ekki talið bera ábyrgð á tiltekinni úttekt G, sem greidd hafði verið með tékka, sem gefinn hafði verið út á nafn L. Voru G og K dæmd til greiðslu fjárins í samræmi við þetta.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 1999 og krefjast þess að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða þeim 1.800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 200.000 krónum frá 21. nóvember 1994 til 18. október 1995, 450.000 krónum frá þeim degi til 10. nóvember sama árs, 700.000 krónum frá þeim degi til 26. janúar 1996, 900.000 krónum frá þeim degi til 14. mars sama árs, 1.000.000 krónum frá þeim degi til 15. maí sama árs, 1.400.000 frá þeim degi til 23. júlí sama árs, en 1.800.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem greinir í héraðsdómi eru áfrýjendur lögerfingjar Lilju Bjarnadóttur, sem lést 13. febrúar 1997. Deila málsaðilar um það, hvort stefnda Guðlaug Kristín Jónsdóttir hafi haft heimild Lilju til þess að taka út samtals 1.800.000 krónur af kjörbókarreikningi þeirrar síðarnefndu hjá innlánsdeild hins stefnda kaupfélags á tímabilinu frá 21. nóvember 1994 til 23. júlí 1996 og hvort kaupfélagið hafi þá haft heimild til að greiða stefndu Guðlaugu út féð af reikningnum. Á því er byggt af hálfu beggja stefndu, að Lilja hafi veitt stefndu Guðlaugu munnlegt umboð til að taka út fjármuni til eigin nota af reikningnum þegar þær hafi komið saman í skrifstofu kaupfélagsins 15. desember 1993. Þá hafi stefnda Guðlaug kvittað fyrir móttöku á 100.000 krónum af reikningi Lilju og gjaldkeri kaupfélagsins gefið út tékka sömu fjárhæðar á nafn Guðlaugar. Guðlaug hafi framselt tékkann sama dag í Landsbanka Íslands á Selfossi. Á þessu munnlega umboði hafi síðari greiðslur af reikningnum verið reistar. Skrifstofustjóri kaupfélagsins bar fyrir héraðsdómi að það hafi verið ófrávíkjanleg regla að gengið væri úr skugga um að þeir, sem tækju út fjármuni af innlánsreikningum, hefðu til þess heimild, þar á meðal umboð frá reikningshafa þegar um úttektir þriðja manns væri að ræða. Vegna heilsufars Lilju heitinnar hafi munnlegt umboð hennar til stefndu Guðlaugar, sem gefið hafi verið í skrifstofu kaupfélagsins 15. desember 1993, verið látið nægja. Þegar skrifstofustjórinn var inntur nánar eftir þessu munnlega umboði Lilju gat hann ekki fullyrt að það hefði í raun verið gefið. Var því rétt af héraðsdómara að telja það ósannað. Í héraðsdómi er niðurstaða hins vegar reist á eftirfarandi samþykki Lilju, sem ekki hafi gert athugasemdir við reikningsyfirlit, sem hið stefnda kaupfélag hafi sent henni. Fram er komið í málinu að Lilja hafi dvalist á Kumbaravogi frá árinu 1991. Á reikningsyfirlitunum segir á hinn bóginn að heimili hennar sé Mundakot á Eyrarbakka. Ekki er í ljós leitt hvort þessi yfirlit hafi borist Lilju eða hún í raun séð þau og getað heilsu sinnar vegna tekið afstöðu til þeirra á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Getur því ekki verið um að ræða eftirfarandi samþykki hennar á gerðum stefndu. Þótt vitni hafi borið fyrir héraðsdómi um vináttusamband Lilju heitinnar og stefndu Guðlaugar og barna hennar er Guðlaug ein til frásagnar um að Lilja hafi viljað að peningar af þessum reikningi færu í hennar hendur. Fram er komið í málinu að stefnda Guðlaug hafi haft umráð bankareiknings Lilju við útibú Landsbanka Íslands á Eyrarbakka til þess að taka út fyrir nauðsynjum Lilju. Á reikningi Lilju hjá hinu stefnda kaupfélagi voru talsverðir fjármunir, sem af gögnum málsins virðast hafa verið þó nokkur hluti eigna hennar. Stefndu Guðlaugu var í lófa lagið að afla sér nauðsynlegra sannana um heimild sína til að ráðstafa fé af reikningnum. Verður hún að bera hallann af því að hafa látið það hjá líða. Að þessu gættu er fallist á með áfrýjendum að ósannað sé að stefnda Guðlaug hafi haft heimild til að taka út féð og að hið stefnda kaupfélag hafi mátt greiða henni það út. Stefnda Guðlaug hefur stutt kröfu sína um lækkun á kröfu áfrýjenda þeim rökum, að mikið af þeim fjármunum, sem hún hafi tekið út fyrir Lilju, hafi runnið til hennar, bæði í formi peninga og til greiðslu á ýmsum kostnaði Lilju. Eins og fyrr greinir bar stefnda sjálf að hún hafi haft vörslur bókar vegna bankareiknings Lilju í útibúi Landsbankans á Eyrarbakka, einmitt til þessara þarfa. Hefur hún ekki sýnt fram á að þörf hafi verið að nota reikninginn hjá hinu stefnda kaupfélagi í þessu skyni og verður varakrafa hennar því ekki tekin til greina. Stefndi Kaupfélag Árnesinga hefur borið fyrir sig að fyrsta úttektin í nóvember 1994 að fjárhæð 200.000 krónur, sem áfrýjendur krefjist greiðslu á, hafi verið greidd út með tékka, sem gefinn var út á nafn Lilju Bjarnadóttur. Geti félagið ekki borið ábyrgð á innlausn tékkans. Á þetta ber að fallast. Verður þessum stefnda því gert að greiða áfrýjendum 1.600.000 krónur óskipt með stefndu Guðlaugu. Áfrýjendur kröfðu stefndu fyrst um greiðslu með bréfum 19. september 1997. Verður stefndu því gert að greiða dráttarvexti frá því mánuður var liðinn frá þeim degi samkvæmt 3. mgr. 9. gr., sbr. 15. gr. vaxtalaga. Verður þeim og gert að greiða óskipt málskostnað, sem ákveðinn er sameiginlega í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefnda Guðlaug Kristín Jónsdóttir greiði áfrýjendum, Guðjóni Axelssyni, Jóhannesi Bjarnasyni, Svanborgu Óskarsdóttur og Þóri Óskarssyni, 1.800.000 krónur, þar af óskipt með stefnda Kaupfélagi Árnesinga 1.600.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. október 1997 til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt hverjum áfrýjanda fyrir sig samtals 125.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl sl., er höfðað með stefnu útgefinni 25. október 1998 af Guðjóni Axelssyni, kt. 211035-4319, Ystaseli 35, Reykjavík, Jóhannesi Bjarnasyni, kt. 140920-5419, Hólmgarði 25, Reykjavík, Svanborgu Óskarsdóttur, kt. 140253-7319, Gautlandi 14, Reykjavík og Þóri Óskarssyni, kt. 300457-3639, Narvillistrasse 212, 24109 Kiel, Þýskalandi á hendur Kaupfélagi Árnesinga, kt. 680169-5869, Austurvegi 3-5, Selfossi og Guðlaugu Kristínu Jónsdóttur, kt. 120548-3499, Kirkjuhvoli, Eyrarbakka. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnendum kr. 1.800.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 sem hér segir: af kr. 200.000 frá 21.11.1994 til 18.10.1995, af kr. 450.000 frá 18.10.1995 til 10.11.1995, af kr. 700.000 frá 10.11.1995 til 26.01.1996, af kr. 900.000 frá 26.01.1996 til 14.03.1996, af kr. 1.000.000 frá 14.03.1996 til 15.05.1996, af kr. 1.400.000 frá 15.05.1996 til 23.07.1996 og af kr. 1.800.000 frá 23.07.1996 til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Kaupfélags Árnesinga, eru að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnenda að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu, Guðlaugar Kristínar Jónsdóttur, eru aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Þá er gerð krafa um að stefnendum verði gert að greiða henni málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. I. Stefnendur máls þessa er erfingjar Lilju Bjarnadóttur, kt. 210710-7799, Mundakoti, Eyrarbakka, sem lést hinn 13. febrúar 1997, en Lilja hafði verið vistmaður á Kumbaravogi á Stokkseyri frá árinu 1991. Málið er höfðað til endurgreiðslu á kr. 1.800.000, sem við skipti á dánarbúi Lilju kom í ljós að stefnda Guðlaug Kristín hafði fengið greiddar af kjörbókarreikningi Lilju nr. 946136 hjá innlánsdeild Kaupfélags Árnesinga á tímabilinu 21. nóvember 1994 til 23. júlí 1996, þannig: Þann 21.11.1994, kr. 200.000, þann 18.10.1995, kr. 250.000, þann 10.11.1995, kr. 250.000, þann 26.01.1996, kr. 200.000, þann 14.03.1996, kr. 100.000, þann 15.05.1996, kr. 400.000 og þann 23.07.1996, kr. 400.000. Fyrir liggur að tæpu ári áður en framangreindar úttektir hófust, eða þann 15. desember 1993, fékk stefnda Guðlaug Kristín greiddar kr. 100.000 út af reikningi Lilju hjá innlánsdeild Kaupfélags Árnesinga. Hinn 21. nóvember 1994, sama dag og fyrsta útborgunin sem stefnt er til endurgreiðslu á fór fram, ritaði skrifstofustjóri Kaupfélags Árnesinga, Gunnar Á. Jónsson, eftirfarandi í dagbók sína: "Guðlaug Kristín Jóns. Kirkjuh. E.B. kom með þau munnlegu skilaboð frá Lilju Bjarnad. E.b. sem nú er á Kumbaravogi að setja innistæður Lilju (bók 946136) yfir á nafn Guðlaugar. Ekkert skriflegt þar sem að Lilja er handlama sbr. læknisvottorð meðf. Bað Guðlaugu að skrifa þetta á blað. Sjá meðf. Ræddi þetta v/G. Jóelsson og hann taldi rétt að ég bæði Guðlaugu að láta Lilju hringja í mig út af þessu." Í vottorði Magnúsar Sigurðssonar læknis sem dagsett er 18. nóvember 1994, og vísað er til í dagbókarfærslunni, kemur fram að Lilja sé orðin bækluð á höndum og geti því ekki skrifað nafn sitt, en að hún sé áttuð á stað og stund. Á blaði því sem stefnda Guðlaug Kristín skrifaði, samkvæmt dagbókarfærslunni, að beiðni skrifstofustjórans og dagsett er 21. nóvember 1994, kemur fram að Lilja Bjarnadóttir óski eftir að peningar hennar verði fluttir yfir á nafn Guðlaugar með vitund Jóhannesar bróður hennar. Ekki kom til þess að reikningur Lilju væri færður yfir á nafn stefndu Guðlaugar Kristínar. Kjörbók Lilju er ekki meðal gagna málsins og óupplýst er hvar hún er niður komin. Reglur um innlánsdeild Kaupfélags Árnesinga eru prentaðar á blaðsíður 2 og 3 í viðskiptabókum innlánsdeildarinnar. Samkvæmt 10. gr. reglnanna skal rita það um leið í viðskiptabók í hvert skipti sem fé er lagt inn eða tekið út. Þá er það eigi á ábyrgð félagsins samkvæmt greininni þótt handhafi viðskiptabókar hafi eigi löglega heimild frá réttum aðila til þess að fá útborgað. Á sex mánaða fresti, 30. júní og 31. desember ár hvert sem um ræðir, sendi innlánsdeild K.Á. reikningsyfirlit til Lilju Bjarnadóttur, Mundakoti, Eyrarbakka. Stefnda Guðlaug Kristín lýsti fyrir dóminum nánu sambandi sínu og barna sinna við Lilju Bjarnadóttur. Kvað hún Lilju og mann hennar, sem bjuggu í næsta húsi og voru barnlaus, hafa verið börnum hennar sem afi og amma. Þegar Lilja hafi farið á Kumbaravog eftir lát manns síns, hafi hún tekið að sér að annast um mál Lilju. Allar peningaúttektir hennar út af reikningi Lilju hafi verið með vitund og vilja Lilju. Peningunum hafi hún varið til kaupa á nauðsynjum fyrir Lilju og einnig hafi Lilja gefið henni og börnum hennar ómælt. Lilju hafi verið mjög annt um að peningar hennar færu til hennar og barna hennar og hafi hún sífellt verið að biðja hana um að nota þá meðan hennar nyti við. Í desember 1993 hafi hún farið með Lilju á skrifstofu Kaupfélags Árnesinga og hafi Lilja þá óskað eftir því við skrifstofustjórann að peningainneign sín hjá Kaupfélaginu yrði færð yfir á nafn Guðlaugar. Þegar hún hafi svo komið til að taka út peninga af reikningi Lilju í nóvember 1994 hafi skrifstofustjórinn beðið hana að skrifa niður hvað Lilja vildi, en Lilja hafi verið með krepptar hendur og ekki getað skrifað. Hafi hún þá skrifað að Lilja óskaði eftir að peningar hennar yrðu fluttir yfir á nafn Guðlaugar með vitund Jóhannesar bróður hennar. Gunnar Á. Jónsson skrifstofustjóri Kaupfélags Árnesinga bar fyrir dóminum að sú regla gildi um úttektir þriðja aðila af reikningum hjá innlánsdeild félagsins að auk viðskiptabókar þurfi að að liggja fyrir skriflegt eða munnlegt umboð eða beiðni. Þegar stefnda Guðlaug Kristín hafi komið til að taka út af reikningi Lilju Bjarnadóttur í nóvember 1994 hafi hann óskað eftir að hún kæmi með skriflega beiðni frá Lilju. Hún hafi þá afhent honum blað undirritað af henni sjálfri þar sem fram hafi komið að Lilja Bjarnadóttir óskaði eftir að peningar hennar yrðu fluttir yfir á nafn Guðlaugar með vitund Jóhannesar bróður hennar. Hins vegar hafi úttektir Guðlaugar Kristínar af reikningi Lilju ekki grundvallast á skjali þessu, heldur á munnlegri beiðni Lilju frá því að hún kom á skrifstofu hans með Guðlaugu Kristínu á árinu 1993. Við nánari umhugsun kvaðst hann þó ekki alveg viss um að Lilja hafi verið með Guðlaugu Kristínu í umrætt sinn. Gunnar kvað reikningsyfirlit vegna reiknings Lilju hafi verið send að Mundakoti, Eyrarbakka. Hann minni þó að einhvern tíma hafi reikningsyfirlit verið endursent með árituninni er á Kumbaravogi. Eftir það reikni hann með að reikningsyfirlit Lilju hafi verið send þangað. Gunnar kvað sér ekki vera kunnugt um að Lilja hafi gert athugasemdir við reikningsyfirlitin. Magnús Sigurðsson læknir bar fyrir dóminum að hann hafi skrifað læknisvottorðið 18. nóvember 1994 til að staðfesta að Lilja væri ófær um að skrifa undir umboð til stefndu Guðlaugar Kristínar vegna bæklunar á höndum. Lilja hafi þá verið alveg skýr og hann telji að henni hafi verið fullkomlega ljóst í hvað skyni vottorðið var skrifað. Ólafur A. Jónsson bróðir stefndu Guðlaugar Kristínar og Sigrún Þórarinsdóttir eiginkona hans báru bæði fyrir dóminum að Lilja hefði ætlað henni allar eigur sínar. Þá kvað Sigrún Lilju hafa verið orðna mjög illa farna undir það síðasta, út úr heiminum en rofað hafi til fyrir henni annað slagið. Vitnið Sigríður Guðjónsdóttir, hjúkrunarforstjóri á Kumbaravogi kvað Lilju hafa hrakað mikið líkamlega síðustu tvö árin sem hún lifði og eitthvað andlega. Hún hafi ekki verið vel áttuð á stað og stund undir lokin, en þó hafi hún verið misjöfn. Mörg vitni báru fyrir dóminum um sérstaklega gott samband á milli stefndu Guðlaugar Kristínar og Lilju heitinnar. Bar þeim saman um að hún hefði heimsótt Lilju eftir að hún vistaðist á Kumbaravogi og annast um hana. Samband þeirra hafi verið eins og á milli móður og dóttur og Lilja eins og amma barna Guðlaugar. II. Stefnendur byggja kröfur sínar á því að stefndi Kaupfélag Árnesinga hafi með ólögmætum hætti og í heimildarleysi ráðstafað innistæðu af innlánsreikningi Lilju til stefndu Guðlaugar Kristínar. Samkvæmt meginreglum sem bankaeftirlitið hafi sett innláns- og útlánsstofnunum sé ljóst að enginn hafi heimild til úttektar af reikningum, annar en reikningseigandinn sjálfur eða þeir sem hann hefur gefið heimild til úttektar. Engin heimild hafi legið til grundvallar úttektunum önnur en óútskýranlegt skjal sem stefnda Guðlaug Kristín hafi sjálf útbúið og dagsett er 21. nóvember 1994 og heimilar að peningar Lilju verði fluttir yfir á nafn hennar með vitund Jóhannesar bróður Lilju. Af hálfu stefnda Kaupfélags Árnesinga er því haldið fram og á því byggt að það sé ófrávíkjanleg regla hjá innlánsdeildinni að gengið sé eftir því að úttektaraðilar hafi heimild til að taka fjármuni út af reikningum og er sýknukrafan byggð á því að stefnda Guðlaug Kristín hafi haft fullt og ótakmarkað umboð Lilju Bjarnadóttur til úttektanna. Grunnurinn að úttektunum hafi verið lagður með munnlegu tilkynningarumboði Lilju til K.Á. þegar Lilja og Guðlaug Kristín hafi komið saman á skrifstofu K.Á. í desember 1993. Þá er á því byggt að alkunna sé að reikningseigendur heimili úttektir af reikningum sínum, án þess að nokkur skrifleg heimild sé til staðar, enda séu reikningsyfirlit send reglulega til reikningseigenda og þeim þannig gefinn kostur á að koma að athugasemdum. Engar athugasemdir hafi borist vegna úttektanna frá Lilju. Þá hafi Lilju borið að telja fram til skatts innistæðu sína hjá K.Á. og því hafi hún varla getað komist hjá því að kynna sér stöðu reikningssins um hver áramót. Vísar stefndi til þeirrar reglu samningaréttarins að umbjóðandi verði skuldbundinn ef hann fellst síðar á gerning umboðsmanns síns. Þá geri K.Á. þá ófrávíkjanlegu kröfu að framvísað sé viðskiptabók við úttekt af kjörbókarreikningi, en í samræmi við 10. gr. reglna um innlánsdeild K.Á frá 20. maí 1954 skoðist handhöfn viðskiptabókarinnar sönnun fyrir löglegri heimild til úttektar af reikningi. Reglurnar eigi sér nú m.a. stoð í 2. gr. a laga nr. 22/1991 um samvinnufélög. Ekki liggi fyrir í málinu óyggjandi sannanir fyrir því að stefnda Guðlaug Kristín hafi ráðstafað hinum úteknu fjámunum í eigin þágu. En jafnvel þó að svo hafi verið þá leiði það ekki í ljós að það hafi ekki verið með vilja Lilju. Því til stuðnings er sérstaklega vísað til hins nána sambands sem var á milli Lilju og Guðlaugar Kristínar. Fullljóst megi vera að úttektirnar hafi ekki verið framkvæmdar í heimildarleysi enda hafi stefnda Guðlaug Kristín aldrei reynt að leyna þeim. Úttektirnar hafi farið fram á grundvelli hins munnlega umboðs sem Lilja sjálf hafði tilkynnt enda hafi hún stutt það alla tíð með vísvitandi aðgerðarleysi sínu. Stefnda Guðlaug Kristín byggir sýknukröfu sína á því að hún hafi haft fullt og ótakmarkað umboð til þess að taka út þá fjármuni, sem stefnendur krefjast endurgreiðslu á. Lilja hafi haft ótvíræða heimild til að ráðstafa eignum sínum og fjármunum. Ekkert sé fram komið í málinu um að Lilju hafi ekki verið kunnugt um úttektir hennar, enda hafi hún reglulega fengið sendar útskriftir af reikningnum og aldrei gert athugasemdir né haft uppi andmæli við úttektunum. Stefnda styður sýknukröfu sína að öðru leyti við sömu málsástæður og stefndi, Kaupfélag Árnesinga byggir á. Varakrafa stefndu er byggð á því að mikið af þeim fjármunum sem hún hafi tekið út hafi runnið til Lilju, bæði í formi peninga og til greiðslu á ýmsum kostnaði. Þar sem engar kvittanir hafi gengið á milli þeirra verði að fara að álitum varðandi hvað teljist eðlilegt í því sambandi. III. Í máli þessu er um það deilt hvort stefnda Guðlaug Kristín hafi haft umboð Lilju Bjarnadóttur til að taka fjárhæðir þær sem stefnt er til endurgreiðslu á út af kjörbókarreikningi Lilju nr. 946136 hjá innlánsdeild Kaupfélags Árnesinga og hvort að innlánsdeildinni hafi verið heimilt að greiða stefndu út af reikningnum. Leggja verður til grundvallar að náið samband hafi verið á milli stefndu, Guðlaugar Kristínar og Lilju, sem var barnlaus, og að stefnda heimsótti Lilju og annaðist útréttingar fyrir hana eftir að hún fluttist á Kumbaravog. Stefnda hefur borið að Lilja hafi gefið henni og börnum hennar ómælt af fé því sem hún tók út af reikningi Lilju. Verður því við það að miða að verulegur hluti fjárins hafi runnið til stefndu sjálfrar og fjölskyldu hennar, en það á sér einnig stoð í málsskjölum. Bróðir stefndu og eiginkona hans báru fyrir dóminum að Lilja hefði ætlað stefndu allar eigur sínar. Kjörbók Lilju liggur ekki frammi í málinu, en samkvæmt reglum um innlánsdeild Kaupfélags Árnesinga skal rita það um leið í viðskiptabók í hvert skipti sem fé er lagt inn eða tekið út. Verður því við það að miða að stefnda Guðlaug Kristín hafi haft bókina undir höndum og að úttektir hennar hafi í samræmi við reglurnar verið ritaðar í viðskiptabókina. Samkvæmt reglum innlánsdeildarinnar er það eigi á ábyrgð félagsins þótt handhafi viðskiptabókar hafi ekki löglega heimild frá réttum aðila til þess að fá útborgað. Gunnar Á. Jónsson skrifstofustjóri Kaupfélags Árnesinga upplýsti hins vegar fyrir dóminum að sú regla gilti um úttektir þriðja aðila af reikningum hjá innlánsdeildinni að auk viðskiptabókar þurfi að liggja fyrir skriflegt eða munnlegt umboð eða beiðni. Kvað hann útborganir til stefndu Guðlaugar Kristínar út af reikningi Lilju hafi farið fram á grundvelli munnlegrar beiðni Lilju sem hún hafi sett fram þegar hún kom með stefndu á skrifstofu Kaupfélagsins 15. desember 1993, en fyrir liggur að umræddan dag fékk stefnda Guðlaug greiddar kr. 100.000 út af reikningi Lilju, en ekki er stefnt til endurgreiðslu þess fjár. Við nánari umhugsun treysti hann sér þó ekki alveg til að fullyrða að Lilja hefði komið með stefndu á skrifstofuna. Engum vitnum er til að dreifa og verður því ekki á því byggt að Lilja hafi í umrætt sinn gefið munnlega heimild fyrir því að stefndu yrði framvegis greitt út af reikningi hennar. Dagbókarfærsla skrifstofustjóra Kaupfélags Árnesinga um komu stefndu Guðlaugar Kristínar á skrifstofu hans 21. nóvember 1994 sama dag og hin fyrsta af hinum umstefndu útborgunum út af reikningi Lilju átti sér stað þykir ekki hafa sjálfstæða þýðingu í málinu, enda ekki á því byggt að útborganir til stefndu hafi farið fram á grundvelli þess sem þá fór fram. Hins vegar er á það að líta Magnús Sigurðsson læknir, sem ritaði læknisvottorð það sem vísar er til í dagbókarfærslunni og dagsett er 18. nóvember 1994, staðfesti fyrir dóminum að Lilja hafi verið alveg skýr þegar hann ritaði vottorðið og að henni hafi verið ljóst að það væri ritað í því skyni að staðfesta að hún væri ófær um að skrifa undir umboð til Guðlaugar Kristínar vegna bæklunar í höndum. Verður því við það að miða að Lilja hafi verið heil heilsu andlega í nóvember 1994 þegar hin fyrsta af hinum umstefndu úttektum fór fram. Um andlega heilsu Lilju eftir það er ekki við annað að styðast en framburð vitnanna Sigríðar Guðjónsdóttur, hjúkrunarforstjóra á Kumbaravogi, og Sigrúnar Þórarinsdóttur mágkonu stefndu, en þeim bar báðum saman um að undir lokin hafi Lilja ekki verið vel áttuð, en þó hafi hún verið misjöfn. Af framburði þeirra þykir ekki annað verða ráðið en að Lilja hafi haldið andlegri heilsu fram undir það síðasta. Fyrir liggur að innlánsdeildin sendir viðskiptavinum sínum, 30. júní og 31. desember ár hvert, reikningsyfirlit yfir reikninga sína. Verður því við það að miða að Lilja hafi á úttektartímanum fengið reikningsyfirlit á sex mánaða fresti og þannig átt kost á að fylgjast með stöðu reiknings síns. Þá er á það að líta að Lilju bar að telja innistæðu sína fram til skatts, en skattskýrslur hennar fyrir umrætt tímabil hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Ekkert liggur fyrir í málinu um að Lilja hafi gert athugasemdir við reikningsyfirlitin eins og ástæða hefði verið til úttektir hefðu verið gerðar án hennar vitundar og vilja. Þegar til þess er litið og að ekkert liggur fyrir um að andlegt ástand Lilju fram undir það síðasta, hafi verið þannig að hún hafi verið ófær um að ráða fé sínu, þykir verða að líta svo á að úttektir stefnu hafi farið fram með vitund hennar og að hún hafi verið þeim samþykk. Samkvæmt því verður, þrátt fyrir að ekki liggi fyrir sönnun um að Lilja hafi fyrirfram veitt heimild fyrir úttektum stefndu, ekki hjá því komist að sýkna bæði stefndu af kröfum stefnenda í máli þessu. Eftir niðurstöðu málsins skulu stefnendur greiða óskipt hvorum stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsuppkvaðning hefur dregist, en dómari og lögmenn aðila töldu endurflutning málsins óþarfan. Dómsorð: Stefndu, Kaupfélag Árnesinga og Guðlaug Kristín Jónsdóttir eru sýkn af kröfum stefnenda, Guðjóns Axelssonar, Jóhannesar Bjarnasonar, Svanborgar Óskarsdóttur og Þóris Óskarssonar í máli þessu. Stefnendur greiði óskipt hvoru stefndu, 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 664/2016	Verksamningur Dagsektir Tómlæti	U ehf. krafði A ehf. um greiðslu eftirstöðva verklauna samkvæmt verksamningi milli aðila. A ehf. krafði U ehf. á hinn bóginn um greiðslu bóta vegna tafa sem orðið höfðu á verkinu og taldi að þær skyldu ganga til lúkningar kröfu U ehf. með skuldajöfnuði. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsenda hans, kom fram að krafan um tafabætur hefði fyrst verið sett fram með sannanlegum hætti meira en þremur og hálfum mánuði eftir að tilefni var til þess. Í ljósi þess hversu umsamdar tafarbætur hefðu verið háar og hve brýna hagsmuni U ehf. hefði haft af því að bregðast við slíkri kröfu, meðal annars með því að setja fram kröfu um framlengdan verktíma, yrði að telja að A ehf. hefði sýnt af sér tómlæti og væri krafa hans fallin niður af þeim sökum. Var A ehf. því gert að greiða U ehf. nánar tilgreinda fjárhæð.	DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 27. september 2016. Hann krefst sýknu af kröfustefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Arcus ehf., greiði stefnda, Urðog grjóti ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2016. Mál þetta, sem höfðað var meðbirtingu stefnu þann 13. maí 2015, var dómtekið þann 12. maí sl. Aðalstefnandier Urð og Grjót ehf., Vesturási 58 í Reykjavík og gagnstefnandi er Arcus ehf.Lágmúla 7 í Reykjavík. Aðalstefnandi krefst þess aðgagnstefnandi greiði sér 12.447.494 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.400.000 krónum frá10. júlí 2013 til 31. desember 2013 en af stefnufjárhæð frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hann sýknu af kröfu gagnstefnanda í gagnsök og greiðslumálskostnaðar. Gagnstefnandi krefst sýknu afdómkröfum stefnanda í aðalsök og að aðalstefnandi greiði sér 17.834.100 krónurauk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 31nóvember 2013 til greiðsludags. Auk þess krefst hann málskostnaðar úr hendiaðalstefnanda. I. Aðilar máls þessa gerðu með sérverksamning þann 15. mars 2013, um að aðalstefnandi tæki að sér jarðvinnu á lóðgagnstefnanda að Stakkholti 2-4 í Reykjavík, þar sem reist skyldi 139 íbúðafjölbýlishús ásamt bílakjallara og stoðrými. Verkefnið fólst í greftri álausu jarðefni, fleygun klappar og fyllingu undir botnplötu og með húsi eins ogsegir í 1. gr. verksamningsins. Fyrir verkið skyldi gagnstefnandi greiða58.740.000 krónur sbr. 3. gr. samningsins. Þá er því m.a. lýst í 4. gr.samningsins að uppgjör fyrir verkið skuli fara fram á grunni einingarverðs ítilboði aðalstefnanda, greitt verði fyrir verkið samkvæmt magntölum sem mældarverði og reiknaðar í samræmi við skilgreiningu eininga í verlýsingu. Í 7. gr.verksamningsins kemur fram að verkið skuli vinna í samræmi við verkáætlungagnstefnanda og að lögð sé rík áhersla á að verkinu verði lokið innan tilsettstíma. Þá er í 2. mgr. 7. gr. svohljóðandi ákvæði: „Dragi verktaki að sinnaverki eða vinni það hægar en ætla mætti samkvæmt áætlun þannig, að verkhlutinntefjist af hans völdum og valdi verkkaupa skaða, þá ber honum að greiðatafabætur fyrir hvern dag, sem hann sannanlega sinnir ekki beiðni verkkaupa umútbætur. Tafabætur skulu vera 300.000 kr. fyrir hvern almanaksdag sem beiðni erekki sinnt.“ Þá segir í 3. mgr. sömu greinar: „Verktaki mun ekki bera ábyrgð áseinkun verksins sem verður af völdum verkkaupa.“ Í 9. gr. samningsins eru ákvæðium heimild gagnstefnanda til að halda eftir greiðslu vanefni aðalstefnandisamninginn, verkið ekki unnið samkvæmt uppdráttum og verlýsingu eða ef eitthvaðverði van- eða ógert af hans hálfu þegar lokaúttekt fari fram. Samkvæmt ákvæðinvar gagnstefnanda heimilt að halda eftir fjárhæð sem svarar til kostnaðar viðað ljúka eða lagfæra verkið og/eða standa skil á dagsektum, enda hafiaðalstefnanda áður verið gefinn kostur á að bæta úr göllum eða vanefndum. Samkvæmt 2. gr. samningsins vorueftirtalin gögn hluti af samningi aðila og mynda eina heild: Útboðslýsinggagnstefnanda dagsett 28. janúar 2013, graftrarplan frá Ferli verkfræðistofu,tilboðsblað og tilboðsskrá aðalstefnanda, vinnuteikningar THG arkitekta ogFerils, ÍST-30 staðallinn, allir staðlar og reglugerðir sem eiga við um verkiðog verkáætlun gagnstefnanda. Samkvæmt því sem fram kemur íútboðsgögnum var áætlaður verktími tveir mánuðir. Samkvæmt verkáætlun semdagsett er 15. mars 2013 var verkinu skipt upp í tvo áfanga, fyrri hluti skyldihefjast 18. mars 2013 og ljúka 18. apríl s.á en síðari verkhlutanum skyldiljúka 22. maí sama ár. Aðalstefnandi hóf vinnu viðverkið fljótlega eftir að samningur aðila var undirritaður. Þegar leið áverktímann kom í ljós að gagnstefnandi taldi verkið ekki standast tímaáætlanir.Sendi hann aðalstefnanda fyrstu orðsendingu þessa efnis þann 10. maí. Þar segirað framvinda verksins sé með öllu ólíðandi og ríflega einum mánuði á eftiráætlun. Segir jafnframt í orðsendingunni að margoft hafi verið gerðarathugasemdir við verktafir sem aðalstefnandi hafi ekki brugðist við. Þá erboðað að samningi verði rift án frekari fyrirvara geri aðalstefnandi ekkinauðsynlegar útbætur. Fleiri orðsendingar þar sem verktafir eru gagnrýndarfylgdu í kjölfarið, m.a. 13. maí, tvær orðsendingar 14. maí, 21. maí og 27.maí. Í gögnum málsins kemur fram að aðalstefnandi mótmælir því ekki að tafirhafi orðið og skýrir þær m.a. með vélarbilunum. Þann 1. júní 2013 lýstigagnstefnandi yfir riftun verksamnings aðila vegna tafa á verkinu. Íyfirlýsingunni áskildi hann sér rétt til að krefja aðalstefnanda um greiðslutafabóta og dagsekta. Þann 5. júní gerðu aðilar nýjanverksamning um að aðalstefnandi ljúki við hluta þeirrar jarðvinnu sem samið varum í upphafi og er verkinu nánar skipt upp í níu verkhluta með skiladögum átímabilinu 10.-30. júní 2013. Í samningnum er ekki getið um samningsfjárhæð ensamkvæmt endanlegu magnuppgjöri þann 20. desember 2013 er samningsfjárhæðinsamkvæmt þessum samningi 37.222.100 krónur. Óumdeilt er að reikningsskekkja séí þessum útreikningi og rétt samningsfjárhæð sé 38.010.900 krónur. Eldrisamningurinn er viðauki við nýja samninginn og segir að efni hans gildi þar semefni nýja samningsins dags 5 júní 2013, sleppi. Þá er í nýja samningnum ákvæðium dagsektir, sem skyldu vera 700.000 krónur á dag, dragist einstakirverkhlutar fram yfir samningsbundin skiladag. Dagsektir skyldi reikna áeinstaka verkhluta eða verkinu öllu. Verði dráttur á afhendingu teikninga veitisú töf sem það valdi aðalstefnanda rétt til framlengingu skiladaga. Ennfremurer eftirfarandi ákvæði í samningnum: „Þar sem ný skiladagsetning „Jarðvinnu 1.hluta“ er 40 dögum eftir upprunalegan skiladag áskilur verkkaupinn sér rétt tilað gera kröfu um dagsektir fyrir þann tíma. Samkvæmt eldri samningi námudagsektir 300.000 kr. á dag og næmu því nú samtals 12.000.000 króna skv. kröfuverkkaupa. Ljúki verktaki verkinu samkvæmt skiladagsetningum þessa samkomulagseru aðilar ásáttir um að verktakinn greiði ekki dagsektir vegna vanefnda eldrisamnings.“ Af verkfundagerðum og öðrumgögnum málsins má ráða, þótt framkvæmdir hafi almennt gengið betur en íupphafi, að áfram voru tafir á verkinu. Meðal annars er í fundagerð frá 19.júní lýst áhyggjum gagnstefnanda af töfum og óskað eftir uppfærðri verkáætlunog í tölvupósti frá 17. júlí er þess getið að verkið sé komið 19 dögum framyfirumsamin verklok en útlit sé fyrir að því ljúki í vikunni þar á eftir. Ítölvuskeyti gagnstefnanda til aðalstefnanda þann 30. júlí segir að verklok hafiorðið um hádegi þann 25 s.m., sem sé verulega seinna en gert hafi verið ráðfyrir í síðari samningnum. Fljótlega eftir verklok hófuaðilar að ræða saman um uppgjör greiðsla fyrir verkið á grundvellimagnútreikninga og í málinu liggja fyrir fjölmörg tölvuskeyti milli aðila þessaefnis frá því í ágúst og fram í desember 2013. Í tölvuskeyti frá gagnstefnandaþann 20. desember eru gefnar upp magntölur sem aðilar eru sammála um að séuendanlegar tölur, að frátalinni áðurnefndri reikningsskekkju. Í tölvuskeyti gagnstefnanda tilaðalstefnanda þann 27. september segir að töluverðu muni á magnútreikningumaðila og jafnframt getið um að verulegar tafir hafi orðið á verkinu og þar afleiðandi sé um verulegar tafabætur að ræða. Býður gagnstefnandi aðalstefnandatil viðræðna um uppgjör samningsins með hliðsjón af þessum atriðum. Með bréfi dagsettu 31. október2013 sendi lögmaður gagnstefnanda bréf þar sem fundið var að verkframkvæmdaðalstefnanda og gerð krafa um 43.500.000 króna tafabætur. Er í bréfinu vísaðtil þess að verkið hafi tafist um 45 daga, miðað við dagsetningar í yngri samningiaðila, þ.e. allt frá fyrsta skiladegi í síðari samningi aðila. Tafabótakrafanbyggir á því að aðalstefnandi skuli því greiða 12.0000 króna tafabætur vegnatímabils fram að riftun eldri samnings, sbr. ákvæði þar að lútandi í síðarisamningnum auk 700.000 króna fyrir hvern almanaksdag sem verkið tafðist ásíðara tímabilinu. Aðalstefnandi mótmælti kröfunnimeð bréfi dags. 14. janúar 2014 og vísað til þess að orðið hefði dráttur áafhendingu teikninga sem veitti aðalstefnanda rétt til framlengingar á verktíma.Þann 12. júní 2014 sendi lögmaður aðalstefnanda innheimtubréf til gagnstefnandavegna ógreiddra reikninga. Í bréfinu er jafnframt mótmælt kröfu gagnstefnandaum greiðslu tafabóta og vísað til þess að skilyrði samnings aðila, frá 15. mars2013, séu ekki fyrir hendi auk þess sem krafan sé fallin niður fyrir tómlæti.Gagnstefnandi mótmælti greiðsluskyldu með bréfi lögmanns sínu dags. 3.september 2014.II. Aðalstefnandi byggir kröfu sínaá því að gagnstefnanda beri að greiða honum tvo ógreidda reikninga vegna vinnusamkvæmt áðurnefndur verksamningi milli aðila. Annars vegar sé um að ræðareikning dagsettan 10. júlí 2013, að fjárhæð 8.400.000 krónur og hins vegarreikning frá 31. desember s.á., að fjárhæð 4.246.801 króna. Aðalstefnandi gerir nánar greinfyrir kröfu sinni með eftirfarandi hætti: Greiddir reikningar kr. 26.345.000 Reikningur 10. júlí 2013 kr. 8.400.000 Reikningur 31. desember 2013 kr. 4.246.801 Samtals kr. 38.991.801 Framangreind krafa sé hærri enniðurstaða magnútreikninga gagnstefnanda frá 20. desember 2013 gefi til kynna.Skýrist það annars vegar af því að í þeim útreikninum sé einingaverð á lausumjarðlögum sagt vera 1000 krónu pr. rúmmetra en það rétta sé að samið hafi veriðum 1.100 krónur fyrir hvern rúmmetra. Skeiki því um 100 kr. á hvern rúmmetra oggreiða beri fyrir 7888 rúmmetra samkvæmt magnuppgjörinu, eða 788.800 krónur.Hins vegar sé með reikningi frá 31. desember krafist 980.907 króna vegnaviðbótarverks. Við upphaf aðalmeðferðar lækkaði aðalstefnandi kröfu sína í12.444.494 krónur.III. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á því aðhann eigi fjárkröfu á hendur aðalstefnanda að fjárhæð 29.500.000 króna vegnaumsaminna dagsekta. Annars vegar eigi hann kröfu til greiðslu 12.000.000 krónavegna tafa á gildistíma eldri samningsins.Með undirritun samningsins frá 5. júní 2013 hafi aðalstefnandiskuldbundið sig til að greiða þessar dagsektir ef hann skilaði ekki verkinuinnan tímamarka nýja samningsins. Fjárhæðin sé óháð útreikningum á tjónigagnstefnanda sem nemi mun hærri fjárhæð. Þá eigi hann jafnframt kröfu á henduraðalstefnanda vegna vanefnda á verklokum samkvæmt samningnum frá 5. júní 2013.Samkvæmt honum áttu verklok að verða 30. júní 2013 en urðu 25. júlí 2015. Aðauki mátti gagnstefnandi krefjast dagsekta vegna vanefnda á einstaka skiladögumsem fastsettir voru í samningi frá 5. júní 2013. Ýtrustu kröfur væru því krafaum dagsektir frá 10. júní 2013 til 25. júlí 2013 eða í 45 daga. Gagnstefnandiláti sér nægja, með tilliti til hagsmuna aðalstefnanda, að krefjast dagsektafrá umsömdum verklokum 30 júní 2013 til 25. júlí 2013 eða vegna 25 daga.Umsamdar dagsektir fyrir hvern tafadag voru 700.000 krónur og nemi þvídagsektir fyrir að skila verkinu 25 dögum of seint 17.500.000 krónur. Með réttueigi gagnstefnandi kröfu á dagsektum þar sem tafir hafi verið á verkskilum alltfrá skilum á fyrsta verkhluta samningsins þann 10. júní. Alls nemi því krafagagnstefnanda um dagsektir 29.500.000 króna (12.000.000 + 17.500.000). Fráþeirri fjárhæð dragast viðurkenndar kröfur gagnstefnda í uppgjöri eða11.665.900 krónur sem reiknist þannig: Samningsfjárhæðin hafi verið 38.010.900,að teknu tilliti til leiðréttingu á einingaverði í uppgjörinu og frá þeirrifjárhæð dragist það sem þegar hafi verið greitt til aðalstefnanda, 26.345.000krónur. Mismunurinn sé 11.665.900 kr. sem komi til skuldajafnaðar á mótiáföllnum dagsektum. Gagnstefnandi mótmæli kröfu aðalstefnanda um greiðslu980.907 krónur vegna viðbótarverks, sem fram komi á reikningi hans frá 31.desember 2013. Sú krafa sé órökstudd og of seint fram komin. Gagnstefnandi byggir á því aðaðalstefnandi hafi skuldbundið sig með skýru loforði til greiðsluframangreindra dagsekta. Fyrst með samningi dags. 15. mars 2013 og aftur meðsamningi 5. júní 2013. Skilyrði fyrir innheimtu 12.000.000 króna dagsekta vegnavanefnda á samningi frá 15. mars 2013 séu fyrir hendi þar sem aðalstefnandivanefndi samninginn frá 5 júní með grófum og alvarlegum hætti. Aðalstefnanda hafi verið velkunnugt um mikilvægi þess að verkskil yrðu á réttum tíma og svo sem komi fram íkafla 3.00 í verklýsingu og í 2. mgr. 7. gr. verksamnings aðila þar sem segi:„Lögð er rík áhersla á að staðið verði við gerðar áætlanir og að verkinu verðilokið innan tilsetts tíma.“ Mikilvægi verkskila séu áréttuð í samningi aðilafrá 5. júní 2013 þar sem dagsektir er hækkaðar og sérstaklega tilgreint aðþriggja daga dráttur á einstaka áfangaskilum teljist veruleg vanefnd. Þá sém.a. í verkfundargerð frá 22. maí 2013 brýnt fyrir aðalstefnanda að standa viðnýja skiladaga sem hann hafi gefið upp á þeim fundi, en hafi síðan ekki staðiðvið. Samkvæmt grein 5.2.1 í ÍST 30 hafi aðalstefnanda borið að haga framkvæmdumþannig að verkinu eða einstökum hlutum yrði lokið innan þeirra tímamarka semsett hafi verið verksamningi. Þá hafi gagnstefnandi sent aðalstefnandafjölmargar áskoranir um að standa rétt að skilum á verkinu og virðist óumdeiltað aðalstefnandi hafi ekki staðið við neinn verkskilahluta á réttum tíma. Hannhafi komið því á framfæri við aðalstefnanda með skýrum hætti að hann myndikrefja hann um greiðslu dagsekta. Aðalstefnandi hafi ekki sýntfram á að nokkurt þeirra skilyrða, sem getið er í grein 5.2.2 í ÍST 30, umheimild til að krefjast framlengingar á verktíma geti átt við í málinu og séstaðhæfingum um annað mótmælt harðlega sem röngum og órökstuddum. Ekki sé umþað deilt að aðalstefnandi hafi hvorki sent gagnstefnanda rökstudda tilkynninguum framlengingu á verkskilum né tilkynnti um hve langan frest hann ætti að fá.Aðalstefnandi geti af þessum sökum ekki borið fyrir sig að honum hafi veriðheimilt að skila verkinu eftir umsamin tíma Gagnstefnandi hafi orðið fyrirmiklu tjóni en á honum hvíli ekki sú skylda að sanna tjón sitt enda hafi veriðsamið um fjárhæð dagsekta sbr. grein 5.2.6 í ÍST 30. Í stefnu í aðalsöksundurliðar gagnstefnandi engu að síður tjón sitt sem hann kveður nema aðminnsta kosti 46.239.931 krónu. Með því að fara einvörðungu fram á lægrifjárhæð í dagsektir haf hann gætt tillitskyldu sinnar gagnvart aðalstefnandalangt umfram það sem honum sé skylt og fjárhæð dagsekta verði ekki lækkuð meðnokkrum rökum umfram það sem hann hafi sjálfur þegar gert. Gagnstefnandi hafnar því að tilálita komi að beita 31. eða 36. gr. samningalaganna í máli þessu. Aðalstefnandisé þrautreyndur jarðvinnuverktaki sem hafi fyrirvaralaust undirgengist skyldutil að greiða umsamdar dagsektir og hafi formlega viðurkennt stórfelldarvanefndir sínar með undirskrift sinni. Hann hafi á engan hátt leitt í ljós meðhvaða hætti hann sé sé þolandi misneytingar af hálfu gagnstefnanda eða sýntfram á með rökum að atvik fyrir samningsgerð, við samningsgerð eða eftirsamningsgerð hafi verið með þeim hætti að ósanngjarnt sé, eða andstætt góðriviðskiptavenju, af hálfu gagnstefnanda að bera fyrir sig samning aðila umverktíma og loforð aðalstefnanda um greiðslu dagsekta.IV.Aðalstefnandibyggir sýknukröfu sína í gagnsök á því að skilyrði greiðslu tafabóta séu ekkifyrir hendi. Smávægileg seinkun hafi orðið á verki hans vegna atvika sem varðigagnstefnanda og tafirnar hafi ekki valdið gagnstefnanda tjóni. Tafabótaákvæðisamnings aðila sé óvanalegt og setji skilyrði fyrir því að réttur til tafabótastofnist. Í fyrsta lagi sé skýrt tekiðfram í 7. grein verksamningi aðila frá 15. mars 2013 að greiðsla tafabóta séháð því að gagnstefnandi verði fyrir skaða. Í öðru lagi sé tekið fram ígreininni að tafabætur miðist við hvern dag sem verktaki sannarlega sinni ekkibeiðni verkkaupa um úrbætur. Gagnstefnandi verði því að sýna fram á að hannhafi sannanlega lagt fram beiðni um úrbætur. Það hafi hann ekki gert á þannhátt sem ákvæðið mæli fyrir um þ.e. með tilvísun til tafabóta. Í þriðja lagisegir í sömu grein að tafabætur skuli vera 300.000 krónur fyrir hvernalmanaksdag sem beiðni sé ekki sinnt. Ekki verði séð að gagnstefnandi hafibeitt þessu ákvæði sérstaklega. Uppfylla þurfi öll ofangreind skilyrði til þessað unnt sé að innheimta tafabætur. Það hafi gagnstefnandi ekki gert. Sú skylda hvíli á aðila semhyggst bera fyrir sig vanefndaúrræði samkvæmt meginreglu kröfuréttar að koma áframfæri við gagnaðilann kvörtun eða tilkynningu án ástæðulauss dráttar.Gagnaðili hafi augljósa og brýna hagsmuni af því að fá vitneskju um það hvortog þá hvernig gagnaðili hyggist bera fyrir sig vanefnd. Þetta hafigagnstefnandi ekki gert þrátt fyrir næg tilefni. Líta beri til atvika í máliþessu, hvernig verkinu hafi miðað, samskipta aðila og ekki síst hvortaðalstefnandi hafi mátt ætla að tiltekin frávik frá afhendingardegi væru honumað meinalausu. Miklu skipti hvort verkkaupi hafi getað hagnýtt sér verkið eðahluta þess. Við skoðun á þessu beri að líta til þess að hagsmunir aðila vegistá; á verktaki að krefjast framlengingar annars vegar og verkkaupi að krefjasttafabóta. Aðalstefnandi hafi mátt treysta því miðað við atvik öll aðgagnstefnandi myndi ekki beita tafabótaúrræði úr því hann hafði ekki á aðminnst áður en verki lauk. Skipti engu þó tafabótaákvæði sé í samningi aðila. Þar sem kröfur um framlenginguverktíma annars vegar og tafabótakröfur hins vegar vegist sé nauðsynlegt aðbáðir aðilar kynni kröfur sínar. Hefði gagnstefnandi tilkynnt aðalstefnanda umbeitingu tafabótaúrræðis hefði aðalstefnandi getað beitt framlengingarrétti, aðminnsta kosti að einhverju leyti. Gangur verksins og bókanir á verkfundum sýniað ærin ástæða hafi verið fyrir gagnstefnanda a koma á framfæri viðaðalstefnanda að hann hygðist beita því vanefndaúrræði að krefjast tafabóta.Þetta eigi sérstaklega við á tímabilinu frá lokum júní til verkloka, þegarengar kvartanir hafi verið gerðar og gagnstefnandi hafi getað unnið linnulaustað verki sínu. Aðalstefnandi hafi því verið í góðri trú um það að gagnstefnandihygðist ekki beita vanefndarúrræðinu enda hafi gagnstefnandi eða verktakar áhans vegum hafið vinnu við verkið á verktímanum án þess að vitað sé að þeirhafi orðið fyrir skakkaföllum vegna vinnu aðalstefnanda, sbr. grein 5.2.7 í ÍST30. Aldrei hafi komið til tals aðbeita tafabótum vegna áfangaskila í verkinu enda geti slík krafa ekki byggst ásamningi aðli. Áfangaskil verði að skilgreina með skýrum hætti og tengjatafabætur við einstaka skiladaga. Það hafi ekki verið gert í samningsgögnumaðila. Hafi því aldrei verið hægt að miða við annað en verklok. Gagnstefnandihafi samið samningsgögnin og sé einhver hluti þeirra óskýr beri að túlkaósamræmi eða óskýrleika honum í óhag, rísi ágreiningur um túlkun þeirra. Svo sem áður greini hafigagnstefnandi þegar hafið vinnu við verkið löngu áður en aðalstefnandi átti aðskila því og vísi aðalstefnandi í því efni til verkfundagerða og ljósmyndateknar hafi verið á tímabilinu 2. júní til 25. júlí 2013. Ákvæði greinar 5.2.7.í ÍST 30, þar sem segi að ef ekki hafi verið samið sérstaklega um áfangaskil oghluti verksins sé tekinn út sérstaklega og tekinn í notkun skuli endurskoðaákvæði um tafabætur, eigi því öldungis við í verkinu enda annað óeðlilegt ogósanngjarnt. Þann 1. júlí 2013 hafi gagnstefnandi þegar afnot af stórum hlutaverksins og unnið að verki sínu af fullum krafti án þess að lokafrágangur viðverk aðalstefnanda tefði verkið. Af myndunum sjáist að gagnstefnandi hafi þegartekið hluta verksins í notkun og sú notkun hafi falið í sér úttekt því ekkihafi verið hægt að meta verkið eftir að búið hafi verið að hylja það með fyrstauppslættinum. Eigi því grein 5.2.7 við og grein 4.4.9 í ÍST-30. Forsenda fyrir beitingu tafabótasé að gagnstefnandi hafi orðið fyrir tjóni og beri honum að sanna það. Gögnmálsins bendi ekki til að hann hafi orðið fyrir tjóni og í grein 5.2.6 í ÍST-30er kveðið á um að tafabætur skuli miðaðar við hugsanlegt tjón sem verkkaupiverði fyrir skili verktaki ekki verki á réttum tíma. Samningsákvæði þetta skyldiverkkaupa til að miða við hugsanlegt tjón. Gagnstefnanda bar að taka mið afákvæði 5.2.6 í ÍST-30 þegar hann samdi upphaflega tafabótaákvæðið í samningiaðila frá 15. mars 2013. Það hafi hann ekki gert og sé það því úrlausnarefnidómstóla að skera úr um það hversu háar tafabætur skulu vera með vísun í nefntákvæði ÍST-30. Náskylt málsástæðunni umtómlæti, sem rakin hefur verið sé tillitsskyldan sem sé ríkjandi íverktakarétti. Á grundvelli hennar hafi gagnstefnanda borið að sýnaaðalstefnanda það tillit að bera fyrir sig tafabótakröfu með nægilegumfyrirvara þannig að aðalstefnandi gæti brugðist við. Eigi þetta einkum við þarsem fram hafi komið að aðalstefnandi hafi verið lítillega á eftir áætlunnokkrum sinnum á verktímanum en ekkert hafi verið minnst á tafabætur og hafi hann því verið ígóðri trú um að þeirra yrði ekki krafist. Þá byggir aðalstefnandi á því aðgagnstefnandi auðgist með óréttmætum hætti verði niðurstaða sú að hann eigirétt til umkrafinna tafabótum. Í sumum norrænum stöðluðum ákvæðum sé hámarktafabóta 10% af samningsfjárhæð. Tafabætur hafi aldrei verið hugsaðar semhlutfallslega há greiðsla af samningsfjárhæð. Jafnframt sé vísað til þess semað framan greinir um að tjón gagnstefnanda sé ósannað. Loks byggir gagnstefnandi á þvíað verkið hafi verið erfiðara í framkvæmd en upphafleg gögn hafi gert ráðfyrir. Aðalstefnandi mótmælir fjárhæðtafabótakröfunnar og útreikningi sem fram koma í gagnstefnu, sem órökstuddu,ósönnuðum og fjarstæðukenndum. Gagnstefnandi hafi nýtt sér verkið strax í maíog hafi getað unnið hindrunarlaust við verkið eins og aðilar hafi komið sérsaman um. Útreikningur tafabóta standist því aðeins að gagnstefnandi hafi ekkikomist að verkinu. Miðað við atvik öll sé bersýnilega ósanngjarnt aðgagnstefnandi geti krafist um 15% hærri fjárhæðar í tafabætur en sem nemurendanlegri samningsfjárhæð sem hafi verið um 37.222.100 krónur. Vísað sé til36. gr. samningalaga nr. 7/1936 í þessu sambandi. Verkið hafi þegar verið aðhluta til tekið í notkun með vinnu annarra verktaka og einvörðungu litlum hlutaheildarverksins ólokið þann 1. júlí 2013. Beri því að hafna kröfu gagnstefnandaum tafabætur. Aðalstefnandi geri ekki sjálfstæðar kröfur um framlenginguverktíma í stefnu þrátt fyrir það að hann hafði kynnt atvik er vörðuðu gagnstefnandasem valdið hafi töfum á verkinu. Hafi verið of seint fyrir aðalstefnanda aðbera upp slíka kröfu eftir afhendingu verksins. Gögn málsins beri hins vegarmeð sér að aðalstefnandi hefði getað fengið slíka kröfu viðurkennda. Þetta hafiáhrif á mat á því hvort beita eigi 36. gr. samningalaga. V.Forsendur ogniðurstaða dóms Kjarni ágreinings aðila í þessu máli lýturað því hvort aðalstefnanda beri að greiða gagnstefnanda tafabætur og þá hverfjárhæð bótanna sé. Óumdeilt er að gagnstefnandi hefur ekki greitt tvoverkreikninga frá aðalstefnanda og er fjárhæð þeirra óumdeild að öðru leyti enþví að gagnstefnandi hafnar því að aðalstefnandi eigi rétt til greiðslu 980.901króna, að meðtöldum virðisaukaskatti, vegna viðbótarverks sem er hluti af reikningihans frá 31. desember 2013. Svo sem rakið er í atvikalýsingudómsins, tókst aðalstefnandi á herðar jarðvinnu fyrir gagnstefnanda meðsamningi milli aðila þann 15. mars 2013 og framkvæmdir hófust þann dag eða degisíðar. Ekki er um það deilt að margvíslegar tafir urðu á verkinu á fyrstu sexvikum verktímans og gagnstefnandi ítrekaði óánægju sína með tafirnar og áskildisér greiðslu tafabóta af þeim sökum. Er þessa getið bæði í verkfundagerðum ogorðsendingum hans til aðalstefnanda. Fór svo að gagnstefnandi riftiverksamningi aðila með yfirlýsingu þessa efnis þann 1. júní en nokkrum dögumsíðar náðu aðilar samkomulagi um að aðalstefnandi skyldi halda áfram störfumfyrir gagnstefnanda og ljúka tilteknum verkþáttum sem voru færri en upphaflegursamningur aðila gerði ráð fyrir. Samningur þessa efnis er dagsett 5. júní 2013. Í samningnum er umsömdumverkþáttum aðalstefnanda lýst með nokkuð nákvæmum hætti í níu liðum ogskiladaga getið við hvern verklið. Þá er í kveðið á um að áfallnar tafabæturvegna tafa á verkinu, fram til þess tíma er samningur þessi var gerður, séu 12milljónir króna og að gagnstefnandi muni falla frá kröfu um greiðslu þeirra,enda skili gagnstefnandi nýja samningsverkinu á umsömdum tíma svo sem nánar ersundurliðað í samningnum, á tímabilinu 10. til 30. júní. Skil á einstökumverkhlutum munu hafa dregist eitthvað fram yfir umsamda skiladaga, en nákvæmarupplýsingar liggja ekki fyrir í málinu um það hve miklu skeikaði. Þá er þeirristaðhæfingu gagnstefnanda ekki mótmælt að aðalstefnandi hafi lokið við verkið25. júlí en samkvæmt framangreindum samningi skyldi lokið við síðastaverkhlutann 25 dögum fyrr, eða 30. júní 2013. Í málinu liggja hvorki fyrirúttektir á einstökum verkhlutum né verkinu í heild. Aðalkrafa gagnstefnanda byggir áþví að aðalstefnandi hafi vanefnt samninginn frá 5. júní 2013, allt frá fyrstaskiladegi sem þar er nefndur, þ.e. 10. júní, í 45 daga en með hliðsjón aftillitskyldu sinni krefjist hann einvörðungu tafabóta frá síðasta skiladegi,þ.e. 30. júní til 25. júlí þegar verkskil urðu. Krefst hann 700.000 krónatafabóta fyrir hvern almanaksdag í samræmi við ákvæði samnings aðila. Tilviðbótar þessum tafabótum eigi hann rétt til 12 milljón króna bóta vegna tafafrá fyrri tíma á grundvelli upphaflegs samnings aðila frá 15. mars s.á., þarsem forsenda þess að hann félli frá þeirri kröfu hafi verið sú að aðalstefnandistæði við alla skiladaga síðari samningsins, svo sem kveðið sé á um í honum. Í tölvuskeyti ÞorvaldarGissurarsonar, fyrirsvarsmanns gagnstefnanda til Garðars Þorbjörnssonar,fyrirsvarsmanns aðalstefnanda þann 27. september 2013 er getið um tafabætur. Ískeyti Þorvaldar er vísað til þess að Bjarki Þór Sveinsson hæstaréttarlögmaðurhafi rætt við Garðar til kanna hvort hægt væri að ná samningum um greiðslutafabóta en að Garðar hafi ekki ljáð máls á því. Ekki liggur fyrir hvenær þettasamtal milli Garðars og Bjarka Þórs fór fram en líklegt verður að telja að þaðhafi verið skömmu áður en Þorvaldur sendi framangreint skeyti. Í gögnum málsinsliggja fyrir fjölmörg samskipti milli aðila frá því síðari samningur þeirra varundirritað þann 5. júní. Meðal þeirra gagna eru verkfundagerð frá 19. og 26.júní, 3., 10. og 17. júlí. Af þessum gögnum má sjá að verkið var á eftir áætlunallt frá skilatíma fyrsta verkhluta. Í fundagerðinni frá 19. júní er lýstáhyggjum gagnstefnanda af töfum og óskað eftir uppfærðri verkáætlun og í síðastnefndu fundagerðinni er þess getið að verkið sé komið 19 dögum framyfir umsaminverklok en útlit fyrir að því ljúki í vikunni þar á eftir. Þá sendirgagnstefnandi aðalstefnanda ný graftrarplön með tölvuskeytum 28. júní og 1.júlí. Í tölvuskeyti gagnstefnanda til aðalstefnanda þann 30. júlí segir aðverklok hafi orðið um hádegi þann 25 s.m., sem sé verulega seinna en gert hafiverið ráð fyrir. Þá er í sama skeyti óskað eftir því að aðalstefnandi sendigagnstefnda samantekt á magni til að hægt sé að bera saman við magnútreikningagagnstefnanda vegna uppgjörs verksins. Þá ganga fjölmörg tölvuskeyti á milliaðila á tímabilinu 9. ágúst til 20. desember þar sem fjallað er um magnuppgjören í síðastnefnda skeytinu er uppgjör sem aðilar eru sammála um að leggja tilgrundvallar greiðslu fyrir samningsverkið. Ef frá er talið framangreinttölvuskeyti frá Þorvaldi frá 27. september er í engu þessara gagna vikið aðkröfu um greiðslu tafabóta en hins vegar víða getið um tafir og áhyggjurgagnstefnanda af þeim og úrræði sem aðilar leitast við að grípa til að mætaþeim. Fallast ber á það með aðalstefnanda að gagnstefnanda hafi borið aðtilkynna honum tafarlaust þegar hann taldi fram komið tilefni til að krefjahann um tafabætur. Samkvæmt málatilbúnaði gagnstefnanda kom það tilefni framþann 10. júní, jafnvel þótt krafa hans sé miðuð við síðara tímamark. Krafa umgreiðslu tafabóta er því fyrst sett fram með sannanlegum hætti meira þremur oghálfum mánuði eftir að tilefni var til þess og tæplega þremur mánuðum eftir 30.júní, sem er sá dagur sem gagnstefnandi byggir á að miða beri dagsektarkröfuhans við. Engin gögn veita vísbendingu um að gagnstefnandi hafi haft uppi kröfuum tafabætur á verktímanum eftir gerð síðari samnings aðila þann 5. júní 2013.Í ljósi þess hve umsamdar tafabætur voru gríðarlega háar og hve brýna hagsmunaaðalstefnandi hafði af því að bregðast við slíkri kröfu, m.a. með því að setjafram kröfu um framlengdan verktíma, verður að telja að gagnstefnandi hafi sýntaf sér tómlæti, með því að tilkynna ekki, þá þegar hann taldi tilefni til, aðhann hygðist krefjast tafabóta samkvæmt samningi aðila. Er krafa hans í þessuefni því fallin niður vegna tómlætis. Þegar af þeirri ástæðu verðuraðalstefnandi sýknaður af öllum kröfum í gagnsök. Aðilar deila ekki um réttmætikröfu aðalstefnanda að öðru leyti en því að gagnstefnanda hafnar greiðslu fyrirviðbótarverk að fjárhæð 980.901 króna, en sú krafa er hluti reikningsaðalstefnanda frá 31. desember 2013. Krafan er ekki rökstudd með öðrum hætti entilvísun til reikningsins. Er fallist á það með gagnstefnanda að aðalstefnandihafi ekki sýnt fram á réttmæti hennar og er greiðsluskyldu hans því hafnað.Gagnstefnandi byggir á því að ógreiddir reikningar aðalstefnanda nemi11.665.900 krónum, sem er hærri fjárhæð en krafa aðalstefnanda kveður á um aðteknu tilliti til lækkunar vegna umdeilds viðbótarverks. Verður krafaaðalstefnanda því tekin til greina með þeirri fjárhæð sem gagnstefnandi hefurviðurkennt að skulda aðalstefnanda. Niðurstaða málsins er því sú aðgagnstefnanda ber að greiða aðalstefnanda 11.665.900 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá gjalddaga reikninga aðalstefnanda,þ.e. af 8.400.000 krónum frá 10. júlí 2013 til 31. desember 2013 en af11.665.900 krónum frá þeim degi til greiðsludags auk greiðslu málskostnaðar semtelst hæfilega ákveðinn 850.000. krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Mál þetta flutti Othar Örn Petersenhæstaréttarlögmaður fyrir hönd aðalstefnanda og Sigurbjörn Þorbergssonhæstaréttarlögmaður fyrir hönd gagnstefnanda. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari og dómsformaður kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum GústafiVífilssyni og Sigurði Sigurðssyni, verkfræðingum.Dómsorð: Gagnstefnandi, Arcus ehf. greiðiaðalstefnanda, Urð og grjóti ehf., 11.665.900 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 8.400.000 krónum frá 10. júlí 2013 til 31.desember 2013 en af 11.665.900 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi skal sýkn af kröfugagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 850.000. krónur ímálskostnað.
Mál nr. 446/2014	Börn Forsjársvipting Gjafsókn	Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að A skyldi svipt forsjá B á grundvelli a., b. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var talið að öll vægari úrræði til úrbóta, stuðnings og aðstoðar við A hefðu verið reynd, sbr. 2. mgr. ákvæðisins.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2014. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 24. júní 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 13. júní síðastliðinn, er höfðað 27. mars 2014. Stefnandi er barnaverndarnefnd Reykjanesbæjar, Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ. Stefnda er A, [ ], [ ]. Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá yfir barninu B, kt. [ ], sbr. a., b. og d. liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þá krefst stefnandi þess að málskostnaður verði felldur niður hver sem úrslit málsins verða. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I Stefnda eignaðist drenginn B 6. mars 2013. Er hann eina barn stefndu. Faðir drengsins er C. Stefnda fer ein með forsjá drengsins þar sem hún og C voru ekki í skráðri sambúð þegar drengurinn fæddist. Barnsfaðir stefndu á fyrir tvö börn sem hafa reglulega helgarumgengni við föður og gista þá hjá honum. Í tilkynningu frá Landspítalanum til Fjölskyldu- og félagsþjónustu Reykjanesbæjar 3. apríl 2013 segir að B hafi legið á Barnaspítala Hringsins dagana 19. - 23. mars 2013 vegna vanþrifa. Fram er tekið að stefnda, móðir drengsins, sé mjög grönn og að könnun hafi leitt í ljós að hún mjólkaði ekki nóg fyrir drenginn og því hafi verið ákveðið að gefa honum pela. Enn fremur segir að faðir drengsins virðist hafa lítil fjárráð og þegar drengurinn var lagður inn hafi foreldrar hans ekki haft fjármuni til að kaupa sér mat. Einnig segir að þar sem um seinfæra foreldra virðist vera að ræða sé óskað eftir því að haft verði samband við foreldra og þau aðstoðuð bæði fjárhagslega og með umönnun drengsins. Í samantekt D, starfsmanns stefnanda, dagsettri 17. febrúar 2014, segir meðal annars að í kjölfar tilkynningar Landspítalans hafi verið haft samband við stefndu og föður drengsins og þau boðuð í viðtal hjá starfsmanni barnaverndar. Þar hafi komið fram að drengurinn hafi dafnað vel og þyngst eðlilega eftir að hann fór að fá pela. Þá hafi stefnda greint frá því að hún og barnsfaðir hennar fengju góða aðstoð frá foreldrum hennar og bræðrum en að tveir af bræðrum hennar héldu með þeim heimili. Þau greindu auk þess frá því að fjárhagsstaða þeirra væri orðin betri. Tveimur dögum eftir viðtalið hafi starfsmaður barnaverndar farið í vitjun á heimili drengsins í þeim tilgangi að skoða aðstæður hans. Í húsinu hafi verið kominn tími á miklar endurbætur og hafi hreinlæti verið ábótavant. Drengurinn virtist hafa dafnað ágætlega. Þá segir að í júlí 2013 hafi starfsmaður barnaverndar haft samband við ungbarnaeftirlitið á Heilsugæslustöð Suðurnesja og óskað eftir upplýsingum um hvort mætt hefði verið með drenginn í hefðbundið eftirlit. Hafi svo verið að undanskildum tíma í þriggja mánaða skoðun. Hafi starfsmaður barnaverndar óskað eftir því að vera látinn vita ef foreldrar mættu ekki með drenginn á tilskildum tímum í skoðanir hjá ungbarnaeftirlitinu. Tveimur dögum síðar hafi starfsmaður barnaverndar farið aftur í vitjun á heimili drengsins hjá stefndu og barnsföður hennar. Hafi starfsmaðurinn talið að drengurinn dafnaði vel en upplifði að stefnda væri kvíðin og þreytt auk þess sem hún tjáði starfsmanninum að hún væri svolítið óörugg með drenginn og fyndi fyrir depurð. Starfsmaður barnaverndar hafi þá lagt til að stefnda fengi tilsjónarmann inn á heimilið sem stefnda vildi ekki þiggja. Hún hafi hins vegar þegið að starfsmaður barnaverndar myndi sækja um aðstoð fyrir hana í teymi fyrir nýbakaðar mæður hjá heilsugæslu Suðurnesja. Í læknabréfi E, barnalæknis hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, 20. september 2013 kemur fram að hann hafi áhyggjur af velferð drengsins. Í bréfinu kemur fram að drengurinn sé mjög linur og geti ekki haldið höfði almennilega. Er það mat læknisins að foreldrar drengsins séu vanfærir að verulegu leyti og ekki þess umkomnir að annast drenginn. Er farið fram á aðkomu stefnanda að málinu sem allra fyrst. Þá segir að drengurinn hafi verið í ítarlegum rannsóknum og að meðal annars sé ljóst að um vanstarfsemi á skjaldkirtli hans sé að ræða. Þá þurfi að leggja hann inn á Barnaspítala Hringsins til frekari rannsókna. Í öðru læknabréfi Úlfs, sem barst stefnanda 27. september 2013, segir til frekari áréttingar að drengurinn hafi verið í meðferð hjá F barnalækni vegna vanstarfsemi á skjaldkirtli, en ekki mætt sem skyldi í eftirlit. Í fyrrnefndri samantekt D segir að drengurinn hafi verið lagður inn á Barnaspítala Hringsins frá 25. september til 2. október 2013. Þann 4. október 2013 hafi verið haldinn fundur á spítalanum sem starfsmaður stefnanda hafi setið ásamt læknum drengsins, G og E, og sjúkraþjálfara, hjúkrunarfræðingi og félagsfræðingi sem hafi verið starfandi á spítalanum. Á fundinum hafi komið fram áhyggjur lækna drengsins af því að drengurinn hafi ekki fengið þá líkamlegu örvun sem börn þyrftu á að halda. Jafnframt hafi vanþrifnaður stefndu og barnsföður hennar verið ræddur en þau hafi lyktað það illa að þau hafi verið beðin um að fara í sturtu á spítalanum og fötin þeirra þvegin. Eftir að drengurinn hafi farið aftur heim með foreldrum sínum hafi stefnda og barnsfaðir hennar samþykkt þá tillögu stefnanda að tilsjónaraðili kæmi inn á heimili þeirra og að þau fengju heimaþjónustu, þar á meðal þrif. Auk þess hafi þau samþykkt að undirgangast foreldrahæfnismat. Drengurinn hafi jafnframt verið bókaður í sjúkraþjálfun hjá H sjúkraþjálfara og átt að mæta þar þrisvar í viku. Á þessum tíma hafi stefnda verið mikið inni á heimili móður sinnar í [ ] þar sem hún hafi þurft á stuðningi hennar að halda á meðan barnsfaðir hennar var við vinnu. Tilsjónaraðili á vegum stefnanda hafi því farið inn á heimili móður stefndu á meðan hún hafi dvalið þar með drenginn. Hafi samskipti og samvinna stefndu við tilsjónaraðila ekki gengið vel og hafi tilsjónaraðila meðal annars verið vísað á dyr í eitt skipti og ekki hleypt inn í annað skipti, þrátt fyrir að stefnda og móðir hennar hafi verið innandyra með drenginn. Í framhaldinu hafi stefnda verið boðuð á fund barnaverndar þar sem farið var yfir mikilvægi þess að hún tæki við tilsjón og hún hvött til þess að skrifa undir samning þess efnis, sem hún hafi gert. Á fundinum hafi stefnda tjáð starfsmanni stefnanda að hún væri ósátt við sjúkraþjálfara drengsins og að hún teldi hann ekki vera að vinna rétt með drenginn. Hafi sú ákvörðun verið tekin í samráði við stefndu að skipta um sjúkraþjálfara og hafi I sjúkraþjálfari verið fengin til verksins. Þrátt fyrir að stefnda hafi undirritað samning um tilsjón hafi framkvæmd hennar ekki gengið vel nema í nokkur skipti á eftir og svo hafi farið að tilsjón af hálfu barnaverndar Reykjanesbæjar var lögð niður. Um miðjan október tilkynnti stefnda starfsmanni stefnanda að hún hygðist flytja til móður sinnar í Sandgerði. Var málið í framhaldinu flutt til Félagsþjónustu Sandgerðis, Garðs og Voga, enda flutti stefnda lögheimili sitt til Sandgerðisbæjar. Félagsþjónustan í Sandgerði kom á tilsjón inn á heimili stefndu og drengsins hjá móður stefndu með það að markmiði að aðstoða stefndu við uppeldishlutverkið og halda utan um mál drengsins. Tilsjónaraðili kom inn á heimilið tvisvar á dag og fór með stefndu og drengnum í sjúkraþjálfun og þau læknisviðtöl sem drengurinn þurfti að fara í. Tilsjónaraðili hafði einnig milligöngu um að útvega drengnum dagvistun hjá dagmóður í Reykjanesbæ þar sem hann fékk vistun í fjóra tíma á dag. Í samantekt Félagsþjónustu Sandgerðis, Garðs og Voga kemur fram að málefni drengsins hafi verið flutt til félagsþjónustunnar 7. nóvember 2013. Þar segir meðal annars að könnun máls hjá barnavernd Sandgerðisbæjar hafi leitt í ljós að þörf hafi verið á öflugum stuðningi við stefndu og barnsföður hennar sem þrátt fyrir það hafi ekki áttað sig á umfangi og alvarleika vandans. Í svonefndum dagnótum tilsjónaraðila á vegum barnaverndar Sandgerðisbæjar, dagsettum 18. mars 2014, vegna tilsjónar á tímabilinu 20. - 28. janúar 2014, segir að verulegar áhyggjur séu af aðbúnaði og umönnun drengsins sem tilsjónaraðili telur vanræktan, meðal annars hvað varðar næringu, hreinlæti og örvun. Þann 29. janúar 2014 er eftirfarandi skráð: „Máli lokið af hendi tilsjónaraðila, öll vinnsla komin til Reykjanesbæjar.“ Flutti stefnda með drenginn aftur í húsnæði sitt og barnsföður síns í Reykjanesbæ í janúar 2014. Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja skoðaði húsnæðið að [ ] í [ ] 26. nóvember 2013. Samkvæmt skoðunarskýrslu voru miklar rakaskemmdir undir parketi og í loftum, umgengni um húsnæðið slæm, þrifum verulega ábótavant og úrgang katta að finna á víð og dreif um húsnæðið. Mælti heilbrigðiseftirlitið með því að heimilisfólk gerði tafarlausar úrbætur á eigin umgengni en eftirlitið tók jafnframt þá ákvörðun að taka til meðferðar hvort banna ætti afnot af íbúðarhúsnæðinu á grundvelli reglugerðar um hollustuhætti. Í foreldrahæfnismati J sálfræðings 27. janúar 2014 segir meðal annars að þrátt fyrir að stefnda og barnsfaðir hennar sýni drengnum ást og væntumþykju hafi þau ekki getað sinnt þörfum hans á viðunandi hátt. Þau hafi, þrátt fyrir viðamikinn og daglegan stuðning félagsráðgjafa vikum saman, ekki getað tileinkað sér þá færniþjálfun og ráðgjöf sem þau hafa hlotið varðandi næringu og umönnun drengsins. Segir að án mjög þétts stuðnings og eftirfylgni við daglega umönnun drengsins sé mikil hætta á því að drengurinn alist upp við líkamlega og andlega vanrækslu. Þá sé mikið áhyggjuefni hversu lítið meðvituð foreldrar drengsins eru um takmarkanir sínar í foreldrahlutverkinu en þeim hefur sjálfum fundist óþarfur sá stuðningur sem þau hafa fengið inn á heimilið. Muni þessi innsæisskortur foreldra óhjákvæmilega leiða til vanrækslu í umönnun þeirra á drengnum. Í bréfi K barnalæknis til stefnanda 12. febrúar 2014 segir að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hafi tengst B og fjölskyldu vegna fötlunar drengsins, þroskahömlunar og hreyfiþroskaröskunar. Fram kemur að hreyfi- og málþroski drengsins sé síðbúinn og að klínískt þroskamat bendi til þess að hann hafi verið með þroska á við 4-6 mánaða við 9 mánaða lífaldur. Einnig kemur fram að stefnda hafi verið skjólstæðingur Greiningarstöðvarinnar vegna þroskahömlunar. Þá segir að 9. janúar 2014 hafi ráðgjafaþroskaþjálfi á vegum Greiningarstöðvarinnar farið í heimsókn til dagmæðra drengsins og veitt þeim ráðgjöf varðandi mataræði og örvun hans. Þá hafi ráðgjafi og starfsmaður stefnanda farið inn á heimili móðurömmu drengsins, þar sem stefnda hafi dvalið með drenginn, og talið aðstæður bæði móður og barns óásættanlegar. Hafi það verið mat ráðgjafa Greiningarstöðvarinnar að grunnþörfum barnsins væri ekki mætt og að móðir þess, vegna eigin veikinda og þroskaskerðingar, væri ófær um að annast drenginn ein. Í framhaldinu hafi það verið mat starfsmanna Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins að stefnda hefði ekki þroska né heilsu til að taka við sérhæfðri ráðgjöf um þroskaörvun/íhlutun vegna drengsins. Í tilkynningu sjúkraþjálfara drengsins, I, til stefnanda 27. janúar 2014 koma fram áhyggjur vegna færni foreldra til að sinna drengnum. Sagt er að móðir búi yfir skertri færni til þess að sinna grunnþörfum drengsins, svo sem að klæða hann í og úr fatnaði. Þá sé móðir einnig illa fær um að halda á drengnum og sé mjög óörugg í umönnun hans. Loks segir að áhyggjur séu af því að foreldrar örvi drenginn mjög takmarkað heima fyrir. Í tilkynningu frá dagmóður drengsins, L, til stefnanda 29. janúar 2014, kemur fram að drengurinn sé ávallt mjög skítugur og föt hans illa lyktandi. Þá kemur fram að búnaður drengsins sé óviðunandi og hlý föt vanti. Kveðst dagmóðirin hafa áhyggjur af færni foreldra til að annast drenginn. Í byrjun febrúar 2014 var tilsjón stefnanda aftur komið á inn á heimili stefndu. Mun tilsjónaraðili hafa mætt nokkru mótlæti af hálfu stefndu og barnsföður hennar og hafi hann áhyggjur af velferð drengsins. Þá telji tilsjónaraðili grunnþörfum drengsins illa sinnt, meðal annars hvað varðar hreinlæti og næringu auk þess sem stefnda og barnsfaðir hennar hafi ekki sinnt því nægilega vel að fara með drenginn í daggæslu. Þann 10. febrúar 2014 var stefnda og C, barnsfaðir hennar, boðuð á fund stefnanda og þeim kynnt sú tillaga að drengurinn yrði vistaður utan heimilis. Voru þau mótfallin því. Mál þeirra var tekið fyrir á fundi stefnanda 24. febrúar 2014 og greinargerð lögð fram af hálfu starfsmanna stefnanda, þar sem lagt er til að drengurinn fari í varanlegt fóstur og að stefnda afsali sér forsjá hans til stefnanda. Á fundinn mætti barnsfaðir stefndu ásamt lögmanni þeirra beggja sem lagði fram greinargerð fyrir þeirra hönd. Í greinargerðinni kemur fram að stefnda og barnsfaðir hennar hafni tillögu starfsmanna barnaverndar, auk annarra athugasemda. Í kjölfarið kvað stefnandi upp úrskurð sem kveður á um vistun drengsins utan heimilis í tvo mánuði, á grundvelli 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en auk þess skuli krefjast þess fyrir dómi að stefnda, móðir drengsins, skuli svipt forsjá sinni yfir drengnum með vísan til a., b. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. II Stefnandi kveðst byggja á því að það þjóni best hagsmunum drengsins að svipta stefndu forsjá hans og að honum verði komið í varanlegt fóstur hjá fósturfjölskyldu. Að mati stefnanda hefur það sýnt sig, svo ekki verður um villst, að stefnda getur ekki búið syni sínum þær uppeldisaðstæður og -skilyrði sem hann eigi rétt á. Telji stefnandi að drengurinn hafi að einhverju leyti búið við líkamlega vanrækslu af hálfu stefndu allt frá fæðingu. Vísar stefnandi meðal annars til þess að drengurinn var lagður inn á Barnaspítala Hringsins aðeins tveggja vikna gamall vegna vanþrifa en jafnframt hafi komið í ljós að nauðsynlegt hafi verið að gefa honum pela þar sem móðurmjólkin hafi ekki nægt honum. Þá hafi allir þeir sérfræðingar sem komið hafi að málefnum drengsins og stefndu síðan haft verulegar áhyggjur af velferð hans í hennar umsjá. Drengurinn hafi verið greindur með litningagalla sem hafi ýmsar alvarlegar læknisfræðilegar afleiðingar í för með sér auk þess sem hann sé með vanvirkan skjaldkirtil. Þá liggi fyrir að stefnda hafi sjálf verið greind með þroskaskerðingu og sé að öllum líkindum um að ræða sama litningagalla hjá móður og syni. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um að stefnda skuli svipt forsjá drengsins á því að daglegri umönnun drengsins sé alvarlega ábótavant. Í gögnum málsins komi ítrekað fram að stefnda eigi erfitt með að sinna eigin grunnþörfum jafnt sem grunnþörfum drengsins en alvarlegir vankantar hafi verið á umönnun hans hvað varði næringu, hreinlæti, öryggi, lyfjagjöf og örvun, sbr. meðal annars greinargerð barnaverndar Sandgerðisbæjar 8. janúar 2013 og dagnótur tilsjónaraðila 18. mars sama ár. Þá komi fram í forsjárhæfnismati, sem framkvæmt hafi verið á stefndu af J sálfræðingi, að stefnda og barnsfaðir hennar hafi, þrátt fyrir viðamikinn og daglegan utanaðkomandi stuðning vikum saman, ekki getað tileinkað sér þá færni, þjálfun og ráðgjöf sem þau hafi hlotið varðandi næringu og umönnun drengsins. Telji J mikið áhyggjuefni hversu lítið meðvituð foreldrar drengsins séu um takmarkanir sínar í foreldrahlutverkinu og að þessi innsæisskortur þeirra muni óhjákvæmilega leiða til vanrækslu í umönnun á drengnum. Stefnandi byggi kröfu sína jafnframt á því að það hafi sýnt sig að stefnda sé ekki fær um að tryggja drengnum viðeigandi læknisfræðilega meðferð eða þjálfun vegna veikinda hans og virðist ekki gera sér grein fyrir alvarleika málsins. Fram komi í gögnum málsins að ítrekað hafi gleymst að gefa drengnum lyf vegna vanvirks skjaldkirtils haustið 2013 og illa hafi verið mætt með hann í eftirlit til innkirtlalæknis. Þá hafi stefnda ekki mætt með drenginn í sjúkraþjálfun sem skyldi, þrátt fyrir að vera vel upplýst um mikilvægi þess í ljósi læknisfræðilegs ástands drengsins. Stefnandi kveðst einnig vísa til mats sérfræðinga Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins 12. febrúar 2014 um að stefnda sé ófær um að annast drenginn vegna eigin veikinda og þroskaskerðingar auk þess sem hún hafi ekki þroska til þess að taka við sérhæfðri ráðgjöf vegna læknisfræðilegs ástands drengsins. Í ljósi framangreinds telji stefnandi fullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu drengsins sem og þroska hans sé hætta búin í umsjá stefndu. Að mati stefnanda virðist stefnda ekki hafa burði eða þroska til að sinna eigin grunnþörfum og hvað þá grunnþörfum drengsins en stefndu hafi þrátt fyrir mikinn stuðning ekki tekist að tileinka sér þá færni sem nauðsynleg sé til að búa drengnum viðunandi uppeldisaðstæður. Af þeim sökum telji stefnandi stefndu vanhæfa til þess að fara með forsjá hans. Stefnandi kveður stuðning við stefndu og barnsföður hennar hafa verið mjög mikinn og leitast hafi verið við að vera í samvinnu við stefndu um málefni sonar hennar eftir fremsta megni og beita eins vægum úrræðum og unnt hafi verið hverju sinni. Að mati stefnanda sé alveg ljóst að við meðferð málsins hafi verið kappkostað að gæta meðalhófs og öll möguleg úrræði tæmd áður en ákvörðun um að höfða þetta mál hafi verið tekin. Einnig hafi stefnandi leitast við að upplýsa málið eins og frekast sé unnt og í því skyni meðal annars aflað upplýsinga frá sérfræðingum sem komið hafi að málinu. Í ljósi aðstæðna, og læknisfræðilegs ástands drengsins og stefndu, telji stefnandi önnur barnaverndarúrræði en forsjársviptingu ekki tiltæk, enda brýn nauðsyn á því að skapa drengnum öryggi og viðunandi umgjörð og heimilisaðstæður. Með hagsmuni drengsins að leiðarljósi sé það mat stefnanda að mikilvægt sé að drengurinn fari í umsjá umönnunaraðila þar sem öryggi hans sé tryggt. Það sé mat stefnanda að stuðningsúrræði á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu fullreynd og dugi ekki til að tryggja hagsmuni drengsins til frambúðar á heimili stefndu. Þá sé stefnda ekki í stakk búin til að mæta þörfum drengsins. Það sé mat stefnanda að hagsmunum drengsins sé best borgið með langtímafóstri hjá fósturfjölskyldu. Með hliðsjón af öllu framanröktu telji stefnandi að hagsmunum drengsins sé best borgið með því að stefnda verði svipt forsjá hans. Stefnandi telji það hafa sýnt sig að stefnda geti ekki veitt syni sínum þá umönnun og það heimili sem hann þarfnist og eigi skýlausan rétt á. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir barns og foreldra vegast á séu hagsmunir barnsins, og hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992. Þá eigi reglan sér stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur sé með lögum nr. 62/1994, og í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með vísan til meginreglna í barnaverndarstarfi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, og gagna málsins, geri stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá drengsins, B, sbr. a., b. og d. liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. III Af hálfu stefndu er bent á að í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 komi fram að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Meginmarkmið barnaverndarlaganna sé að börn á Íslandi búi við viðunandi aðstæður. Það þýði þó ekki að öll börn skuli búa við bestu mögulegar aðstæður, einungis að börnin búi við viðunandi aðstæður. Almenna sjónarmið barnaréttar sé að hagsmunir barnsins séu best tryggðir með því að alast upp hjá sinni eigin fjölskyldu. Á því sé byggt af hálfu stefndu að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, skuli barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu fullreynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þá skuli þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Heimildarákvæðið um forsjársviptingu samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 verði að vera stutt nægjanlegum og jafnframt ótvíræðum rökum, bæði að því er taki til a., b. og d. liða greinarinnar, og í þessu tilviki sé þeim skilyrðum ekki fullnægt. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laganna skuli því aðeins krafist sviptingar forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta. Slíkt hafi ekki verið fullreynt í máli þessu. Í læknisvottorði 6. mars 2014 gagnrýni F barnalæknir barnaverndarnefnd harðlega fyrir ófagleg vinnubrögð. Í vottorðinu segi meðal annars orðrétt: „Þessi fjölskylda þarf sannarlega stuðning til að sinna sínu barni m.a. vegna veikinda móður en það getur á engan hátt verið besta lausnin að svipta foreldra forræði, heldur skyldi miðast við að hjálpa foreldrum.“ Stefnda sé reiðubúin að þiggja alla þá aðstoð sem henni býðst til þess að hún geti séð um barn sitt. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga skuli einungis gera kröfu um forsjársviptingu að ekki sé unnt að beita öðrum vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Þau úrræði sem hafi þó verið reynd af hálfu barnaverndaryfirvalda hafi borið árangur. Því séu lagaleg skilyrði til sviptingar forsjár ekki fyrir hendi í máli þessu. Í máli þessu hafi ekki verið lögð fram ótvíræð rök þess efnis að það beri að svipta stefndu forsjá yfir barninu. Því beri að hafna kröfu stefnanda um forsjársviptingu. Samkvæmt 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu beri stjórnvöldum að stuðla að því að sameina fjölskyldur, en ekki að sundra þeim eða búa til nýjar fjölskyldur með því að taka börn af fjölskyldum þeirra og færa þau til annarra aðila. Stefnandi virðist vera búinn að ákveða að færa fósturforeldrum barn stefndu í stað þess að aðstoða stefndu af fremsta megni við að annast barn sitt. Markmið laganna sé að styrkja uppeldishlutverk fjölskyldunnar og það almenna sjónarmið að hagsmunir barna séu að öllu jöfnu best tryggðir með því að þau alist upp hjá foreldrum sínum. Það sé í samræmi við almenna meðalhófsreglu, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Það sé meginregla í íslenskum rétti að barni sé fyrir bestu að alast upp hjá kynforeldrum sínum. Í dag fari stefnda ein með forsjá barnsins. Forsjá megi skilgreina í þrjá þætti. Í fyrsta lagi feli það í sér rétt foreldra til að ráða persónulegum högum barns. Í öðru lagi feli það í sér skyldu foreldra til að annast barn sitt og í þriðja lagi feli forsjá í sér rétt barnsins til forsjár foreldra sinna. Í 4. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 komi fram að foreldrar hafi rúma heimild til að ákveða hvers konar uppeldi börn þeirra fái. Heimild þessi sé í raun í samræmi við grundvallarreglur um friðhelgi einkalífs. Í 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sé friðhelgi fjölskyldunnar lögfest. Með henni sé tryggð sú grundvallarregla að fjölskyldan fái að búa saman, foreldrar fái að annast uppeldi barna sinna án utanaðkomandi afskipta. Grundvallareglan um friðhelgi fjölskyldunnar eigi sér einnig lagastoð í 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Foreldrum sé ekki einungis tryggður réttur til þess að ráða persónulegum högum barna sinna, heldur sé þeim það einnig skylt, sbr. 4. mgr. 28. gr. laga nr. 76/2003, og í 5. mgr. sömu greinar sé tekið fram að börn eigi rétt á forsjá foreldra sinna uns þau verði sjálfráða. Með þessu sjáist að meginreglan sé sú að foreldrar skuli fara sameiginlega með forsjá barna sinna og ráða yfir högum þeirra. Þessari meginreglu séu sett takmörk með hagsmuni barnsins í huga. Hins vegar beri að gæta að því að hagur barnsins geti oft verið sá að búa hjá foreldri þrátt fyrir misfellur á aðbúnaði þess að einhverju marki. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 19/2013, komi fram í 1. mgr. 18. gr. samningsins sú meginregla að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska. Foreldrar beri aðalábyrgð á uppeldi barns. Í 5. gr. samningsins sé svo fjallað um að aðildarríkin skuli virða ábyrgð, réttindi og skyldur foreldra til að veita barninu tilhlýðilega leiðsögn og handleiðslu í samræmi við þroska barnsins. Í raun skuli afskiptum hins opinbera haldið í lágmarki. Í 9. gr. samningsins sé svo áréttað að barn skuli ekki skilið frá foreldrum sínum, nema að aðskilnaður sé nauðsynlegur með tilliti til hagsmuna barnsins. Svo sé ekki í þessu máli. Forsjársvipting sé ein sú mest íþyngjandi aðgerð sem barnaverndarnefnd geti gripið til samkvæmt barnaverndarlögum. Því sé mikilvægt að vandað sé vel til verka. Starfsmenn barnaverndar þurfi því að vinna sín störf af fagmennsku. Það geti varla talist til fagmennsku að starfsmenn stefnanda hafi heimtað að læknar sendu inn tilkynningar til þeirra um vanhæfi foreldra, eða að það geti talist fagleg vinnubrögð að túlka orð lækna með öðrum hætti en þau merki, sbr. fyrrgreint læknisvottorð F, þar sem segi meðal annars orðrétt: „Hef rætt við barnaverndarnefnd sem með nokkrum þjósti og ófaglega heimtaði að ég sendi þeim tilkynningu um að ég hefði áhyggjur af velferð þessa barns og að hann hafi ekki mætt hjá mér í tíma, ég neitaði þessu þar sem ég gat ekki samþykkt það ...“ Nauðsynlegt sé að hafa í huga að forsjársvipting sé verulega íþyngjandi ráðstöfun fyrir foreldri, sem feli í sér skerðingu á grundvallarrétti sem varinn sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Um skilyrði forsjársviptingar sé það að segja að undir a. lið 1. mgr. 29. gr. falli í raun þrjú atriði, það er dagleg umönnun, uppeldi og samskipti foreldra og barns. Einhverjum af þessum liðum þurfi að vera alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri og þroska barns. Það nægi ekki að einhverjum liðnum sé ábótavant, heldur þarf þeim lið að vera alvarlega ábótavant til að skilyrðum forsjársviptingar verði fullnægt. Í upphafi hafi stefnda vissulega verið óörugg með daglega umönnun drengsins en það hafi breyst og sé ekkert sem bendi til annars en að hún geti vel séð um daglega umönnun hans. Hún eigi ekki í neinum vandræðum með að baða drenginn, gefa honum að borða eða að klæða hann. Stefnda sýni barninu ást, umhyggju og alúð. Hún sé einnig mjög dugleg við að örva drenginn. Þannig hafi hún reynt að þroska drenginn eftir fremsta megni. Stefnda hafi farið eftir ráðum bæði frá starfsmönnum barnaverndar og frá öðrum sérfræðingum og nýtt sér þekkingu sem hún hafi meðal annars fengið eftir að hafa sótt námskeið Rauða krossins um umönnun ungbarna. Þá hafi stefnda til að mynda verið dugleg við að örva barn sitt með æfingum sem henni hafi verið kenndar af sérfræðingum. Það sé enn fremur skilyrði samkvæmt b. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga að barni sem sé sjúkt eða fatlað sé ekki tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun eða kennsla. Vissulega hafi drengurinn verið sjúkur, meðal annars með vanvirkan skjaldkirtil ásamt því að hafa litningagalla. Drengnum sé hins vegar tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun og kennsla. Stefnda hafi verið mjög dugleg við að fara með barnið til læknis. Um það vitni fyrrgreint læknisvottorð 6. mars 2014. Stefnda hafi nýtt sér þau úrræði sem sérfræðingar, svo sem læknar, hafi kennt henni til að örva og þroska barn sitt, þannig að ljóst megi vera að drengnum sé tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun og kennsla. Þessi liður eigi einungis við þegar foreldrar hirði ekki um að veita barni viðunandi læknismeðferð, sérþjálfun eða sérkennslu vegna fötlunar eða veikinda. Stefnda hafi ekki hafnað læknismeðferð og hún hafi veitt barninu alla þá sérþjálfun og sérkennslu sem því hefur boðist. Þá kveður stefnda að d. liður 1. mgr. 29. gr. laganna fjalli í raun um augljósa vanhæfni foreldra. Það þurfi að vera fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barnsins eða þroska þess sé hætta búin. Til að skilyrði þau sem komi fram í d. lið 29. gr. teljist uppfyllt þá verði það að teljast fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess geti verið hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjá, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að hegðun foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Stefnandi þurfi því að sýna fram á með óyggjandi hætti að líkamlegri eða andlegri heilsu barnsins eða þroska þess sé hætta búinn eða að breytni stefndu sé líkleg til að valda barninu alvarlegum skaða. Ef farið sé yfir helstu tilkynningar sem sé að finna í þessu máli þá snúi þær að atriðum sem auðvelt sé að laga fái stefnda viðhlítandi aðstoð frá stefnanda. Tilkynnt sé um slæma félagslega og fjárhaglega stöðu stefndu. Í þessu sambandi sé rétt að taka fram að það hafi komið til tals af hálfu starfsmanna stefnanda að það þurfi að aðstoða stefndu við að fá félagslegt húsnæði. Af einhverjum orsökum hafi það mál sofnað hjá stefnanda. Í læknabréfi E 20. september 2013 sé fyrst og fremst varpað fram ótímabærum áhyggjum. Egefi sér ýmsar forsendur. Þar segi meðal annars: „Drengurinn hefur nú þegar farið í skoðun og meðhöndlun hjá F barnalækni og innkirtlalækni barna og hefur drengurinn mætt einu sinni að ég held...“. Það sé ekki nóg að halda, menn verði að vita. Verði að segja að tilkynning sem þessi sé mjög ófagleg og ekki sé mark takandi á henni. Ekki sé annað hægt en að spyrja sig hvort E læknir hafi verið hvattur með þjósti til að senda inn tilkynningu til barnaverndar eins og gert hafi verið með F lækni. E læknir sjái ástæðu til að senda inn enn eina tilkynninguna sökum þess að barnið hafi ekki mætt í sex mánaða bólusetningu. Tilkynning þessi sé send sama dag og barnið hafi átt að mæta í bólusetningu. Úlfi detti ekki í hug að reyna að kanna hver sé ástæða þess að barnið hafi ekki mætt. Þá verði bréf Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins 12. febrúar 2014 ekki skilið öðruvísi en svo að það sé gagnrýni á stefnanda, en þar segi meðal annars orðrétt: „Starfsmenn Greiningarstöðvar munu áfram vera til samráðs, ráðgjafar og íhlutunar vegna B við starfsmenn félagsþjónustu og barnaverndar og síðar einnig inn á heimili móður og barns þegar þeim hefur verið veittur viðeigandi stuðningur og aðstæður.“ Af þessu skjali verði ekki annað ráðið en að Greiningarstöðin telji að stefnandi hafi ekki veitt stefndu viðeigandi stuðning og aðstæður. Í forsjárhæfnismati komi fram að matsmaðurinn hafi einungis hitt stefndu og barnsföður hennar í tvígang. Þann 9. desember 2013 á heimili foreldra og svo þann 6. janúar 2014 í húsnæði félagsþjónustu Sandgerðisbæjar. Af þessu sjáist að matsgerðin hafi verið unnin í miklum flýti. Eins sé óljóst hvort foreldrar hafi verið undirbúnir fyrir hana. Á þeim tíma sem matsgerðin hafi verið unnin hafi stefnda haft miklar áhyggjur af eigin heilsu, enda hafi hún þá nýlega greinst með krabbamein. Við forsjármatið hafi aðstæður verið þannig að taka verði matið með mikilli varúð. Af framannefndu megi ljóst vera að ákvæði a., b., eða d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um skilyrði til forsjársviptingar séu ekki uppfyllt hvað stefndu varði. Beri því að hafna kröfu stefnanda um að svipta stefndu forsjá yfir drengnum. Í greinargerð með frumvarpi að barnaverndarlögum sé tekið fram að barnaverndaryfirvöldum sé ekki falið það verkefni að stuðla að því að öll börn búi við bestu mögulegu aðstæður, heldur fyrst og fremst að aðstæður einstakra barna séu viðunandi. Það geti verið breytilegt á hverjum tíma og eftir almennum efnahag hvað teljist viðunandi. Markmið barnaverndarlaga sé meðal annars að tryggja að börn sem búi við óviðunandi uppeldisaðstæður fái nauðsynlega aðstoð, sbr. 2. gr. laganna. Í lögunum séu fyrirmæli um að barnaverndaryfirvöldum beri að grípa til viðeigandi úrræða þegar aðstæður barns séu óviðunandi eða líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess geti verið hætta búin vegna vanrækslu foreldris, vanhæfis eða framferðis þess. Rekist hagsmunir foreldris og barns á verða hagsmunir foreldris að víkja. Því sé mótmælt að stefnandi hafi sýnt fram á með ótvíræðum hætti að stefnda sé ekki fær um að fara með forsjá barns síns. Um lagarök vísast að öðru leyti en því sem að framan greinir til IV. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002, meginreglna barnalaga nr. 76/2003 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Jafnframt er vísað til grundvallarreglna um friðhelgi einkalífs sem varið er í 71. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa um málskostnað er byggt á 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og enn fremur á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. IV Stefnda gaf aðilaskýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Þá gáfu skýrslur vitnin D, starfsmaður barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar, M, félagsráðgjafi, G, læknir, F, læknir, J sálfræðingur, N og C. Sonur stefndu, B, er fæddur 6. mars 2013. Faðir hans og sambýlismaður stefndu er C. Stefnda og Cvoru ekki í skráðri sambúð þegar drengurinn fæddist og því fer stefnda ein með forsjá hans. Í læknabréfi E 20. september 2013 segir að drengurinn sé ákaflega linur og geti ekki borið höfuðið almennilega. Hann virðist vera með vanstarfsemi á skjaldkirtli sem skýri þó ekki öll hans einkenni. Að mati læknisins virðast foreldrar drengsins vanfærir að verulegu leyti. Í læknisvottorði G sérfræðilæknis 3. mars 2014 segir meðal annars að B sé 11 mánaða drengur með örtvöföldunar 22q11.2 heilkenni (microduplication 22q11.2 syndrome). Helstu einkenni séu mismikil þroskavandamál, vaxtarskerðing, hyptonia, heyrnartap og margvísleg vansköpun, þar á meðal á innri líffærum. Þá segir að drengurinn sé með vanstarfsemi á skjaldkirtli og sé í eftirliti hjá F lækni vegna þess. G gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hann hefði fyrst komið að málefnum B þegar hann hafi verið 6-7 mánaða og lá á Barnaspítala Hringsins. Vitnið kvaðst hafa verið beðið um að skoða drenginn til að komast að því hvers vegna hann væri svona seinn í þroska og finna greiningu á vanda hans. Vitnið kvaðst ekki hafa hitt drenginn síðan í apríl síðastliðinn. Börn sem eru með tvöföldun á litningi 22q11 eru yfirleitt með þroskavandamál. Þau eru seinþroska, með minnkaða vöðvaspennu og önnur hegðunarvandamála síðar meir. Um sé að ræða erfðasjúkdóm. Börn með sjúkdóminn þurfa sjúkraþjálfun, hlýju frá foreldrum og uppeldi eins og önnur börn. Lyfjagjöfum þarf að sinna og oft þarf að heimsækja lækna, en þetta reyni á foreldra. Þá kom fram að sjúkdóminn hefði áhrif á greind og hegðun. Mótþrói og athyglisbrestur gætu komið fram síðar án þess að víst sé að það verði alvarlegt. Búast mætti við slíkum vandamálum og þá væri mikilvægt að foreldrar geti lesið í aðstæður barnsins og fylgt þeim eftir. Vitnið staðfesti fyrir dómi læknisvottorð sem það skrifaði vegna drengsins. Afskipti stefnanda af drengnum hófust um mánuði eftir fæðingu hans vegna tilkynningar frá Landspítalans þar sem drengurinn lá dagana 19. 23. mars 2013 vegna vanþrifa hans. Fram er tekið að foreldrar drengsins séu seinfærir og að óskað sé eftir fjárhagsaðstoð og aðstoð við umönnun drengsins. Fólust afskipti stefnanda af drengnum í því að gerðar voru áætlanir samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 um meðferð málsins frá haustmánuðum 2013, sem stefnda samþykkti fyrir sitt leyti, og fólu meðal annars í sér reglubundið eftirlit, eða svonefnda tilsjón, með stefndu og heimili fjölskyldunnar. Í samantekt Félagsþjónustu Sandgerðisbæjar, Garðs og Voga 8. janúar 2014, sem gerð var í tilefni af flutningi á máli drengsins til stefnanda, segir að ljóst sé, þrátt fyrir að ýmislegt hafi áunnist og að fjárhagsleg staða foreldra sé betri, að foreldrar þurfi mikinn stuðning við að sinna eigin grunnþörfum og grunnþörfum drengsins. Foreldrar séu báðir slakir á ýmsum sviðum en styrkleiki þeirra felist einna helst í því hve vænt þeim þyki um drenginn og hve velviljug þau séu. Af málsgögnum verður ráðið að samvinna barnaverndaryfirvalda í Reykjanesbæ og í Sandgerðisbæ við stefndu hafi ekki gengið sem skyldi. Svo fór að stefnandi kvað upp úrskurð 24. febrúar 2014 um að drengurinn skyldi vistaður utan heimilis í tvo mánuði samkvæmt heimild í b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en auk þess yrði farið fram á að stefnda yrði svipt forsjá yfir drengnum samkvæmt a., b. og d. liðum 1. mgr. 29. gr. laganna. Í foreldrahæfnismati J sálfræðings, dagsettu 27. janúar 2014, segir um stefndu að samkvæmt mælingum, fengnum úr fyrirliggjandi gögnum sé stefnda með þroskaskerðingu. Í viðmóti sé stefnda óörugg, óframfærin og tilbaka. Á persónuleikaprófi komi fram að stefnda dragi upp fegraða mynd af sjálfri sér og gangist ekki við mannlegum veikleikum sem flestir hafi. Prófmyndin sýni konu sem sé með neikvætt sjálfsmat, sé sjálfsgagnrýnin og áfellist sjálfa sig fyrir misgjörðir og glötuð tækifæri. Hún kunni að vera með meiri efasamdir um hæfni sína en hún vilji vera láta. Félagslega sé stefnda ekki sterk og líklegt sé að þörfum hennar sé illa mætt í persónulegum samskiptum. Tengslahæfni hennar sé skert þar sem stefnda eigi erfitt með að setja sig í spor drengsins, lesa í líðan hans og bregðast við henni á viðeigandi hátt. Einnig segir í matinu að alvarlegir misbrestir hafi orðið á því að foreldrar drengsins sýndu staðfestu og stöðugleika, tækju ábyrgð á barninu og verðu það fyrir hættum og óþægindum. Hafi foreldrar ítrekað sýnt mikið ábyrgðarleysi og sinnuleysi varðandi mikilvæga og lífsnauðsynlega umönnun drengsins. Megi þar nefna lyfjagjöf sem hafi ítrekað farist fyrir, skeytingarleysi sem komi fram í því að þau hafi ekki sinnt því að fara með drenginn í ungbarnaeftirlit og sprautur og einnig að þau hafi ekki fylgt sjúkraþjálfun drengsins eftir. Í lokaorðum matsins segir Jþað vera mat sitt að foreldrar drengsins sýni honum ást og væntumþykju en geti ekki sinnt þörfum hans á viðunandi hátt. Foreldrarnir hafi fengið viðamikinn og daglegan stuðning félagsráðgjafa vikum saman. Stuðningurinn hafi falist í færniþjálfun og ráðgjöf um næringu og umönnun drengsins og eftirfylgni í öll úrræði vegna fötlunar hans. Hafi foreldrar ekki getað tileinkað sér þessi úrræði á fullnægjandi hátt. Til að svo megi verða þurfi að koma til mjög þéttur stuðningur og eftirfylgni við umönnun og daglegar þarfir sem drengurinn hafi. Fái þau ekki slíka aðstoð sé mikil hætta á að drengurinn alist upp við líkamlega og andlega vanrækslu. Foreldrarnir muni þurfa mikla aðstoð við að fylgja eftir þeim sérúrræðum sem fundin verða vegna sérþarfa drengsins. Áhyggjuefni sé hversu foreldrarnir séu lítið meðvituð um takmarkanir sínar sem foreldrar en það komi annars vegar á tengslaprófi og hins vegar á því að þeim hefur fundist óþarfur sá stuðningur sem þau hafa fengið inn á heimilið. Muni þessi skortur á innsæi foreldra óhjákvæmilega leiða til vanrækslu á umönnun þeirra á drengnum. J sálfræðingur gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og staðfesti áðurnefnt foreldrahæfnismat sem hún vann fyrir Fjölskyldu- og velferðarnefnd Sandgerðis, Garðs og Voga. Voru málefni drengsins og fjölskyldu hans um tíma þar til meðferðar vegna tímabundinnar búsetu stefndu hjá móður sinni í Sandgerði. Vitnið greindi frá því að um væri að ræða fatlað barn, en við vinnslu málsins hafi ekki verið að fullu ljóst hversu mikil fötlunin væri. Móðir barnsins væri eftir á í þroska og mjög sennilega faðirinn líka. Mikil inngrip hafi verið frá barnaverndarnefnd og miklar áhyggjur af velferð barnsins í umsjá foreldra. Athugun á málinu hafi leitt í ljós að full ástæða hafi verið til að hafa áhyggjur. Foreldrarnir hafi ekki haft burði til að annast grunnþarfir barnsins, þarfir sem öll börn hafa og forsjáraðilar verða að mæta til að barn geti þroskast eðlilega. Hin miklu inngrip frá barnaverndarnefnd hafi verið til að foreldrar gætu sinnt grunnþörfum barnsins. Það virtist ekki nægja þó að inngrip væru mjög mikil miðað við hvað almennt er, það er innlit tvisvar á dag í margar vikur. Að eiga fatlað barn krefst mjög mikils af foreldrum, eftirfylgni og styrks sem foreldrar drengsins hafi því miður ekki. Hag barnsins sé því best borgið hjá fólki sem geti sinnt þessum þörfum og meira en bara grunnþörfunum. Það sé alveg nauðsynlegt. Spurð um það hvort niðurstaða vitnisins í forsjárhæfnismatinu væri eins og raun bæri vitni vegna þess að móðir drengsins sé lítt móttækileg eða nánast ómóttækileg fyrir því að tileinka sér stuðning eða læra þannig að það gagnist drengnum og einkum og sér í lagi til frambúðar. Svaraði vitnið því til að eigin vitsmunaskerðing stefndu vægi þar þyngst og eitthvað í persónugerð hennar líka sem skýri þessa vanvirkni. Vitsmunlega þroskahamlað fólk geti upp að vissu marki sinnt grunnþörfum barna sinna en stefnda virðist ekki gera það, þannig að fleira komi til í tilviki stefndu en greindarskerðing. Í tilkynningu frá sjúkraþjálfara drengsins, I, 27. janúar 2014, greinir hún frá áhyggjum sínum vegna vanfærni foreldra til að sinna drengnum. Stefnda hafi skerta færni til að sinna grunnþörfum drengsins, hún sé illa fær um að halda á drengnum og sé mjög óörugg í umönnun hans. Þá hafi hún skerta færni til að klæða drenginn í og úr fatnaði. Samkvæmt bréfi Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins 12. febrúar 2014 hafi komið fram við taugalæknisfræðilega skoðun á drengnum slök vöðvaspenna, slakur hreyfiþroski og jafnir en daufir reflexar í öllum útlimum. Klínískt þroskamat bendi til þess að drengurinn sé með þroska á við 4-6 mánaða barn við níu mánaða lífaldur. Þá segir að almennri umönnun sé ábótavant þrátt fyrir stuðning af hálfu félagsmálayfirvalda. Í bréfinu segir enn fremur að stefnda hafi verið skjólstæðingur Greiningarstöðvar vegna þroskahömlunar. Hún hafi komið til athugunar vorið 2008, þá 17 ára gömul. Hún sé róleg og vel skapi farin, samviskusöm og hjálpsöm. Hún hafi greint frá migrene-höfuðverkjum og svefnerfileikum. Þroskamælingar (WISC-IVís) hafi sýnt að vitsmunaþroski hafi verið á stigi þroskahömlunar. Mælitala vitsmunastarfs hafi verið 53. Hreyfiþroski hafi verið metinn (M-ABC2) og hafi frammistaða verið í lágu meðaltali. Aðlögunarfærni í daglegu lífi hafi verið metin með Vineland í viðtali og við móður og hafi heildartalan verið 70. Þá hafi matslistar, sem stefnda og móðir hennar hafi svarað, sýnt kvíða og depurðareinkenni. Loks segir orðrétt í bréfinu, sem ritað er af K barnalækni: “Í ljósi þess að móðir drengsins hefur ekki þroska og heilsu til þess að taka við sérhæfðri ráðgjöf um þroskaörvun/íhlutun verður sérhæfðri ráðgjöf inn á heimili B hætt. Starfsmenn Greiningarstöðvar munu áfram vera til samstarfs, ráðgjafar og íhlutunar vegna B við starfsmenn félagsþjónustu og barnaverndar og síðar einnig inn á heimil móður og barns þegar þeim hefur verið veittur viðeigandi stuðningur og aðstæður.” Krafa stefnanda um að stefnda verði svipt forsjá yfir drengnum B er reist á a., b. og d. liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt tilvitnuðum stafliðum er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess að foreldrar, annað eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barns og þroska, að barni sem sé sjúkt eða fatlað sé ekki tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun eða kennsla, að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laganna skal því aðeins gera kröfu um sviptingu forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Af gögnum málsins er ljóst að úrræði samkvæmt 23. gr. laga nr. 80/2002 hafa verið reynd frá því að stefnandi hóf afskipti af málefnum drengsins um það bil mánuði eftir fæðingu hans án þess að þau hafi skilað tilætluðum árangri. Ræður þar mestu um að stefnda og barnsfaðir hennar hafa ekki náð að tileinka sér ráðgjöf og sérúrræði vegna fötlunar drengsins á fullnægjandi hátt. Einnig liggur fyrir að stuðningur og færniþjálfun hefur ekki skilað viðunandi árangri og hefur stefnda ekki náð að sinna grunnþörfum drengsins svo viðunandi sé. Þá skortir stefndu innsæi í eigin vanda. Hún á erfitt með að treysta fagfólki og vera í virkri samvinnu við það, einkum vegna þroskaskerðingar og persónuleikaröskunar. Kemur þetta fram í forsjárhæfnismati J sálfræðings, framburði hennar fyrir dómi og í bréfi Greiningar- og ráðgjafastöðvar ríkisins dagsettu 12. febrúar 2014. Með framtíðarhorfur drengsins í huga ber einnig að líta til álits G barnalæknis, þess efnis að erfiðleikar drengsins munu frekar aukast með aldrinum en minnka. Líkur séu á að drengurinn fái ADHD hegðunarvanda og muni eiga erfitt uppdráttar námslega. Þessi vandi kallar sérstaklega á að foreldri sé næmt fyrir þörfum drengsins og geti komið til móts við þær, meðal annars með mikilli samvinnu við fagaðila. Það er mat dómsins, með vísan til þess sem að framan er rakið og framburðar vitnisins J sálfræðings fyrir dóminum, að stefnda uppfylli ekki, þrátt fyrir allan þann stuðning sem tiltækur er, þær lágmarkskröfur sem gera verður til hennar sem uppalanda, þannig að hún geti veitt drengnum B, sem gögn málsins staðfesta að býr við alvarlega þroskahömlun, þau uppeldisskilyrði sem nauðsynleg eru miðað við aðstæður hans, heilsufar og þroska. Er það mat dómsins að skilyrði a., b. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í málinu. Það er enn fremur mat dómsins að öll vægari úrræði til úrbóta, stuðnings og aðstoðar við stefndu hafi verið reynd af hálfu stefnanda og Félagsþjónustu Sandgerðisbæjar, Garðs og Voga. Ákvæði 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eða 1. mgr. 18. gr. laga nr. 19/2013, sem byggt er á af hálfu stefndu, fá að mati dómsins ekki breytt þessari niðurstöðu. Samkvæmt öllu framangreindu verður að telja að hagsmunum barnsins B best borgið með því að stefnda verði svipt forsjá yfir barninu. Stefnandi krefst ekki málskostnaðar. Stefnda krefst málskostnaðar óháð gjafsóknarleyfi. Þykir rétt að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, það er málsvarnarlaun lögmanns hennar, Leifs Runólfssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 913.013 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, greiðast úr ríkissjóði. Dóm þennan kveða upp Jón Höskuldsson héraðsdómari, og sálfræðingarnir Helgi Viborg og Guðfinna Inga Eydal. D ó m s o r ð: Stefnda, A, kennitala [ ], er svipt forsjá yfir barninu B, kennitala [ ]. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hennar, Leifs Runólfssonar, héraðsdómslögmanns, samtals 913.013 krónur.
Mál nr. 525/2006	Fasteign Eignarréttur	SH og SS deildu um eignarhald á skemmu sem reist var á árunum 1985 til 1986 á jörð sem SS erfði í Grímsneshreppi. Þau voru í hjúskap sem lauk 1983 og síðar sambúð með hléum um árabil. Efnið í skemmuna var hús við Sigöldu sem SH keypti af Landsvirkjun og flutti á áðurnefnda jörð. SH reist skemmuna ásamt sonum sínum og SS. SS var þinglýstur eigandi jarðarinnar og mannvirkja á henni, þar á meðal skemmunnar. Í dóminum var meðal annars litið til þess að á skattframtali SS 1986 kæmi fram að hún hefði keypt skemmuna af SH á 500.000 krónur og að gögn málsins sýndu að hún hefði greitt af henni skatta og skyldur. Þá lágu frammi í málinu kvittanir um millifærslur á árinu 1985 frá SS til SH að fjárhæð 476.000 krónur sem SH kvittaði fyrir móttöku á. SH hafði aldrei talið skemmuna til eigna sinna á skattframtölum né greitt af henni skatta og skyldur. Loks höfðu aðilar gert samkomulag árið 2003 um afnot SH af skemmunni en jafnframt kom þar fram að SH gerði ekki kröfur til neinna eigna sem skráðar væru á nafn SS. Var krafa SS um viðurkenningu á eignarrétti að skemmunni því tekin til greina.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 4. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 20. september 2006 og var áfrýjað öðru sinni 5. október sama ár. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. desember 2006. Hún krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í héraðsdómi í tvennu lagi með þeim hætti að taka í beinni ræðu upp lýsingar aðila á málavöxtum, annars vegar úr stefnu og hins vegar úr greinargerð í héraði. Þetta er ekki í samræmi við d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og er aðfinnsluvert. Ágreiningslaust er að hin umdeilda skemma var reist á árunum 1985 til 1986. Á skattframtali gagnáfrýjanda 1986 kemur fram að hún hafi keypt skemmuna af aðaláfrýjanda á 500.000 krónur og gögn málsins sýna að hún hefur greitt af henni skatta og skyldur. Þá liggja frammi í málinu tvær kvittanir um millifærslur frá gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda að fjárhæð samtals 476.000 krónur sem aðaláfrýjandi kvittaði fyrir móttöku á í maí og júlí 1985. Aðaláfrýjandi hefur viðurkennt að hafa hvorki talið skemmuna til eigna sinna á skattframtölum né greitt af henni skatta og skyldur. Að þessum gögnum virtum ber aðaláfrýjandi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu að hann hafi ekki tekið á móti þessum greiðslum vegna skemmunnar. Honum hefur ekki tekist þessi sönnun. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Eftir þessum málsúrslitum verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi Sævar Helgason greiði gagnáfrýjanda Sigurdísi Sigurðardóttur samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms 20. mars s.l., er höfðað með stefnu birtri 18. febrúar 2005. Stefnandi er Sigurdís Sigurðardóttir, kt. 161143-3759, til heimilis að Þórisstöðum 1, Grímsnesi. Stefndi er Sævar Helgason, kt. 140946-4359, Flétturima 20, Reykjavík, en með dvalarstað að Þórisstöðum I, Grímsnesi. Dómkröfur stefnanda eru að staðfestur verði eignarréttur stefnanda að véla- og verkfærageymslu með fasteignamatsnúmeri 8719-02-00092001-220-7185, sem stendur á landi hennar Þórisstöðum I, Grímsnes- og Grafningshreppi. Þá er krafist málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Krafist er málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi og stefndi hafa um árabil átt stormasamt samband. Þau fengu leyfi Yfirborgardómarans í Reykjavík til skilnaðar að borði og sæng þann 31. október 1974. Þau eiga saman fimm börn og því hafa samskipti milli þeirra verið nokkur frá hjúskaparslitunum. Frá árinu 1974 hafa aðilar ekki búið saman. Upplýsingar frá Hagstofu Íslands (dskj. nr. 55) eru því ekki réttar að öllu leyti. Eftir 1974 bjuggu aðilar ekki saman en stefndi, sem þá bjó með annarri konu, flutti lögheimili stefnanda og barnanna, án hennar vitneskju, að Hólmgarði 56, þar sem foreldrar hans búa 1975 til 1976. Frá 15. júlí 1976 hafa þau samt ekki átt saman lögheimili skv. þjóðskrá. Árið 1979 flutti stefnandi að Þórisstöðum I í Grímsnesi, þar sem fósturforeldrar hennar bjuggu. Stefndi fór á eftir stefnanda að Þórisstöðum I og settist þar að, um tíma árið 1980. Þann 18. júlí 1983 gaf dómsmálaráðherra út leyfi til lögskilnaðar milli aðila. Þrátt fyrir skilnað aðila þá hefur stefndi stundum dvalið, mislengi í senn, að Þórisstöðum I. Þann 10. október 1983, var hús, sem þá stóð við Sigöldu keypt af Landsvirkjun. Húsið var keypt til brottflutnings og hafði stefndi milligöngu um kaupin, fyrir stefnanda, en landeigandi að Þórisstöðum I, fósturfaðir stefnanda, fjármagnaði kaupin. Áður en húsið var keypt var stefnda gerð rækilega grein fyrir því að allar framkvæmdir að Þórisstöðum I væru og yrðu eign stefnanda. Það var m.a. gert fyrir milligöngu lögmanns, þess sama og gerði erfðaskrá fyrir fósturforeldra stefnanda. Það var einnig gert fyrir milligöngu fulltrúa sýslumannsins á Selfossi. Á þessum tíma og næstu árin á eftir vann stefndi hjá stefnanda og fósturföður hennar og hlaut peningagreiðslur þar fyrir. Synir stefnanda og stefnda, fóru ásamt stefnda að Sigöldu til þess að rífa húsið, sem keypt hafði verið og var byggingarefni, sem til féll úr húsinu, flutt að Þórisstöðum I í Grímsnesi. Þann 20. apríl 1985 fjallaði bygginganefnd Grímsneshrepps um umsókn stefnanda að byggingu véla- og verkfærageymslu að Þórisstöðum I og var umsóknin þá samþykkt á grundvelli framlagðra teikninga stefnanda. Véla- og verkfæraskemma var síðan reist að Þórisstöðum I í framhaldi af því. M.a. vann stefndi við það, ásamt sonum aðila og fékk greitt fyrir þá vinnu. Efni úr húsinu frá Sigöldu var, að hluta til, notað í bygginguna ásamt öðru. Hluti hússins frá Sigöldu var seldur annað og því ekki nýttur að Þórisstöðum I. Véla- og verkfæraskemman fór í fasteignamat þann 7. maí 1986. Á skattframtali árið 1986 taldi stefnandi umrædda skemmu fram til skatts, sem sína eign, fasteignamat skemmunnar það ár nam kr. 500.000.-. Í greinargerð um eignabreytingar á skattframtalinu eru taldar upp eignir, sem stefnandi hafði keypt af stefnda, þar segir m.a. „keypti jafnframt skemmu af sama aðila fyrir kr. 500.000. Afsal fór fram 24/2 1985” . Fósturfaðir stefnanda, Ingvar Þorkelsson, ábúandi og eigandi að Þórisstöðum I, andaðist þann 24. janúar 1986. Eftir hans dag varð stefnandi eigandi að Þórisstöðum I, skv. erfðaskrá og skyldi eignin vera séreign Sigurdísar. Upp frá því hefur stefnandi verið skráð eigandi að Þórisstöðum I, ásamt öllum þeim eignum sem þar eru. Skráningin hefur verið slík bæði í veðmálabókum og fasteignamati. Þá hefur stefnandi frá árinu 1986 talið umrædda véla- og verkfæraskemmu fram sem sína eign til skatts. Jafnframt hefur eignin alltaf verið tryggð á nafni stefnanda. Á skattframtali 1987 er skemman talin fram og segir þar „skemma í smíðum”. Fasteignamat skemmunnar það ár nam kr. 681.533. Þann 6. júlí 1987 greiddi stefnandi m.a. reikning frá Byggingastofnun ríkisins, að fjárhæð kr. 14.700, um var að ræða greiðslu fyrir afnotarétt af teikningu BL-855277, aðalteikningu og burðarvirkisteikningu, vegna umræddrar skemmu og minkaeldishúss við hliðina. Þann 29. október 1988 var fasteignamati ríkisins og byggingafulltrúa uppsveita Árnessýslu tilkynnt um nýjar og breyttar fasteignir að Þórisstöðum I, þar sem fram kemur að stefnandi er tilkynntur eigandi að 246,9 m² skemmu, og 391,5 m² minkaeldishúsi að Þórisstöðum I. Stefndi hefur frá því aðilar slitu hjúskap sínum haft lögheimili í Reykjavík, a.m.k. síðustu ár að Hólmgarði 56. Hann hefur ekki dvalið með neinni reglu að Þórisstöðum I, þó hefur hann komið þangað og stundum ílengst þar í einhvern tíma. Hann hefur komið og farið eftir því sem honum hentaði, þangað til árið 1991 þegar stefnanda var nóg boðið og rak stefnda brott frá Þórisstöðum I. Frá þeim tíma kom stefnandi einungis í stuttar heimsóknir að Þórisstöðum I, m.a. til þess að heimsækja sameiginleg börn aðila. Stefndi dvaldi þó aldrei yfir nótt að Þórisstöðum I. Það mun hafa verið í október eða nóvember 2000, sem stefndi kom að Þórisstöðum I, í því skyni að hjálpa þar til við að koma upp bílskúr fyrir stefnanda. Árið 2001 samþykkti stefnandi að stefndi fengi afnot af hluta skemmunnar og var gerður skriflegur samningur um afnotin milli aðila þann 3. febrúar 2003. Fljótlega fór að bera á því að stefndi stóð ekki við skyldur sínar skv. nefndu samkomulagi og með bréfi lögmanns stefnanda dags. 25. september 2003 var skorað á stefnda að bæta þar úr. Í bréfinu var stefnda einnig tilkynnt um uppsögn samkomulagsins. Stefndi hefur farið fram með yfirgangi að Þórisstöðum I. Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 27. október 2003 var stefnda tilkynnt um riftun samkomulags aðila frá 3. febrúar s.á., á grundvelli vanefnda stefnda. Lögmaður stefnda sendi lögmanni stefnanda bréf dags. 10. nóvember 2003, þar sem riftuninni var mótmælt. Þann 3. desember 2003 lagði lögmaður stefnanda fram beiðni í Héraðsdómi Suðurlands á Selfossi um útburð stefnda, úr véla- og verkfæraskemmunni. Héraðsdómur Suðurlands hafnaði útburðarkröfu stefnanda og byggði niðurstaða dómsins á því að málsaðilar hefðu verið í sambúð með hléum frá árinu 1976 en henni hefði lokið endanlega árið 2002. (skv. staðf. frá Hagstofu Íslands dags. 18/11/2003 hafa aðilar ekki átt sameiginlegt lögheimili frá 15/ 1976) Aðilar hafa þó ekki búið saman frá árinu 1974. Þá segir dómurinn að ekki verði skorið úr ágreiningi um eignarrétt að umræddri skemmu með þeirri sönnunarfærslu sem heimiluð er í 78. gr., sbr. 3. mgr. 83. gr. l. nr. 90/1989. Stefnandi hefur ítrekað reynt að fá stefnda til þess að yfirgefa Þórisstaði I og láta af notkun umræddrar skemmu. Stefndi hefur hins vegar sótt í sig veðrið og virðist hafa ranghugmyndir um rétt sinn til dvalar í véla- og verkfæraskemmu að Þórisstöðum I. Hann hefur m.a. búið um sig í skemmunni og dvelur þar nú, nokkuð að staðaldri, þrátt fyrir að húsnæðið sé engan veginn íbúðarhæft. Búseta hans þar verður ekki liðin. Þá hefur stefndi bakað stefnanda talsvert fjárhagslegt tjón, þar sem hann hefur hindrað aðgang hennar að húsakynnunum og þá einnig að þeim hluta eignarinnar sem stefndi hefur aldrei haft til afnota, en stefnandi hafði nokkrar tekjur af útleigu skemmunnar. Það hefur hún hins vegar ekki getað gert frá árinu 2002, vegna yfirgangs stefnda. Stefndi hefur í engu sinnt áskorunum stefnanda um að yfirgefa Þórisstaði I og eru sættir með aðilum útilokaðar. Með vísan til úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands frá 7. apríl 2004 í málinu nr. A-29/2003 er stefnanda nauðsyn á að fá staðfestingu fyrir eignarrétti sínum að véla- og verkfærageymslu með fasteignamatsnúmer 8719-02-00092001-220-7185, sem stefndur á jörð hennar Þórisstöðum I í Grímsnes- og Grafningshreppi. Málsókn þessi er því nauðsynleg. Stefnandi byggir kröfu sína á því að véla- og verkfærageymsla, sem hér um ræðir sem hefur fasteignamatsnúmer 8719-02-00092001-220-7185, og stendur á landi hennar Þórisstöðum I í Grímsnes- og Grafningshreppi, hafi frá því hún var byggð verið undirorpin beinum eignarrétti hennar. Þó svo að hluti af því byggingarefni sem notað var í mannvirkið, hafi komið úr húsi því sem keypt var af Landsvirkjun, úr Sigöldu árið 1983 þá skapi það ekki með neinum hætti eignarréttindi annarra þ.m.t. stefnda að véla- og verkfæraskemmu þeirri sem hér um ræðir. Kaupin á húsinu við Sigöldu voru fjármögnuð af fósturföður stefnanda. Það hús var selt til niðurrifs. Véla- og verkfærageymsla sú er stendur nú að Þórisstöðum I, var reist með leyfi landeiganda, fósturföður stefnanda. Stefnandi fékk byggingaleyfi fyrir véla- og verkfæraskemmunni. Eignin hefur frá upphafi verið skráð á nafn stefnanda, bæði í veðmálabókum sýslumannsins á Selfossi og eins í fasteignamati. Hafa aðrir þar ekki komið til greina sem eigendur að umræddri véla- og verkfæraskemmu. Stefnandi hefur einnig frá upphafi greitt alla skatta og skyldur af fasteigninni. Stefnandi vísar til ákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem mæli fyrir um að eignarrétturinn sé friðhelgur en þá lagagrein verði að skýra með hliðsjón af 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Þá er vísað til almennra reglna samninga- og eignarréttar um vernd og stofnun eignarréttar. Málskostnaðarkrafan styðst við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og er því nauðsynlegt að tekið sé tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsatvik og málsástæður stefnda. Aðilar máls þessa hófu sambúð á árinu 1967 og gengu skömmu síðar í hjónaband. Þau skildu formlega að borði og sæng 1974 án þess að slitnað hafi upp úr sambúð þeirra. Voru þau að mestu í sambúð næstu árin og eignuðust síðasta barn sitt á árinu 1975. Rétt er eins og fram kemur í stefnu að sambúð aðila var alla tíð nokkuð stormasöm og var engu að síður með tveim stuttum hléum fram til ársins 1992. Lögskilnaður var veittur í júlí 1983 en eftir hann stóð sambúð þeirra samt óslitin til 1992 og bjuggu þau þann tíma að Þórisstöðum. Um haustið 1983 keypti stefndi af Landsvirkjun hús sem notað hafði verið sem vinnubúðir við virkjunarframkvæmdir á Sigöldu, dskj. nr. 7. Hús þetta var tekið niður og sett á grunn sem sú skemma sem um er deilt í máli þessu. Allan kostnað við niðurrif, flutning og uppsetningu á Þórisstöðum var greiddur af stefnda auk þess sem hann sá um alla vinnu sem þessu fylgdi. Fullyrðingum í stefnu um að fósturfaðir stefnanda hafi fjármagnað kaupin og að stefnda hafi verið gerð grein fyrir að allar framkvæmdir að Þórisstöðum væru eign stefnanda er mótmælt sem röngu og ósönnuðum. Fyrir liggja vinnuskýrslur og reikningar vegna niðurrifs, flutnings og uppsetningu skemmunnar á Þórisstöðum, sem sýni að stefndi sá alfarið um þær framkvæmdir. Fósturforeldrar samþykktu að stefndi fengi að byggja skemmuna á Þórisstöðum eftir nokkurt stapp um staðsetningu og lóðarstærð. Sá stefndi alfarið um að grafa grunn og steypa og uppsetningu að öðru leyti. Var á þeim tíma aldrei ágreiningur um að stefndi hafi bæði fjármagnað og byggt umræddar eignir. Stefndi sjálfur leit svo á á þessum tíma að þau væru í venjulegri sambúð enda bjuggu þau bæði að Þórisstöðum með börnum sínum auk sem nota ætti skemmuna í sameiginlegum rekstri þeirra hjóna. Eftir að fósturfaðir stefnanda féll frá á árinu 1986 héldu þau bæði áfram uppbyggingu á Þórisstöðum og byggði stefndi m.a. bílskúr og stækkaði og lagaði íbúðarhúsið að Þórisstöðum sem var í algerri niðurníðslu. Eftir 1992 var sambúð þeirra mjög stopul fram til árisins 2001 er hún komst í fastar skorður aftur og stóð óslitið fram í febrúar 2003. Við þau sambúðarslit gerðu þau með sér samning um nýtingu eignanna á jörðinni sem var nauðsynlegt þar sem stefndi hafði keypt skemmurnar en þær settar upp á jörð stefnanda. Að öðrum kosti hefði stefndi þurft að rífa skemmurnar og flytja þær með sér. Í kjölfar þessa samnings komu upp deilur milli aðila um nýtingu á eignunum sem varð til þess að stefnandi krafðist útburðar stefnda úr skemmunni, sem hann hafði til afnota skv. samkomulagi þeirra, fyrir Héraðsdómi Suðurlands sem hafnaði að krafan næði fram að ganga. Stefndi hefur lagt til að aðilar semdu um eignarhald og nýtingu eignanna, bæði eignir sem hér er deilt um sem og aðrar sem mynduðust á sambúðartíma þeirra á árunum 1983 til 2003, s.s. bílskúr sem hann byggði og breytingar á íbúðarhúsinu. Hefur stefnandi ekki verið til umræðu um slíkt og ekki fallist á opinber skipti á búi þeirra þar sem hægt væri með einfaldari hætti að fá niðurstöðu um eignir þeirra og hlutdeild hvors um sig í eignum hins. Stefndi byggir sýknukröfuna á því að hann hafi keypt skemmuna sem um ræðir, sbr. dskj. nr. 7, og sett hana upp að Þórisstöðum með samþykki þáverandi eiganda jarðarinnar. Hann hafi byggt undirstöður og fjármagnað bygginguna að öllu leyti. Stefndi hafi ekki afsalað skemmunni til stefnanda eða nokkurs annars og skráning í fasteignamati breyti engu þar um. Það er enginn ágreiningur um að eignin stendur á landi stefnanda og henni sjálfsagt í lófa lagið að krefjast að stefndi fjarlægi hana af landinu en stefnandi verður ekki sjálfkrafa eigandi vegna þess að skemman er byggð á hennar landi. Stefnandi hefur í máli þessu ekki sannað eignarrétt sinn. Hún virðist byggja eignarrétt sinn í fyrsta lagi á því að fósturfaðir hennar hafi fjármagnað kaupin og hún sem einkaerfingi hans eigi því skemmuna. Þessu er mótmælt sem röngu og ósönnuðu auk þess sem eignarréttur myndast ekki með því að leggja fram fé til kaupa annarra. Hafi hann lagt til fjármuni hefði hann átt fjárkröfu vegna þess. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að skemman sé skráð í fasteignamati á nafni stefnanda. Það myndar ekki eignarrétt og skýrist væntanlega á því að stefnandi fékk byggingarleyfið sem eigandi jarðarinnar. Skemman sem slík var keypt af stefnda og er í raun lausafé. Eignarrétturinn á því hefur aldrei færst yfir til stefnanda. Álitaefni gæti verið hvort grunnurinn teldist vera eign stefnanda að hluta eða öllu leyti enda verður hann ekki fjarlægður með góðu móti. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að í skattframtali hennar árið 1986 hafi hún talið fram umrædda skemmu sem sína eign og að hún hafi keypt hana af stefnda fyrir kr. 500.000. Stefndi mótmælir því alfarið að stefnandi hafi keypt af honum skemmuna enda hafi það ekki gerst. Skattframtal stefnanda hafi ekkert sönnunargildi auk þess sem hvorki afsal, kaupsamningur né kvittanir fyrir greiðslu á kr. 500.000 liggja fyrir sem sannað gæti kaup hennar. Eina sem þetta skattframtal sýnir er að stefndi keypti og fjármagnaði kaupin á skemmunni eins og skjalleg sönnunargögn sýna og að stefnandi hafi litið svo á að stefndi hafi keypt skemmuna. Stefndi telur að ekki sé ágreiningur um að hann hafi keypt umrædda skemmu af Landsvirkjun og sett hana upp á Þórisstöðum. Ágreiningur snúist um það hvort stefnandi eða fósturfaðir hennar hafi verið raunverulegur kaupandi og/eða hvort stefnandi hafi keypt hana síðar af stefnda. Stefndi byggir á því að enginn annar en hann hafi keypt skemmuna og reist hana á Þórisstöðum og að stefnandi hafi aldrei keypt skemmuna af honum. Sönnun fyrir öðru er alfarið stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna um eignarrétt og stofnun og vernd hans. Málskostnaðarkrafa styðst við 129. gr. laga um meðferð einkamála. Niðurstaða. Ekki er um það deilt í máli þessu að stefndi keypti 10. október 1983 hús af Landsvirkjun sem stóð við Sigöldu og hafði verið notað sem vinnubúðir við virkjunarframkvæmdir þar. Stefndi stóð fyrir því að efnið úr húsinu var flutt að Þórisstöðum I, Grímsneshreppi og þar var steyptur grunnur undir hina umdeildu skemmu og reisti stefndi hana að öllu leyti ásamt sonum aðila, þeim Ingvari og Páli. Stefnandi erfði allar eignir hjónanna Ingvars Þorkelssonar og Kristrúnar Kristjánsdóttur, fósturforeldra sinna, þar með taldar íbúðarhús og lóð að Þórisstöðum I. Stefnandi er þinglýstur eigandi jarðarinnar og mannvirkja á henni, þar með talin umrædd skemma. Á skattframtali stefnanda árið 1986 vegna tekjuársins 1985 kemur fram að hún hafi keypt tilteknar eignir af stefnda, þar með talda umrædda skemmu á 500.000 krónur og tekið er fram að afsal hafi verið fram 24. febrúar 1985. Það afsal hefur hins vegar ekki verið lagt fram í málinu. Þá hafa verið lögð fram gögn um að stefnandi hafi á árinu 1985 greitt stefnda samtals um 500.000 krónur, en ekki er tilgreint á kvittunum af hvaða tilefni þessar greiðslur fóru fram. Stefndi hefur ekki lagt fram skattframtöl því til stuðnings að umrædd skemma sé eign hans og þá hefur verið lagt fram endurrit úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík dagsett 21. mars 1995 vegna aðfararbeiðnar á hendur stefnda, en þar er haft eftir honum að hann eigi engar eignir. Einnig hefur verið lagt fram skattframtal Ingvars Þorkelssonar árið 1986 vegna tekjuársins 1985, en þar er tilgreind 95.000 króna skuld stefnda við hann. Málsaðilar gerðu með sér samkomulag 3. febrúar 2003 um afnot af umræddri skemmu og kemur þar fram að stefndi hefði afnot af tilteknum hluta skemmunnar að undanteknu svokölluðu kanínuherbergi. Skyldi tryggt að ávallt væri greið leið inn í innri hluta skemmunnar og þá var umsamið að færi rafmagnsreikningur yfir 6.000 krónur á mánuði að jafnaði yfir 1 árs tímabil, greiddi stefndi það sem umfram væri. Skyldi stefndi annast viðhald og endurbætur í samráði við stefnanda og skyldi vinnuframlagið skoðast sem þóknun fyrir aðstöðuna, en stefnandi greiddi efniskostnað. Þá var samkomulag um að stefndi gerði ekki kröfur í neinar eignir sem skráðar væru á nafn stefnanda og var samkomulagið uppsegjanlegt með þriggja mánaða fyrirvara. Málsaðilar gengu í hjónaband árið 1968 og eignuðust fimm börn saman. Þau skildu að borði og sæng árið 1974 og samkvæmt Þjóðskrá hafa þau ekki átt saman lögheimili frá árinu 1976. Lögskilnaðarleyfi var gefið út 18. júlí 1983. Þrátt fyrir þetta er ljóst af gögnum málsins að stefndi hefur eftir þetta dvalið að hluta til að Þórisstöðum I og greinir aðila á um eðli þessa sambands þeirra, en því virðist hafa lokið árið 2006. Ljóst er af gögnum málsins að stefnandi fékk byggingaleyfi fyrir skemmunni og hefur hún frá upphafi verið skráð eign hennar. Þá er því ekki mótmælt að stefnandi hafi greitt alla skatta og skyldur af skemmunni frá upphafi. Ingvar Sævarsson, sonur málsaðila, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði staðið í þeirri trú að móðir hans ætti skemmuna og þá taldi hann afa sinn hafa fjármagnað kaupin á skemmunni. Hann kvaðst hafa aðstoðað stefnda við að rífa skemmuna og reisa hana að Þórisstöðum I. Þá kvað hann móður sína hafa greitt sér fyrir þessa vinnu. Bróðir Ingvars, Páll, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði aðstoðað föður sinn við þessar framkvæmdir og taldi hann afa sinn hafa fjármagnað þær. Hann kvað móður sína hafa greitt sér verklaun. Þegar allt framanritað er virt verður að telja að stefnandi hafi fært fyrir því gild rök að hún hafi eignast umrædda skemmu eins og hún heldur fram. Ber þar sérstaklega að nefna fjárgreiðslur hennar til stefnda á árinu 1985, yfirlýsingu stefnda um eignaleysi árið 1995 og samkomulag aðila varðandi skemmuna frá 3. febrúar 2003, en þar kemur m.a. fram að stefndi geri ekki neinar kröfur um eignir sem skráðar séu á nafn stefnanda. Ber með hliðsjón af þessu að fella sönnunarbyrðina í máli þessu á stefnda og þar sem honum hefur að mati dómsins ekki tekist að færa sönnur á það að hann sé eigandi skemmunnar verða kröfur stefnanda teknar til greina. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Staðfestur er eignarréttur stefnanda, Sigurdísar Sigurðardóttur, að véla- og verkfærageymslu með fasteignamatsnúmeri 8719-02-00092001-220-7185, sem stendur á landi hennar Þórisstöðum I, Grímsnes- og Grafningshreppi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 454/2009	Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Ómerking ummæla Skaðabætur	R krafðist þess að ómerkt yrðu nánar tilgreind ummæli sem birtust í DV í júlí 2007. Voru ummælin í grein um sakamál, þar sem R var gefið að sök innflutningur á kókaíni ætluðu til söludreifingar. Var E nafngreind sem höfundur greinarinnar, en S var á þeim tíma ritstjóri blaðsins. R var sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins með héraðsdómi, sem gekk réttri viku eftir birtingu ummælanna í DV, og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti 29. maí 2008. Með þeim málalokum var því þannig hafnað að R og meðákærði hefðu í þessu tilviki orðið sannir að sök um að vera „kókaínsmyglarar“ og jafnframt að R hefði í febrúar 2007 tekið bifreið í sínar vörslur „í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað“, en þetta tvennt var fullyrt í þeim ummælum sem R leitaði ómerkingar á, án nokkurs efnislegs fyrirvara um að þær staðhæfingar væru reistar á ákæru, sem varist væri fyrir dómi. Að virtum málalokum um þá ákæru var talið að þessi ummæli hefðu falið í sér aðdróttun í garð R og voru ekki efni til annars en að verða við kröfu hans um ómerkingu þeirra. Ekki þóttu skilyrði til að ómerkja önnur ummæli, þar sem þau hefðu aðeins falið í sér lýsingu á staðreyndum, sem lágu fyrir í sakamálinu. Voru E og S dæmd í sameiningu til að greiða R 100.000 krónur í miskabætur vegna ummælanna og 50.000 krónur til að standa straum af kostnaði af opinberri birtingu niðurstöðu málsins.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2009. Hann krefst þess að ómerkt verði eftirfarandi ummæli, sem birtust í 96. tölublaði DV 5. júlí 2007, annars vegar í forsíðufyrirsögninni „Hræddir kókaínsmyglarar“ og hins vegar í grein á blaðsíðu 2: „Kókaínið var falið í bifreið sem Rúnar flutti til landsins í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað en lögregla hafði þá gert efnið upptækt og skipt því út fyrir gerviefni.“ Þá krefst áfrýjandi þess að stefndu verði gert í sameiningu að greiða sér 3.000.000 krónur, þar af 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2008 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. I Samkvæmt gögnum málsins höfðaði ríkissaksóknari mál á hendur áfrýjanda og öðrum nafngreindum manni með ákæru 11. maí 2007, þar sem áfrýjanda var gefið að sök að hafa seinni hluta árs 2006 ásamt óþekktum samverkamanni flutt til landsins 3.778,5 g af kókaíni, sem ætlað hafi verið til söludreifingar, falið í tiltekinni bifreið af gerðinni MercedesBenz, sem komið hafi með flutningaskipi 15. nóvember á því ári. Áfrýjandi hafi annast tollafgreiðslu bifreiðarinnar og tekið hana í sínar vörslur 7. febrúar 2007 í þeirri trú að fíkniefnin væru falin í henni, en lögregla hafi þá áður lagt hald á þau og komið fyrir gerviefni í þeirra stað. Áfrýjandi hafi ásamt meðákærða fjarlægt efnin úr bifreiðinni og sá síðarnefndi síðan tekið þau. Taldist þessi háttsemi þeirra varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum og var þess krafist að þeim yrði gerð refsing, auk þess að fíkniefnin yrðu gerð upptæk ásamt fyrrnefndri bifreið. Áfrýjandi og meðákærði neituðu báðir sök. Grein birtist um þetta sakamál í DV 5. júlí 2007 í tengslum við aðalmeðferð þess fyrir héraðsdómi ásamt fyrirsögn á forsíðu og var stefnda Erla Hlynsdóttir nafngreind sem höfundur greinarinnar, en stefndi Sigurjón Magnús Egilsson var á þeim tíma ritstjóri blaðsins. Á forsíðunni var stór ljósmynd af áfrýjanda og felld inn í hana fyrirsögnin „Hræddir kókaínsmyglarar“ með áberandi letri, en neðan við hana sagði að áfrýjandi ætti yfir höfði sér sjö til átta ára fangelsi vegna innflutnings á kókaíni og mætti meðákærði, sem var nafngreindur, búast við þriggja til fjögurra ára fangelsi fyrir að fjarlægja ætluð fíkniefni úr bifreið áfrýjanda. Sagði einnig að „báðir óttast hefndaraðgerðir samverkamanna gefi þeir upp nöfn þeirra“ og var síðan vísað til umfjöllunar á 2. blaðsíðu. Efst á þeirri síðu var endurtekin frásögnin, sem kom fram í undirfyrirsögninni á forsíðu, en þar fyrir neðan voru stórar ljósmyndir af áfrýjanda og meðákærða. Inn á ljósmyndina af áfrýjanda var settur texti, þar sem sagði að fyrir dómi hafi hann ekki viljað „gefa upp nafn mannsins sem hann er ákærður fyrir að hafa flutt inn fíkniefnin með. Rúnar sagðist óttast um öryggi sitt og fjölskyldu sinnar.“ Neðan við þessar ljósmyndir var síðan greinin, sem ásamt fyrirsögninni „Næstum hreint kókaín í pallbíl“ náði yfir tæplega hálfa blaðsíðu. Í fyrsta hluta greinarinnar komu meðal annars fram ummæli, sem ómerkingarkröfu áfrýjanda er beint að, en í kröfugerð hans eru þau þó ekki fyllilega höfð rétt eftir. Þessi hluti greinarinnar er eftirfarandi og eru ummælin, sem um ræðir, auðkennd hér með breyttu letri: „Ríkissaksóknari fer fram á sjö til átta ára fangelsi yfir Rúnari Þór Róbertssyni sem ákærður hefur verið fyrir innflutning á tæpum 3,8 kílóum af kókaíni ætluðum til sölu ásamt óþekktum samverkamanni. Farið er fram á þriggja til fjögurra ára fangelsi yfir ... sem einnig var ákærður í málinu fyrir að hafa í félagi við Rúnar Þór fjarlægt ætluð fíkniefni úr bifreiðinni. Kókaínið var falið í bifreið sem Rúnar flutti til landsins og tók í sína vörslu í febrúar 2007 í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað en lögregla hafði þá gert efnið upptækt og skipt því út fyrir gerviefni. Efnið var nálægt því að vera 90 prósent hreint en síðustu ár hefur lögreglan ekki fundið hreinna efni en sem nemur 43 prósentum. Fyrir dómi hélt Rúnar Þór því fram að ónefndur aðili sem skuldaði honum pening fyrir iðnaðarstörf hafi boðið sér bíl til að greiða skuldina. Hann þyrfti sjálfur að flytja bílinn inn frá Þýskalandi og borga tolla en myndi í kjölfarið eignast hentugan vinnubíl. Rúnar sagðist hafa litið á þetta sem gott boð og flutti bílinn inn á nafni félaga síns þar sem hann var sjálfur gjaldþrota. Bifreiðin, Mercedes-pallbíll frá 1997, kom til landsins í nóvember í fyrra. Þessi félagi hans bar vitni og sagðist hafa spurt Rúnar hvort innflutningurinn tengdist fíkniefnum en hann hafi neitað því.“ Áfrýjandi og meðákærði voru báðir sýknaðir af refsikröfu ákæruvaldsins með héraðsdómi 12. júlí 2007 og var jafnframt hafnað kröfu um upptöku bifreiðar, en fíkniefnin á hinn bóginn gerð upptæk. Af hálfu ákæruvaldsins var þeim dómi áfrýjað til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi 29. maí 2008 í máli nr. 435/2007. Áfrýjandi höfðaði þetta mál 17. október 2008. II Þegar ummælin, sem málið varðar, birtust í DV 5. júlí 2007 var beðið dóms í héraði í máli ákæruvaldsins á hendur áfrýjanda og öðrum manni. Þetta kom skýrlega fram í greininni, þar sem sakargiftir á hendur þeim voru raktar efnislega ásamt nokkrum meginatriðum úr sönnunarfærslu ákæruvaldsins og skýrslum þeirra við aðalmeðferð málsins. Því er ekki borið við af áfrýjanda að sú frásögn hafi í einhverju verið röng, ef frá er talinn sá hluti hennar, sem dómkröfur hans varða. Þessi skrif sneru að alvarlegu sakamáli, sem rekið var fyrir dómi í heyranda hljóði, og sætti því engum takmörkunum eftir 10. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að fjölmiðlar neyttu frelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar til að fjalla um málið, þar á meðal með því að nafngreina þá, sem sökum voru bornir. Í þeirri umfjöllun bar á hinn bóginn að gæta sérstaklega að því að það er hlutverk dómstóla að slá því föstu hvort sakaðir menn séu sannir að broti, en ekki fjölmiðla. Sem fyrr segir var áfrýjandi sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins með héraðsdómi, sem gekk réttri viku eftir birtingu ummælanna í DV, og stóð sú niðurstaða óröskuð samkvæmt dómi Hæstaréttar 29. maí 2008. Með þeim málalokum var því þannig hafnað að áfrýjandi og meðákærði hafi í þessu tilviki orðið sannir að sök um að vera „kókaínsmyglarar“ og jafnframt að áfrýjandi hafi í febrúar 2007 tekið fyrrnefnda bifreið í sínar vörslur „í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað“, en þetta tvennt var fullyrt í þeim ummælum, sem áfrýjandi leitar hér ómerkingar á, án nokkurs efnislegs fyrirvara um að þær staðhæfingar væru reistar á ákæru, sem varist væri fyrir dómi. Að virtum málalokum um þá ákæru fólu þessi ummæli í sér aðdróttun í garð áfrýjanda og eru ekki efni til annars en að verða við kröfu hans um ómerkingu þeirra. Að því er varðar önnur ummæli, sem áfrýjandi krefst að verði ómerkt, er til þess að líta að orðið „hræddir“ í fyrirsögn á forsíðu fól í sér gildisdóm og studdist að auki við ummæli, sem féllu við skýrslugjöf áfrýjanda og meðákærða í sakamálinu. Frásögn í greininni á innsíðu blaðsins um að kókaín hafi verið falið í bifreiðinni, sem áfrýjandi flutti til landsins og tók í sínar vörslur í febrúar 2007, eftir að lögregla hafði lagt hald á fíkniefnin og sett gerviefni í þeirra stað, fól aðeins í sér lýsingu á staðreyndum, sem lágu fyrir í sakamálinu. Eru því engin skilyrði til að ómerkja ummæli, sem að þessu lutu. Ef frá er talið eitt orð í forsíðufyrirsögn á blaðinu birtust ummælin, sem ómerkt eru, sem fyrr segir í grein, sem stefnda Erla var nafngreind sem höfundur að, og ber hún fébótaábyrgð á þeim samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Á hinn bóginn var enginn nafngreindur sem höfundur forsíðufyrirsagnarinnar og fellur því fébótaábyrgð vegna hennar á stefnda Sigurjón Magnús sem ritstjóra blaðsins, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Milli ummælanna í forsíðufyrirsögninni á blaðinu og greinarinnar á 2. blaðsíðu voru þau tengsl að dæma verður stefndu í sameiningu til að greiða áfrýjanda miskabætur vegna þeirra. Þegar litið er til þess að ómerking ummælanna ein út af fyrir sig réttir eins og hér stendur á hlut áfrýjanda að verulegu leyti eru þær bætur að öllu öðru virtu hæfilega ákveðnar 100.000 krónur, en sú fjárhæð ber dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga verður stefndu einnig gert að greiða áfrýjanda 50.000 krónur til að standa straum af kostnaði af opinberri birtingu niðurstöðu þessa máls, en af þeirri fjárhæð hefur hann ekki krafist vaxta. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verður staðfest. Stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Að kröfu áfrýjanda, Rúnars Þór Róbertssonar, er ómerkt orðið „kókaínsmyglarar“, sem birtist á forsíðu 96. tölublaðs DV 5. júlí 2007, og orðin „í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað“, sem birtust í grein á 2. blaðsíðu sama tölublaðs. Stefndu, Sigurjón Magnús Egilsson og Erla Hlynsdóttir, greiði í sameiningu áfrýjanda 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 100.000 krónum frá 17. október 2008 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Stefndu greiði í sameiningu áfrýjanda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2009. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 27. maí sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Rúnari Þór Róbertssyni, Flétturima 15, Reykjavík, á hendur Sigurjóni Magnúsi Egilssyni, Klapparhlíð 38, Mosfellsbæ og Erlu Hlynsdóttur, Ægissíðu 105, Reykjavík, með stefnu þingfestri 21. október 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær, að eftirgreind ummæli verði dæmd dauð og ómerk: A. Forsíðufyrirsögn í dagblaðinu DV, 96. tölublaði, 97. árg., fimmtudaginn 5. júlí 2007: „Hræddir kókaínsmyglarar“. B. Eftirfarandi ummæli í grein á bls. 2 í sama tölublaði DV: „Kókaínið var falið í bifreið sem Rúnar flutti til landsins í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað en lögregla hafði þá gert efnið upptækt og skipt því út fyrir gerviefni.“ Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 17. október 2008 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess og að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða honum 500.000 krónur til greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í þremur dagblöðum, sbr. 2. gr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða honum málskostnað. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, til vara, að stefnufjárhæðir verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir eru þeir, að á forsíðu DV, 96. tölublaði, 97. árg., hinn 5. júlí 2007, var birt stór mynd af stefnanda, þar sem hann, að eigin sögn, mætti til aðalmeðferðar sakamáls í Héraðsómi Reykjavíkur, sem höfðað hafði verið á hendur honum vegna ætlaðs innflutnings fíkniefna. Undir ljósmyndinni var fyrirsögn með stóru letri, þar sem segir: „Hræddir kókaínsmyglarar“. Nafn stefnanda var birt á forsíðu DV. Á bls. 2 í blaðinu er að finna umfjöllun um málið. Þar var jafnframt birt ljósmynd af stefnanda og nafn hans ítrekað nefnt. Í fyrrgreindri grein á bls. 2 segir m.a.: „Kókaínið var falið í bifreið sem Rúnar flutti til landsins og tók í sína vörslu í febrúar 2007 í þeirri trú að kókaínið væri á sínum stað, en lögregla hafði þá gert efnið upptækt og skipt því út fyrir gerviefni“. Stefnandi kveður, að í fyrrgreindri umfjöllun sé fullyrt að stefnandi hafi gerst sekur um innflutning kókaíns. Komi sú fullyrðing skýrt fram í forsíðu blaðsins, en þar segi að stefnandi sé hræddur kókaínsmyglari. Þegar fyrrgreind umfjöllun birtist hafði dómur ekki gengið í málinu. Hinn 12. júlí 2007 sýknaði héraðsdómur stefnanda af kröfu ákæruvaldsins og hinn 29. maí 2008 staðfesti Hæstiréttur sýknudóm héraðsdóms. Eins og fram kemur í fyrrgreindum dómi héraðsdóms fannst hinn 17. nóvember 2006 pakki með fjórum kílóum af kókaíni falið í bifreið sem stefnandi flutti inn til landsins á nafni annars manns. Stefnandi annaðist tollafgreiðslu bifreiðarinnar hinn 7. febrúar 2007, en vissi ekki, að eigin sögn, um pakkann í bílnum. Stefndu gerðu frávísunarkröfu í málinu og var þeirri kröfu þeirra hafnað með úrskurði uppkveðnum 20. mars 2009. III Stefnandi byggir kröfu sína á því, að með fyrrgreindri umfjöllun Dagblaðsins hafi verið brotið gegn rétti hans og virt að vettugi sú grundvallarregla íslensks réttar að maður teljist saklaus uns sekt hans sé sönnuð. Sú mikilvæga regla sé lögfest í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, í lögum nr. 62/1994 og 45. gr. laga nr. 19/1991. Fyrrgreind umfjöllun um stefnanda hafi verið óvægin, hvöss og beinlínis röng, enda fullyrt í blaðinu að stefnandi hafi gerst sekur um mjög alvarlegt afbrot. Þá hafi verið birt stór mynd af stefnanda á forsíðu blaðsins og minni mynd af stefnanda á bls. 2 í blaðinu. Stefnandi hafi verið sýknaður af ætluðu hegningarlagabroti og liggi því fyrir að stefnandi sé saklaus. Með fyrrgreindri umfjöllun hafi opinberlega verið vegið alvarlega að æru, frelsi og friði stefnanda. Þá hafi með umfjölluninni verið ráðist á einkalíf stefnanda, sem njóti verndar samkvæmt lögum og stjórnarskrá. Í umfjölluninni hafi falist grófar ærumeiðandi aðdróttanir af hálfu stefndu, enda ranglega fullyrt að stefnandi hefði gerst sekur um mjög alvarlegt afbrot. Stefnandi bendir á að DV sé útbreitt dagblað og séu brot stefndu því alvarlegri en ella. Þá beri einnig að hafa í huga að DV sé á sölustöðum stillt upp með afar áberandi hætti þannig að fleiri en aðeins lesendur blaðsins geti kynnt sér efni forsíðunnar. Þá hafi umfjöllunin verið sett fram gegn betri vitund og í hagnaðarskyni. Umfjöllunin hafi verið opinber og því sérstaklega vítaverð. Fyrrgreind umfjöllun hafi falið í sér mjög grófa og ólögmæta meingerð gegn persónu og æru stefnanda og hafi fyrrgreind umfjöllun valdið stefnanda miklu tjóni. Stefnandi telur að stefndu hafi með fyrrgreindri umfjöllun brotið gegn 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá hafi stefndu jafnframt brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Stefndu hafi sannanlega meitt æru stefnanda með því að fullyrða opinberlega að stefnandi hefði gerst sekur um svívirðilegan glæp. Þá telur stefnandi að stefndu hafi meitt æru hans gegn betri vitund, enda hafi þeim verið það ljóst er umfjöllunin hafi birst að stefnandi hefði ekki verið dæmdur sekur um ætlað brot og jafnframt að stefnandi hafi frá upphafi máls lýst yfir sakleysi sínu. Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 og almennu skaðabótareglunni. Byggir stefnandi á því, að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið sér tjóni enda felist í hinni ósönnu umfjöllun ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði og æru stefnanda. Um aðild stefndu vísar stefnandi til ákvæða V. kafla laga nr. 57/1956, einkum 15. gr. Stefnda Erla sé nafngreind sem höfundur umfjöllunar um stefnanda á bls. 2 í fyrrgreindu tölublaði DV og beri því ábyrgð á ærumeiðandi umfjöllun um stefnanda er þar hafi birst, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Höfundur fyrirsagnar á forsíðu fyrrgreinds tölublaðs DV hafi ekki verið nafngreindur og beri því útgefandi blaðsins eða ritstjóri ábyrgð á henni, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Stefndi Sigurjón hafi verið ritstjóri DV á þessum tíma og sé honum því stefnt til ábyrgðar á fyrirsögn á forsíðu blaðsins. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnda Erla sé höfundur fyrirsagnar á forsíðu blaðsins vegna nafngreiningar á bls. 2 í blaðinu krefst stefnandi þess, að stefnda Erla verði dæmd til að þola dóm um ómerkingu fyrirsagnarinnar og jafnframt til að greiða miskabætur, kostnað vegna birtingar dóms og málskostnað. Um lagarök vísar stefnandi til 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, XXV. kafla laga nr. 19/1940, einkum 234. gr., 235. gr., 236. gr. og 241. gr., 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga um prentrétt nr. 57/1956. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. IV Stefndu gera athugasemdir við aðild málsins. Stefndu sé báðum stefnt vegna beggja ummæla. Ljóst sé að enginn höfundur sé tilgreindur við fyrirsögn á forsíðu og getur stefnda Erla því ekki borið ábyrgð á þeirri fyrirsögn, auk þess sem um ritstjórnarefni sé að ræða. Þá geti stefndi, Sigurjón, ekki sem ritstjóri borið ábyrgð á efni sem merkt sé höfundi. Kröfu sína um sýknu byggja stefndu á því, að löggjafinn ásamt dómstólum hafi játað fjölmiðlum verulegt svigrúm til almennrar umfjöllunar um menn og málefni, enda sé tjáningarfrelsi í landinu varið af stjórnarskrá, sbr. 73. gr. laga nr. 33/1944, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995. Réttur fjölmiðla til þess að taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum skipti meginmáli fyrir almenning og fjölmiðla, en öll starfsemi fjölmiðla byggist á að afla og birta upplýsingar og skoðanir um málefni, sem almenning varði og almenningur hafi áhuga á. Sjónarmið þessi búi einnig að baki 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, og sáttmálanum sjálfum. Dómstólar hafi talið að fara beri varlega við að hefta umræðu í lýðræðislegu þjóðfélagi með refsikenndum viðurlögum. Það sé hornsteinn lýðræðis og forsenda réttarríkis að fjölmiðlar fjalli um brýn málefni með sjálfstæðum rannsóknum á upplýsandi hátt og með gagnrýni að leiðarljósi. Sjónarmið þessi beri að hafa til hliðsjónar í máli þessu þegar litið sé til þess að ummælin hafi verið birt í tengslum við aðalmeðferð alvarlegs refsimáls. Stefndu byggja á því, að ekki hafi falist ærumeiðingar eða aðdróttanir í ummælunum í skilningi 234. gr. eða 235. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Ummælin hafi verið birt þegar aðalmeðferð í opinberu refsimáli á hendur stefnanda hafi farið fram. Stefnandi hafi fellt á sig sterkan grun um aðild að innflutningi á miklu magni hættulegs fíkniefnis. Mál stefnanda hafi augljóslega verið metið svo af ákæranda, að það sem fram hefði verið komið um þátt stefnanda í því hafi verið nægilegt eða líklegt til sakfellis, svo ástæða hafi verið til að ákæra stefnanda, sbr. 112. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Ákærði hafi verið undir sterkum grun um stórfelld fíkniefnalagabrot og undir það mat hafi bæði héraðsdómur og Hæstiréttur tekið, er stefnandi var úrskurður í gæsluvarðhald. Ummælin í DV hafi á engan hátt farið út fyrir það sem stefnanda hafi verið gefið að sök meðan mál hans hafi verið þar til umfjöllunar í opnum dómsal, þar sem hver sem er hafi haft tækifæri til að fylgjast með og kynna sér efnisatriði málsins. Stefnandi hafi, á umræddri forsíðu DV, verið kallaður kókaínsmyglari. Samkvæmt ákæru hafi stefnanda verið gefið að sök að hafa ásamt ónefndum manni flutt inn verulegt magn af hreinu kókaíni, ætlað til söludreifingar. Fyrirsögn DV, sem greint hafi frá þessum ákæruefnum, hafi því á engan hátt farið út fyrir lögvarinn rétt stefndu til tjáningarfrelsis og rétt fjölmiðla til að taka við og miðla áfram upplýsingum til almennings, sbr. 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, og 10. gr. laga um Manréttindasáttmála Evrópu. Í fyrirsögninni hafi stefnanda ekki verið gefið að sök neitt annað en það sem honum hafi með ákæruskjali verið gefið að sök, en ákæruskjalið sé opinbert skjal sem hvaða aðili sem er hafi getað kynnt sér og sé birt opinberlega í dómasafni, m.a. nú á vefsíðu Hæstaréttar. Eftir að dómur hafi fallið hafi stefndu ekki sagt stefnanda vera kókaínsmyglara. Í frétt DV um málið, á bls. 2, hinn 5. júlí 2007, hafi verið vitnað nánast orðrétt til ákæruskjalsins í málinu gegn stefnanda. Samkvæmt ákærusjali hafi stefnanda verið gefið að sök að hafa flutt til landsins tæp fjögur kíló af kókaíni, ætlað til söludreifingar. Orðrétt segi í ákæruskjalinu, sem birt hafi verið opinberlega í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. júlí 2007: „Ákærði annaðist tollafgreiðslu bifreiðarinnar og tók síðan í sínar vörslur í þeirri trú að í henni væru falin framangreind fíkniefni, en lögreglan hafði þá lagt hald á efnið og komið fyrir gerviefni í þeirra stað“. Hin tilvitnuðu ummæli, er þau hafi verið rituð, hafi því ekki farið út fyrir lögvarin rétt stefndu til tjáningarfrelsis og rétt fjölmiðla til að greina frá og miðla slíkum upplýsingum, sbr. 73. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og 10. gr. laga um Mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Ummælin hafi því ekki, á þeim tíma sem þau hafi verið birt, talist ærumeiðing eða falist í þeim aðdróttun að stefnanda. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, verði ekki fallist á framagreindar málsástæður, að ummælin í DV hafi verið sönn. Reglunni um refsileysi sannaðra ummæla megi finna stað í mörgum dómum sem snúist um meiðyrði. Þrátt fyrir að stefnandi hafi verið sýknaður í opinberu refsimáli, þar sem strangar sönnunarkröfur gildi, bendi allt til þess, að stefnandi hafi átt þátt í innflutningi á miklu magni af kókaíni, þótt dómstólar í refsimálinu hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi væri saklaus. Stefnandi hafi verið sýknaður með þeim ummælum í Hæstarétti, að þótt skýrsla ákærða væri í ýmsu með ólíkindablæ yrði ekki hjá því komist að fallast á forsendur héraðsdómara fyrir því að ákæruvaldinu hefði ekki tekist að færa sönnur fyrir sakargiftum á hendur honum. Stefnandi hafi og setið í gæsluvarðhaldi í fimm mánuði, m.a. með vísan til þess að hann væri undir sterkum grun um stórfellt fíkniefnalagabrot. Bendi málavextir og málið allt til þess, sem og ummæli í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur og Hæstaréttar Íslands, að stefnandi hafi rétt sloppið við sakfellingu og hann hafi einungis verið sýknaður vegna hinna geysiströngu sönnunarreglna sem gildi í opinberum málum. Einkum hafi ráðið niðurstöðu málsins sú handvömm lögreglumanna sem önnuðust rannsóknina. Stefndu telja, að þegar málið sé metið í heild sé afar líklegt að stefnandi hafi staðið að innflutningi ólögmætra fíkniefna. Í ljósi þess að ummælin séu að öllum líkindum sönn beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Stefndu hafna því, að hafa brotið gegn rétti stefnanda og virt að vettugi reglu 2. mgr. 70. gr. Stjórnarskrá Íslands, nr. 33/1944, um að hver maður teljist saklaus uns sekt sé sönnuð. Regla þessi tryggi einungis réttláta málsmeðferð fyrir dómstólunum og tryggi sakborningum ákveðna stöðu gagnvart ákæruvaldinu í opinberu refsimáli. Stefndu geti því ekki talist hafa brotið reglu þessa og geti slíkar fullyrðingar ekki haft nein áhrif í máli þessu. Stefndu byggja og á því, að skilyrði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, séu ekki uppfyllt. Stefndu hafi einungis fjallað um mál stefnanda meðan það hafi verið til meðferðar í opnum dómsal, með því að vitna til ákæruefna. Það hafi og aðrir fjölmiðlar gert, sem einnig hafi birt myndir af stefnanda. Í umfjöllun stefndu hafi því ekki falist ólögmæt meingerð gegn friði hans, frelsi eða æru. Frásögn af opnu þinghaldi geti ekki talist saknæm og ólögmæt meingerð, eins og haldið sé fram í stefnu. Líkur séu og á því að stefnandi hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem lýst hafi verið í DV. Af þeim sökum geti hann ekki átt kröfu á greiðslu miskabóta. Ef ekki verði talið upplýst að stefnandi hafi gerst sekur um háttsemina, byggja stefndu á því, að ljóst sé að stefnandi hafi fellt á sig grun um brot gegn almennum hegningarlögum. Stefndu vísa til þess að sá grunur hafi verið svo sterkur, að ákveðið hafi verið að ákæra stefnanda, en slík ákvörðun hefði aðeins verið tekin ef líkur hafi verið á sakfellingu, sbr. 112. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Stefndu hafi einungis vitnað til gagna málsins í umfjöllun sinni og þar sem stefnandi hafi fellt á sig svo sterkan grun um fíkniefnainnflutning geti stefndu ekki hafa valdið honum miska með umfjöllun sinni. Til vara krefjast stefndu þess, ef talið verði að ummælin hafi verið meiðandi fyrir stefnanda og honum beri miskabætur vegna þess, að miskabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Miskabótakrafan sé ekki í neinu samræmi við dómvenju á Íslandi. Tilefni hafi verið til umfjöllunarinnar á þeim tíma sem greinin hafi birst, og umfjöllunin hafi átt erindi til almennings í ljósi aðstæðna og umfjöllunar á þeim tíma. Af þeirri ástæðu sé krafist að miskabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega, enda hafi verið um að ræða minniháttar brot gegn stefnanda. Stefndu krefjast þess, verði ekki fallist á sýknukröfu þeirra, að krafa stefnanda um greiðslu vegna birtingar dóms verði lækkuð verulega. Telja þau kröfuna allt of háa miðað við þann kostnað, sem fylgi birtingu dóms, en kostnaður við slíka birtingu sé langtum minni heldur en krafa stefnanda segi til um. Þá telja þau, að einungis þurfi að birta dómsorðið en ekki dóminn í heild sinni, verði á annað borð fallist á kröfu stefnanda vegna ummælanna. Stefndu mótmæla sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti. Engin rök hafi verið færð fram um það hvers vegna dráttarvaxtakrafa miðist við 17. október 2008. Einungis sé vísað til 1. mgr. 6. gr. laganna, sem kveði á um vaxtafót. Krefjast stefndu þess, verði fallist á kröfu stefnanda, að upphaf dráttarvaxta verði miðað við dómsuppsögudag. Um lagarök vísa stefndu til 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 57/1956, einkum 15. gr. laganna. Þá vísa stefndu til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, 73. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sem og 10. gr. laga um Mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á 129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. V Stefnandi hefur stefnt stefndu til ómerkingar á fyrrgreindum ummælum, greiðslu miskabóta, greiðslu kostnaðar við birtingu dóms og málskostnaðar. Ummæli þessi birtust annars vegar í forsíðufyrirsögn í dagblaðinu DV og hins vegar í umfjöllun stefndu Erlu á bls. 2 í sama blaði. Í dómkröfum er ekki sundurliðað hvort hinna stefndu beri ábyrgð á hvaða ummælum. Í stefnu gerir stefnandi nánari grein fyrir aðild stefndu að hvorum ummælunum um sig. Verður því að telja að aðild stefndu sé nægilega skýr og með vísan til 15. gr. prentlaga nr. 57/1956, ber stefnda Erla Hlynsdóttir ábyrgð á umfjöllun sem krafist er ómerkingar á í B-lið dómkröfu stefnanda, en hún er nafngreindur höfundur greinarinnar, þar sem ummælin birtust. Hins vegar er ekki nafngreindur höfundur fyrirsagnar á forsíðu blaðsins, sem krafist er ómerkingar á í A-lið dómkröfu stefnanda. Ber því stefndi Sigurjón, sem ritstjóri blaðsins, ábyrgð á þeim, í samræmi við 3. mgr. 15. gr. sömu laga. Kröfur stefnanda eru tilkomnar vegna umfjöllunar í DV um sakamál, þar sem stefnandi var ákærður fyrir ætlaðan innflutning fíkniefna. Krafa um ómerkingu styðst við 241. gr. almennra hegningarlaga og miskabótakröfu sína byggir stefnandi á því að í ofangreindum ummælum hafi falist ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs stefnanda og frelsi hans og byggir á 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með fyrrgreindri umfjöllun DV og ummælunum er birtust þar í fyrirsögn „Hræddir kókaínsmyglarar“ með stórri ljósmynd af stefnanda, þar sem hann var á leið í dómsal, er og greint frá því á forsíðu, að stefnandi eigi yfir höfði sér 7 til 8 ára fangelsi vegna innflutnings á kókaíni og er vísað í umfjöllun um málið á bls. 2 í blaðinu. Í umfjöllun stefndu, Erlu, á bls. 2 í blaðinu, er greint frá því sem fram kom við yfirheyrslur yfir ákærða og meðákærða í opinberu máli sem höfðað var á hendur stefnanda vegna fíkniefnainnflutnings sem og því sem fram kom í ákæruskjalinu. Er umfjöllunin í samræmi við það sem síðar var greint frá í dómi héraðsdóms í máli ákærða. Tjáningarfrelsið nýtur verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, þótt því séu settar skorður í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir að tjáningarfrelsinu megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar nýtur einkalíf manna, heimili og fjölskylda friðhelgi. Þegar skarast fyrrgreindir hagsmunir stefndu af því að njóta tjáningarfrelsis og hagsmunir stefnanda af því að njóta friðhelgi einkalífs síns, ber að líta til þess hvort hið birta efni sem stefndu bera ábyrgð á, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umdeild ummæli birtust í umfjöllun blaðsins um opinbert mál, þar sem stefnanda hafði verið gefinn að sök alvarlegur glæpur. Réttarhaldið var opið almenningi og þeim sem vildu á hlýða, eins og tíðkanlegt er, og er frásögn stefndu í samræmi við það sem þar kom fram. Verður að telja það eðlilegt að færðar séu fréttir af sakamálum sem til meðferðar eru í dómstólum landsins og þátt í störfum fréttamanna. Verður ekki gerð sú krafa að beðið sé niðurstöðu dómsmáls áður en greint er frá málinu. Breytir þar engu um þó svo stefnandi hafi síðar verið sýknaður af ákærunni. Verður því að telja að hið birta efni hafi á þeim tíma, sem það var birt, átt erindi við almenning og hafi haft fréttagildi. Þó svo fyrirsögn á forsíðu sé færð í stílinn verður að líta til þess, að þar er vitnað í það sem fram kom við yfirheyrslu yfir stefnanda í sakamálinu, þ.e. að hann vildi ekki gefa upp nafn mannsins sem stefnandi var ákærður fyrir að hafa flutt inn fíkniefni fyrir, þar sem hann óttaðist um öryggi sitt og fjölskyldu sinnar. Þegar allt framangreint er virt verða ummælin því ekki talin hafa verið móðgandi eða meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga eða falið í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Þá verða þau ekki talin hafa verið ólögmæt meingerð gegn persónu hans og æru. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu málsins þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 1. desember 2009. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Sigurjón Magnús Egilsson og Erla Hlynsdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Rúnars Þórs Róbertssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Rúnars Þórs Róbertssonar, 400.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, Þorsteins Einarssonar hrl., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 770/2015	Umboðssvik Bókhaldsbrot Ársreikningur Skilorð Dráttur á máli Frávísunarkröfu hafnað	G voru gefin að sök umboðssvik með því að hafa sem eigandi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður B ehf. misnotað aðstöðu sína og ráðstafað frá félaginu, til annarra félaga sem G var í fyrirsvari fyrir, 31 fasteign sem félagið leigði út án þess að nokkurt endurgjald hefði komið fyrir og án þess að áhvílandi lánum væri skuldskeytt. Þá var G gefið að sök bókhaldsbrot með því að hafa látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhaldsgögn B ehf. vegna starfsemi þess á árinu 2008 og nánar tilgreind brot gegn lögum um ársreikninga. Kröfu G um frávísun málsins var hafnað. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að B ehf. hefði hvorki orðið fyrir tjóni né hefði skapast veruleg fjártjónshætta við það eitt að félagið hefði misst eignarhald á umræddum fasteignum, enda yrði með hliðsjón af saksókninni að leggja til grundvallar að engin af eignunum hefði hrokkið fyrir áhvílandi skuldum. Skipti þá engu þótt ekki hefði verið aflað samþykkis veðhafa fyrir skuldskeytingu þannig að B ehf. yrði leyst undan áhvílandi skuldum. Hins vegar hefði ráðstöfunin falið í sér að félagið var svipt leigutekjum af eignunum og þar með rekstrargrundvelli sínum. Var G því sakfelldur fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var það engu talið breyta um refsinæmi brotsins þótt G hefði notað fjármunina til viðhalds og framkvæmda á eignunum. Þá var G sakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 145/1994 um bókhald með því að hafa látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhald B ehf. vegna starfsemi þess á árinu 2008 og fyrir brot gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga með því að hafa látið undir höfuð leggjast að láta fylgja yfirlit um sjóðsstreymi með ársreikningi félagsins sama ár. Hins vegar var G sýknaður af ákæru um brot gegn síðastgreindum lögum fyrir að hafa greint rangt frá í skýrslu stjórnar í ársreikningi B ehf. 2008 og fyrir rangfærslu í efnahagsreikningi ársreiknings félagsins sama ár. Var refsing G ákveðin fangelsi í 1 ár en meðal annars með hliðsjón af því hve langt var um liðið frá því að brotin voru framin var refsingin skilorðsbundin til tveggja ára.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. október 2015. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi semhonum er gefin að sök í ákæru og refsing hans þyngd.Ákærði krefst þess aðallega aðmálinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af öllumkröfum ákæruvaldsins. Að því frágengnu krefst ákærði þess að honum verði ekkigerð refsing en að öðrum kosti að héraðsdómur verði staðfestur. Að því frátöldukrefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa.IÍ I. kafla ákæru málsins eruákærða gefin að sök umboðssvik með því að hafa á tímabilinu 6. júní til 24.október 2008 sem eigandi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf.misnotað aðstöðu sína og ráðstafað frá félaginu 31 fasteign sem félagið leigðiút án þess að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir og að lánum, sem hvíldu áeignunum, hafi verið skuldskeytt. Þessum eignum hafi verið ráðstafað til félagasem ákærði var í fyrirsvari fyrir og höfðu þann tilgang að reka og leigja útfasteignir. Með þessu hafi Bílakot ehf. orðið fyrir tjóni þar sem félagið hafiverið svipt öllum tekjum og um leið rekstargrundvelli. Í II. kafla ákærunnar erákærða gefið að sök bókhaldsbrot með því að hafa sem framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuð leggjast að varðveitabókhaldsgögn félagsins vegna starfsemi þess á árinu 2008. Loks eru ákærða íIII. kafla ákærunnar gefin að sök í þremur liðum nánar tilgreind brot gegnlögum um ársreikninga.Málsatvikum er skilmerkilega lýstí hinum áfrýjaða dómi. Með honum var ákærði sýknaður af því broti sem honum vargefið að sök í I. kafla ákærunnar en sakfelldur eftir II. kafla hennar. Þá varákærði fundinn sekur um eitt af þeim brotum sem honum var gefið að sök í III.kafla ákærunnar en sýknaður að öðru leyti.IIViðmeðferð málsins í héraði krafðist ákærði þess að málinu yrði vísað frá dómi, enþeirri kröfu hafnaði dómurinn með úrskurði 24. febrúar 2015. Ákærði gerir semfyrr segir aðallega sömu kröfu hér fyrir dómi.Ákærði reisir kröfu sína umfrávísun fyrst í stað á því að ákæran á hendur honum lýsi ekki refsiverðumverknaði. Verknaðarlýsing hennar sé óskýr og fullnægi ekki c. og d. lið 1. mgr.152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af efni ákærunnar, sem tekin erupp orðrétt í héraðsdómi, verður glögglega ráðið hvaða refsiverða háttsemiákærða er gefin að sök og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerstbrotlegur við. Verður því ekki fallist á þessa röksemd ákærða fyrir frávísunmálsins.Í annan stað byggir ákærði kröfusína um frávísun á því að ákæran sé ekki í samræmi við gögn málsins. Þessu tilstuðnings heldur ákærði því fram að lýsing á atvikum fái ekki staðist í ljósigagna málsins. Einnig beri gögnin með sér að skattframtal Bílakots ehf. og skilá ársreikningum félagsins hafi verið til fyrirmyndar. Þannig hafi félög í eiguákærða fært bókhald lögum samkvæmt og skilað skattframtölum og ársreikningum áréttum tíma og án sérstakra athugasemda skattyfirvalda. Þá telur ákærði aðrannsókn málsins sé verulega áfátt og að við hana hafi ekki verið gætthlutlægni og meðalhófs. Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr.88/2008 er markmið rannsóknar sakamáls að afla allra nauðsynlegra gagna tilþess að ákæranda sé fært að ákveða hvort sækja skuli mann til sakar, svo og aðafla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Að rannsókn lokinni tekurákærandi ákvörðun um hvort sækja skuli sakborning til sakar og telji hann þaðsem fram er komið nægilegt eða líklegt til sakfellis höfðar hann mál á hendurhonum, sbr. 145. gr. laganna. Ákærandi hefur metið rannsókn málsinsfullnægjandi og á grundvelli hennar gefið út ákæru. Ákvörðun ákæranda þar að lútandifelur í sér beitingu hans á valdheimildum á grundvelli laga og getur eðli málssamkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins. Jafnframt er þessað gæta að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhaghvílir á ákæruvaldinu eftir 108. gr. laganna og verður það að bera hallann afþví ef rannsókn máls er ábótavant og ákæra af þeim sökum ekki reist ánægjanlega traustum grunni. Það sama gildir ef ákæran er að einhverju leyti íósamræmi við gögn málsins. Loks eru ekki efni til að fallast á það með ákærðaað rannsókn málsins beri þess merki að ekki hafi verið gætt að þeirrihlutlægnisskyldu sem leiðir af 2. mgr. 53. gr. laganna. Samkvæmt þessu verðurhafnað kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi. IIIUm refsinæmi umboðssvika fereftir 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar segir að misnotimaður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað er annar maður verðurbundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, varði það fangelsi alltað 2 árum. Ef sakir eru mjög miklar má þyngja refsingu í allt að 6 árafangelsi. Í lögskýringargögnum kemur fram að ákvæðið um misnotkun aðstöðu, tilað gera eitthvað er annar maður verður bundinn við, eigi ekki einungis við umumboð, heldur og aðra raunverulega aðstöðu til þess að gera eitthvað er bindurannan mann. Þar segir einnig að ákvæðið sé sett til verndar því að menn er hafiá hendi fjárreiður fyrir aðra, svo sem fjárhaldsmenn, framkvæmdastjórar félagaeða stofnana, misnoti aðstöðu sína sér eða öðrum til hags en umbjóðanda sínumtil tjóns. Í samræmi við það sem hér hefurverið rakið fela umboðssvik í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eðatrúnaðar til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, sem annar maður eðalögaðili verður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og íauðgunarskyni. Felur brotið í sér þrjú efnisatriði, en þau eru í fyrsta lagi aðgerandi hafi verið í aðstöðu til að skuldbinda annan aðila, í öðru lagi að hannhafi misnotað aðstöðu sína og í þriðja lagi að ráðstöfun hafi valdið tjóni eðaí öllu falli haft í för með sér verulega fjártjónshættu. Ákærði var framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurBílakots ehf., auk þess sem hann var eigandi félagsins, þegar hann ráðstafaði31 fasteign frá því á tímabilinu 6. júní til 24. október 2008, eins og nánar errakið í I. kafla ákærunnar. Að því gættu var hann í aðstöðu til að skuldbindafélagið og er það ágreiningslaust í málinu.Við mat á því hvort ákærði hafi semeini eigandi Bílakots ehf. misnotað aðstöðu sína með því að ráðstafa fasteignumfrá félaginu er þess að gæta að einkahlutafélög eru eftir ákvæðum laga um þaunr. 138/1994 sjálfstæðar lögpersónur. Þótt slíkt félag lúti forræði hluthafa,sem hafa hagsmuni af hlutafjáreign sinni og réttindum sem hún veitir, tengistfélagið ekki að öðru leyti fjárhag hluthafa vegna takmörkunar á ábyrgð þeirra áskuldbindingum þess, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994. Fjárhagslegirhagsmunir af einkahlutafélagi snúa á hinn bóginn fremur að lánardrottnum þessog hvílir sú meginskylda á félagi að haga ráðstöfunum sínum á þann veg aðhagsmuna þeirra sé gætt. Í því felst meðal annars að óheimilt er að geranokkrar þær ráðstafanir sem eru fallnar til þess að afla hluthöfumótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins, sbr. 1. mgr. 51. gr. laganna.Samkvæmt þessu verður við mat á því hvort sá sem er í aðstöðu til að ráðagerðum einkahlutafélags hafi misnotað þá aðstöðu, þannig að varði við 249. gr.almennra hegningarlaga, að horfa til hagsmuna félagsins sem sjálfstæðrareiningar og þar með einnig lánardrottna þess en ekki samsama félagið viðhluthafa í því, sbr. dóm Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015.Í ákærunni er miðað við aðandvirði þeirra fasteigna sem ákærði ráðstafaði frá Bílakoti ehf. hafi numið518.775.329 krónum, en sú fjárhæð er miðuð við bókfært verð 23 eigna ogfasteignamat átta eigna. Áhvílandi heildarskuldir á eignunum hafi hins vegarnumið 616.878.859 krónum þegar eignunum var ráðstafað. Af hálfu ákæruvaldsinser miðað við að veðskuldir er hvíldu á hverri eign fyrir sig hafi numið hærrifjárhæðum en andvirði hennar á þessum tíma. Af því leiðir að Bílakot ehf. varðhvorki fyrir tjóni né skapaðist veruleg fjártjónshætta við það eitt að félagiðmissti eignarhaldið, enda verður með hliðsjón af saksókninni að leggja til grundvallarað engin af eignunum hafi hrokkið fyrir áhvílandi skuldum. Skiptir þá engu þóttekki hafi verið aflað samþykkis veðhafa fyrir skuldskeytingu þannig að Bílakotehf. yrði leyst undan áhvílandi skuldum. Verður í því tilliti að miða við aðmarkaðsverð eignanna kæmi að fullu til frádráttar áhvílandi skuldum ef veðhafarleituðu fullnustu í þeim með nauðungarsölu, sbr. 57. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Á hinn bóginn fól ráðstöfunin í sér að félagið var sviptleigutekjum af eignunum og þar með rekstrargrundvelli sínum. Með þessu varðfélagið af tekjum sem samtals námu 60.863.124 krónum, eins og ákærði hefurgengist við eftir að ákæruvaldið hafði lækkað þá fjárhæð sem að þessu snýr íverknaðarlýsingu ákærunnar um 450.000 krónur. Um refsinæmi þessa brots breytirengu þótt lagt verði til grundvallar að ákærði hafi notað alla þessa fjármunitil viðhalds og framkvæmda á eignunum, en því hefur ákæruvaldið ekki mótmælt.Að þessu marki verður ákærði sakfelldur eftir I. kafla ákærunnar fyrir að hafamisnotað aðstöðu sína sem fyrirsvarsmaður Bílakots ehf. og valdið með þvífjártjóni. Varðar brotið við 249. gr. almennra hegningarlaga.IVMeð skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður ákærði sakfelldur í samræmi við II. kafla ákærunnar fyrirað hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuðleggjast að varðveita bókhald félagsins vegna starfsemi þess á árinu 2008 ísamræmi við II. kafla laga um bókhald nr. 145/1994. Af þessu leiðir aðógerningur er að rekja bókhaldsfærslur til viðskipta og byggja bókhaldsbækur áþeim, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laganna, eins og þeim var breytt meðlögum nr. 37/1995. Skiptir þá engu þótt ársreikningur 2008 hafi verið tekinnsaman fyrir félagið, enda verða niðurstöður hans ekki sannreyndar án þess aðbókhaldið sé fyrir hendi. Varðar brotið því við umræddan 2. tölulið 1. mgr. 37.gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, en slík brot eru ætíð meiri háttarsamkvæmt upphafsorðum 1. mgr. 37. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður brotiðjafnframt heimfært til 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.VÍ 1. tölulið III. kafla ákærunnarer ákærða gefið að sök brot gegn nánar tilgreindum ákvæðum laga nr. 3/2006 umársreikninga með því að hafa í september 2009 sem framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður Bílakots ehf. rangfært ársreikning félagsins fyrir árið 2008 meðþví að tilgreina í efnahagsreikningi að langtímaskuldir væru „0“ þegar hiðrétta væri að langtímaskuldir væru verulegar vegna skuldbindinga sem hvíldu áfasteignum sem ráðstafað hafði verið frá félaginu án endurgjalds. Héraðsdómur,sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst að þeirri niðurstöðu, miðað viðráðstöfun á fasteignum félagsins á árinu 2008, að rétt hefði verið að færa afefnahagsreikningi verðmæti eignanna og fjárhæð veðskulda. Jafnframt hefði aðréttu lagi átt að gera grein fyrir í skýringum í ársreikningi þeimskuldbindingum sem á félaginu hvíldu vegna ráðstöfunar á eignunum.Efnahagsreikningurinn hefði því verið réttur hvað ákæruefnið varðar. Samkvæmtþessu verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að sýkna ákærða af þessumákærulið, enda kemur ekki til greina að sakfella hann fyrir atriði sem lúta aðgerð annarra þátta í ársreikningnum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.Ákærða er í 2. tölulið III. kaflaákærunnar gefið að sök brot gegn tilgreindum ákvæðum laga nr. 3/2006 með því aðhafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. greint svo frá ískýrslu stjórnar í ársreikningi félagsins 2008 að ákveðið hefði verið að stofnanýtt eignarhaldsfélag um fasteignir félagsins og selja þær úr því á bókfærðuvirði þegar raunin var að þeim var ráðstafað án endurgjalds og án þess aðáhvílandi lánum væri skuldskeytt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður staðfest sú niðurstaða að sýkna ákærða af þessum ákærulið.Loks er ákærða í 3. tölulið III.kafla ákærunnar gefið að sök brot gegn tilteknum ákvæðum umræddra laga með því aðhafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undir höfuðleggjast að láta fylgja yfirlit um sjóðsstreymi með ársreikningi félagsins2008. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu aðársreikningurinn hafi verið ófullnægjandi af þessari ástæðu. Með vísan til 1.mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga verður brot þetta talið varða við 3. tölulið1. mgr. 122. gr., sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr. 3/2006, svo sem þeim varbreytt með 71. gr. laga nr. 73/2016. Aftur á móti er brotið ekki meiri háttarþannig að það varði jafnframt við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.VIÁkærði hefur unnið sér tilrefsingar með umboðssvikum, meiri háttar broti gegn lögum um bókhald og brotigegn ákvæðum laga um ársreikninga.Ákærði er 74 ára að aldri oghefur ekki áður hlotið refsidóm. Brotin framdi hann á árunum 2008 og 2009, enkæra var send embætti sérstaks saksóknara með bréfi skiptastjóra þrotabúsBílakots ehf. 28. febrúar 2012. Þótt rannsókn málsins hjá lögreglu hafi veriðumfangsmikil og tímafrek ber að líta til þess við ákvörðun refsingar að langter um liðið frá því brotin voru framin. Þá horfir ákærða að sínu leyti tilmálsbóta að tekjur þær sem umboðssvik hans lutu að munu að öllu leyti hafarunnið í rekstur þeirra eigna sem tilgreindar eru í I. kafla ákærunnar.Samkvæmt þessu verður refsing ákærða, sem tiltekin verður eftir reglum 77. gr.almennra hegningarlaga, ákveðin fangelsi í eitt ár, en hún verður bundinskilorði eins og greinir í dómsorði.Ákærða verður gert að greiðasakarkostnað í héraði sem eru málsvarnarlaun verjanda hans með þeirri fjárhæðsem þar var ákveðin.Ákærði verður dæmdur til aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns,sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, GunnarÖrn Haraldsson, sæti fangelsi í eitt ár, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsþessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiðimálsvarnarlaun verjanda síns í héraði 9.207.000 krónur.Ákærði greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, 2.775.021 krónu, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns, 2.232.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 29. september 2015.Mál þetta, sem var dómtekið 1.þ.m., er höfðað með ákæru sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. 135/2008,útgefinni 22. ágúst 2014, á hendur Gunnari Erni Haraldssyni, kt. [...],Smiðjuvegi 4a í Kópavogi.Í I. kafla ákæru er ákærði sótturtil saka fyrir umboðssvik „með því að hafa, á tímabilinu 6. júní til 24.október 2008, sem eigandi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaðureinkahlutafélagsins Bílakots, kennitala [...], sem var leigufélag og hafði aðaðalstarfsemi að eiga, reka og leigja út fasteignir, misnotað aðstöðu sína ográðstafað frá félaginu 31 fasteign, sem voru að andvirði 518.775.329 króna, semfélagið leigði út, án þess að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir og að lánum,sem hvíldu á viðkomandi fasteignum, hafi verið skuldskeytt. Námu áhvílandiheildarskuldir fasteignanna við ráðstöfun þeirra samtals 616.878.859 krónum.Fasteignunum var öllum ráðstafað til félaga sem ákærði var í fyrirsvari fyrirog höfðu þann tilgang að reka og leigja út fasteignir en um var að ræðaeinkahlutafélagið X, kennitala [...], þar sem ákærði gegndi starfistjórnarformanns og framkvæmdastjóra, einkahlutafélagið Y, kennitala [...], þarsem ákærði gegndi starfi stjórnarmanns og framkvæmdastjóra, ogeinkahlutafélagið Z, kennitala [...], þar sem ákærði gegndi starfistjórnarformanns og framkvæmdastjóra. Um var að ræða eftirtaldar fasteignir:Ráðstöfuntil X ehf. 6. júní 2008 ) Smiðjuvegur 4a í Kópavogi,fasteignanúmer 206-5239. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 16.053.989 krónur. 2) Smiðjuvegur 4a í Kópavogi,fasteignanúmer 223-7134. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 10.355.340 krónur.3) Smiðjuvegur 6 í Kópavogi,fasteignanúmer 225-8562. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 43.240.000 krónur. Ráðstöfuntil X ehf. 10. júní 20084) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5625. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 9.385.000 krónur. 5) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer228-3445. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var23.023.000 krónur. Ráðstöfun til Xehf. 15. júní 20086) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5619. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var21.150.000 krónur. 7) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5623. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var21.620.000 krónur. Ráðstöfun til Xehf. 16. júní 20088) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5640. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 13.295.000 krónur.Ráðstöfun til Yehf. 21. júní 20089) Blöndubakki 6 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7514. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 15.106.000 krónur. 0) Ferjubakki 2 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7620. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 15.035.000 krónur. 1) Ferjubakki 8 í Reykjavík, fasteignanúmer204-7641. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var12.596.000 krónur. 2) Grýtubakki 2 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7678. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 12.831.000 krónur. 3) Grýtubakki 18 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7732. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 16.005.000 krónur. 4) Hjaltabakki 28 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7875. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 13.195.000 krónur. 5) Hjaltabakki 28 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7878. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 13.286.000 krónur. 6) Kríuhólar 4 í Reykjavík, fasteignanúmer204-9001. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var13.832.000 krónur. 7) Sólheimar 23 í Reykjavík,fasteignanúmer 202-1530. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 17.072.000 krónur. 8) Torfufell 25 í Reykjavík,fasteignanúmer 205-2911. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 11.446.000 krónur. Ráðstöfun til Zehf. 17. júlí 20089) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5433. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 8.380.000 krónur. 20) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5614. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 10.355.000krónur. 21) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5615. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var20.210.000 krónur.22) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5616. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 8.300.000krónur. 23) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5617. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var11.656.000 krónur. 24) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5621. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var10.810.000 krónur. 25) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer228-3449. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var23.500.000 krónur. 26) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5637. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 18.210.000krónur. 27) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5638. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 18.100.000krónur. 28) Miðhraun 14 í Garðabæ, fasteignanúmer225-5639. Fasteignamat eignarinnar um áramótin 2007/2008 var 18.080.000krónur. Ráðstöfun til Xehf. 20. júlí 200829) Smiðjuvegur 4a í Kópavogi,fasteignanúmer 206-5232. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 31.020.000 krónur. Ráðstöfun til Xehf. 24. október 200830) Hólaberg 22 í Reykjavík, fasteignanúmer205-1203. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýs eiganda var26.675.000 krónur. 31) Maríubakki 14 í Reykjavík,fasteignanúmer 204-7950. Bókfært virði fasteignar við ráðstöfun hennar til nýseiganda var 14.946.000 krónur. Bílakot ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 2. desember 2010 og lauk skiptum þrotabúsins 2. mars 2012. Fráþeim tíma sem téðum fasteignum var ráðstafað frá Bílakoti ehf. unslánardrottnar félagsins leystu þær til sín og/eða skiptum bús lauk hafði ákærðileigutekjur af því sem næst öllum fasteignunum sem runnu til félaga í hans eigueða á hans vegum og til hans sjálfs. Námu tekjur þessar að minnsta kosti61.313.124 krónum. Með framangreindri háttsemi varð Bílakot ehf. fyrir tjóni enfélagið var með ráðstöfunum þessum svipt öllum tekjum og um leiðrekstrargrundvelli en aðeins voru greiddar 8.229.991 króna af lánum félagsins,sem tryggð voru með veði í fasteignum, frá þeim tíma sem ákærði ráðstafaðifasteignunum uns félagið var tekið til gjaldþrotaskipta. Lýstar kröfur íþrotabú Bílakots ehf. námu 1.537.966.045 krónum.“ Framangreindháttsemi er í ákæru talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Ákærðaer í II. kafla ákæru gefið að sök „meiri háttar bókhaldsbrot, með því að hafa,sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins Bílakots, kennitala,[...], látið undir höfuð leggjast að varðveita bókhaldsgögn félagsins í samræmivið ákvæði II. kafla laga um bókhald nr. 145/1994 vegna starfsemi þess á árinu2008.“ Telst þetta varða við 2. mgr.262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr.2. tölulið 1. mgr. 37. gr. og 3. tölulið 1. mgr. 38. gr., sbr. 36. gr. laga nr.145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995. Lokser ákærði í III. kafla ákæru saksóttur fyrir meira háttar ársreikningsbrot svosem hér greinir:„1) [Með] því að hafa, íseptember 2009, sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsinsBílakots, kennitala, [...], rangfært ársreikning Bílakots ehf. fyrir árið 2008,með því að tilgreina í efnahagsreikningi að langtímaskuldir félagsins væru „0“þegar hið rétta var að langtímaskuldir voru verulegar vegna skuldbindingaþeirra er hvíldu á 31 fasteign sem ráðstafað var frá félaginu á árinu 2008, ánendurgjalds, en skuldir þær námu 616.878.859 krónum við ráðstöfun fasteignanna,svo sem lýst er í ákærulið I. 2) [Með] því að hafa, í september2009, sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins Bílakots,kennitala, [...], greint svo frá í skýrslu stjórnar í ársreikningi fyrirBílakot ehf. fyrir árið 2008, að ákveðið hafi verið að stofna nýtteignarhaldsfélag utan um fasteignir félagsins og selja þær úr félaginu ábókfærðu virði þeirra en raunin var að fasteignunum var ráðstafað frá félaginu,án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir og án þess að áhvílandi lánum væriskuldskeytt, svo sem lýst er ákærulið I. 3) [Með] því að hafa, í september2009, sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins Bílakots,kennitala, [...], látið undir höfuð leggjast að láta fylgja yfirlit yfirsjóðstreymi með ársreikningi Bílakots ehf. fyrir árið 2008.“Háttsemi samkvæmt ákærulið 1telst varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1.gr. laga nr. 39/1995, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006,sbr. 2. mgr. 121. gr., sbr. 120. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 1. gr. laga nr.160/2006.Háttsemi samkvæmt ákærulið 2 telstvarða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laganr. 39/1995, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 65. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006,sbr. 2. tölulið 1. mgr. 122. gr., sbr. 120. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 2. gr.laga nr. 160/2006.Háttsemi samkvæmt ákærulið 3telst varða við 2. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. 2. mgr.3. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006, sbr. 2. gr. laga nr. 14/2013, og 28.gr. laga nr. 3/2006, sbr. 2. mgr. 122. gr., sbr. 120. gr. laga nr. 3/2006, sbr.2. gr. laga nr. 160/2006. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.Ákærði krefst aðallega sýknu afkröfum ákæruvalds, en til vara er sú krafa gerð að honum verði gerð vægastarefsing sem lög leyfa. I Svosem greinir í ákæru var bú Bílakots ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 2. desember2010, en það mun hafa verið stofnað árið 1988. Skiptastjóri þrotabúsins ritaðiembætti sérstaks saksóknara bréf 28. febrúar 2012. Því fylgdi afrit af skýrslusem skiptastjórinn tók af ákærða, en hann var eigandi félagsins,stjórnarformaður og framkvæmdastjóri þess. Í bréfinu var vísað tilskýrslutökunnar og tekið fram að samkvæmt henni lægi fyrir að ákærði hefði íaðdraganda bankahrunsins 2008 fært allar fasteignir félagsins, 16 talsins, yfirí tvö einkahlutafélög í eigu hans og sonar hans en að skuldir við Byrsparisjóð, Íbúðalánasjóð og Frjálsa fjárfestingarbankann hf., sem tengdustkaupum á þessum eignum, hefðu verið skildar eftir í hinu gjaldþrota félagi.Fasteignirnar hafi verið í útleigu og eftir þessa eignayfirfærslu hafileigutekjur af þeim verið innheimtar í gegnum hina nýju eigendur og ekki skilaðsér til ofangreindra lánardrottna. Þá er þess að geta að við skýrslutökuna varákærði spurður út í bókhald og ársreikninga félagsins. Svaraði hann því til aðbókhald hefði verið fært fram til áramóta 2009/2010 og að ársreikningum framtil ársins 2008 hefði verið skilað. Á grundvelli tilkynningar skiptastjóra ogfrekari gagna og upplýsinga frá honum hóf embætti sérstaks saksóknara rannsókná málinu. Ákæra sem er byggð á henni var svo sem áður greinir gefin út 22.ágúst 2014. Í málinu er enginn ágreiningur umað ákærði hafi á tímabilinu 6. júní til 24. október 2008 sem eigandi,framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf.ráðstafað þeim fasteignum félagsins sem tilgreindar eru í ákæru tilþriggja annarra einkahlutafélaga í eigu hans, þ.e. Y, X og Z. Ekki er heldur umþað deilt að bókfært virði eignanna við þessa ráðstöfun þeirra hafi verið518.775.329 krónur og að áhvílandi veðskuldir hafi á sama tíma numið616.878.859 krónum. Þá hefur ákærði gengist við því að hann hafi, á þeim tímasem leið frá því að umræddum fasteignum var ráðstafað frá Bílakoti ehf. og þartil lánardrottnar félagsins leystu þær til sín eða skiptum á þrotabúi þesslauk, móttekið leigutekjur af því sem næst öllum fasteignunum að fjárhæðsamtals 60.863.124 krónur. Hefur ákæruvaldið lýst því yfir að það uni við þessatilgreiningu ákærða á innheimtum leigutekjum og til samræmis við það lækkað þáfjárhæð sem að þessu snýr í verknaðarlýsingu í I. kafla ákæru um 450.000krónur. Þar að auki hefur ákæruvaldið lýst því yfir að því sé ekki mótmælt aðákærði hafi notað alla þessa fjármuni til að kosta nauðsynlegt viðhald á fasteignunum.Þetta atriði hafi ekki verið rannsakað sérstaklega, enda ekki talin þörf á því.Loks er þess að geta að ákærði hefur ekki vefengt að frá þeim tíma sem hannráðstafaði fasteignunum og þar til bú Bílakots ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta hafi greiðslur inn á áhvílandi veðkröfur numið 8.229.991krónu, en lýstar kröfur í búið námu samkvæmt gögnum málsins 1.537.966.045krónum.Ráðstöfun á 16 af 31 fasteignBílakots ehf. yfir til annarra félaga í eigu ákærða átti sér ekki stað meðhefðbundnum hætti, það er með kaupsamningi og afsali, heldur með yfirlýsingumum eigendaskiptin þar sem tekið var fram að við yfirfærslu félagsins yfir íannað einkahlutafélag í eigu ákærða hafi falist eignarhluti Bílakots ehf. ítilgreindum fasteignum. Í yfirlýsingunum var jafnframt tekið fram að semgagngjald fyrir fasteignirnar fengi félagið einungis hluti í þeim félögum semeignarréttur að fasteignunum færðist yfir til. Þá sagði svo í yfirlýsingunum:„Þar sem fyrrum eignarhlutar Bílakots ehf. í framangreindum fasteignum eru núað öllu leyti í eigu félagsins [X] er hér með óskað eftir að ofangreindarfasteignir verði skráðar sem eign einkahlutafélagsins [X]. Um leið er þessóskað að ekki verði gerð krafa um greiðslu stimpilgjalds, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 36/1978 um stimpilgjald“ Yfirlýsingar þessar urðu þannigheimildarskjöl fyrir eignarrétti að viðkomandi fasteignum og var þinglýst semslíkum. Í þeim er ekki sérstaklega vikið að áhvílandi veðskuldum. Að því ervarðar þær 15 fasteignir sem eftir standa, en þar er alfarið um að ræða 15eignarhluta í fasteigninni að Miðhrauni 14 í Garðabæ, sem hver og einn hefursérstakt fasteignanúmer, liggja fyrir þinglýst afsöl. Í hverju þeirra er tekiðfram að umsamið kaupverð sé þegar greitt „meðal annars með yfirtöku áhvílandiveðskulda. Íröksemdum ákæruvalds, sem málsóknin er reist á, sbr. d. liður 1. mgr. 152. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, er gerð grein fyrir veðkröfum sem hvílduá þeim fasteignum sem ákæra tekur til, getið um skilmálabreytingar,uppgreiðsluverðmæti hvers láns við ráðstöfun fasteignar til nýs eiganda oghversu mikið hafi verið greitt af því eftir ráðstöfunina. Er ekki þörf á aðgera hér sérstaka grein fyrir þessum atriðum, en þó skal þess getið að aukþeirra lánastofnana sem þegar hafa verið nefndar tekur málið til veðlánaBílakots ehf. hjá Sparisjóði Siglufjarðar og Landsbankanum hf. Afrit af öllumþessum veðbréfum eru á meðal rannsóknargagna málsins, svo og lánssamningar semtengdust áhvílandi tryggingarbréfum. Að því er varðar lán frá Íbúðalánasjóði erþess að geta að samhliða þinglýsingu veðskuldabréfa sem ákærði gaf út tilsjóðsins fyrir hönd Bílakots ehf. var þinglýst kvöð þess efnis að óheimilt væriað hafa eigendaskipti á veðsettri eign nema til kæmi uppgreiðsla lánsins eðasamþykki stjórnar sjóðsins fyrir yfirtöku á því og þar um ýmist vísað til 37.gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál eða 43. gr. reglugerðar nr. 458/1999 umlánaflokka Íbúðalánasjóðs, sbr. 16. gr. laganna. Ákvæði sama efnis var og aðfinna í hluta þessara veðskuldabréfa. Í veðbréfum annarra lánastofnana var íflestum tilvikum mælt fyrir um heimild til að gjaldfella lán ef eigendaskiptiyrðu á hinni veðsettu eign án þess að aflað hefði verið samþykktar viðkomandilánveitanda til eigendaskiptanna og yfirtöku skuldarinnar. Í framangreindumlánssamningum sem ákærði gerði fyrir hönd Bílakots ehf. var síðan samhljóðaákvæði þar sem skuldari skuldbatt sig til að selja ekki allar eignir sínar eðaverulegan hluta þeirra án samþykkis lánveitanda. Þar var einnig kveðið á umheimild til handa lánveitanda til að gjaldfella lán fyrirvaralaust ef samninguryrði vanefndur að þessu leyti. Ákærði hefur haldið því fram, svosem skýrlega megi ráða af framangreindum yfirlýsingum um eigendaskipti, aðsamhliða yfirfærslu á eignarrétti að 16 fasteignum sem um ræðir í málinu fráBílakoti ehf. til annarra félaga í eigu hans hafi hinir nýju eigendur eignannatekið að sér greiðslu áhvílandi veðskulda. Þá hafi viðkomandi lánastofnanir íöllum tilvikum veitt samþykki sitt fyrir eigendaskiptum. Búákærða var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 21. maí 2010. IIÁkærði hefur haldið því fram að ísamræmi við ráðgjöf sérfræðinga hjá Íbúðalánasjóði hafi hann ákveðið að grípatil þeirrar eignayfirfærslu sem lýst er í ákæru. Þau félög í eigu hans semfasteignum var ráðstafað til, það er X ehf., Y ehf. og Z ehf., hafi fengiðheimild frá félagsmálaráðuneytinu til að starfa sem fasteignaleigufélög. Meðsérstöku samþykki Íbúðalánasjóðs hafi Bílakot ehf. afsalað íbúðum til Y ehf.,en atvinnuhúsnæði hafi verið ráðstafað til hinna félaganna. Með þessu hafiverið leitast við að treysta rekstrargrundvöll félaganna og sérhæfa reksturþeirra svo sem frekast var unnt. Kröfu sína um sýknu af ákærufyrir umboðssvik byggir ákærði á því að hann hafi eingöngu verið að skuldbindafélög sem hann átti alfarið sjálfur. Hann hafi verið eini forsvarsmaður þeirraog haft ótakmarkaðar heimildir til að skuldbinda þau. Um umboðsskort geti þvíekki verið að ræða. Þá felist ekki í ákærunni lýsing á auðgun ákærða eðaannarra aðila. Í öllu falli sé reyndin sú að ákærði hafi engan fjárhagsleganávinning haft af þeirri háttsemi sem lýst er í þeim kafla ákærunnar sem tekurtil umboðssvika. Það að kaupa yfirveðsettar fasteignir geti ekki talist hagstæðkaup og hafi einhver hagnast af þeim viðskiptum hafi það verið Bílakot ehf. Þaðsé fjarstæðukennt að halda því fram við þessar aðstæður að kaupendur eignannahafi átt að láta af hendi endurgjald fyrir þær. Við þessa eignayfirfærslu hafiengin breyting orðið að því er varðar þær veðkröfur sem hvíldu á umræddumfasteignum, allar veðsetningar hafi staðið óhaggaðar. Óhagstæð viðskipti séuekki ólögleg. Leigugreiðslur hafi ekki runnið til ákærða sjálfs heldur hafihann ávallt tekið við þeim fyrir hönd leigufélaga sinna og gefið út kvittanir ínafni þeirra. Ákærði hafi nýtt tekjur af leigu fasteignanna í það að ljúkaframkvæmdum við þær svo að þær væru boðlegar til útleigu. Veðhafarnir hafiaugljóslega notið góðs af því. Hann hafi einnig látið leigufélögin greiða einsmikið af veðkröfum og þau höfðu burði til. Það eigi hins vegar að vera alkunnaað ekki þurfi samþykki veðhafa fyrir ráðstöfun á leigugreiðslum, en á öðru sébyggt í ákæru, og það geti aldrei talist umboðssvik að greiða ekki af lánum,hvað þá ólögmætum gengistryggðum lánum „sem bankarnir innheimtu af hörku eftirólögmætar ofurhækkanir“. Bílakot ehf. hefði hæglega getað tekið ákvörðun um aðgreiða ekki af veðlánum ef fasteignir í eigu þess hefðu ekki verið seldar. Þaðhefði ekki verið refsivert. Ekkert sé ólögmætt við þá ráðstöfun fasteigna sem íákæru greinir. Ákærði hafi fengið samþykki frá tilteknum veðhöfum fyrirskuldskeytingu enda þótt hann hafi ekki þurft að afla slíks samþykkis. Þessumveðhöfum hafi þannig verið kunnugt um eigendaskiptin. Í öðrum lánssamningumhafi verið kveðið á um það að skuldari mætti ekki selja meirihluta eigna sinnanema að höfðu samráði við viðkomandi lánastofnun. Ef farið var á svig við slíktsamningsákvæði hafi það veitt lánastofnun heimild til að gjaldfella viðkomandilán. Í þessum tilvikum geti reynt á ákvæði í einkaréttarlegum samningi envanefndir á honum varði ekki við almenn hegningarlög. Þá beri gögn málsins þaðmeð sér að skattframtalsskil Bílakots ehf. og skil á ársreikningum félagsinshafi verið til fyrirmyndar. Ákærði og félög í hans eigu hafi látið færa bókhaldmeð þeim hætti sem lög áskilja og hafi ákærði og félög hans skilaðskattframtölum og ársreikningum innan lögmæltra fresta og án sérstakraathugasemda af hálfu skattyfirvalda. Ákærði hefur sérstaklega vísaðtil þess að veðkröfum á hendur Bílakoti ehf. við gjaldþrotaskipti á búi þesshafi verið lýst sem almennum kröfum en eðli máls samkvæmt hafi þær hvílt áframá viðkomandi fasteignum sem þá voru komnar í eigu annarra leigufélaga. Flestarlýstar kröfur samkvæmt framansögðu hafi verið alltof háar í ljósi þess að umólögmæt gengislán hafi verið að ræða. Skiptastjóri hafi ekki tekið afstöðu tilkrafnanna og því sé ekkert að marka fjárhæðir þeirra samkvæmt kröfulýsingum. III Íröksemdum ákæruvalds kemur fram að ákæruefnin séu af þrenns konar toga sem ölltengist, en skoða þurfi háttsemina sem brotasamsteypu þar sem auðgunarbrot tæmiekki sök gagnvart meiri háttar brotum gegn lögum um bókhald og lögum umársreikninga, sbr. 2. mgr. 262. almennra hegningarlaga. Að því er varðarsaksókn fyrir umboðssvik vísar ákæruvaldið til þess að samkvæmt orðalagi 249.gr. almennra hegningarlaga, sem og dómaframkvæmd, þurfi háttsemi að uppfyllaþrjú hlutlæg skilyrði til þess að um umboðssvik teljist vera að ræða. Gerandiþurfi að vera í aðstöðu til að skuldbinda annan mann, hann þurfi að misnotaaðstöðu sína og loks þurfi háttsemin að minnsta kosti að hafa í för með sérverulega fjártjónshættu. Óumdeilt sé að ákærði var eigandi Bílakots ehf., hanngegndi stöðu framkvæmdastjóra félagsins, var stjórnarmaður og prókúruhafi þessog gat þannig skuldbundið félagið, sbr. 44. gr. laga um einkahlutafélög nr.138/1994. Skilyrðið um misnotkun á aðstöðu sé að mati ákæruvalds einniguppfyllt. Í skilgreiningu umboðssvika þurfi gerandi að hafa gerst sekur ummisnotkun á aðstöðu eða trúnaði til þess að gera eitthvað eða láta eitthvaðógert sem annar maður eða lögpersóna verður bundin við. Ákærði hafi ráðstafað31 fasteign án samráðs við lánardrottna sem áttu veð í þeim. Vegna kvaða semhvíldu á fasteignunum hafi ákærða ekki verið þetta heimilt í þeim tilvikum þarsem Íbúðalánasjóður var lánardrottinn nema að fengnu skriflegu samþykki hans.Þess samþykkis hafi ákærði ekki aflað. Hann hafi fengið eignarrétti aðfasteignunum þinglýst á nýja eigendur með því að leggja fram skjöl hjásýslumanni sem hefðu falið í sér rangar og villandi upplýsingar. Annars vegarsé um ræða fjórar yfirlýsingar um eigendaskipti á fasteignum. Skjöl þessi séudagsett 6. júní og 20. júní 2008, lögð fram hjá sýslumanninum í Kópavogi, og21. júní 2008 og 24. október 2008, lögð fram hjá sýslumanninum í Reykjavík. Íþeim sé tilkynnt um „yfirfærslu“ Bílakots ehf. og/eða einstaklingsreksturákærða sjálfs yfir í félögin X ehf. og Y ehf., líkt og félagasamruni hefði áttsér stað, án þess að svo væri. Á grundvelli þessa hafi nýr aðili verið skráðursem þinglýstur eigandi að umræddum fasteignum. Hins vegar sé um að ræða þrjúskjöl, dagsett 10. og 15. júní og 17. júlí 2008, sem öll hafi verið lögð framhjá sýslumanninum í Hafnarfirði og fólu í sér afsal til nýrra eigenda,félaganna X ehf. og Z ehf., á tilgreindum fasteignum Bílakots ehf., þar semfram kom að hinir nýju eigendur hefðu tekið við áhvílandi skuldum. Enginskuldskeyting hafi þó átt sér stað. Í öllum framangreindum tilvikum hafi mjöglítið verið greitt af þeim veðlánum sem hvíldu á fasteignunum eftir ráðstöfunþeirra, en á sama tíma og ákærði ráðstafaði þeim hafi hann sótt um frestun ágreiðslu afborgana flestra áhvílandi lána og/eða að greiða aðeins vextitímabundið. Með þessu hafi Bílakot ehf. áfram verið bundið af viðkomandi lánssamningum.Leigutekjur þær, sem til urðu vegna útleigu umræddra fasteigna eftir ráðstöfunþeirra frá Bílakoti ehf., hafi svo runnið til annarra félaga á vegum ákærða eðatil ákærða sjálfs. Tjón Bílakots ehf. hafi falist í því að ákærði ráðstafaðiöllum fastafjármunum félagsins án nokkurs endurgjalds og án þess að tilskuldskeytingar kæmi að því er tekur til áhvílandi lána. Að auki hafi Bílakotehf. orðið af leigutekjum sem ella hefðu runnið til félagsins. Með þessu hafifélagið orðið því sem næst eignalaust. Hvað auðgunarásetning varðar er þvíhaldið fram að ákærða hafi verið kunnugt um að skuldir að baki fasteignunumurðu eftir í Bílakoti ehf., því sem næst ekkert hafi verið af þeim greitt eftirað fasteignunum var ráðstafað frá félaginu og tekjum sem fasteignirnar skiluðuhafi verið ráðstafað í annað en að greiða af skuldbindingum Bílakots ehf.Breyti þá engu hvort fjármunum var í einhverjum mæli ráðstafað til framkvæmdavið tilteknar fasteignir gagngert til þess að auka verðmæti þeirra. Afhálfu ákæruvalds er því haldið fram að eignarhald lögpersónu skeri ekki úr umrefsiábyrgð umboðssvika. Því sé mótmælt að fyrirsvarsmaður lögpersónu hafiótakmarkaðar heimildir til að skuldbinda hana. Lögpersóna í formi hlutafélagseða einkahlutafélags með takmarkaða ábyrgð kunni að bera réttindi og skyldur aðíslenskum rétti. Í því felist að kröfuhafar og lánardrottnar kunni að hafahagsmuna að gæta þegar kemur að ráðstöfunum sjálfstæðrar lögpersónu. Þá var áþví byggt að hlutrænir efnisþættir auðgunar samkvæmt 243. gr. almennrahegningarlaga séu uppfylltir í málinu. Hvað efnislega skerðingu varðar ségengið út frá því að Bílakot ehf. hafi orðið fyrir tjóni, það er félagið hafiverið svipt öllum lausafjármunum sínum án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrirog án yfirtöku skulda. Félagið hafi staðið eftir því sem næst eignalaust og meðmiklar skuldir. Það hafi að auki misst leigutekjur sem með réttu hefðu átt aðrenna til þess. Hvað varðar röskun á fjárskiptagrundvelli sé gengið út fráverðmati á fasteignunum sem ráðstafað var frá félaginu. Að því er tekur tilólögmætrar fjármunayfirfærslu sé á því byggt að ákærði hafi ekki haft heimildtil þessara ráðstafana án þess að hafa samráð þar um við lánardrottna Bílakotsehf. eða afla samþykkis þeirra, en vegna skuldbindinga félagsins hefðu þeirhaft mikilla hagsmuna að gæta. Um huglæga efnisþætti auðgunar skipti hér mestumáli að líta til þess að ákærði hafi sjálfur verið eigandi þeirra félaga semeignuðust allar fasteignirnar, allar tekjur sem komið hefðu af þeim hefðurunnið til hans sjálfs eða félaga á hans vegum og því hafi ákærði algjörlegastýrt sjálfur. Að því er varðar þá staðhæfinguákærða að ákæra um bókhaldsbrot styðjist ekki við gögn málsins heldurákæruvaldið því fram að ekki verði betur séð en að skiptastjóri þrotabús Bílakotsehf. hafi án árangurs skorað á ákærða að afhenda bókhaldsgögn félagsins fyrirárið 2008. Ákvæði laga um varðveislu bókhalds séu skýr og refsiábyrgð vegnabrota á þeim hvíli til dæmis á fyrirsvarsmanni lögpersónu. Ákærði geti ítilviki Bílakots ehf. ekki velt þessari skyldu yfir á aðra, til dæmisskiptastjóra. Þá geti það engu breytt varðandi refsiábyrgð fyrir brot ábókhaldslögum eða lögum um ársreikninga hvernig skattskilum hafi verið háttað,en ákærði hafi haldið því fram að upplýsingar um skattframtalsskil sem liggifyrir í málinu séu sönnun þess að færsla bókhalds og skil á ársreikningum hafiverið innan marka laga. IV Ískýrslu sinni fyrir dómi staðhæfði ákærði að allar lánastofnanir sem áttu veð íþeim fasteignum Bílakots ehf. sem getið er um í ákæru hefðu veitt samþykki sittfyrir því að þeim yrði ráðstafað til annarra félaga í eigu hans. Áréttaðiákærði áður raktar ástæður þess að til þessara ráðstafana var gripið og aðmálið hafi allt verið unnið í samráði við lánastofnanir, ekki hvað sístÍbúðalánasjóð. Í flestum tilvikumhafi verið um að ræða munnlegtsamþykki fyrir eigendaskiptum. Tiltók ákærði sérstaklega í þessu sambandi aðengin lánastofnun hafi gjaldfellt lán vegna þessara ráðstafana, en þær hefðugetað gripið til þess úrræðis ef eigendaskipti hefðu átt sér stað í andstöðuvið vilja þeirra. Í einhverjum tilvikum hefðu meira að segja verið gerðarskilamálabreytingar á lánum eftir að eigendaskipti höfðu átt sér stað og þauengum athugasemdum sætt. Hann hafieinn verið eigandi Bílakots og þeirra félaga sem fasteignum var ráðstafað tilog verið einn í forsvari fyrir þau. Hann hafi sjálfur lagt mikla fjármuni,allan sinn ævisparnað, til kaupa á þessum fasteignum en fjármagnað þau aðstærstum hluta með lánum. Lánardrottnar hafi ekki eingöngu átt veðréttindi íumræddum fasteignum til tryggingar kröfum sínum heldur hafi ákærði persónulegagengist í ábyrgð fyrir greiðslu þeirra. Ekki hafi annað staðið til en aðendurgreiða öll þessi lán en hrun bankanna í árslok 2008 hafi komið í veg fyrirþað. Öll lán hafi margfaldast í kjölfarið. Hann hafi greitt inn á lánin, svosem honum var frekast unnt, en ráðstafað leigutekjum til að koma fasteignum íleiguhæft ástand. Veðhafar hefðu haft ótvíræðan hag af því. Nefndi ákærðifasteignina að Miðhrauni 14 í Garðabæ sérstaklega í þessu sambandi. Það ástandsem skapast hafi í kjölfar hrunsins hafi að endingu gert út um þennan reksturog hann sjálfur orðið gjaldþrota. Þá kom fram hjá ákærða að hann hafi ráðið Aendurskoðanda til að sjá um bókhald Bílakots ehf. og gerð ársreiknings. Þaðhafi allt verið samviskusamlega unnið. Bókhaldið hafi verið í vörslum hans alltþar til hann hafi afhent skiptastjóra það. Kvaðst hann hafa farið meðbókhaldsgögnin á skrifstofu [...] í [...] í Reykjavík og afhent þau íafgreiðslu lögmannsstofunnar þar sem tveir starfsmenn hennar hefðu móttekiðþau. Viðaðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn sjö vitni sem öllum var ætlað að bera umþá staðhæfingu ákærða að lánastofnanir hefðu veitt samþykki sitt fyrir þeimeigendaskiptum á fasteignum Bílakots ehf. sem getið er í ákæru. Aðeins eittþeirra, vitnið B, staðfesti framburð ákærða um þetta og þá að því erÍbúðalánasjóð varðar, en vitnið kvaðst hafa litið svo á að í samskiptum sem þaðhefði átt við starfsmenn sjóðsins fyrir hönd ákærða hefði komið fram að beiðnium samþykki fyrir eigendaskiptum hefði verið samþykkt. Í vitnisburði C, [...]Íbúðalánasjóðs, var þessu hafnað. Sjóðnum hafi borist erindi frá ákærða fyrirhönd Bílakots ehf. þar sem annars vegar hafi verið óskað eftir frestun á greiðsluveðlána og hins vegar heimild til flutnings á leiguíbúðum milli leigufélaga.Beiðni um aðstoð vegna greiðsluerfiðleika hafi verið samþykkt með skilyrðum enekki það erindi sem laut að eigendaskiptum. Vitnið D, fyrrverandi [...]Íbúðalánasjóðs, kvað ákveðin skilyrði hafa verið sett af hálfu stjórnarÍbúðalánasjóðs fyrir þeirri fyrirgreiðslu sem Bílakot ehf. óskaði eftir og þaðhafi verið í höndum starfsmanna sjóðsins að afgreiða málið á þeim grundvelli,en hann hafi ekki komið að málinu á því stigi. Vitnið E, fyrrverandistarfsmaður Byrs hf., hafnaði þeim framburði ákærða að samþykki fyrireigendaskiptum hafi verið veitt af hálfu þess lánveitanda og F, fyrirverandi[...] og [...] hjá Landsbankanum hf., kannaðist ekki við að bankinn hafi gefiðslíkt samþykki. Þau tvö vitni sem eftir standa voru ekki við störf hjáviðkomandi lánastofnunum á þeim tíma sem um ræðir í málinu og grundvölluðustsvör þeirra því alfarið á skoðun gagna. VitniðG, [...], sem gegndi starfi [...] hjá slitastjórn Frjálsafjárfestingarbankans hf. á árunum 2009 til 2013, kvaðst í vitnisburði sínumekki hafa komið auga á gögn þar sem bankinn hafi heimilað að fasteignir í eiguBílakots ehf. yrðu færðar yfir í önnur félög í eigu ákærða. Vitnið H, a[...]hjá Sparisjóði Siglufjarðar, bar á sama veg um könnun sína á gögnum í vörslumsjóðsins. Í vitnisburði G kom hins vegar fram að hann liti svo á að Frjálsafjárfestingarbankanum hafi eigi síðar en í janúar 2009 verið kunnugt um aðfasteign, sem hann átti veð í og sem áður hafi verið eign Bílakots ehf., hefðiverið afsalað til nýs eiganda, X ehf. Vísaði vitnið hvað þetta varðar tilskilmálabreytingar frá 2. desember 2008 þar sem þetta kemur fram, en hún er ámeðal gagna málsins. Samkvæmtframburði ákærða og svo sem áður greinir á A að hafa annast færslu bókhaldsfyrir hann. Í vitnisburði sínum kannaðist A ekki við þetta. Hann kvaðst þó hafaunnið fyrir Bílakot ehf., en sú vinna hans hafi einskorðast við gerðársreikninga, þar á meðal fyrir árið 2008, og skattauppgjör. Ársreikninganahafi hann byggt á bókhaldi sem búið hefði verið að vinna. Þá kannaðist A við aðhafa komið að samningu skjala þar sem fasteignir Bílakots ehf. voru færðar yfirí önnur félög í eigu ákærða. Ámeðal gagna málsins er yfirlýsing I hæstaréttarlögmanns, skiptastjóra í þrotabúiBílakots ehf., þar sem hann kveðst ekki hafa móttekið frekari bókhaldsgögn fráfyrrverandi fyrirsvarsmanni félagsins, Gunnari Erni Haraldssyni, en þau semþegar hafi verið send embætti sérstaks saksóknara. Gerð hafi verið sérstök leitað þeim bókhaldsgögnum sem Gunnar Örn haldi fram að hann hafi afhent, bæði ástarfsstöð [...] og í geymsluhúsnæði lögmannsstofunnar, en þau hafi ekkifundist. Þá kannist starfsmenn stofunnar ekki við að hafa móttekið þessibókhaldsgögn. I kom fyrir dóm og staðfesti þessa yfirlýsingu sína.V.Af hálfuákæruvalds er saksókn á hendur ákærða fyrir umboðssvik á því byggð að hann hafimeð þeirri ráðstöfun á fasteignum í eigu Bílakots ehf., sem lýst er í ákæru,misnotað aðstöðu sína. Er þar um vísað til þess að ekkert endurgjald hafi komiðfyrir fasteignirnar og að lánum sem hvíldu á þeim hafi ekki verið skuldskeytt.Þá er saksókn að þessu leyti jafnframt reist á því að leigutekjur affasteignunum sem ákærði innheimti á tilgreindu tímabili hafi ekki runnið tilfélagsins. Með þessu hafi Bílakot ehf. orðið fyrir tjóni þar sem það hafi veriðsvipt öllum tekjum og rekstrargrundvelli þar með verið kippt undan því. Samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 varðar það fangelsi allt að tveimur árum ef maður, semfengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað, sem annar maður verður bundinnvið, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína. Íathugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi til laganna kemur fram að ákvæðið ummisnotkun aðstöðu til þess að gera eitthvað, sem annar maður verður bundinnvið, eigi ekki einungis við um umboð, heldur og aðra raunverulega aðstöðu tilþess að gera eitthvað sem bindur annan mann. Þá sé greinin sett til verndar þvíað menn sem hafa á hendi fjárreiður fyrir aðra, svo sem fjárhaldsmenn,framkvæmdastjórar félaga og stofnana o.s.frv., misnoti aðstöðu sína sér eðaöðrum til hags, en umbjóðanda sínum til tjóns. Samkvæmt fræðilegri umfjöllunfela umboðssvik í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eða trúnaðar tilþess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert, sem annar maður eða lögaðiliverður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og í auðgunarskyni. Samkvæmt framansögðu ertrúnaðarbrot megineinkenni umboðssvika. Ákvæði 249. gr. almennra hegningarlagamiðar þannig að því samkvæmt orðalagi sínu og framangreindum athugasemdum viðþað að vernda hagsmuni þess aðila sem veitt hefur geranda umboð, heimild eðaaðra aðstöðu til einstakra fjárhagsráðstafana eða til almennrar fjárvörslu ogfjárhagsskuldbindinga í þágu aðilans. Snúa umboðssvik þannig fyrst og síðast aðsambandi umbjóðanda og umboðsmanns eða annarri sambærilegri aðstöðu. Í verknaðarlýsingu ákæru er tekiðfram, svo sem gögn málsins bera með sér, að ákærði hafi verið „eigandi,framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins Bílakots“. Í ljósiþessarar stöðu ákærða gagnvart félaginu sjálfu var ákvörðun um þá ráðstöfun áfasteignum þess sem í ákæru greinir alfarið í hans höndum og þannig ekki háðsamþykki annarra. Hið sama á við um ráðstöfun á leigugreiðslum. Refsinæmiumboðssvika byggist samkvæmt framansögðu á heimildarleysi geranda tilráðstafana, sem í því tilviki sem hér um ræðir voru skuldbindandi fyrireinkahlutafélag sem var að fullu í eigu ákærða. Umboðsskortur eða sambærilegvöntun á heimild til ráðstöfunar er því ekki fyrir hendi. Að þessu virtu og ánþess að annað þurfi að koma til kemur refsiábyrgð á grundvelli tilvitnaðsákvæðis almennra hegningarlaga ekki til álita í málinu. Er ákærði því sýknaðuraf sakargiftum samkvæmt I. kafla ákæru. 2.Í II. kafla ákæru er ákærði sóttur til saka fyrir meiri háttar bókhaldsbrotmeð því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Bílakots ehf. látið undirhöfuð leggjast að varðveita bókhaldsgögn félagsins í samræmi við ákvæði II.kafla laga um bókhald nr. 145/1994 vegna starfsemi þess á árinu 2008. Erháttsemi ákærða samkvæmt þessum kafla ákærunnar talin varða við 2. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. 2.tölulið 1. mgr. 37. gr. og 3. tölulið 1. mgr. 38. gr., sbr. 36. gr. laga nr.145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995.Ákærði hefur haldið því fram, svo sem áður er rakið, að hann hafi afhentskiptastjóra í þrotabúi Bílakots ehf. þau bókhaldsgögn sem hér um ræðir. Þvíhefur skiptastjórinn hafnað. Á hinn bóginn liggur það fyrir að ársreikningurvar gerður fyrir árið 2008, honum skilað inn til ríkisskattstjóra meðskattframtali og hann sendur ársreikningaskrá. Kom fram í vitnisburði A að hannhafi annast gerð ársreikningsins og byggt hann á bókhaldi sem búið hefði veriðað vinna. Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994 telst það meiriháttar brot gegn lögum ef fyrirsvarsmaður lögaðila varðveitir ekki fylgiskjöleða önnur bókhaldsgögn eða gerir það á svo ófullnægjandi hátt að ógerningur séað rekja bókhaldsfærslur til viðskipta og byggja bókhaldsbækur og ársreikning áþeim. Samkvæmt framansögðu liggur ekki annað fyrir í málinu en að ársreikningurBílakots ehf. fyrir árið 2008 hafi byggst á fyrirliggjandi bókhaldsgögnum.Verður saksókn á hendur ákærða að því er varðar varðveislu bókhalds þar meðekki reist á því að hann hafi brotið gegn tilvitnuðu lagaákvæði. Á hinn bóginntelst komin fram sönnun fyrir því að ákærði hafi ekki tryggt vörslur bókhaldsog bókhaldsgagna vegna ársins 2008 svo sem honum bar skylda til. Gerðist hannmeð því sekur um brot gegn 3. tölulið 1. mgr. 38. gr. laga nr. 145/1994. Svosem hér háttar til verður ekki talið að brotið varði jafnframt við 2. mgr. 262.gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. mgr. sömu greinar.3.Þriðji kafli ákæru tekur til ætlaðra brota ákærða gegn lögum nr. 3/2006 umársreikninga og svo sem þar er nánar lýst í þremur liðum. Lýtur fyrsti liðurinnað rangfærslu efnahagsreiknings í ársreikningi Bílakots ehf. fyrir árið 2008.Við þá ráðstöfun á fasteignum félagsins sem í ákæru greinir var gert ráð fyrirað endurgjald fyrir þær fælist í því að kaupendur yfirtækju áhvílandiveðskuldir, enda hvíldu þær áfram á eignunum eftir þinglýsingu áheimildarskjölum nýrra eigenda. Voru veðskuldirnar færðar í efnahagsreikningaþeirra á móti eignfærðum fasteignum. Jafnframt voru skuldirnar færðar út úrefnahagsreikningi Bílakots ehf. við þessa ráðstöfun eignanna. Fram telst komiðað lánardrottnar samþykktu ekki skuldskeytingu þannig að ábyrgð á greiðsluveðskuldanna hvíldi áfram á Bílakoti ehf., sem að sama skapieignaðist kröfu á hendur nýjum eigendum ef til vanefnda kæmi af þeirra hálfu. Það er mat dómsinsað rétt hafi verið, miðað við þær ráðstafanir sem gerðar höfðu verið ífélaginu, það er að færa fasteignir þess til nýrra lögaðila sem við það tókuyfir greiðsluskyldu á áhvílandiveðlánum sem endurgjald fyrir þær, að færa verðmæti fasteigna og fjárhæðveðskulda niður í núll í efnahagsreikningi. Þar að auki bar í skýringum íársreikningi að gera grein fyrir þeim skuldbindingum sem á félaginu hvílduvegna þessa gjörnings. Saksókn fyrir brot gegn lögum um ársreikninga samkvæmtþessum lið ákæru tekur einvörðungu til rangfærslu í efnahagsreikningi, semsamkvæmt framansögðu var réttur hvað ákæruefnið varðar. Kemur því ekki tilálita að sakfella ákærða fyrir atriði sem lúta að gerð annarra yfirlita íársreikningi. Er ákærði því sýknaður af sakargiftum samkvæmt þessum ákærulið. Þriðji töluliður III. kafla ákæru snýr að því að ákærði hafi látið undirhöfuð leggjast að láta sjóðstreymi fylgja ársreikningi Bílakots ehf. fyrir árið2008. Með því hafi hann brotið gegn 2. mgr. 3. gr., sbr. 2. mgr. 122. gr., sbr.120. gr. laga nr. 3/2006 með áorðnum breytingum og 2. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 bera stjórn ogframkvæmdastjóri ábyrgð á samningu ársreiknings fyrir hvert reikningsár og skalhann meðal annars hafa að geyma sjóðstreymi. Í 2. mgr. 122. gr. sömu laga ersíðan mælt fyrir um að vanræki stjórnarmenn eða framkvæmastjóri að semja ársreikningeða samstæðureikning er lögin kveða á um teljist sú háttsemi vera brot gegnþeim. Svo sem fram er komið var saminn ársreikningur fyrir Bílakot ehf. fyrirreikningsárið 2008. Ákvæðið á þannig ekki við um þá háttsemi ákærða sem ákærter fyrir. Aftur á móti er í 1. tölulið 1. mgr. sömu greinar meðal annars kveðiðá um að stjórnarmenn eða framkvæmdastjóri félags gerist sekir um refsivert brotef þeir hagi gerð ársreiknings andstætt lögunum þannig að reikningsskil gefiekki glögga mynd í samræmi við settar reikningsskilareglur af rekstrarafkomu áreikningsárinu, eignabreytingu á árinu og efnahag í lok þess. Óumdeilt er að sjóðstreymi fylgdiekki ársreikningi Bílakots ehf. fyrir árið 2008. Kemur þá til skoðunar hvortársreikningurinn hafi af þeim sökum ekki gefið glögga mynd í samræmi við settarreikningsskilareglur. Í því sambandi er þess fyrst að gæta að ekki gat komiðtil þess að meginviðskipti félagsins á reikningsárinu, það er að færafasteignir þess til nýrra lögaðila sem höfðu tekið að sér greiðslu áhvílandiveðskulda, yrðu sýnd sem liður í sjóðstreymi þar sem ekki var um að ræðagreiðslu á handbæru fé. Þrátt fyrir það hefðu þær upplýsingar í sjóðstreymi aðhvort tveggja eignir og skuldir færu út úr efnahagsreikningi félagsins ángreiðslu í handbæru fé gefið gleggri mynd en ella þar sem þessa var heldur ekkigetið í skýringum eða skýrslu stjórnar. Þau þrjú yfirlit sem fylgduársreikningi, það er rekstrarreikningur, efnahagsreikningur og skýrslastjórnar, gefa til kynna að eignum félagsins hafi verið ráðstafað út úr því áárinu og að áhvílandi veðskuldir væru ekki lengur skuldir félagsins í árslok.Ekkert kemur þar fram um hvort félagið hafi fengið greitt fyrir eignirnar meðhandbæru fé, sem aftur hafi verið notað til að greiða veðskuldir, eða hvortveðskuldir hafi verið yfirteknar af kaupanda eignanna við yfirtöku þeirra.Vöntun á sjóðstreymi við þessar aðstæður leiddi að mati dómsins til þess aðársreikningur gaf ekki nægilega glöggamynd í samræmi við settar reikningsskilareglur af eignabreytingu á árinu 2008þar sem þær upplýsingar sem fram áttu að koma í sjóðstreymisyfirliti varðandisölu eigna og endurgjald fyrir þær voru ekki heldur veittar í öðrum yfirlitumársreikningsins. Gerðist ákærði með þessu sekur um brot gegn 1. tölulið 1. mgr.122. gr., sbr. 120. gr. laga nr. 3/2006 með áorðnum breytingum, sem hér verðurbeitt, sbr. lokamálslið 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,enda var vörn ekki áfátt að þessu leyti. Aftur á móti er ekki á það fallist meðákæruvaldinu að brotið varði jafnframt við 2. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga, sbr. 3. mgr. sömu greinar.Annar töluliður III. kafla ákærulýtur að því að ákærði hafi í skýrslu stjórnar í ársreikningi Bílakots ehf.fyrir árið 2008 greint ranglega frá eða leynt mikilsverðum upplýsingum semþýðingu hefðu haft um mat á fjárhagslegri stöðu félagsins á reikningsárinu.Nánar tiltekið fyrir að hafa „greint svo frá í skýrslu stjórnar í ársreikningifyrir Bílakot ehf. fyrir árið 2008, að ákveðið hafi verið að stofna nýtteignarhaldsfélag utan um fasteignir félagsins og selja þær úr félaginu ábókfærðu virði þeirra en raunin var að fasteignunum var ráðstafað frá félaginu,án þess að nokkurt endurgjald kæmi fyrir og án þess að áhvílandi lánum væriskuldskeytt.“ Er ákærði með þessu talinn hafabrotið gegn 2. tölulið 1. mgr. 65. gr. laga um ársreikninga, en samkvæmtákvæðinu skal í skýrslu stjórnar með ársreikningi upplýsa um atriði semmikilvæg eru við mat á fjárhagslegri stöðu félags og afkomu þess áreikningsárinu og ekki koma fram í efnahagsreikningi eða rekstrareikningi eðaskýringum með þeim.Í skýrslu stjórnar í umræddumársreikningi var greint frá sölu fasteignanna. Þá er ekki rétt að líta svo á aðekkert endurgjald hafi komið fyrir þær, svo sem gengið er út frá íframangreindri verknaðarlýsingu í ákæru. Það breytir því á hinn bóginnekki að rétt hefði verið að veita fyllriupplýsingar um ráðstöfun fasteignanna í skýringum og sjóðstreymi, svo sem aðframan er rakið. Í 3. mgr. 52. gr. laga umársreikninga kemur fram að veita skuli upplýsingar um heildarfjárhæðfjárskuldbindinga sem eru ekki tilfærðar í efnahagsreikningi, að því leyti semþað skiptir máli við mat á fjárhagsstöðu félags. Skýra verður framangreintákvæði í 65. gr. laganna á þann veg að þar sé átt við viðbótarupplýsingar, enekki atriði sem að réttu lagi eiga að koma fram í efnahagsreikningi eðarekstrarreikningi eða skýringum með þeim, eins og þau yfirlit eiga að verasamkvæmt fyrirmælum laganna. Verður að framangreindu virtu að sýkna ákærða afþessum ákærulið.VI Ákærði er samkvæmt því sem aðframan greinir sakfelldur fyrir brot gegn lögum nr. 145/1994 um bókhaldsamkvæmt II. kafla ákæru og brot gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga samkvæmt3. lið í III. kafla hennar, en sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er að öðruleyti gefin að sök í málinu. Þau brot sem sakfelling nær til varða einungis sektum, sbr. 36. gr. laga umbókhald og 120. gr. laga um ársreikninga. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu.Þykir sekt sem honum ber að gera hæfilega ákveðin 500.000 krónur. Verði sektineigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa skal ákærði í hennarstað sæta fangelsi í 30 daga. Í ljósi úrslita málsins og meðvísan til 2. málsliðar 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála verður ákærðagert að greiða 1/20 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, JónsEgilssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja með hliðsjón af umfangi málsins og aðteknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðin 9.207.000 krónur, en aðöðru leyti skulu þau greidd úr ríkissjóði ásamt öðrum sakarkostnaði. ÞorgeirIngi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum BirkiLeóssyni löggiltum endurskoðanda og Einar S. Hálfdanarsyni hæstaréttarlögmanniog löggiltum endurskoðanda.D ó m s o r ð Ákærði,Gunnar Örn Haraldsson, greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innanfjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 30 daga. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonarhæstaréttarlögmanns, 9.207.000 krónur, að 1/20 hluta, en að öðru leyti skuluþau greidd úr ríkissjóði ásamt öðrum sakarkostnaði.
Mál nr. 633/2012	Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Samningur	B ehf. hóf verðbréfaviðskipti hjá forvera L hf. vorið 2007 og fólust þau m.a. í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. L hf. höfðaði mál gegn B ehf. til heimtu skuldar vegna viðskiptanna. B ehf. taldi L hf. hafa vanefnt samningana með því að bjóða ekki fram efndir af sinni hálfu en á það féllst Hæstiréttur ekki. B ehf. hafi borið að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu samningsverðsins og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá hafi L hf. borið að hafa bréfin tiltæk og var bankanum því heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi B ehf. og gera kröfu sína úr garði eins og greindi í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sýknukröfu sína byggði B ehf. jafnframt á því að L hf. hafi í ráðgjöf sinni gagnvart félaginu ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Þannig hafi L hf. ekki lagt neitt mat á hæfi B ehf. til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns B ehf. af slíkum viðskiptum. Ekki var talið að L hf. hefði í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem giltu um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar. B ehf. hafi á hinn bóginn mátt vera ljós sú áhætta er félagið tók með viðskiptunum. Fyrirsvarsmaður félagsins hafi undirritað alla þá samninga sem málið tók til en í þeim var tekið fram að hann hafi kynnt sé eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan bankans. Þá hafi fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við L hf. um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá L hf. B ehf. var því hvorki talið hafa leitt í ljóst hvernig sú ráðgjöf sem því hafi verið látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Væru ekki efni að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu B ehf.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2012. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda en að því frágengnu að krafa hans verði lækkuð. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Vorið 2007 hóf áfrýjandi verðbréfaviðskipti hjá stefnda, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., og fólust þau meðal annars í kaupum á hlutabréfum í erlendum félögum með framvirkum samningum. Fyrsti samningur af því tagi var gerður 17. apríl það ár, en samtals gerðu aðilar 153 slíka samninga til 30. september 2008. Stefndi hefur krafið áfrýjanda efnda samkvæmt 24 af þeim samningum í fimm dómsmálum sem rekin eru samhliða. Þetta mál tekur til fjögurra samninga, sem gerðir voru á tímabilinu 10. júlí til 30. september 2008. Þeir höfðu allir verið framlengdir og voru þeir upphaflega gerðir á tímabilinu 9. maí til 27. desember 2007. Í hinum áfrýjaða dómi koma fram nánari upplýsingar um þessa samninga. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem á reynir í málinu höfðu að geyma samhljóða skilmála. Samkvæmt þeim skuldbatt stefndi sig til að selja og afhenda áfrýjanda nánar tiltekin hlutabréf á gjalddaga samninganna, en þann sama dag bar áfrýjanda að leggja samningsfjárhæðina inn á viðskiptareikning stefnda. Uppgjör samkvæmt samningunum átti að fara fram á gjalddaga fyrir klukkan 16, en annars reiknuðust dráttarvextir á samningsfjárhæðina miðað við auglýsta dráttarvexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Þá var tekið fram að semja þyrfti sérstaklega með tveggja daga fyrirvara um framlengingu samnings ef þess væri farið á leit. Enn fremur voru ákvæði um hvernig fara ætti með arð af hlutafjáreign á samningstímanum og jöfnunarhlutabréf sem gefin yrðu út á því tímabili. Um vanefndir var tekið fram að hvorum aðila væri óskylt að efna skyldur sínar að því leyti sem næmi vanefnd gagnaðila. Jafnframt sagði að veruleg vanefnd samningsaðila heimilaði gagnaðila að rifta samningi einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd hefði varað í tvo bankadaga. Loks var tekið fram í niðurlagi samninganna að gagnaðili stefnda hefði kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiaðstoðar utan bankans áður en hann undirritaði þá. Með yfirlýsingu 13. mars 2007 setti áfrýjandi að handveði fjármálagerninga á tilgreindum vörslureikningi í umsjón stefnda hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf. til tryggingar á skuldum áfrýjanda við stefnda. Einnig setti áfrýjandi að veði fasteignina Miðbæ 3 á Akranesi með tryggingarbréfi 17. ágúst 2007 að fjárhæð 120.000.000 krónur, sem bundin var vísitölu neysluverðs, auk vaxta, verðbóta og innheimtukostnaðar. Í tilefni af verðbréfaviðskiptum áfrýjanda hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í skilmálum samningsins kom fram að stefnda væri óheimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau kæmu frá honum. Einnig sagði að við ráðgjöf sína tæki stefndi mið af eignum viðskiptavinar og aðstæðum hans að öðru leyti, en með því væri meðal annars átt við aldur, áætlaða fjárþörf, áætlaðar fjárfestingar í fastafjármunum, viðhorf viðskiptavinar til áhættu og þess hvort um væri að ræða langtíma- eða skammtímafjárfestingu. Jafnframt sagði að við ráðgjöfina væri tekið mið af ytri aðstæðum, en með því væri átt við markaðsaðstæður á hverjum tíma og spár bankans og opinberra aðila um framtíðarþróun fjármálamarkaða. Þá var tekið fram að í þeim tilvikum sem bein fyrirmæli kæmu frá viðskiptavini að hans eigin frumkvæði liti stefndi svo á að viðskiptavinur vænti ekki ráðgjafar og yrðu fyrirmælin framkvæmd á þeim grundvelli. Enn fremur sagði að viðskiptavini væri ljóst að til þess að stefndi gæti sinnt hlutverki sínu samkvæmt samningnum væri nauðsynlegt að viðskiptavinur veitti bankanum sem ítarlegastar upplýsingar um aðstæður sínar, svo sem þekkingu og reynslu í viðskiptum með fjármálagerninga, fjárhagslegar upplýsingar, viðhorf viðskiptavinar til áhættu, fjárfestingarmarkmið og fleira sem máli kynni að skipta. Um bótaábyrgð stefnda kom fram að hún næði ekki til tjóns sem viðskiptavinur yrði fyrir í beinum eða óbeinum tengslum við efni samningsins, til dæmis vegna verðfalls verðbréfa eða veitingu bankans á þjónustu sinni samkvæmt samningnum nema að því leyti sem slíkt kynni að leiða af vanefndum sem rekja mætti til stórfellds gáleysis eða ásetnings starfsmanna stefnda. Í niðurlagi samningsins sagði að viðskiptavinur staðfesti að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga og jafnframt að honum hefði verið gerð grein fyrir því að ávöxtun gæti sveiflast mjög frá einum tíma til annars og að ávöxtun í fortíð gæfi ekki endilega vísbendingu um ávöxtun í framtíð. Einnig kom fram að viðskiptavini væri ljóst að eignasafn hans gæti rýrnað á samningstímanum. Hinn 16. janúar 2008 samþykkti áfrýjandi almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnda. Þar sagði að gerðir skyldu skriflegir samningar um einstök viðskipti á grundvelli skilmálanna. Auk þess voru í skilmálunum ákvæði um tryggingar stefnda og var honum heimilt að krefjast viðbótartrygginga ef tap viðskiptamanns færi yfir 50% af markaðsverðmæti trygginga. Þá sagði í skilmálunum að með undirritun sinni lýsti viðskiptamaður því yfir að honum væri ljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við stefnda gætu verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Einnig var áréttað að álit starfsmanna stefnda á einstökum viðskiptum væri eingöngu byggt á skoðun þeirra á þeim tíma og gæti breyst án fyrirvara. II Á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim hafði verið breytt með lögum nr. 125/2008, var stjórn stefnda vikið frá 7. október 2008 og honum skipuð skilanefnd. Stefnda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008 og var hann tekinn til slita 22. apríl 2009 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Hinn 29. þess mánaðar skipaði héraðsdómari stefnda slitastjórn. Hinn 1. janúar 2012 tók slitastjórn við öllum verkefnum skilanefndar í samræmi við 3. tölulið V. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 161/2002, svo sem því var breytt með lögum nr. 78/2011. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til féllu í gjalddaga 10. og 17. október og 19. nóvember 2008 og 5. janúar 2009. Á gjalddögum innti áfrýjandi ekki af hendi greiðslur samkvæmt samningunum, en samtals nema þær 642.718 norskum krónum. Með tilkynningu stefnda 2. febrúar 2009 var áfrýjanda veittur 14 daga frestur til að gera upp samningana eða semja um greiðslu skuldarinnar. Í kjölfarið var áfrýjanda send greiðsluáskorun 17. mars sama ár og síðan innheimtubréf 20. október það ár. Í innheimtubréfinu var tekið fram að gefið yrði út afsal fyrir undirliggjandi verðmætum og þau afhent gegn greiðslu skuldarinnar. III Með úrskurði 20. desember 2011 hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjanda um að málinu yrði vísað frá dómi. Með áfrýjuninni er leitað endurskoðunar á úrskurðinum með þeim rökum að stefna til héraðsdóms fullnægi ekki áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna vanreifunar. Því til stuðnings er bent á að ekki sé í stefnunni viðhlítandi lýsing á viðskiptasambandi aðila og grundvelli þess með samningi 22. júní 2007 um ráðgjöf til áfrýjanda vegna viðskipta með fjármálagerninga. Einnig skorti á að lýst sé öðrum samningum aðila sem skipti máli í lögskiptum þeirra. Svo sem áður er rakið höfðaði stefndi mál þetta til heimtu samningsverðs samkvæmt fjórum samningum um framvirk kaup á hlutabréfum. Þessum málatilbúnaði stefnda er gerð nægjanleg skil í stefnunni, þótt hann sé ekki svo ítarlegur sem skyldi. Þá verður ekki séð að rýr reifun á málatilbúnaði stefnda hafi gert áfrýjanda erfitt fyrir um að taka til efnisvarna í málinu. Frávísunarkröfu áfrýjanda verður því hafnað. IV Samkvæmt þeim framvirku samningum um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til skuldbatt stefndi sig á gjalddaga hvers samnings til að selja og afhenda nánar tilgreind hlutabréf. Þann dag bar áfrýjanda að leggja samningsverðið inn á viðskiptareikning stefnda og átti uppgjör samninganna að fara fram samdægurs fyrir klukkan 16. Í samræmi við þetta og að virtum lögskiptum aðila bar áfrýjanda sem kaupanda að eiga frumkvæði að efndum með því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu og leita eftir því að fá afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til. Fyrst þá bar stefnda að hafa bréfin tiltæk og var honum heimilt að höfða mál til heimtu greiðslu úr hendi áfrýjanda og gera kröfu sína úr garði eins og greinir í 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 með því að krefjast efnda gegn því að afhenda það gagngjald sem honum ber að láta af hendi. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi fyrir sitt leyti vanefnt samningana. Krafa áfrýjanda um sýknu er jafnframt reist á því að stefndi hafi í ráðgjöf sinni gagnvart áfrýjanda ekki farið að lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og eldri lögum um sama efni nr. 33/2003. Til stuðnings þessu er meðal annars bent á að stefndi hafi ekki lagt mat á hæfi áfrýjanda til að eiga í viðskiptum með afleiðusamninga eða aflað upplýsinga um þekkingu og reynslu fyrirsvarsmanns áfrýjanda af slíkum viðskiptum. Skömmu eftir að áfrýjandi hóf verðbréfaviðskipti hjá stefnda var gerður samningur 22. júní 2007 um ráðgjöf vegna viðskiptanna í samræmi við fyrirmæli 7. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, sbr. nú 9. gr. laga nr. 108/2007. Eftir að síðarnefndu lögin tóku gildi 1. nóvember 2007 er vafalaust að áfrýjandi taldist í flokki almennra fjárfesta þótt ekki liggi fyrir að honum hafi verið send tilkynning þess efnis, sbr. 1. mgr. 21. gr. laganna og 1. mgr. 25. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þeir framvirku samningar um kaup á hlutabréfum sem mál þetta tekur til falla undir ákvæði laga nr. 108/2007, sbr. d. lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Afleiðusamningar af því tagi fela það í sér að með þeim gengst samningsaðili undir að kaupa eða selja tiltekin verðmæti á fyrirfram ákveðnu verði og tíma, meðal annars til að eyða áhættu í viðskiptum eða til spákaupmennsku, þar sem veðjað er á tiltekna verðþróun fram að gjalddaga. Umræddir samningar málsaðila fólu það í sér að áfrýjandi keypti með evrum hlutabréf í erlendum félögum sem skráð voru í kauphöll. Með þessu tók áfrýjandi áhættu af þróun markaðsverðs hlutabréfa í þessum félögum í von um hagstæða framvindu fram að gjalddaga. Að þessu leyti er áhættan sú sama og við kaup á hlutabréfum endranær, en með framvirkum samningum komst áfrýjandi hjá því að þurfa að fjármagna hlutabréfakaup með lántöku. Þegar viðskipti aðila fóru fram lágu fyrir upplýsingar um eigna- og skuldastöðu áfrýjanda, auk þess sem stefnda var kunnugt um að fyrirsvarsmaður áfrýjanda sem undirritaði samningana hafði um árabil stundað sjálfstæða atvinnustarfsemi og rekið fyrirtæki. Einnig er þess að gæta að hann hafði í nokkrum mæli stundað verðbréfaviðskipti og meðal annars gert fjölda framvirkra samninga af því tagi sem fjallað er um í þessu máli, en þeir verða ekki taldir til flókinna fjármálagerninga. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir hvort aflað var upplýsinga um fjárfestingarmarkmið áfrýjanda þannig að lagt verði mat á hvort viðskiptin fullnægðu þeim markmiðum. Verður því ekki talið að stefndi hafi í fyllsta tilliti gætt að þeim fyrirmælum sem gilda um öflun upplýsinga vegna eignastýringar og fjárfestingarráðgjafar, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 og 1. mgr. 36. gr. reglugerðar nr. 995/2007. Í lögunum eru aftur á móti engar reglur um ógildi samninga vegna annmarka af þeim toga og því verður sú málsástæða áfrýjanda að samningarnir hafi verið óskuldbindandi fyrir hann ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi. Við úrlausn um málsástæður áfrýjanda sem lúta að gildi samninganna er þess að gæta að honum mátti vera ljós sú áhætta sem hann tók með viðskiptunum. Í því efni er til þess að líta að fyrirsvarsmaður áfrýjanda hafði undirritað alla þá samninga sem mál þetta tekur til, en í þeim var tekið fram „að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn.“ Þá hafði fyrirsvarsmaðurinn staðfest að honum væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga bæði í samningi 22. júní 2007 við stefnda um ráðgjöf vegna viðskipta með slíka gerninga og með því að samþykkja 16. janúar 2008 almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptum hjá stefnda. Þegar þetta er haft í huga verður hvorki talið að áfrýjandi hafi leitt í ljós hvernig sú ráðgjöf sem honum var látin í té hafi verið ófullnægjandi né hvernig frekari ráðleggingar hefðu getað komið í veg fyrir viðskiptin. Samkvæmt þessu standa ekki efni til að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þeim samningum sem áfrýjandi gerði við stefnda. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að gerður hafi verið sá áskilnaður af hans hálfu að honum stæði til boða lánafyrirgreiðsla hjá stefnda ef hann tapaði fjármunum á framvirkum samningum um kaup á hlutabréfum. Enn fremur verður fallist á það með héraðsdómi að fall bankanna haustið 2008 hafi ekki falið í sér forsendubrest sem leyst geti áfrýjanda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnda. Loks hefur ekki verið leitt í ljós af hálfu áfrýjanda að stefndi hafi beitt blekkingum með því að miða við hærra gengi hlutabréfa í samningunum en nam verðmæti þeirra. Er þess þá að gæta að allir þeir samningar sem málið tekur til höfðu ítrekað verið framlengdir en verðmæti hlutabréfanna var miðað við upphaflegan samning um kaupin. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talin niðurstaða hans um að áfrýjandi greiði dráttarvexti frá gjalddaga í samræmi við samninga aðila, en ekki er byggt á því af hálfu áfrýjanda að þeir skilmálar séu ógildir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti og er hann ákveðinn að teknu tilliti til 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Byggingahúsið ehf., greiði stefnda, LBI hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl., er höfðað 28. október 2009. Dómkröfur Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi stórkostlegrar lækkunar á öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Hinn 14. mars sl. var kveðinn upp í málinu úrskurður þar sem frávísunarkröfu stefnda var hafnað. Málavextir Ekkert komi fram um það í málsatvikalýsingu stefnanda að hinir umstefndu samningar höfðu ítrekað verið framlengdir án tillits til umsaminna gjalddaga eða stöðu þeirra að öðru leyti. Forsendur hafi verið þær að keypt yrðu bréf í niðursveiflu og seld í uppsveiflu en samkvæmt þeim upplýsingum sem stefndi fékk frá starfsmönnum stefnanda hafi staðið til boða að framlengja samningana, eða gera nýja samninga, svo lengi sem stefndi tryggði að nægar tryggingar væru til staðar. Eins og fyrr greini hafi stefndi átt umtalsverðar eignir í formi verðbréfa við upphaf viðskiptanna auk þess sem stefndi hafi gefið út til viðbótar tryggingarbréf að fjárhæð 120.000.000 króna til stefnanda. Þar hafi eignir stefnda að mestu verið taldar og að þeim undanskildum hafi lausafjárstaða stefnda verið veik. Ljóst hafi verið, allt frá upphafi þess að stefnandi hóf að ráðleggja stefnda að kaupa framvirka samninga með hlutabréf, að ef til þess kæmi að slíkum samningum yrði lokað á gjalddaga í tapi, væri fjárhagsstaða stefnda ekki þess eðlis að hann gæti staðið undir slíkum skuldbindingum án þess að til kæmi lánsfjármögnun. Stefndi hafi hins vegar átt von á fjármunum vegna uppgjörs í tengslum við önnur lögskipti sem voru þessum gerningum óviðkomandi en stefnanda hafi þó verið fullkunnugt um, og stefndi hafði ítrekað lýst yfir, að þeir fjármunir yrðu notaðir til þess að fjármagna frekari verðbréfaviðskipti eða hugsanlegt tap sem leiða kynni af slíkum samningum. Hinn 7. október 2008, hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda, víkja félagsstjórn frá störfum og skipa stefnanda skilanefnd. Í kjölfarið hafi verið stofnaður nýr banki, NBI hf., þar sem innlendar eignir stefnanda og helstu eignir sem tengdust innlendri starfsemi stefnanda fluttust yfir til NBI hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Þeirri ákvörðun hafi svo verið breytt með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 12. október 2008, þar sem kveðið hafi verið á um að NBI hf. tæki ekki við réttindum og skyldum stefnanda samkvæmt afleiðusamningum og með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 19. október 2008, hafi verið kveðið á um að NBI hf. skyldi standa stefnanda skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flyttust yfir til NBI hf. Af þessum ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins leiði að þeir afleiðusamningar sem stefndi hafði gert við stefnanda urðu eftir hjá stefnanda, en ádráttarlánið og tryggingarbréfið fluttust yfir til NBI hf. Þrátt fyrir að ádráttarlánið og tryggingarbréfið hafi tilheyrt NBI hf., og stefnanda því óviðkomandi, sé mikilvægt að gefa greinargóða mynd af því hvernig staðið var að viðskiptum aðila í upphafi. Starfsmenn stefnanda hafi gengið á ádráttarlánið m.a. til þess að fjármagna hluta þeirra verðbréfaviðskipta sem þeir áttu í fyrir reikning stefnda og sé staða fyrrgreinds myntveltureiknings neikvæð án þess að stefnandi hafi gefið nokkrar skýringar á því með hvaða hætti sú neikvæða staða myndaðist. Hins vegar sé ljóst að þessa neikvæðu stöðu megi að einhverju leyti rekja til þeirra viðskipta með fjármálagerninga sem starfsmenn stefnanda stóðu í fyrir reikning stefnda og jafnvel að eigin frumkvæði án samráðs við stefnda. Af þeim sökum sem að framan er lýst hafi stefnda reynst ómögulegt að semja með heildstæðum hætti um sín mál sem þó megi upphaflega rekja til sömu rótar, þar sem hagsmunir stefnda hafi nú verið aðskildir með þeim hætti sem fyrr greini. Þegar bankahrunið varð staðreynd í október 2008 hafi stefndi ekki hlaupist undan merkjum, heldur hafi hann þvert á móti boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda áfram með viðskipti aðila. Aldrei hafi staðið á stefnda að efna hina umstefndu samninga í samræmi við þá venju sem hafði skapast í samskiptum aðilanna, þ.e. annaðhvort að samningarnir yrðu framlengdir, eða að stefnandi veitti lán til þess að hægt væri að gera upp hugsanlegt tap sem af samningnum kynni að leiða. Þá sé mótmælt þeirri fullyrðingu sem sett sé fram í málsatvikalýsingu stefnanda að stefndi hafi einhliða brotið gegn skilmálum samninganna á gjalddaga þeirra með því að standa ekki skil á samningsfjárhæðinni. Hið rétta sé að það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt sínar skyldur samkvæmt samningnum. Stefndi hafi boðið fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að framlengja samninginn eða setja mismuninn á lán eins og tíðkast hafði í viðskiptum aðila fram til þessa. Slíkt hugnaðist ekki stefnanda því vegna þeirra aðstæðna sem myndast höfðu í bankakerfinu hafi stefnanda verið ómögulegt að efna skyldur sínar samkvæmt samningnum, þ.e. að afhenda hlutabréfin. Hafi stefnandi ekki fært nein rök fyrir því hvers vegna hann vanefndi skyldur sínar og hvort ástæðan hafi verið að stefnandi hafi ekki átt hlutabréf þau sem tilgreind voru í samningunum til afhendingar eða hvort aðstæður á fjármálamarkaði hafi komið í veg fyrir að stefnanda væri mögulegt að efna samningana. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi boðið stefnanda auknar tryggingar og sýnt vilja til þess að halda viðskiptasambandi aðila áfram en það hafi verið stefnandi sem hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt hinum umstefndu samningum. Hinn 11. október 2008 hafi fyrirsvarsmaður stefnda sent tölvupóst til Búa Örlygssonar, en hann hafi verið sá starfsmaður stefnanda sem hafi haft umsjón með einkabankaþjónustu stefnanda við stefnda. Í fyrrgreindum tölvupósti hafi stefndi sett fram tillögu að því hvernig væri hægt að leysa úr málum stefnda hjá stefnanda. Hluti af þeirri lausn var að boðnar yrðu fram umtalsverðar tryggingar til viðbótar þeim tryggingum sem stefndi hafði þegar veitt stefnanda. Þrátt fyrir tilraunir stefnda til þess að leysa þau mál sem stefndi stóð frammi fyrir hafi verið fátt um svör hjá stefnanda. Ekki hafi verið staðið við það sem upphaflega hafi verið gengið út frá, þ.e. að framvirkir samningar stefnda væru opnir svo lengi sem veðhæfi væri til staðar. Hins vegar sé ljóst að slíkt veðhæfi hafi ávallt verið til staðar af hálfu stefnda, jafnvel strax eftir bankahrun þegar stefndi hafði sérstaklega samband til þess að bjóða fram auknar tryggingar. Þær afleiðingar sem dráttur stefnanda á því að veita svör um stöðu stefnda og taka afstöðu til þeirra tillagna sem stefndi hafði fram að færa, til þess að greiða úr málum, hafi leitt til þess að hinum umstefndu samningum var lokað, verðbréfasafn stefnda, sem sett hafði verið að handveði var frosið, þ.e. ráðstöfunarréttur stefnda hafi verið takmarkaður vegna veðsetningarinnar, ádráttarlánið sem hluti verðbréfasafnsins hafi verið fjármagnaður með hafi margfaldast og stefndi hafi orðið fyrir gífurlegu tjóni vegna aðgerðaleysis stefnanda. Hinn 17. mars 2009 hafi stefnda borist greiðsluáskorun frá stefnanda þar sem vísað hafi verið til þess að afleiðusamningar stefnda við stefnanda hafi verið gjaldfelldir. Samkvæmt greiðsluáskoruninni nam heildarskuld stefnda við stefnanda þann dag sem greiðsluáskorunin var rituð 41.531.827 krónum auk áfallinna dráttarvaxta. Það skjóti því vissulega skökku við að stefnandi krefjist nú greiðslu í evrum sem leiði til þess að höfuðstóll hinnar meintu skuldar sé ekki sá sami og komi fram í greiðsluáskorun. Einhverjar samningaviðræður hafi farið fram milli aðila en ekkert sem hönd sé á festandi enda hafi enginn árangur orðið af þeim. Hinn 5. nóvember 2009 hafi stefnandi þingfest þetta mál nr. E-12442/2009, auk þess sem þingfest hafi verið fjögur sambærileg mál milli sömu aðila, þ.e. mál E-12440/2009, E-12441/2009, E-12443/2009 og E-12444/2009. Fyrir misgáning hafi fyrirsvarsmanni stefnda láðst að mæta við þingfestingu þessara mála, enda höfðu starfsmenn stefnanda gefið munnleg fyrirheit þess efnis að málin yrðu ekki þingfest þar sem sáttaviðræður voru í gangi milli aðila á þessum tíma. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi sleit þeim viðræðum einhliða og þingfesti málin þvert ofan í þau fyrirheit sem gefin höfðu verið. Þar sem stefndi hafi ekki mætt við þingfestingu málanna voru þau dómtekin og stefnur í fyrrgreindum málum áritaðar um aðfararhæfi þann 3. september 2010. Lögmaður stefnda óskaði þess formlega að málin yrðu endurupptekin, sbr. erindi þess efnis dags. 21. september 2010. Þar sem skilyrði fyrir endurupptöku voru uppfyllt var fallist á beiðni stefnda. Jafnframt voru réttaráhrif dóma í málunum sem kveðnir voru upp 3. september 2010 felld niður að öllu leyti, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. Ö-13/2010, þar til þessum fyrrgreindum málum yrði lokið á ný í héraði. Stefnda hafi verið veittur frestur til þess að skila greinargerðum í málunum til 16. nóvember 2010. Frá þeim tíma hafa staðið yfir samningaviðræður milli málsaðila og hafa aðilar samþykkt að fresta málinu vegna þess. Hins vegar hefði verið útséð að kvöldi mánudagsins 13. desember 2010 að ekki næðust sættir í málinu og stefnda því nauðugur einn sá kostur að taka til varna í málinu. Stefnandi reisir kröfu sína á því að skuld stefnanda við hann samkvæmt þeim samningum sem um ræði sé 642.718 NOK. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja kaupverð á samtals 3.000 hlutum í ORKLA ASA, 1.636 hlutum í Storebrand ASA og 3.000 hlutum í DNA NOR ASA inn á reikning stefnanda á gjalddögum samninganna, en engin greiðsla hafi borist frá stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Krafa stefnanda um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðst við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Um varnarþing vísast til 35. gr. laga nr. 91/1991. „Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sínar að hluta eða öllu leyti er hinum óskylt að efna efndaskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti er hinum heimilt að rifta samningi þessum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í 2 bankadaga. Sá aðili sem dregur greiðslur að hluta eða verulegu leyti ber einn ábyrgð á þeim kostnaði sem rís vegna þeirra vanefnda.“ Það liggi ekkert fyrir um það í þessu máli að stefnandi hafi getað efnt umrædda samninga fyrir sitt leyti á umsömdum gjalddögum með afhendingu á undirliggjandi verðmætum í formi hlutabréfa, eins og samið hafði verið um. Meginregla kauparéttar sé sú að hönd selur hendi. Stefnda hafi því verið óskylt að inna af hendi greiðslu á umsömdum gjalddögum nema gegn því að fá endurgjaldið, þ.e. hlutabréfin, afhent. Samkvæmt því sem komi fram í ákvæði (ix) í hinum umstefndu samningum sé ljóst að efndaskylda getur fallið niður ef gagnaðili vanefnir samningsskyldur sínar að hluta eða öllu leyti. Samkvæmt ákvæði (viii) í hinum umstefndu samningum sé vísað til Rammasamnings um markaðsviðskipti útgefinn af stefnanda (almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti), auk þess sem vísað sé til þess að um viðskiptin gildi ákvæði almennra skilmála um vaxta- og gjaldmiðlaskipti, sem útgefnir hafi verið af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sparisjóða í febrúar 1998. Þessum almennu skilmálum sé skipt í tvo hluta, annars vegar almenna skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, þar sem komi fram ákvæði um vanefndir, og hins vegar almenna skilmála fyrir skiptasamninga. Þar komi skýrt fram í ákvæði 1.4 að litið sé á þess konar afleiðusamninga sem gagnkvæma samninga sem hafi í för með sér gagnkvæmar greiðsluskyldur. Kafli 9 fjalli um vanefndir. Þegar ákvæði beggja þessara almennu skilmála séu skoðuð komi í ljós að sama meginregla sé lögð til grundvallar; hönd selur hendi, þ.e. aðila sé aðeins skylt að efna gagnkvæman samning gegn samhliða efndum viðsemjanda síns. Stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir því að umrædd hlutabréf hafi verið í eigu stefnanda á umsömdum gjalddögum og að stefnanda hafi verið heimilt, og mögulegt, að afhenda hlutabréfin. Þegar staðreyndir málsins séu skoðaðar komi í ljós að stefnandi bauð aldrei fram efndir af sinni hálfu og verði því að gera þá kröfu til stefnanda að hann útskýri hvers vegna efndir voru ekki boðnar og hvort hlutabréfin hafi yfirhöfuð verið til staðar og tæk til afhendingar. Engar útskýringar eða sönnun hvað þetta varðar hafi verið færðar fram af stefnanda. Þar sem hinir umstefndu samningar hafi ekki verið efndir og engin tilraun gerð til efnda þeirra af stefnanda hálfu krefjist stefndi þess að greiðsluskylda stefnda samkvæmt samningunum teljist niður fallin, samkvæmt ákvæði (ix) í samningum aðila, meginreglum kaupa- og kröfuréttar og með hliðsjón af dómi Héraðsdóms Reykjavíkur sem kveðinn var upp 30. júní 2010 í máli nr. E8546/2009 (Landsbanki Íslands hf. gegn Gift fjárfestingarfélagi ehf.). Takist stefnanda ekki að sýna fram á að hann hafi átt þau undirliggjandi verðmæti í formi hlutabréfa á umsömdum gjalddögum sé ljóst að sú tilraun stefnanda til þess að bera fyrir sig það ákvæði samningsins sem mæli fyrir um að stefndi efni skyldur sínar án þess að stefnanda sé mögulegt að efna sínar skyldur samkvæmt samningnum sé bersýnilega ósanngjarnt. Jafnframt telji stefndi það andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri samninginn fyrir sig eins og málum er fyrirkomið í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Því krefjist stefndi þess að hinum umstefndu samningum verði, hvað sem öðru líður, vikið til hliðar í heild samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Segi í 2. mgr. sömu greinar að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efni samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningagerðina og atvika sem síðar komu til. Nánar verði fjallað um viðskiptasögu málsaðila heildstætt hér fyrir neðan. Í þriðja lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti sem hafi leitt til þess að ráðgjöf stefnanda var ekki í samræmi við stöðu stefnda þegar hliðsjón er höfð af öllum atvikum málsins. Það liggi fyrir að stefnandi framkvæmdi ekki mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta með hina umstefndu afleiðusamninga kom. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að flokka viðskiptavini sína í viðurkennda gagnaðila, fagfjárfesta og almenna fjárfesta. Að því er stefndi best veit hafi aldrei farið fram neitt sjálfstætt mat á stöðu stefnda og hafi stefnda aldrei verið tilkynnt um hvaða flokki hann tilheyrði, sbr. 21. gr. laganna. Þá hafi stefnanda borið samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007 að afla nauðsynlegra upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnda. Í þeim tilvikum sem þessari skyldu sé ekki sinnt af hálfu fjármálafyrirtækis sé því óheimilt að láta viðskiptavini í té ráðleggingar um verðbréfaviðskipti, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 108/2007. Þegar af þeirri ástæðu verði að telja hina umstefndu samninga ólögmæta og óskuldbindandi fyrir stefnda. Þegar hinir umstefndu samningar séu skoðaðir sé enn fremur ljóst að um flókna fjármálaafurð sé að ræða. Um sé að ræða framvirka samninga, með hlutabréf erlendra fyrirtækja sem skráð eru í erlendum gjaldmiðlum. Ríkar kröfur séu á fjármálafyrirtækjum að afla upplýsinga um viðskiptavini sína til þess að geta metið með sjálfstæðum hætti hvort viðkomandi viðskiptavinur sé hæfur til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Það liggi algjörlega í augum uppi að stefndi hafði hvorki næga reynslu né þekkingu til þess að eiga viðskipti með svo flókna og áhættusama fjármálagerninga sem hinir umstefndu samningar eru í raun. Af málsatvikum verði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti án þess að nokkurt mat færi fram á því hvort stefndi uppfyllti skilyrði þess að geta orðið fagfjárfestir. Með þeim hætti hafi stefnandi gengið á svig við afdráttarlaus ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Svo virðist sem eini mælikvarði stefnanda hafi verið verðmæti eignasafns stefnda við upphaf viðskiptanna. Afstaða stefnanda virðist því hafa verið sú að ef viðkomandi viðskiptamaður á nógu mikið af peningum þá hljóti hann að vera mjög hæfur til að standa í viðskiptum með flókna fjármálagerninga. Ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, um skyldu fjármálafyrirtækja til þess að afla upplýsinga um viðskiptavini sína og framkvæma sjálfstætt mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu sérhvers viðskiptamanns sé einmitt til þess að koma í veg fyrir sams konar vinnubrögð og stefnandi viðhafði í þessu máli. Stefndi sé ekki fagfjárfestir og hefði stefnandi gefið sér tíma til þess að sinna lögbundnu hlutverki sínu, og framkvæmt mat á stefnda, hefði bersýnilega komið í ljós að stefndi hafi ekki verið hæfur til þess að eiga í viðskiptum um framvirk kaup á hlutabréfum erlendra fyrirtækja sem skráð voru á skipulegum verðbréfamarkaði erlendis. Átelja verði vinnubrögð stefnanda í þessu máli allt frá öndverðu en telja verður líklegt að hefði stefnandi sinnt lögákveðnu hlutverki sínu og gætt hagsmuna stefnda, eins og stefnanda hafi verið skylt, hefði ráðgjöfin tekið mið af stöðu stefnda og aldrei hefði verið ráðist í hina umstefndu samninga þar sem takmörk séu fyrir því hversu flóknar fjármálaafurðir er hægt að bjóða almennum fjárfestum án undangenginnar ítarlegrar upplýsingaöflunar, sbr. ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Af nýlegum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. X-9/2010 sem kveðinn var upp 20. október 2010 (Njála ehf. gegn Landsbanka Íslands hf.) megi ráða að fjármálafyrirtæki verði sjálf að bera hallann af því ef ekki er sinnt þeirri skyldu að framkvæma fullnægjandi mat á sérfræðikunnáttu, reynslu og þekkingu viðskiptavinarins. Niðurstaða dómsins hafi verið sú að samningar sem gerðir voru á grundvelli rangrar flokkunar sem ekki var í samræmi við ákvæði laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti voru taldir ólögmætir og óskuldbindandi. Með hliðsjón af framansögðu byggi stefndi á því að háttsemi og vinnubrögð stefnda frá öndverðu þeirra viðskiptasambands hafi ekki verið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum og telur stefndi að stefnandi hafi ekki starfað með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi eins og stefnanda hafi verið skylt samkvæmt 5. gr. laga nr. 108/2007. Þannig krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verði lýstir ólögmætir og óskuldbindandi fyrir stefnda og því geti þeir ekki skapað grundvöll nokkurs konar greiðsluskyldu af stefnda hálfu. Verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í fjórða lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að nauðsynlegt sé að skoða tilurð, framkvæmd og umfang viðskipta málsaðila heildstætt. Allar forsendur sem legið hafi til grundvallar samningagerðinni í upphafi séu nú breyttar og hafi staða aðila breyst í verulegum mæli frá því að hinir umstefndu samningar voru gerðir. Eins og komið hafi fram hafi málsaðilar gert með sér samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, þ.e. stefndi var í svokallaðri einkabankaþjónustu hjá stefnanda. Það þýddi með öðrum orðum að stefnandi hafi veitt ráðgjöf um hvað skyldi kaupa, og hvenær skyldi kaupa og selja og hafi stefnandi veitt ráðgjöf um gerð framvirkra afleiðusamninga. Staðreynd málsins sé sú að stefndi hafi verið algjörlega háður ráðgjöf stefnanda og raunar hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Til viðbótar við framangreindan samning og efni hinna umstefndu samninga, hafi gilt almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Samkvæmt 3. gr. þessara almennu skilmála beri stefnanda að krefjast trygginga þegar stofnað sé til viðskipta. Þá sé stefnanda heimilt að krefjast viðbótartrygginga við ákveðnar kringumstæður. Stefndi hafi lagt fram fullnægjandi tryggingar þegar til viðskiptanna var stofnað og aldrei hafi staðið á stefnda að leggja fram auknar tryggingar til þess að hægt væri að halda viðskiptum málsaðila áfram. Í þessu sambandi sé nauðsynlegt að átta sig á því hvaða forsendur lágu til grundvallar þessum lögskiptum aðilanna. Forsendurnar, eins og þær hafi verið kynntar fyrir stefnda voru að kaupa átti hlutabréf í niðursveiflu og selja í uppsveiflu. Starfsmenn stefnanda höfðu gefið þau fyrirheit að svo lengi sem nægar tryggingar væru til staðar væri hægt að framlengja samningana eða gera nýja í þeirra stað. Stefnda hafi því verið talin trú um að samningarnir yrði opnir svo lengi sem nægjanlegt veðhæfi væri til staðar. Eignastaða stefnda við upphaf viðskiptanna var, sem fyrr greinir, góð og hafi þær tryggingar sem stefndi lagði fram verið metnar fullnægjandi af stefnanda. Lausafjárstaða og tekjustreymi félagsins hafi hins vegar verið veik í samanburði við eignastöðu stefnda og ekki þess eðlis að stefndi gæti greitt umtalsverða fjármuni yrði hinum framvirku samningum sem teknir voru í samræmi við ráðgjöf starfsmanna stefnanda lokað í tapi. Staðreynd málsins sé sú að fjárhagsstaða stefnda hafi legið ljós fyrir við upphaf viðskiptanna og stefnanda hafi verið kunnugt um, eða mátt vera kunnugt um, fjárhagsstöðu stefnda þegar starfsmenn stefnanda hófu að veita sérhæfða ráðgjöf um kaup á framvirkum samningum með erlend hlutabréf. Raunar hafi það verið forsenda sem gengið hafi verið út frá í upphafi að ef samningum yrði lokað í tapi, og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir, gerðu báðir aðilar sér grein fyrir því að fjárhagsstaða stefnda væri ekki þess eðlis að stefndi gæti staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Sá háttur hafi verið hafður á, m.a. í þeim tilvikum þegar stefnandi hafði dregið á ádráttarreikning stefnda, en stefnandi hafi ekki fært fram neinar skýringar á því hvernig sú neikvæða staða myndaðist. Eftir að bankahrunið varð staðreynd og hagsmunum stefnda, án hans samþykkis, hafi verið skipt upp og hluti þeirra færður til NBI hf., og hluti þeirra skilinn eftir hjá stefnanda, virðist forsendur þær, sem gengið hafi verið út frá í viðskiptasambandi málsaðilanna fram til þessa, hafa brostið. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 108/2007 hafi stefnanda borið að afla upplýsinga um stefnda, auk þess sem stefnanda hafi borið að framkvæma sjálfstætt mat á hæfi stefnda til þess að eiga í umræddum viðskiptum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti þetta var gert. Raunar sé ljóst miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir á þeim tíma þegar samningarnir voru gerðir að stefndi hafði enga fjárhagslega burði til þess að efna samningana ef þeim yrði lokað í tapi á gjalddögum án þess að til kæmi lánafyrirgreiðsla frá stefnanda. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að forsenda þess að ráðist var í gerð hinna umstefndu samninga hafi verið sú að stefndi fengi fyrirgreiðslu frá stefnanda ef svo færi að uppgjör vegna samninganna yrði neikvætt þegar hin undirliggjandi hlutabréf yrðu afhent stefnda. Í rúm tvö ár hafi stefndi viljað efna samningana samkvæmt efni sínu og fá hin undirliggjandi hlutabréf gegn því að stefndi útvegaði lánsfjármagn til þess að gera slíkar efndir mögulegar. Þessi tillaga stefnda að lausn í málinu hafi ítrekað komið fram í samskiptum við starfsmenn stefnanda. Í þessu samhengi skuli það jafnframt tekið fram að stefndi hafi boðið fram umtalsverðar auknar tryggingar til þess að tryggja að viðskipti aðila gætu haldið áfram. Öllum tillögum stefnda að lausn í málinu hafi verið hafnað af stefnanda. Þá hafi aðgerða- og ráðaleysi stefnanda valdið stefnda umtalsverðu tjóni síðastliðin tvö ár. Stefndi hafi aldrei fengið afhent þau hlutabréf sem honum bar samkvæmt hinum umstefndu framvirku samningum og hafi stefnda því verið ómögulegt að gæta hagsmuna sinna hvað þau bréf varðar. Enn fremur sé verðbréfasafn það sem stefndi átti og sett hafði verið til tryggingar viðskiptum stefnda við stefnanda verið frosið þar til úr þessum ágreiningi sem hér er til umfjöllunar hefur verið leyst. Þannig hafi ráðstöfunarréttur stefnda og möguleikar hans á að eiga viðskipti með bréfin til þess að takmarka frekara tjón verið útilokaðir vegna þeirra takmarkana sem stefnda voru settar í þessu sambandi. Þess megi geta að í byrjun október 2008 hafi verðmæti umrædds verðbréfasafns verið tæpar 40.000.000 króna að markaðsvirði, en það hafi rýrnað um tæplega helming á þessu tímabili sem stefndi hafi árangurslaust reynt að fá heildstæða lausn á sínum málum. Telji stefndi það því bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera ákvæði hinna umstefndu samninga fyrir sig vegna þeirra breytinga í viðskiptasambandi aðila sem síðar komu til, og sem hafi leitt til þess að forsendur hafi brostið og verulega halli nú á stefnda hvað þetta varðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og meginreglur kröfuréttar um brostnar forsendur. Séu hinir umstefndu samningar þegar af þessum ástæðum óskuldbindandi fyrir stefnda og beri því að sýkna stefnda af greiðslukröfu stefnanda. Í fimmta lagi sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið gegn þeim trúnaðarskyldum sem lög um verðbréfaviðskipti lögðu stefnanda á herðar auk þess sem stefnandi hafi ekki gætt hagsmuna stefnda í hvívetna við veitingu ráðgjafar sem falist hafi í einkabankaþjónustu þeirri sem stefnandi veitti stefnda. Komið hafi fram verulegt ósamræmi í nokkrum tilvikum á viðmiðunargengi því sem ráðgjöf stefnanda miðaðist við og hafi verið gefið upp á hinum umstefndu samningum og því gengi sem hlutabréf umræddra fyrirtækja hafi verið skráð á í viðkomandi kauphöll á samningsdegi. Með öðrum orðum virðist stefnandi í flestum tilvikum hafa miðað við hærra viðmiðunargengi en raunverulegt gengi hlutabréfanna var á samningsdegi. Ráðgjöf stefnanda hafi gengið út frá þeirri forsendu að viðmiðunargengi væri gengi hlutabréfanna á samningsdegi og þegar viðmiðunargengi hafi verið borið saman við framvirkt gengi hafi verið hægt að gera sér grein fyrir því hvernig hlutabréfaverð þyrfti að þróast til þess að hagnaður yrði af samningnum. Þar sem viðmiðunarverð stefnanda, eins og það sé gefið upp í hinum umstefndu samningum, virðist vera hærra en raunverulegt markaðsgengi umræddra hlutabréfa þá vakni upp spurningar hvers vegna það var og hvað hafi orðið af mismuninum. Voru þau hlutabréf sem hinir umstefndu samningar taki til í eigu stefnanda á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir og hefur stefnandi með þessum hætti verið að tryggja sér hærra verð fyrir bréfin en raunverulegt markaðsverð? Þessi staðreynd veki óneitanlega upp þá spurningu hvort stefnandi hafi með þessum hætti vísvitandi verið að hagnast á kostnað stefnda? Ljóst er að þessi staðreynd vekur upp fjölmargar spurningar, en telja verður að það standi stefnanda næst að útskýra af hverju þessi munur stafar, auk þess sem stefnandi sé fjármálafyrirtæki, eða hafi a.m.k. verið fjármálafyrirtæki þegar hinir umstefndu samningar voru gerðir við stefnda. Þá sé þess jafnframt óskað að stefnandi útvegi samanburðarhæfar upplýsingar um annars vegar á hverju viðmiðunargengi stefnanda byggðist og hins vegar hvert raunverulegt skráð markaðsgengi viðkomandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi hvers samnings. Hverjar sem útskýringar stefnanda kunni að vera sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið að gæta hagsmuna stefnda eins og hann hafði tekið að sér og bar samkvæmt lögum að tryggja. Þvert á móti virðist stefnandi hafa verið að gæta eigin hagsmuna á kostnað hagsmuna stefnda. Þá sé ljóst að stefnandi hafi með vísvitandi hætti blekkt stefnda með því að tilgreina annað viðmiðunargengi en raunverulegt markaðsgengi hinna undirliggjandi hlutabréfa hafi verið á samningsdegi. Þessar blekkingar stefnanda hafi haft það í för með sér að stefndi gat ekki með nokkru móti gert sér grein fyrir áhættunni sem í samningunum fólst. Það sé augljóst að ef raungengi sé allt annað og lægra en það sem stefnandi gaf upp sem viðmiðunargengi þá þurfi þróun hlutabréfaverðs að vera allt önnur til þess að hagnaður verði af samningnum. Telji stefndi að háttsemi stefnanda í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum og venjum í verðbréfaviðskiptum, auk þess sem háttsemi stefnanda hafi ekki verið til þess fallin að standa vörð um trúverðugleika fjármálamarkaðarins eða hagsmuni viðskiptavina, sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Auk þess sé einnig á því byggt að stefnandi hafi í tengslum við veitingu ráðgjafar til stefnda um kaup á framvirkum samningum um hlutabréf brotið gegn 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007 um bestu framkvæmd, en stefnanda hafi borið að leita allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína með tilliti til verðs, umfangs, eðlis og annarra þátta sem máli skipti. Með hliðsjón af framangreindu telji stefndi að hinir umstefndu samningar séu ólögmætir og gangi gegn heilbrigðum viðskiptaháttum á fjármálamarkaði, samkvæmt 5. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti og því krefjist stefndi þess að hinir umstefndu samningar verið dæmdir óskuldbindandi fyrir stefnda. Í ljósi þeirrar blekkingar sem stefnandi virðist hafa stundað hvað gengi hlutabréfanna varðar þá telji stefndi það bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera efni þeirra fyrir sig og því eigi að víkja hinum umstefndu samningum til hliðar í heild sinni á grundvelli 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hvað sem öllu öðru líði sé í sjötta lagi byggt á því að ómögulegt hafi verið fyrir stefnda að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Stefndi byggi á því að hagsmunir hans hafi með ólögmætum hætti verið settir í hendur starfsmanna einkabankaþjónustu stefnanda sem hafi átt að teljast veita sérhæfða fjármálaþjónustu sniðna að þörfum og aðstæðum stefnda. Nú hafi hins vegar komið í ljós að stefnandi hafi ráðlagt stefnda að eiga viðskipti með flókna fjármálagerninga sem hafi ekki hæft stöðu hans m.t.t. þekkingar og reynslu. Í ljósi þess hvernig stefnandi hafi staðið að málum frá upphafi viðskiptasambands málsaðila, þar sem þess hafi ekki verið gætt að skilyrði laga væru uppfyllt, ráðgjöf hafi ekki verið í samræmi við stöðu stefnda og ekki síst með hliðsjón af þeim efnahagslega stormi sem gekk yfir landið og hafi vart lægt síðastliðin tvö ár, sem stefndi gat á engan hátt séð fyrir, sé efndaskylda samkvæmt hinum umstefndu samningum niður fallin enda sé um ólögmæta og óskuldbindandi samninga að ræða. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda er þess krafist til vara að fjárhæð dómkrafna stefnanda verði lækkaðar stórkostlega. Til stuðnings varakröfu sinni byggi stefndi á sömu málsástæðum og byggt sé á varðandi aðalkröfu. Um lagarök er vísað til laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti með síðari breytingum, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, ásamt síðari breytingum, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. og meginreglna kröfuréttar um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra. Auk þess sé vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála með síðari breytingum. Þá sé einnig vísað til reglugerðar nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá sé vísað til almennra meginreglna kröfu- og kauparéttar, auk meginreglna samningaréttarins. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að teknu tilliti til virðisaukaskatts í samræmi við lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Niðurstaða Samkvæmt framburði Búa Örlygssonar, sérfræðings hjá stefnanda, fyrir dómi óskaði forsvarsmaður stefnda, Sveinn Arnar Knútsson, stjórnarmaður stefnda, eftir viðskiptum við stefnanda. Óskaði stefndi eftir því að geta keypt hlutafé fyrir lánsfé. Samkvæmt framburði Sveins Arnars fyrir dóminum var hugmyndin með því að mynda stofn til þess að byggja framtíð fyrirtækisins á. Búi kvað Landsbankann hafa boðið þá leið að fjárfesta með þeim hætti að gera framvirka kaupsamninga um hlutabréf, sem sé í raun lántaka til hlutabréfakaupa. Liggur fyrir að slík viðskipti hófust með aðilum. Í upphafi viðskiptanna undirrituðu aðilar samning um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga. Í 1. gr. þess samnings segir að Landsbanki Íslands hf. taki að sér að veita viðskiptavini ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra. Bankanum sé ekki heimilt að eiga viðskipti fyrir hönd viðskiptavinar án þess að fyrirmæli um þau viðskipti komi frá viðskiptavini. Í 16. gr. samningsins segir að viðskiptavinur staðfesti að honum sé ljós sú áhætta sem felist í viðskiptum með fjármálagerninga. Þá er nánar útlistuð sú áhætta sem fyrir hendi kann að vera. Hinn 16. janúar 2008 undirritaði Sveinn Arnar fyrir hönd stefnda almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. Í 8. grein þeirra segir að með undirritun sinni lýsi viðskiptamaður því yfir að honum sé ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga við Fjárfestingabanka LÍ geti verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni beri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga telji hann hennar þörf. Í máli þessu krefst stefnandi greiðslu samkvæmt fjórum samningum sem gerðir voru við stefnda um framvirk kaup á hlutabréfum eins og áður er lýst. Voru samningarnir gerðir í júlí og ágúst og september 2008. Samkvæmt samningunum skuldbindur seljandi (Landsbankinn) sig til að selja kaupanda (stefnda) tiltekin hlutabréf á gjalddaga. Jafnframt skuldbindur seljandi sig til að afhenda kaupanda tiltekin nafnverð hlutabréfa. Á gjalddaga skal kaupandi leggja inn á viðskiptareikning seljanda tiltekna fjárhæð sem tilgreind er í samningi. Um vanefndir segir í samningunum að vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur (samningsskyldur) sína að hluta eða öllu leyti sé hinum óskylt að efna samningsskyldur sínar að því leyti sem nemur vanefndum. Vanefni annar hvor samningsaðila efndaskyldur sínar að verulegu leyti sé hinum heimilt að rifta samningnum einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd (greiðsludráttur) hefur varað í tvo bankadaga. Í síðasta ákvæði samninganna segir að jafnframt staðfesti mótaðili LÍ að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn. Fyrir liggur að engin greiðsla barst frá stefnda á gjalddögum samninganna sem voru í október og nóvember 2008 og janúar 2009 en uppgjör þeirra skyldi fara fram á gjalddaga þeirra fyrir kl. 16:00. Greiðsluáskorun var send stefnda 17. mars 2009. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi ekki haft hlutabréfin undir höndum og geti ekki afhent þau. Því er alfarið mótmælt af hálfu stefnanda. Ber í því sambandi að líta til kröfugerðar stefnanda sem tekur mið af því að stefnda verði gert að greiða umkrafða fjárhæð gegn afhendingu á tilteknum hlutum í þeim félögum sem tilgreind eru í kröfugerð. Samkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að verða við slíkri kröfu. Framvirkir samningar eru ein tegund afleiða þar sem einn aðili gerir samning við annan um skylduna til þess að eiga viðskipti um einhverja tiltekna eign, í þessu tilviki hlutabréf í ýmsum félögum, á ákveðnum degi í framtíðinni við fyrir fram ákveðnu verði. Er með samningum þessum veðjað á tiltekna þróun fram að gjalddaga. Við úrlausn um málsástæður stefnda er lúta að brostnum forsendum og eiginleikum greiðslu stefnanda á gjalddaga verður einkum að líta til eðlis samninga þeirra, að með þeim tók stefndi áhættu af gengi hlutabréfa í þeim félögum sem um ræðir. Verður að telja að stefnda hafi verið þessi áhætta ljós enda gekkst hann við því með undirritun sinni á þá samninga sem áður getur. Skylda stefnda samkvæmt samningnum er skýr, en í honum segir að á gjalddaga leggi kaupandi inn á viðskiptareikning seljanda tilgreinda samningsfjárhæð. Framangreindar málsástæður stefnda leiða ekki til þess að hann losni undan skyldu til að efna samninginn af sinni hálfu. Stefndi ber fyrir sig að stefnandi hafi í starfsemi sinni brotið gegn lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Á því er byggt að stefnandi hafi ekki framkvæmt mat á hæfi stefnda áður en til viðskipta kom með hina umstefndu afleiðusamninga í samræmi við 21. gr. laganna. Telur stefndi ljóst af atvikum málsins að stefnandi hafi flokkað stefnda sem fagfjárfesti. Þá er á því byggt að stefndi hafi verið algerlega háður ráðgjöf stefnanda og hafi eignastýring og verðbréfaviðskipti stefnda alfarið verið í höndum starfsmanna stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki haft hagsmuni stefnda að leiðarljósi. Lög nr. 108/2007 tóku gildi 1. nóvember 2007 en viðskipti aðila hófust fyrir þann tíma, sbr. eldri samninga aðila er liggja frammi í málinu. Búi Örlygsson sérfræðingur hjá stefnanda var ráðgjafi og tengiliður stefnda við bankann. Bar hann fyrir dómi að honum hefði verið kunnugt um eigna- og skuldastöðu stefnda. Kvað hann ekkert í verklagi bankans á umræddum tíma hafa komið í veg fyrir að umrædd viðskipti gætu átt sér stað. Stefndi hafi verið almennur fjárfestir og hafi einkum fjárfest í stórum félögum sem voru með takmarkaðri áhættu en minni félög. Hafi tilgangur stefnda verið að hagnast á þessum viðskiptum. Kvað hann fyrirsvarsmann stefnda hafa tekið allar ákvarðanir um gerð samninga og kaup á hlutabréfum. Sveinn Arnar Knútsson, fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að hann hefði treyst ráðgjöf bankans og að honum hefðu ekki alltaf verið kynntir fjárfestingarkostir í hverju tilviki. Kvað hann alla samninga hafa komist á að frumkvæði bankans. Stefndi telur ljóst af atvikum máls að stefndi hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir. Ekkert í gögnum málsins styður þessa fullyrðingu stefnda. Þá hefur ekkert það fram komið í málinu er styður fullyrðingar stefnda um að hann hafi engu ráðið um kaup á umræddum hlutabréfum. Samkvæmt 1. gr. samnings aðila um ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga var það hlutverk stefnanda að upplýsa um fjárfestingarkosti. Verður hins vegar að telja að það hafi verið undir stefnda komið hvort hann þáði þá ráðgjöf eða ekki, en fyrir liggur að Sveinn Arnar undirritaði þá samninga sem mál þetta lýtur að og samþykkti kaupin með undirritun sinni. Þá þykir stefndi ekki hafa gert neina grein fyrir því í málatilbúnaði sínum að hvaða leyti ráðgjöf stefnanda hafi verið röng eða ófullnægjandi. Að þessu virtu þykir ekkert það fram komið er sýni fram á að brotið hafi verið gegn lögum um verðbréfaviðskipti. Stefndi ber fyrir sig að forsendur hafi brostið þar sem báðum samningsaðilum hafi verið ljóst við upphaf viðskiptanna að ef samningum yrði lokað í tapi og svo ólíklega vildi til að þeir yrðu ekki framlengdir gæti stefndi ekki staðið undir þeim skuldbindingum sem leiddu af ráðgjöf stefnanda án þess að til fjármögnunar kæmi af hálfu stefnanda. Þá ber stefndi fyrir sig að ómögulegt hafi verið fyrir hann að sjá fyrir þær sérstöku aðstæður sem sköpuðust á fjármálamarkaði hér á landi eftir 6. október 2008. Búi Örlygsson bar fyrir dómi að þegar komið sé að gjalddaga samnings sé hægt að loka samningnum í hagnaði eða tapi og sé hann þá gerður upp. Ef viðskiptamaður óskar að framlengja samninginn sé það hans viðskiptaákvörðun. Hins vegar fari það eftir tryggingastöðu viðkomandi hvort bankinn fallist á það. Búi kvaðst á öllum stigum viðskiptanna hafa metið áhættuna með Sveini Arnari. Hann hafi ekki viljað loka samningum í tapi heldur framlengja og auka þannig áhættuna. Umræddir samningar hafi verið á gjalddaga í október og nóvember 2008 og ekki hafi verið hægt að framkvæma nein viðskipti eftir hrun bankanna. Á þessum tíma hafi sjálfkrafa verið komið veðkall sem fór af stað og ekki hafi verið hægt að verða við auknum tryggingum. Ekki hafi verið unnt að framlengja samninga við gamla bankann þar sem hann hafi ekki verið í neinum rekstri. Eins og rakið hefur verið lýsti stefndi því yfir, með undirritun sinni á fyrrgreinda samninga, að hann gerði sér grein fyrir því að umrædd viðskipti væru áhættusöm og jafnframt lýsti hann því yfir að hann hefði aflað sér sérfræðiráðgjafar utan Landsbankans áður en hann undirritaði samningana. Ósannað er að stefnandi hafi skuldbundið sig til þess að fjármagna öll kaup stefnda á hlutabréfum eða að á slíkum forsendum hafi verið byggt við upphaf viðskipta aðila. Er því ekki fallist á að um forsendubrest hafi verið að ræða í viðskiptum aðila að þessu leyti. Þá er ekki fallist á að hrun bankanna í október 2008 eitt og sér leysi stefnda undan skuldbindingum sínum gagnvart stefnanda. Þegar framanritað er virt þykja engin skilyrði vera fyrir hendi til þess að víkja samningum aðila til hliðar í heild sinni eða að hluta á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Hugleiðingar stefnda í greinargerð um að stefnandi hafi í viðskiptum aðila virst miða við hærra viðmiðunargengi en nam raunverulegu gengi hlutabréfanna á samningsdegi og með þeim hætti beitt stefnda blekkingum eiga ekki við nein rök að styðjast og er þeim alfarið hafnað. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnanda í máli þessu teknar til greina. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til flutnings um frávísunarkröfu og jafnframt litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur mál milli sömu aðila um samskonar kröfur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 168/2009	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, en þó eigi lengur en til föstudagsins 19. júní 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hann verði úrskurðaður í farbann í stað gæsluvarðhalds. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður sakborningur úrskurðaður í gæsluvarðhald ef kominn er fram rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og meðal annars megi ætla að hann muni reyna að komast úr landi. Í 1. mgr. 100. gr. laganna er kveðið svo á að í stað gæsluvarðhalds megi dómari banna brottför sakbornings af landinu. Tekið er fram að skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt 1. mgr. 95. gr. þurfi þá að vera fyrir hendi. Í þessum ákvæðum felst að dómari skuli meta hvenær efni eru til að beita gæsluvarðhaldi og hvenær farbann, hið vægara úrræði, teljist nægilegt. Við það mat skiptir máli hversu mikil hætta er talin á að sakborningur muni reyna að koma sér undan málssókn eða fullnustu refsingar með því að fara úr landi. Fallist verður á að tilraun varnaraðila til brottfarar af landinu eftir að hann hafði verið úrskurðaður í farbann, sem lýst er í hinum kærða úrskurði, teljist auka þessa hættu að því er hann varðar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2009. Dómfelldi er litháískur ríkisborgari og er ekki vitað til þess að hann tengist fjölskylduböndum við landið. Dómfelli sem sætt hefur farbanni hefur þrátt fyrir það reynt að koma sér úr landi. Þykir því ekki lengur vera óhætt að treysta á það að hann hlíti farbannsúrskurðinum og reyni ekki aftur að komast úr landi. Fellst dómurinn því á þau sjónarmið ríkissaksóknara að nauðsynlegt sé að dómfelldi sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar. Er því fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, til þess að verða við kröfu ríkissaksóknara að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:
Mál nr. 159/2005	Kærumál Vátrygging Aðild Frávísunarúrskurður staðfestur	H krafðist þess meðal annars að vátryggingafélagið SA greiddi sér tilgreinda fjárhæð og byggði á því að vátryggingafélagið VÍS og T, sem var framkvæmdastjóri bílasölu sem selt hafði bifreið fyrir H, hefðu misfarið með greiðslu, sem kaupandi bifreiðarinnar hafi ætlað H, en bílasalan hafði keypt ábyrgðartryggingu hjá SA. Fallist var á með SA, að hvorki hafi verið staðreynt að bílasalan væri skaðabótaskyld né umfang tjónsins, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga um vátryggingasamninga. Með vísan til þess og 1. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa bæri kröfu H á hendur SA frá dómi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 18. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2005, þar sem kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess, að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu hennar á hendur varnaraðila til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 641/2011	Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008	Úrskurður héraðsdóms um að Z skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. desember 2011 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili hefur til rannsóknar mál er varða ætluð refsiverð brot framin á árunum 2004 til 2008 í starfsemi A hf. Felast brotin í ætlaðri skipulagðri og kerfisbundinni markaðsmisnotkun og ætluðum umboðssvikum í tengslum við lánveitingar bankans til viðskiptavina hans vegna fjármögnunar hlutabréfakaupa í bankanum. Gögn málsins bera með sér að hin ætlaða brotastarfsemi taki yfir langt tímabil og rannsókn málanna sé yfirgripsmikil. Þótt langt sé um liðið frá því brotin eigi að hafa verið framin er til þess að líta að til rannsóknar eru flóknir fjármálagerningar, gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir sem tengjast þeim og margir eiga að hafa komið að málum, eftir atvikum með skipulögðum hætti. Í greinargerð sóknaraðila segir að við rannsóknina hafi komið fram mikið af gögnum og upplýsingum sem ekki hafi áður verið gerð opinber en verði borin undir sakborninga og vitni í skýrslutökum. Þá kemur og fram í gögnum málsins að mikið beri á milli í framburðum sakborninga og vitna sem yfirheyrð hafa verið um hin ætluðu refsiverðu brot. Á það er fallist með héraðsdómi að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili, sem var frá upphafi árs 2007 framkvæmdastjóri markaðsviðskipa A hf. og sat í framkvæmdastjórn bankans frá maí 2008, hafi framið brot sem tilgreind eru í hinum kærða úrskurði og geta varðað allt að sex ára fangelsi ef sönnuð eru. Samkvæmt því sem að framan er rakið og að virtum gögnum málsins er fallist á með héraðsdómi að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 séu fyrir hendi og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 848/2014	Ráðningarsamningur Kjarasamningur Starfsréttindi Forföll	Talið var að um rétt I til forfallalauna, vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir í í aukastarfi sínu sem sjúkraflutningamaður samhliða aðalstarfi sínu hjá hinu opinbera á grundvelli ótímabundins ráðningarsamnings, skyldi að virtum ráðningarsamningi hans vegna aukastarfsins og fyrirmælum kjarasamnings fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Kjalars, stéttarfélags starfsmanna í almannaþjónustu, fara eftir þeirri grein kjarasamningsins sem ætti við um þá sem ráðnir væru til starfa í tímavinnu.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. desember 2014 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.444.695 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. júlí 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Áfrýjandi var ráðinn sem fulltrúi á Skattstofu Norðurlandsumdæmis vestra 18. október 2003, en skattstofan er nú ein af starfsstöðvum embættis ríkisskattstjóra með aðsetur á Siglufirði. Áfrýjandi starfar þar á grundvelli ótímabundins ráðningarsamnings og er í fullu starfi. Þar sem starfið er aðalstarf gilda lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um starfskjör hans að því leyti sem ekki er um annað samið í kjarasamningi eða ráðningarsamningi. Áfrýjandi er félagsmaður í SFR, stéttarfélagi í almannaþjónustu, og á aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins vegna þessa starfs. Áfrýjandi er í aukastarfi sem sjúkraflutningamaður hjá Heilbrigðisstofnuninni Fjallabyggð. Um það starf gildir ráðningarsamningur 1. febrúar 2006 og samkvæmt honum á áfrýjandi aðild að stéttarfélaginu Kili, stéttarfélagi starfsmanna í almannaþjónustu. Á launaseðlum kemur fram að áfrýjandi á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda vegna þessa starfs. Samkvæmt ráðningarsamningnum er hann ekki í tilgreindu starfshlutfalli, en vinnutímaskipulag sagt bakvaktir. Um vinnuskyldu segir: ,,Bakvakt og útkallsskylda samkv. vaktarplani frá kl. 17.00 eh til kl. 8.00 að morgni virka daga ... og sólarhringsvaktir um helgar.“ Um starfskjör áfrýjanda vegna þessa starfs eru málsaðilar sammála um að fara beri eftir kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Kjalars, stéttarfélags starfsmanna í almannaþjónustu. Samkvæmt grein 1.6.2 í þeim kjarasamningi skal greiðsla fyrir bakvaktir reiknast sem ákveðið hlutfall af dagvinnukaupi, sbr. grein 1.4.1 en þar segir að tímavinnukaup skuli vera tilgreint hlutfall af mánaðarlaunum starfsmanns. Samkvæmt greinum 2.3.3 og 2.5.3 í kjarasamningnum falla bakvaktagreiðslur niður ef um útkall er að ræða en greitt er yfirvinnukaup fyrir útkallið að lágmarki fjórar klukkustundir. Ágreiningur aðila snýst um það hvort réttur áfrýjanda til forfallalauna, vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir 22. desember 2010, skuli fara eftir grein 12.2.1 eða 12.2.2 í kjarasamningnum. Fyrrnefnda ákvæðið á við um þá sem ráðnir eru til starfa á mánaðarlaunum, en hið síðarnefnda um þá sem ráðnir eru í tímavinnu. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms getur áfrýjandi ekki reist rétt til forfallalauna vegna slyssins á grein 12.2.1 í áðurgreindum kjarasamningi. Verður héraðsdómur því staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 2014. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 16. desember 2013. Það var dómtekið 4. september 2014. Stefnandi er Ingvar Kristinn Hreinsson, Laugarvegi 14, Siglufirði. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.142.920 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 206.385 krónum frá 1. júlí 2011 til 1. ágúst 2011, af 412.770 krónum frá þeim degi til 1. september 2011, af 619.155 krónum frá þeim degi til 1. október 2011, af 825.540 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2011, af 1.031.925 krónum frá þeim degi til 1. desember 2011, af 1.238.310 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2012, af 1.444.695 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2012, af 1.651.080 krónum frá þeim degi til 1. mars 2012, af 1.857.465 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2012, af 2.063.850 krónum frá þeim degi til 1. maí 2012, af 2.270.235 krónum frá þeim degi til 1. júní 2012, af 2.476.620 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2012, af 2.683.005 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2012, af 2.889.390 krónum frá þeim degi til 1. september 2012, af 3.095.775 krónum frá þeim degi til 1. október 2012 og af 3.142.920 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar, en til vara að stefnukröfurnar verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. I Stefnandi var ráðinn til starfa sem sjúkraflutningamaður við heilbrigðisstofnunina á Siglufirði frá 1. febrúar 2006. Fram kemur í ráðningarsamningnum að stéttarfélag stefnanda sé starfsmannafélagið Kjölur. Heilbrigðisstofnunin á Siglufirði sameinaðist heilsugæslu Ólafsfjarðar 1. janúar 2010 og tók þá til starfa sameinuð stofnun, Heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð. Ráðningarsamningi stefnanda var ekki breytt vegna sameiningarinnar. Stefnandi sinnti sjúkraflutningum á bakvöktum, en starfaði í dagvinnu hjá skattstofunni á Siglufirði. Samkvæmt ráðningarsamningi var vinnuskylda hans „bakvakt og útkallsskylda samkv. vaktarplani frá kl. 17.00 eh til kl. 8.00 að morgni virka daga og sólarhringsvaktir um helgar“. Stefnandi sinnti bakvöktunum ásamt fjórum öðrum starfsmönnum. Þann 1. júní 2009 fækkaði Heilbrigðisstofnunin starfsmönnum sem sinntu sjúkraflutningum á dagvöktum. Frá þeim tíma var stefnanda falið að sinna bakvöktum alla daga vikunnar frá kl. 8:00 til kl. 17:00 og fimmtu hverja viku allan sólarhringinn. Hinn 22. desember 2010 slasaðist stefnandi við störf sín sem sjúkraflutningamaður. Tildrög slyssins voru þau að stefnandi var að bera sjúkrarúm en rann til með þeim afleiðingum að hann fékk hnykk á skrokkinn og rúmgaflinn lenti framan á brjóstkassa. Vegna slyssins hefur stefnandi ekki getað sinnt starfi sínu sem sjúkraflutningamaður frá og með 23. desember 2011. Stefnandi fékk greidd veikindalaun í 121 dag vegna vinnuslyssins. Réttur hans til launa vegna veikinda féll niður 31. maí 2011. Kröfu stefnanda um frekari veikindalaun vegna slyssins var hafnað. Heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð byggði á því að stefnandi hefði verið ráðinn í tímavinnu samkvæmt grein 12.2.2 í kjarasamningi fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, og Kjalar, stéttarfélags starfsmanna í almannaþjónustu. Í framhaldi af því að Heilbrigðisstofnunin hafnaði kröfu stefnanda leitaði hann til kjarasamningsbundinnar samráðsnefndar um veikindarétt, en nefndina skipuðu fulltrúar samningsaðila að samkomulagi BHM, BSRB og KÍ við fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og launanefndar sveitarfélaga (nú samningsnefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga) frá 24. október 2000, um tiltekin atriði, þ.m.t. veikindarétt launþega. Óskaði stefnandi eftir því að nefndin tæki til umfjöllunar hvort stefnandi nyti veikindaréttar samkvæmt grein 12.2.1 í umræddum kjarasamningi, sem starfsmaður á mánaðarlaunum, eða grein 12.2.2, sem starfsmaður ráðinn í tímavinnu. Nefndin komst ekki að sameiginlegri niðurstöðu, en nefndarmenn voru þó sammála um að réttindi starfsmanns, sem eingöngu væri ráðinn á bakvaktir, til veikinda væri ekki allskostar skýr í kjarasamningi. Fulltrúar samningsnefndar Sambands íslenskra sveitarfélaga, fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar töldu stefnanda vera ráðinn í tímavinnu í skilningi kjarasamnings Kjalar og ríkissjóðs og vísuðu meðal annars til þess að stefnandi hefði ekki verið ráðinn til starfa á mánaðarlaunum og hann áynni sér ekki rétt til orlofstöku, orlofsuppbótar eða persónuuppbótar í desember. Þá væri starfið ekki aðalstarf stefnanda og vinnufyrirkomulagið bæri með sér að hann væri tímavinnumaður sem félli undir heimild atvinnurekanda samkvæmt kjarasamningi til að vera ráðinn í tímavinnu þar sem hann ynni afmörkuð verkefni. Fulltrúar BSRB, BHM og KÍ töldu stefnanda hins vegar hafa verið ráðinn á mánaðarlaun í skilningi kjarasamningsins. Vísuðu þeir meðal annars til þess að tilgreint væri að hann hefði verið ráðinn til starfa á bakvöktum en ekki í tímavinnu. Þá áréttuðu þeir skyldu atvinnurekenda til að upplýsa starfsmenn um ráðningarkjör með skriflegum ráðningarsamningi og sögðu að heimild atvinnurekanda til að ráða starfsfólk í tímavinnu samkvæmt áðurnefndum ákvæðum kjarasamnings ætti að nota í undantekningartilvikum og bæri að skýra þröngt. II Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann eigi rétt til veikindalauna í samræmi við grein 12.2.1 í kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og stéttarfélagsins Kjalar, sem gilt hafi frá 1. maí 2011 til 31. mars 2014. Grein 12.2.1 í kjarasamningnum, sé svohljóðandi: „Starfsmaður sem ráðinn er til starfa á mánaðarlaunum skv. gr. 1.1.1 í kjarasamningi í a.m.k. 2 mánuði, skal halda launum skv. gr. 12.2.6 - 12.2.7 svo lengi sem veikindadagar hans, taldir í almanaksdögum, verða ekki fleiri á hverjum 12 mánuðum en hér segir [...].“ Stefnandi byggi á því að hann hafi verið ráðinn til starfa á mánaðarlaunum samkvæmt grein 1.1.1. Fyrirkomulag launa stefnanda skipti ekki máli í því sambandi, en hann hafi fengið greidd laun vegna þeirra bakvakta sem hann hafi sinnt í hverjum mánuði. Meginreglan samkvæmt kjarasamningnum sé sú að starfsmaður sé ráðinn til starfa á mánaðarlaunum. Einungis í undantekningartilvikum, sem séu tæmandi talin í kjarasamningnum, sé heimilt að ráða starfsmann á tímavinnukaup, sbr. grein 1.4.2, sem sé svohljóðandi: „Heimilt er að greiða tímavinnukaup í eftirfarandi tilvikum: 1. nemendum við störf í námshléum 2. starfsmönnum sem ráðnir eru til skamms tíma vegna sérstakra árvissra álagstíma ýmissa stofnana þó ekki lengur en 2 mánuði. 3. Starfsmönnum sem ráðnir eru til að vinna að sérhæfðum, afmörkuðum verkefnum. 4. Starfsmönnum sem starfa óreglubundið um lengri eða skemmri tíma þó aðeins í undantekningartilvikum. 5. Lífeyrisþegar sem vinna hluta úr starfi.“ Ljóst sé að töluliðir 1, 2 og 5 eigi ekki við um starf stefnanda, eins og það sé skilgreint í ráðningarsamningi og í lögum. Þá sé ekki hægt að halda því fram að hann hafi verið ráðinn til að vinna að „sérhæfðum, afmörkuðum verkefnum“ í skilningi 3. töluliðar eða að hann hafi starfað „óreglubundið um lengri eða skemmri tíma“ í skilningi 4 töluliðar. Sjúkraflutningar séu hluti af lögbundinni heilbrigðisþjónustu sem falli undir lög um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna og reglugerð um framkvæmd og skipulag sjúkraflutninga nr. 262/2011. Um lögbundna þjónustu sé að ræða sem stefnandi hafi sinnt frá árinu 2006. Starfið sé því ekki sérhæft, afmarkað verkefni. Þá uppfylli stefnandi ekki það skilyrði að hafa starfað „óreglubundið um lengri eða skemmri tíma“ enda hafi hann starfað á föstum vöktum sem hafi verið skipulagðar hálft ár fram í tímann. Stefnandi telji að þar sem svokallaðir tímavinnumenn í skilningi kjarasamningsins njóti lakari kjara en þeir starfsmenn sem ráðnir séu á mánaðarlaunum hafi stefnda verið skylt að tiltaka það í ráðningarsamningi stefnanda, með skýrum hætti, að hann hefði verið ráðinn til starfa í tímavinnu. Þar sem það hafi ekki verið gert geti stefndi ekki skert réttindi stefnanda á þeim grundvelli að hann hafi verið tímavinnumaður í skilningi kjarasamningsins. Framangreindu til stuðnings vísi stefnandi til þeirra grundvallarreglna sem gildi um túlkun ráðningarsamninga. Í fyrsta lagi skuli sérhver vafi túlkaður starfsmanni í hag. Í öðru lagi verði réttindi starfsmanns samkvæmt ráðningarsamningi ekki skert nema skerðingin komi fram með skýrum hætti í ráðningarsamningi. Í þriðja lagi sé vísað til 8. og 42. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 70/1996, sem geri þær kröfur að ráðningarsamningar séu skriflegir og að þeir tilgreini „ráðningarkjör“ starfsmannsins. Stefnandi sé og hafi verið í fullu starfi hjá skattstofu Norðurlandsumdæmis vestra. Stefnandi hafi því gegnt tveimur störfum fyrir sama launagreiðanda, stefnda, og reglubundin vinnuskylda hans hafi verið meiri en 100% á mánuði. Þar sem stefnandi hafi verið fastráðinn hjá stefnda og vinnuskylda hans hafi verið meiri en 100% á mánuði sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið ráðinn í tímavinnu til að sinna sjúkraflutningum. Samkvæmt grein 12.2.1 í kjarasamningnum, skuli starfsmaður halda launum samkvæmt grein 12.2.6 12.2.7 svo lengi sem veikindadagar hans, taldir í almanaksdögum, verði ekki fleiri á hverjum 12 mánuðum en hér segi : Við framantalinn rétt bætist réttur til mánaðarlauna samkvæmt grein 1.1.1 í kjarasamningi í 13 vikur eða 91 dag ef óvinnufærni stafar af vinnuslysi eða atvinnusjúkdómi. Við þessi laun bætist ekki greiðslur skv. gr. 12.2.6 12.2.7. Í þessu sambandi vísi stefnandi til greinar 12.2.5 í kjarasamningnum, sem segi að við mat á ávinnslurétti starfsmanns samkvæmt grein 12.2.1 skuli auk þjónustualdurs hjá viðkomandi launagreiðanda einnig telja þjónustualdur hjá stofnunum ríkis. Við mat á fjölda veikindadaga stefnanda samkvæmt grein 12.2.1 beri því að líta til þess að starfsaldur stefnanda hjá íslenska ríkinu hafi verið 25 ár og fjórir mánuðir þegar umrætt vinnuslys hafi átt sér stað. Stefnandi hafi því áunnið sér rétt til að halda launum í 360 daga. Stefnandi hafi haldið launum sínum í 30 daga í samræmi við grein 12.2.2. Hann geri því kröfu um greiðslu sem nemi ígildi launa í 330 daga, sbr. grein 12.2.1. Auk þess telji stefnandi sig eiga rétt á að fá greitt meðaltal þeirra yfirvinnustunda sem hann hafi fengið greiddar síðustu 12 mánaðarleg uppgjörstímabil yfirvinnu eða 12 heilu almanaksmánuðina, sbr. greinar 12.2.1 og 12.2.7. Umsamin mánaðarlaun stefnanda hafi verið 419,8 krónur fyrir hverja klukkustund á „bakvakt I“ en 565,96 krónur fyrir hverja klukkustund á „bakvakt II“, eins og framlagðir launaseðlar stefnanda sýni fram á. Fyrstu fjóra mánuðina á árinu 2011 hafi stefnandi fengið greitt að meðaltali 253,3 klukkustundir á „bakvakt I“ og 80,105 klukkustundir á „bakvakt II“. Stefnandi byggi á því að meðaltal fyrstu fjóra mánuðina á árinu 2011 gefi rétta mynd af mánaðarlaunum hans. Mánaðarlaun stefnanda séu því samtals 171.366 krónur að meðtöldu orlofi (13,04%). Laun stefnanda fyrir hvern dag séu þá 7.908 krónur miðað við að meðaltalsfjöldi vinnudaga í mánuði sé 21,67, sbr. grein 1.1.2 í umræddum kjarasamningi. Umsamin yfirvinnulaun stefnanda hafi verið 2.123,74 krónur fyrir hverja yfirvinnustund. Stefnandi hafi fengið að meðaltali greitt fyrir 14,58 yfirvinnustundir síðustu tólf heilu almanaksmánuðina fyrir vinnuslysið. Laun stefnanda fyrir yfirvinnu hafi því verið 1.616 krónur að meðtöldu orlofi (13,04%) fyrir hvern dag miðað við að meðaltalsfjöldi vinnustunda í mánuði hafi verið 21,67, sbr. grein 1.1.2 í umræddum kjarasamningi. Umsamin veikindalaun stefnanda samkvæmt grein 12.2.1 séu því 3.142.920 krónur (7.908+1.616*330). Stefndi hafi hætt að greiða stefnanda veikindalaun 31. maí 2011. Umsamin veikindalaun stefnanda hafi fallið í gjalddaga sem hér segi: Kröfu um dráttarvexti byggi stefnandi á 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 en laun beri að greiða fyrsta hvers mánaðar eftir á, sbr. framlagðan ráðningarsamning málsaðila. Auk þeirra lagaákvæða sem vísað sé til hér að framan vísi stefnandi til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og laga nr. 30/1987 um orlof. Varðandi varnarþing vísi stefnandi til 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi aðild stefnda vísi stefnandi til þess að heilbrigðisstofnunin Fjallabyggð sé rekin á ábyrgð og kostnað stefnda, sbr. 2. gr. laga nr. 40/2007, auk þess sem stofnunin sé rekin á A-hluta fjárlaga, sbr. 1. tölulið 3. gr. laga nr. 88/1997. III Stefndi hafnar kröfum stefnanda og vísar til þess að samkvæmt grein 2.5.3 í kjarasamningi Kjalar sé með bakvakt átt við það þegar starfsmaður sé ekki við störf en sé reiðubúinn að sinna útkalli. Samkvæmt grein 1.6.2, sbr. grein 1.4.1, í sama kjarasamningi sé greitt fyrir bakvaktir með tímakaupi, en komi til útkalls greiðist yfirvinna fyrir útkallið og falli þá bakvaktagreiðsla niður fyrir þann tíma, sbr. grein 2.5.3. Um laun í veikindaforföllum sé fjallað í grein 12.2 í kjarasamningnum. Í þeirri grein sé að finna mismunandi reglur um veikindarétt starfsmanna eftir því hvort þeir séu ráðnir til starfa á föstum mánaðarlaunum samkvæmt grein 1.1.1 í kjarasamningnum, en þá geti starfsmenn eftir 18 ára starfsaldur notið veikindalauna í allt að 360 daga, sbr. grein 12.2.1, eða hvort þeir séu ráðnir sem tímavinnumenn, en þá geti starfsmenn í mesta lagi notið veikindalauna í 121 dag, enda sé um að ræða veikindaforföll vegna vinnuslyss eða atvinnusjúkdóms, sbr. grein 12.2.2. Þar sem stefnandi hafi slasast í starfi sínu sem sjúkraflutningamaður og í kjölfarið verið óvinnufær hafi hann fengið greidd veikindalaun í samræmi við grein 12.2.2 í kjarasamningnum. Stefndi mótmæli því að stefnandi eigi rétt til greiðslu launa vegna veikinda á grundvelli greinar 12.2.1 í kjarasamningnum. Samkvæmt grein 1.1.1 í kjarasamningnum skuli mánaðarlaun starfsmanns sem gegnir fullu starfi greidd samkvæmt meðfylgjandi launatöflum í fylgiskjali sem taki nánar tilteknum breytingum á samningstímanum. Stefnandi hafi ekki verið ráðinn til starfa sem sjúkraflutningamaður á mánaðarlaunum, enda sé í ráðningarsamningi hans í reitnum „vinnutímaskipulag“ merkt við „annað“ og þar tiltekið „bakvaktir“. Þá komi einnig fram að um sé að ræða bakvakt og útkallsskyldu samkvæmt vaktaplani frá kl. 17:00 til kl. 8:00 að morgni virka daga og sólarhringsvaktir um helgar. Ekki hafi verið merkt við dagvinnu. Stefnandi hafi fengið greitt vaktaálag fyrir bakvaktir samkvæmt bakvaktarplönum. Þá hafi hann fengið greidda yfirvinnu þegar hann hafi verið kallaður út. Stefnandi hafi hvorki verið ráðinn í fullt starf né í ákveðið starfshlutfall. Þá hafi starf hans hjá Heilbrigðisstofnun Fjallabyggðar verið aukastarf, en hann hafi verið í fullu starfi hjá öðrum vinnuveitanda. Stefnandi hafi því eðli máls samkvæmt ekki getað verið í öðru fullu starfi á sama tíma. Stefndi telji að sjónarmið stefnanda um að ekki hafi verið heimilt samkvæmt kjarasamningnum að ráða stefnanda til starfa á tímakaupi standist ekki. Stefnda hafi verið heimilt að ráða stefnanda í tímavinnu samkvæmt 3. og 4. tölulið greinar 1.4.2 í áðurnefndum kjarasamningi, en samkvæmt þeim ákvæðum sé heimilt að greiða tímavinnukaup þeim starfsmönnum sem ráðnir hafi verið til að vinna að sérhæfðum, afmörkuðum verkefnum og starfsmönnum sem starfi óreglubundið um lengri eða skemmri tíma, þó aðeins í undantekningartilvikum. Verkefni stefnanda hafi verið bæði sérhæfð og afmörkuð. Hann hafi sinnt starfi við sjúkraflutninga, verið á bakvöktum og haft útkallsskyldu. Verkefni í starfi stefnanda sem sjúkraflutningamanns séu sérhæfð í þeim skilningi að þau krefjist ákveðinnar sérhæfingar, en sá einn hafi rétt til að kalla sig sjúkraflutningamann og starfa sem slíkur sem hafi fengið leyfi landlæknis til þess, sbr. 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 1110/2012 um menntun, réttindi og skyldur sjúkraflutningamanna og bráðatækna og skilyrði til að hljóta starfsleyfi. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. sömu reglugerðar megi veita þeim leyfi sem lokið hafa viðurkenndu námi í sjúkraflutningum samkvæmt námskrá sem landlæknir viðurkenni og starfsþjálfun sem uppfylli viðmið sem eru sett af fagráði sjúkraflutninga. Stefnandi hafi lokið grunnnámskeiði í sjúkraflutningum (EMT-B). Verkefni stefnanda sem sjúkraflutningamanns hafi verið afmörkuð að því leyti að hann sé samkvæmt ráðningarsamningi eingöngu ráðinn í sjúkraflutninga og þá eingöngu á bakvöktum. Stefnandi hafi fengið greidd laun fyrir starf sitt sem sjúkraflutningamaður samkvæmt kjarasamningi Kjalar við fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Sjúkraflutningamenn taki almennt laun samkvæmt kjarasamningum fjármálaráðherra og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna. Það félag geri tvo samninga við fjármálaráðherra, annars vegar fyrir sjúkraflutningamenn í aðalstarfi og hins vegar fyrir hlutastarfandi sjúkraflutningamenn. Störf hlutastarfandi sjúkraflutningamanna, eins og stefnandi hafi verið, séu því afmörkuð að þessu leyti enda hafi verið talin þörf á að gerður yrði sérstakur kjarasamningur við hlutastarfandi sjúkraflutningamenn. Hlutastarfandi sjúkraflutningamenn eigi rétt til launa vegna veikinda og slysa sem tímavinnumenn samkvæmt grein 12.2.2 í kjarasamningi fyrir sjúkraflutningamenn. Starf stefnanda sem sjúkraflutningamanns sé jafnframt óreglubundið að því leyti að samkvæmt ráðningarsamningi hafi hann verið ráðinn á bakvaktir og með útkallsskyldu. Ekki sé um viðveruskyldu að ræða en hann hafi þurft að vera reiðubúinn að bregðast við þegar hann yrði kallaður út. Til vara mótmæli stefndi kröfum stefnanda sem alltof háum og krefjist stórkostlegrar lækkunar þeirra verði ekki alfarið sýknað. Stefnandi geri kröfu til greiðslu veikindalauna að fjárhæð 206.805 krónur á mánuði í alls 16 mánuði frá og með júní 2011 til og með september 2012 til viðbótar þeim veikindalaunum í fimm mánuði sem stefnandi hafi fengið greidd í kjölfar slyssins til 31. maí 2011. Ljóst sé að ef fallist yrði á að stefnandi hafi átt rétt á launum í veikindum samkvæmt grein 12.2.1 í 360 daga gæti sá réttur aldrei náð lengra en til desember 2011. Kröfur stefnanda vegna níu mánaða á árinu 2012 að fjárhæð 1.698.205 krónur fái þannig ekki staðist. Beri þegar af þeim ástæðum að lækka kröfu stefnanda um þá fjárhæð. IV Stefnandi gerir í máli þessu kröfu um vangreidd laun í veikindaleyfi. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefndi njóti réttar til veikindalauna samkvæmt grein 12.2.1 eða samkvæmt grein 12.2.2 í kjarasamningi fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, og Kjalar, stéttarfélags starfsmanna í almannaþjónustu. Samkvæmt framangreindum ákvæðum kjarasamningsins gilda mismunandi reglur um veikindarétt starfsmanna eftir því hvort þeir eru ráðnir á föstum mánaðarlaunum eða sem tímavinnumenn. Stefndi hefur greitt stefnanda laun vegna veikindaleyfis í samræmi við ákvæði 12.2.2, sem á við um starfsmenn sem ráðnir eru í tímavinnu. Stefnandi heldur því hins vegar fram að hann eigi rétt til greiðslna í samræmi við ákvæði 12.2.1 þar sem hann hafi verið ráðinn á mánaðarlaunum. Í ráðningarsamningi stefnanda er um vinnutímaskipulag hvorki merkt við dagvinnu eða yfirvinnu, heldur „annað“ og þar skráð „bakvaktir“. Ekkert er merkt í reit þar sem ætlast er til að gerð sé grein fyrir starfshlutfalli. Þá hefur „dagleg og/eða mánaðarleg vinnuskylda og mörk reglubundins vinnutíma“ verið skilgreind sem „bakvakt og útkallsskylda samkv. vaktarplani frá kl. 17.00 eh til kl. 8.00 að morgni virka daga og sólarhringsvaktir um helgar“. Grein 12.2.1 í framangreindum kjarasamningi á við um starfsmenn sem ráðnir eru á mánaðarlaunum samkvæmt grein 1.1.1 í samningnum. Samkvæmt þeirri grein eru mánaðarlaun starfsmanns greidd samkvæmt meðfylgjandi launatöflum. Stefnandi fékk hins vegar greitt fyrir bakvaktirnar með tímakaupi sem reiknast af dagvinnukaupi, sbr. greinar 1.6.2 og 1.4.1 í framangreindum kjarasamningi. Við útkall var greidd yfirvinna og bakvaktargreiðsla féll niður fyrir þann tíma, sbr. greinar 2.3.3 og 2.5.3 í kjarasamningnum. Samkvæmt framangreindu var stefnandi ekki ráðinn til starfa á föstum mánaðarlaunum, heldur fékk hann greitt tímakaup fyrir þær bakvaktir og þau útköll sem hann sinnti. Stefnandi heldur því fram að ekki hafi verið heimilt að ráða hann í tímavinnu, en þau tilvik þar sem heimilt sé að greiða starfsmanni tímavinnukaup séu tæmandi talin í grein 1.4.2 í kjarasamningnum og tilvik stefnanda geti ekki fallið þar undir. Framangreint ákvæði er rakið í kafla II hér að framan, en samkvæmt því er meðal annars heimilt að greiða tímavinnukaup þeim starfsmönnum sem ráðnir eru til að vinna að sérhæfðum, afmörkuðum verkefnum og þeim sem starfa óreglubundið um lengri eða skemmri tíma, þó aðeins í undantekningartilvikum. Stefnandi starfaði við sjúkraflutninga hjá Heilbrigðisstofnuninni Fjallabyggð. Hann sinnti eingöngu sjúkraflutningum og einungis á bakvöktum. Hann hefur lokið viðurkenndu námi í sjúkraflutningum og hlotið leyfi landlæknis, sem er skilyrði þess að mega starfa sem sjúkraflutningamaður, sbr. 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 1110/2012 um menntun, réttindi og skyldur sjúkraflutningamanna og bráðatækna og skilyrði til að hljóta starfsleyfi. Með hliðsjón af þessu þykir sýnt að stefnandi hafi unnið að sérhæfðum, afmörkuðum verkefnum og því hafi verið heimilt að ráða hann til starfa á tímakaupi. Stefnandi heldur því fram að nauðsyn hafi borið til þess að það kæmi fram í ráðningarsamningi hans ef hann væri ráðinn í tímavinnu. Hann geti ekki notið lakari réttinda en fram komi í samningnum. Þá beri honum réttur til þess að fá upplýsingar um starfskjör sín, en hann hafi ekki verið upplýstur um að hann hafi verið ráðinn í tímavinnu eða hver réttur hans til launa vegna veikinda og slysa væri. Í ráðningarsamningi stefnanda er ekki tiltekið sérstaklega að hann sé ráðinn í tímavinnu. Þar er þó skýrt tilgreint að hann sé ráðinn á bakvaktir. Um launagreiðslur og önnur starfskjör er vísað til kjarasamnings starfsmannafélagsins Kjalar. Eins og hér hefur verið greint frá er í þeim samningi gerð grein fyrir því að tímakaup sé greitt fyrir bakvaktir. Þykir því ekki leika slíkur vafi um túlkun á ráðningarsamningi stefnanda að hann skuli njóta aukins réttar til veikindalauna. Þá þykja önnur atriði sem stefnandi hefur bent á, svo sem ákvæði um uppsagnarfrest, ekki benda til þess að stefnandi hafi verið ráðinn á mánaðarlaunum. Samkvæmt öllu framangreindu þykir stefnandi ekki eiga rétt til frekari greiðslna vegna veikindaleyfis en hann hefur þegar fengið og verður stefndi því sýknaður af kröfu hans. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð :
Mál nr. 505/2014	Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar	Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X, kt. [...], verði gert að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur nr. [...]/2009, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 31. júlí 2012.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta afplánun á 600 daga eftirstöðvum fangelsisrefsingar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. ágúst 2009, sem honum var veitt reynslulausn á til tveggja ára frá 31. júlí 2012. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 til að varnaraðila verði gert að afplána eftirstöðvar refsingar samkvæmt fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 47/2008	Umboðssvik	X var ákærður fyrir umboðssvik með því að hafa 29. ágúst 2006 misnotað aðgang sinn að gjaldeyrisviðskiptakerfi í netbanka Glitnis banka hf. með því að hafa nýtt sér með kerfisbundnum og sviksamlegum hætti villu í kerfinu, sem leitt hafði til þess að kaup og sölugengi hafði víxlast og þannig aflað sér tiltekins ávinnings með færslum á milli gjaldeyrisreikninga sinna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að X hefði keypt bandaríkjadali fyrir evrur, sem hann síðan seldi og keypti á ný fyrir þær dali. Við kaupin fékk hann eins og aðrir viðskiptavinir, sem fengust við gjaldeyriskaup í netbankanum, tilboð Glitnis banka hf. um tiltekið verð á gjaldeyrinum, sem hann samþykkti. Var ekki talið að X hefði með þessu misnotað einhliða aðgang sinn að netbankanum við gjaldeyrisviðskiptin og var háttsemi hans því ekki heimfærð undir 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var X því sýknaður af ákæru um umboðssvik, en hann hafði í málinu ekki verið borinn sökum um fjársvik samkvæmt 248. gr. laganna.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu. Ákærða er gefið að sök að hafa 29. ágúst 2006 misnotað aðgang sinn að gjaldeyrisviðskiptakerfi í netbanka Glitnis banka hf. með því að hafa nýtt sér með kerfisbundnum og sviksamlegum hætti villu í kerfinu, sem leitt hafi til þess að kaup- og sölugengi hafi víxlast og þannig aflað sér tiltekins ávinnings með færslum á milli gjaldeyrisreikninga sinna eins og nánar er lýst í ákæru. Ákærði keypti áðurnefndan dag bandaríkjadali fyrir evrur, sem hann seldi við svo búið og keypti á ný fyrir þær dali. Við kaupin fékk hann eins og aðrir viðskiptavinir, sem fengust við gjaldeyrisviðskipti í netbankanum, tilboð Glitnis banka hf. um tiltekið verð á gjaldeyrinum, sem hann samþykkti, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Með þessu misnotaði ákærði sér ekki einhliða aðgang sinn að netbankanum við gjaldeyrisviðskiptin og verður háttsemi hans því ekki heimfærð undir 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður ákærði því sýknaður af þeim sakargiftum, en hann hefur ekki í máli þessu verið borinn sökum um fjársvik samkvæmt 248. gr. laganna. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna er tekið tillit til þess að sami verjandi var skipaður til að flytja annað samkynja mál, hæstaréttarmálið nr. 48/2008, sem rekið hefur verið og er dæmt samhliða þessu máli. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. nóvember sl., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, útgefinni 26. september 2007, á hendur X, kt. [...], [...], Akureyri, „fyrir umboðssvik með því að hafa þriðjudaginn 29. ágúst 2006, misnotað aðgang sinn að gjaldeyrisviðskiptakerfi í Netbanka hlutafélagsins Glitnis, með því að nýta sér með kerfisbundnum og sviksamlegum hætti kerfisvillu í gjaldeyrisviðskiptakerfinu, sem var til komin vegna mistaka starfsmanna félagsins við forritun þess sem leiddi til þess að kaup- og sölugengi víxlaðist, og hafa þannig aflað sér kr. 2.421.367,85 með samtals 384 færslum á gjaldeyrisreikningum sínum nr. [...] og [...] þar sem hann í öllum tilvikum keypti dollara fyrir evrur og seldi síðan strax aftur fyrir evrur. Vegna kerfisvillunnar fékk ákærði í öllum tilvikum í þessum viðskiptum til sín þá fjárhæð sem undir eðlilegum kringumstæðum rennur til bankans í formi álags. Telst þetta varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þ.á.m. hæfileg málsvarnarlaun sér til handa verði ákærði sýknaður. Verði ákærði sakfelldur fellur verjandi hans frá kröfu um málsvarnarlaun. I. Samkvæmt rannsóknargögnum sendi Glitnir banki hf. kæru til ríkislögreglustjóra með bréfi, dags. 30. ágúst 2006. Í kærunni segir að þann 29. ágúst 2006 hafi starfsmenn Glitnis banka orðið varir við grunsamleg viðskipti með gjaldeyri í netbanka Glitnis. Þar hafi verið um að ræða einstakling sem keypti og seldi ítrekað dollara fyrir evrur. Við skoðun hafi komið í ljós galli í kerfum bankans sem leitt hafi til þess að viðkomandi hafi hlotið ólögmætan ávinning af færslunum. Í kærunni var verknaðinum lýst þannig að ákærði hafi farið inn í netbanka Glitnis hf. og valið millifærslu. Hann hafi lagt inn (keypt) dollara og tekið út evrur (selt). Netbankinn hafi gefið honum krossgengi (fjölda dollara í einni evru, t.d. 1,2725 dollara fyrir eina evru). Segir svo í bréfinu að í öllum bankaviðskiptum kaupi viðskiptavinir gjaldeyri á hærra verði en þeir selji gjaldeyri á. Þetta leiði til þess að viðskiptavinur tapi þessum mun kaupi hann og selji gjaldeyri á sama tíma. Ákærði hafi átt hundruð slíkra viðskipta á dag. Við venjulegar aðstæður myndi viðskiptavinur tapa verulegum fjárhæðum en vegna galla í kerfum bankans hafi þetta leitt til þess að hann hafi hlotið verulegan ólögmætan ávinning. Í gögnum málsins kemur fram að villan hafi falist í því að bankinn víxlaði kaup- og sölugengi í netbanka að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Skilyrðin hafi verið þau að fjárhæð hverra viðskipta væri ekki hærri en að jafngildi tveggja milljóna íslenskra króna, að viðskiptin væru á milli tveggja erlendra gjaldmiðla og að viðskiptaupphæðin væri slegin inn í svokallaðri mótmynt. Í kæru Glitnis banka hf. kemur fram að nánari eftirgrennslan hafi leitt í ljós að nokkrir einstaklingar hafi um hríð nýtt sér þennan veikleika í kerfum bankans til þess að afla sér ólögmæts ávinnings af ítrekuðum færslum sem augljóslega hafi ekki haft viðskiptalegan tilgang. Um hafi verið að ræða fjóra einstaklinga sem allir séu viðskiptamenn útibús bankans á Akureyri, þar á meðal ákærði í máli þessu. Hann hafi á síðustu dögum framkvæmt hátt í 500 færslur og ætla megi að ávinningur hans af þeim hafi verið rúmlega tvær milljónir króna. Ólögmætur ávinningur hafi myndast á evrureikningi og dollarareikningi sem hann hafi millifært yfir á krónureikning sinn hjá Glitni. Einnig hafi ákærði, þann 29. ágúst, fært kr. 2.000.000,- af krónureikningi sínum hjá Glitni á tilgreindan reikning Völuspár, útgáfu ehf., í Glitni banka. Jafnframt því að kæra háttsemi ákærða var óskað eftir því af hálfu Glitnis að fjármunir á framangreindum reikningum yrðu kyrrsettir í þágu rannsóknar málsins og til þess að auka möguleika bankans á að endurheimta fjármunina í samræmi við heimildir í 78. gr. og 85. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Að kvöldi 30. ágúst 2006 var ákærði yfirheyrður á lögreglustöðinni á Akureyri. Þann 31. ágúst sendi ríkislögreglustjórinn Glitni banka tilkynningu um haldlagningu á kr. 2.000.000,- á tilgreindum reikningi Völuspár útgáfu ehf. í bankanum. Var þess krafist að bankinn afhenti efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórans umrædda fjármuni. Um hádegi daginn eftir var ákærði aftur boðaður til skýrslutöku og honum kynnt framangreind ákvörðun um haldlagningu. Þann 21. september 2006 ræddi lögreglumenn við A gjaldeyrismiðlara hjá Glitni í því skyni að afla frekari upplýsinga og gagna vegna málsins. Ákærði var yfirheyrður að nýju þann 20. október 2006. II. Ákærði kvaðst vera sagnfræðingur og reka fyrirtæki í tengslum við skrif sín og bókaútgáfu. Aðspurður kveðst ákærði aðeins hafa almenna reynslu af gjaldeyrisviðskiptum, hann hafi keypt gjaldeyri fyrir utanlandsferðir. Komið hafi fyrir að hann hafi átt afgang sem hann hafi þá selt eða átt inni á gjaldeyrisreikningum sem hann átti í Glitni eða forvera hans. Ákærði kveðst hafa farið í útibú Glitnis banka á Akureyri til að borga reikninga og hitt þar bróður sinn, B. B hafi sagt honum að það væri hagstætt að eiga viðskipti með dollara og evrur í heimabankanum. Ákærði hafi því stofnað reikninga í því skyni í útibúi bankans. Ákærði kvaðst vegna fyrri reynslu í viðskiptum við bankann hafa verið mjög meðvitaður um skilmála þess efnis að bankanum væri heimilt að leiðrétta færslur sem orðið hefðu vegna mistaka. Ákærði kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað þeim B fór á milli en hugsanlega hafi B reynt að útskýra fyrir honum hvernig viðskiptin skyldu framkvæmd. Þær útskýringar hafi þó líkast til ekki verið góðar þar sem ákærði hafi þurft að prófa sig áfram er hann byrjaði viðskiptin, hann hafi gert ýmis mistök og tapað á einhverjum viðskiptum. Ákærði kvaðst ekki hafa skoðað gengi gjaldmiðlanna annars staðar. Ástæðu þess kvað hann hafa verið þá að þar sem hagnaður af hverjum viðskiptum hafi verið mjög lítill hafi hann orðið að framkvæma viðskiptin eins hratt og nokkur kostur var á. Því hafi ekkert verið hugsað heldur bara framkvæmt hratt og hugsunarlaust eftir að búið var að ná tökum á framkvæmdinni og reynt að ná sem flestum viðskiptum á meðan bankinn var opinn. Ákærði kvað viðskiptin hafa staðið yfir í einn dag og á meðan á þeim stóð kvaðst ákærði ekki hafa hugleitt það hvaðan ágóðinn kæmi en hann hefði velt því fyrir sér áður en viðskiptin hófust og ímyndað sér að hann væri í þessum viðskiptum í stöðu svipaðri þeirri sem bankinn væri venjulega í, það er að kaupa og selja með hagnaði. Ákærði kvað það aldrei hafa hvarflað að sér að hann væri að hagnast á ólögmætan hátt og á kostnað bankans. Þar sem bankinn hefði gefið kost á því að kaupa eina mynt fyrir aðra þannig að hann hefði ekki verið að tryggja sig með því að hafa íslensku krónuna á milli hefði möguleikinn orðið með þeim hætti sem hann varð að því er ákærði taldi. Aðspurður um hvort hann hafi íhugað hvaðan ágóðinn kæmi hafi hann bara haldið að hann væri eins og bankastarfsmaður, að geta keypt og selt gjaldeyri og hagnast á því. Ákærði kvaðst á þessari stundu ekki hafa séð neitt athugavert eða einkennilegt við það að unnt væri að hagnast á þessum millifærslum. Raunar hafi hann ekki hugleitt það á nokkurn hátt þar sem hann hafi verið að eiga viðskipti við bankann sem hefði ráðið öllum viðskiptakjörum og innan vébanda hans, rétt eins og hann væri sjálfur staddur í bankanum. Ákærði kvað sér ekki hafa dottið í hug að hafa samband við bankann vegna þessa enda hafi hann verið í stöðugu sambandi við bankann þegar hann stundaði viðskiptin. Bankinn hafi gert honum tilboð um að kaupa og selja og hann tekið tilboðinu. Ef hann hafi gert villu, eða til dæmis sett inn of háa fjárhæð, hafi bankinn tilkynnt honum um það. Hann hafi einnig komist að því að ekki dygði að slá oft inn sömu upphæð, þá hefði bankinn tilkynnt honum að hann yrði að breyta henni. Ákærði kvaðst því hafa verið í stöðugu og mjög nánu sambandi við bankann. Aðspurður kvaðst ákærði telja að myndir af þeim skjámyndum sem lagðar eru fram í málinu af ríkislögreglustjóra séu ekki þær sömu og hann sá þegar hann átti í þessum viðskiptum. Þetta séu myndir sem lagðar hafi verið fyrir hann við þriðju yfirheyrslu hjá lögreglu og kvað ákærði að honum hefði þá þótt eitthvað bogið við myndirnar og hann hefði upplýst lögreglu um það og lögreglan hefði ætlað að athuga málið betur. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hefði alltaf slegið fjárhæð inn í dollurum. Ákærði kvaðst hafa ætlað að halda viðskiptunum áfram daginn eftir. Netbankinn hafi verið lokaður og hann hafi hringt til að kanna málið. Hann hafi skýrt frá því að hann hefði staðið í þó nokkrum viðskiptum við bankann daginn áður og spurt hvort þetta gæti staðið í sambandi við millifærslur frá deginum áður. Ákærði kvað starfsmann bankans hafa ætlað að athuga málið en jafnframt hafi starfsmaðurinn boðist til að hækka yfirdráttarheimild á reikningi ákærða. Einn af yfirmönnum bankans hafi hringt í sig síðar og talað um einhverja bilun í kerfinu en ekkert minnst á að það væri eitthvað óeðlilegt á seyði. Að kvöldi hafi svo tveir lögreglumenn bankað upp á og fært hann til yfirheyrslu. Daginn eftir hafi þeir bræður farið í bankann til að sætta málið, án árangurs. Hann hafi verið tilbúinn til að skila peningunum umsvifalaust. Aðspurður um það hvort hann hafi endurgreitt féð kvaðst ákærði þess ekki fullviss hvar peningarnir væru niður komnir en þeir hefðu að minnsta kosti verið teknir úr umráðum hans. Ákærði kvaðst hafa talið hagnað sinn hafa verið nálægt 2,3 milljónum króna. Vitnið C, viðskiptafræðingur og fráfarandi aðstoðaryfirlögregluþjónn við embætti ríkislögreglustjóra gaf skýrslu fyrir dómi. Kvað vitnið kæru hafa borist frá Glitni banka hf. vegna viðskipta fjögurra einstaklinga með gjaldeyri í netbanka bankans. Viðkomandi hafi verið taldir hafa misnotað aðgang sinn að netbankanum og hagnýtt sér villu í kerfum bankans til að hagnast með ólögmætum hætti. Á grundvelli kæru bankans og meðfylgjandi skjala hafi verið talinn vera rökstuddur grunur um afbrot og starfsmenn ríkislögreglustjórans hafi farið til Akureyrar og yfirheyrt hin grunuðu. Vitnið kvaðst hafa yfirheyrt eitt þeirra og verið viðstaddur yfirheyrslu yfir öðrum á síðari stigum málsins. Aðspurt kvað vitnið ákærðu öll hafa lýst því við yfirheyrslur að þau myndu skila peningunum til bankans. Ákærði hafi einnig lýst því yfir við bankann. Aðspurt kvað vitnið D hafa sett saman framlögð yfirlit merkt ríkislögreglustjóranum. Hún hafi sinnt rannsókn málsins að mestu en borið ýmis atriði undir vitnið. Kvað vitnið það rétt að yfirlitin byggi á gögnum frá Glitni. Aðspurt kvað vitnið upplýsingar um kerfisvilluna byggða á upplýsingum starfsmanna bankans, hún hafi ekki verið skoðuð sérstaklega þar sem enginn ágreiningur hafi verið um að hún hafi verið til komin með þeim hætti sem bankinn lýsti. Það hafi legið í augum uppi að um villu væri að ræða þar sem bankinn hafi á hverjum tíma verið að kaupa gjaldeyri á hærra verði en hann seldi hann, svo lengi sem ákveðin skilyrði um fjárhæð og innslegna mynt voru fyrir hendi. Kerfisfræðingar bankans hafi ekki verið yfirheyrðir. Vitnið kvað það rétt að þær skjámyndir af notendaviðmóti sem liggja frammi í málinu séu ekki nákvæmlega eins og þær skjámyndir sem blöstu við ákærða þegar hann átti viðskiptin. Breytingin hafi hins vegar verið minni háttar og falist í því að nú væri búið að bæta einhverjum texta inn í skjámyndina, undir glugganum þar sem upphæð var slegin inn, eða fella út slíkan texta. Kvað vitnið lögreglu hafa kannað þetta atriði en ekki hafi verið unnt að útvega skjámyndir eins og þær voru áður. Aðspurt kvaðst vitnið telja að það liggi fyrir að Glitnir hafi ekki orðið fyrir tjóni af þessum atvikum. Vísað er til þess að ríkislögreglustjórinn miði í sínum gögnum við gengi Seðlabanka Íslands og kveðst vitnið telja það sakborningum til hagsbóta að miða við sem lægst gengi. Vitnið D, viðskiptafræðingur og lögreglufulltrúi við embætti ríkislögreglustjóra kvaðst fyrst hafa komið að málinu eftir að búið var að taka ákvörðun um að hefja rannsókn þess. Vitnið hafi þá verið sent ásamt fleiri starfsmönnum til Akureyrar til að ræða við þá sem samkvæmt kærunni höfðu stundað hin meintu ólögmætu viðskipti. Vitnið kvaðst svo hafa tekið við umsjón rannsóknarinnar þegar á leið. Vitnið kvaðst hafa tekið þátt í yfirheyrslum á Akureyri og hafi sakborningar verið yfirheyrðir tvisvar, fyrst að kvöldi þess dags sem 30. ágúst 2006 og svo aftur næsta dag. Vitnið kvaðst svo hafa farið aftur til Reykjavíkur og unnið þar rannsóknarvinnu en komið svo aftur til Akureyrar síðar ásamt C og þá yfirheyrt nánar alla þá sem kærðir voru. Vitnið kvaðst hafa fengið í hendurnar gögn frá Glitni banka og úr þeim hafi hún unnið eigin gögn og yfirlit sem hún hafi borið undir sakaborningana í málinu og hafi þeir ekki gert neinar athugasemdir við vinnu hennar. Við vinnsluna kvaðst vitnið ekki hafa breytt neinu heldur hafi vinnslan einkum falist í að setja gögnin upp á skýrari hátt, bæði í þágu rannsakenda og sakborninga. Vitnið kvaðst við rannsóknina hafa óskað eftir nánari skýringum og gögnum frá bankanum og þá hafi A komið til hennar og skýrt málið nánar og um þann fund hafi vitnið svo ritað svokallaða eigin skýrslu. Þá kvað vitnið ekki hafa verið ágreining um atvik málsins eða um kerfisvilluna sjálfa. Vitnið kvaðst ekki vita nákvæmlega um atvik sem varða haldlagningu fjár í málinu en kvað sakborninga hafa lýst því við fyrstu yfirheyrslur að þeir vildu skila fénu og peningarnir hafi allir enn þá verið til staðar. Vitnið A kerfis- og hagfræðingur kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa starfað við gjaldeyrismiðlun hjá Glitni banka og forverum hans í um 10 ár. Auk gjaldeyrismiðlunar kvaðst hann koma þar að tölvumálum tengdum gjaldeyrisviðskiptunum. Ef upphæð gjaldeyrisviðskipta í netbanka nemi meira en sem jafngildi tveggja milljóna íslenskra króna sé ekki notað almennt gengi heldur gefi starfsmenn þá upp sérstakt gengi í hverju tilviki. Stafi það bæði af því að starfsmenn vilji fylgjast með stórum færslum sem geti haft áhrif á gjaldeyrisstöðu bankans auk þess sem gengi í stórum viðskiptum sé yfirleitt eilítið hagstæðara fyrir viðskiptavininn. Aðspurt um þá villu sem hér er til umfjöllunar kvað vitnið hafa komið upp villu í forriti þannig að kaup- og sölugengi hafi víxlast. Þetta hafi aðeins verið í ákveðnum tilvikum; aðeins þegar upphæð var undir tveimur milljónum og aðeins ef verslað var með gjaldeyriskross, ekki í viðskiptum með íslenskar krónur. Þá hafi kaupandi, við val á upphæð, þurft að slá inn svokallaða mótmynt. Í framangreindu tilviki hafi verið verslað með evrur fyrir dollara og aðeins hafi komið fram villa ef upphæð var valin í dollurum en ekki ef evrur voru valdar þar sem evra sé alltaf grunnmynt í viðskiptum milli evru og dollars á gjaldeyrismörkuðum. Vitnið kvað bankann, í venjulegum viðskiptum, kaupa á lægra gengi en hann selur á. Einhverra hluta vegna hafi þetta snúist við í forriti bankans. Bankinn hafi verið að kaupa gjaldeyri en verðlagt hann eins og hann væri að selja. Ef mynt var keypt og svo seld aftur hafi myndast munur sem sat eftir hjá viðskiptamanninum. Viðskiptavinurinn hafi keypt á lægra verði en hann seldi á. Á venjulegum degi myndu menn tapa lítillega á því að kaupa og selja strax aftur. Slíkur hagnaður myndist ekki nema fyrir mistök. Menn hagnist ekki af venjulegum gjaldeyrisviðskiptum nema taka einhverja hættu. Undir eðlilegum kringumstæðum tapi menn á því að kaupa og selja á sama augnabliki. Hins vegar geti menn hugsanlega hagnast á gjaldeyrisviðskiptum með því að kaupa, bíða í nokkra daga og selja þá eftir gengisbreytingar. Aðspurt um hvernig starfsmenn bankans hafi orðið varir við að eitthvað væri öðruvísi en það átti að vera kveður vitnið þá sem starfa við gjaldeyrismiðlun í bankanum hafa séð að viðskiptavinur keypti og seldi strax aftur nokkrum sinnum. Þar hafi verið um að ræða viðskipti sem námu meira en tveimur milljónum króna og því hafi þau komið til kasta þeirra. Vitnið hafi skoðað viðskiptin og séð að viðkomandi tapaði smá í hvert skipti þar sem hann keypti á hærra verði en hann seldi á en gerði þetta þó ítrekað. Vitnið hafi ákveðið að skoða þetta betur og kannað gjaldeyrisreikninga viðkomandi. Þar hafi strax mátt sjá ótrúlegan fjölda færslna sem bentu til þess að eitthvað væri að. Vitnið hafi skoðað þetta nánar ásamt tölvufólki og lögfræðingum og smám saman hafi þau áttað sig á því hvað var að gerast. Í kjölfar þess hafi verið skoðað hvort fleiri hafi stundað samskonar viðskipti og komið í ljós að þrír aðrir viðskiptamenn hefðu gert það. Vitnið kvað að unnt hafi verið að eiga viðskipti með svokallaða gjaldeyriskrossa, þ.e. á milli tveggja erlendra mynta án þess að íslenska krónan komi við sögu, í gjaldeyrisviðskiptakerfinu frá 12. desember 2005 og að allan þann tíma hafi villan verið í kerfinu. Slík kerfi séu prófuð en ekki sé hægt að útiloka villur með öllu. Almennt eigi viðskiptamenn þó að geta treyst því að slík kerfi virki rétt. Vitnið kveðst minna að á þeim tíma sem villan var inni hafi verið nokkrar færslur af þessu tagi af öðrum en þessu fjórum einstaklingum og tap bankans af því hafi alls numið um hundrað þúsund krónum. Þar hafi ekki verið um að ræða ítrekaðar færslur sömu aðila heldur eðlileg viðskipti. Aðspurt um hvort þeir einstaklingarnir sem um ræðir hafi hlotið að gera sér grein fyrir að þetta væri ekki í lagi kveðst vitnið telja það svo, í ljósi þess fjölda færslna sem um ræðir. Menn myndu ekki endanlega taka eftir því af einni færslu en eftir tvær færslur, eina í hvora átt, væri komin hærri upphæð á reikninginn en byrjað var með og það væri augljóst þeim sem sæti við og framkvæmdi slíkar millifærslur. III. Ákærði hefur hér fyrir dómi viðurkennt að hafa, með 384 færslum í gjaldeyrisviðskiptakerfi í netbanka Glitnis banka hf. þann 29. ágúst 2006, keypt dollara fyrir evrur og selt þá strax aftur fyrir evrur, og þannig aflað sér kr. 2.421.367,85. Er ákærða gefið að sök að hafa með háttsemi sinni brotið gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Segir þar að ef maður sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína, þá varði það fangelsi allt að 2 árum, en allt að 6 árum séu sakir mjög miklar. Ákærði krefst sýknu á þeim forsendum að háttsemi hans brjóti ekki í bága við ofangreint ákvæði hegningarlaganna. Byggir ákærði sýknukröfu sína meðal annars á því að bankinn hafi, samkvæmt eigin skilmálum, rétt til að bakfæra einhliða þegar mistök verða. Bankinn hafi því ekki orðið bundinn af viðskiptunum og því skorti á að fullnægt sé skilyrðum 249. gr. hegningarlaganna. Viðskipti ákærða fóru þannig fram að hann valdi í heimabankanum að millifæra tiltekna upphæð af einum gjaldeyrisreikningi sínum á annan. Birtist þá yfirlit þar sem fram kom hvaða gengi byðist og var það þá ákærða að ákveða hvort hún gengi að þeim kjörum. Ef hann valdi að greiða var millifærslan framkvæmd á því gengi sem boðið var. Verður að líta svo á að bankinn hafi gert honum tilboð sem hann samþykkti. Þegar hann samþykkti voru viðskiptin frágengin. Ákærði fékk umrædda fjármuni í sínar vörslur og gat þar með ráðstafað þeim að vild. Verður því að líta svo á að með samþykki ákærða hafi komist á samningur milli aðila sem er bindandi í samræmi við reglur um skuldbindingargildi samninga. Verður ekki fallist á að ákvæði í skilmálum Glitnis um rétt til að bakfæra þegar mistök verða haggi þeirri staðreynd. Slíkt ákvæði á vitanlega einkum við þegar mistök uppgötvast sem hvorugum aðilanum hefur verið kunnugt um áður en það getur ekki haft þau áhrif að háttsemi teljist refsilaus sem ella væri refsiverð. Verður því miða fullframningu brotsins við samþykki tilboðs og hafna þeirri málsástæðu ákærða að framangreindur áskilnaður bankans geti haft áhrif á það. Ákærði byggir einnig á því að hann hafi ekki haft ásetning til brotsins sbr. 18. gr. almennra hegningarlaga og sýkna beri hann af þeim ástæðum. Hann hafi stundað viðskiptin í netbanka sínum undir nafni þannig að engin leynd hafi hvílt yfir gerðum hans. Hann hafi aðeins framkvæmt viðskipti sem bankinn hafi boðið upp á, hann hafi samþykkt tilboð bankans um tiltekin kjör. Ákærði hafi ekki gert sér grein fyrir að hagnaður hans stafaði af mistökum hjá bankanum og hafi því ekki haft ásetning til að misota sér aðstöðu sína. Samkvæmt gögnum málsins færði ákærði 1.990.000 íslenskar krónur af tékkareikningi sínum á dollarareikning, alls 28.473,32 dollara, klukkan 09:19 þann 29. ágúst 2006. Klukkan 09:20 millifærði hann 28.000 dollara á evrureikning og fékk fyrir 21.909,23 evrur. Klukkan 10:00 millifærði ákærði af evrureikningi á dollarareikning. Hann valdi fjárhæðina í evrum og var gengið þá 1,2766. Klukkan 10:37 millifærði ákærði aftur af evrureikningnum á dollarareikning en valdi fjárhæð í dollurum og þá var gengið 1,2855. Klukkan 10:42 færði ákærði aftur af dollarareikningnum yfir á evrureikninginn. Klukkan 10:57 hefjast svo kerfisbundnar færslur ákærða þar sem hann velur fjárhæð ávallt í dollurum. Fyrst keypti hann 20.000 dollara fyrir 15.566,63 evrur og seldi 20.000 dollara aftur klukkan 10:58 fyrir 15.667,84 evrur. Þá koma þó nokkrar færslur fram og til baka með 28.000 dollara þar sem hann fékk alltaf fleiri evrur fyrir þá en hann borgaði fyrir þá örskömmu áður og þannig safnaðist upp gróði á evrureikningi hans. Þá breytti ákærði upphæðinni þannig að hún varð lítillega undir 28.000 dollurum og breytti henni í hverri færslu en helt áfram að færa milli sömu tveggja reikninganna, stundum tvisvar til þrisvar á mínútu, nánast samfellt til klukkan 15:53 þennan dag. Klukkan 14:41 seldi ákærði 27.550 dollara en í næstu færslu, klukkan 14:42 brá hann út af mynstrinu og seldi 27.551 evru, þ.e. valdi upphæð í evrum. Var gengið þá 1,2744 en hafði í færslunum næst á undan þegar hann framkvæmdi sömu hreyfingu en valdi upphæð í dollurum verið um 1,2805. Í kjölfarið koma 11 færslur þar sem hann valdi upphæð allaf í dollurum, á milli 27.500 og 28.000 en klukkan 14:48 er svo aftur færsla þar sem ákærði sló inn upphæð í evrum, 27.952. Þá var gengið 1,2742 en hafði verið 1.2803 -1.2805 í sambærilegum færslum á undan. Skera þessar tvær færslur, þar sem hann valdi fjárhæð í evrum og upphæð sem fór yfir 2.000.000 íslenskra króna, sig þannig nokkuð frá öðrum færslum. Að auki má sjá 4 færslur frá klukkan 15:09 til 15:45 þar sem ákærði sló inn hærri fjárhæð en 2.000.000 íslenskra króna og er gengið þá annað heldur en þegar hann var innan við 2.000.000 króna. Í framburði vitnisins A kom fram að þegar upphæð gjaldeyrisviðskipta í netbankanum fari yfir 2.000.000 íslenskra króna sé ekki notast við almennt gengi heldur gefi starfsmenn þá upp sérstakt gengi í hverju tilviki. Í lok dagsins millifærði ákærði kr. 4.326.360 af gjaldeyrisreikningum sínum inn á tékkareikning í Glitni banka hf. Ákærði bar að B, bróðir hans, hefði bent honum á að unnt væri að hagnast af viðskiptum með dollara og evrur í heimabankanum. Ákærði hafi því stofnað reikninga í því skyni. Ákærði bar að ef hann gerði villu hafi bankinn tilkynnt honum um það og nefndi í dæmaskyni að hann hefði fengið tilkynningu þegar hann setti inn of háa fjárhæð. Eins og áður greinir bar vitnið A að ef menn óskuðu eftir viðskiptum með hærri fjárhæðir en kr. 2.000.000 í netbankanum hefðu starfsmenn bankans ákveðið gengið í hvert skipti. Samkvæmt framburði hans og þeim færslum ákærða sem að ofan eru raktar úr gögnum málsins hefur ekkert verið því til fyrirstöðu að ákærði færði meira en kr. 2.000.000 heldur fengu viðskiptin þá aðra meðferð og gjaldmiðillinn annað gengi þannig að ákærði hagnast ekki eins og þegar tölvan valdi gengið. Ákærði kvað ekki hafa hvarflað að sér að þessi viðskipti væru óeðlileg en ef svo væri myndi hann fá um það tilkynningu frá bankanum. Hann kvaðst ekki hafa hugleitt hvaðan peningarnir kæmu. Í því ljósi er það umhugsunarvert að hann kaus að sitja við tölvu sína og færa smáar upphæðir fram og til baka milli reikninga sinna í margar klukkustundir í stað þess að hafa samband við bankann og falast eftir að eiga slík viðskipti í stærra umfangi. Eins og að ofan er lýst færði ákærði peninga milli evru- og dollarareikninga sinna og fékk fleiri evrur fyrir dollarana en hann hafði örskömmu áður greitt fyrir þá og safnaðist þannig upp ágóði á evrureikningi hans. Hagnaðist hann þannig á því einu að færa peninga viðstöðulaust fram og til baka milli reikninga sinna. Inn á milli komu færslur þar sem hann valdi fjárhæð í evrum eða fór upp fyrir tveggja milljón króna markið og var þá gengið annað og óhagstæðara ákærða. Svo sem að framan er rakið er fram komið að gengið var mismunandi við kaup á dollurum fyrir evrur eftir því hvort upphæðin var tiltekin í evrum eða dollurum og gengið var annað þegar upphæð var slegin inn í evrum og ef farið var yfir 2.000.000 króna markið. Benti þetta ótvírætt til þess að ekki væri allt með felldu. Þó að ákærði hafi ef til vill ekki gert sér grein fyrir að háttsemi hans varðaði refsingu verður að telja, við heildstætt mat á framangreindu, að það hafi ekki getað dulist honum að ágóði hans væri til kominn vegna mistaka bankans. Samkvæmt framansögðu telur dómurinn sannað að ákærði hafi haft ásetning til að nýta sér mistök bankans í hagnaðarskyni. Með vísan til alls þess er að framan er rakið þykir brot ákærða sannað eins og því er í ákæru lýst og varðar það við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 svo sem í ákæru greinir. IV. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði ekki áður sætt refsingum. Við ákvörðun refsingar verður að auki litið til þess að ákærði hefur játað þá háttsemi sem honum er gefin að sök og samþykkt að skila öllum ágóða sínum til Glitnis banka hf. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Enginn útlagður kostnaður hlaust af rannsókn og rekstri málsins og skipaður verjandi ákærða gerði ekki kröfu um málsvarnarlaun, yrði ákærði sakfelldur. Dómsuppsaga hefur dregist lítillega vegna anna dómarans. Dóminn kveður upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði X sæti fangelsi í 2 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.
Mál nr. 242/2005	Fiskveiðibrot Aflaheimild Skilorð	G var ákærður fyrir fiskveiðibrot með því að hafa, sem skipstjóri á tilteknu skipi, haldið því til botnvörpu- og netaveiða í 19 veiðiferðir frá 3. september 2001 til 27. mars 2002 án lögboðinna aflaheimilda. Talið var að G hefði ekki getað dulist að ekki væru fyrir hendi aflaheimildir, sem líklegt væri að myndu duga fyrir aflanum í umræddum veiðiferðum. Á því bæri hann refsiábyrgð samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, sbr. 23. gr. sömu laga. Með þessari háttsemi var einnig talið að hann hefði gerst brotlegur við tiltekin ákvæði laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Refsing hans var ákveðin skilorðsbundið fangelsi í einn mánuð og 800.000 kr. sekt í ríkissjóð.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. maí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Hann krefst þess jafnframt að allur sakarkostnaður og til vara hluti hans verði felldur á ríkissjóð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Brotin voru stórfelld og verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ákærði skuli sæta fangelsi í einn mánuð og að sú refsing skuli vera skilorðsbundin. Verður ákærði jafnframt dæmdur til að greiða sekt í ríkissjóð, sem er hæfilega ákveðin 800.000 krónur. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um fangelsisrefsingu ákærða, Gísla Hallgrímssonar. Ákærði greiði 800.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi fangelsi í 80 daga í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 550.987 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Jónasar Þórs Jónassonar héraðsdómslögmanns, 186.750 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. mars 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 7. þ.m., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans, útgefinni 22. desember 2004, á hendur A, [...], B, [...], og Gísla Hallgrímssyni, [...], Túngötu 13, Keflavík „fyrir brot gegn lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, með því að hafa ákærðu A sem stjórnarformaður og B sem framkvæmdastjóri X ehf., [...], sem úrskurðað var gjaldþrota 16. maí 2002 og gerði út m/b Y, [...], og ákærði Gísli sem skipstjóri á skipinu, haldið því til botnvörpu- og netaveiða í atvinnuskyni í 19 veiðiferðir frá Ólafsvík á tímabilinu frá 3. september 2001 til 27. mars 2002 án lögboðinna aflaheimilda, en í veiðiferðum þessum var afli skipsins samtals 116.437 kg af slægðum þorski, 1.907 kg af slægðum ufsa, 786 kg af slægðri löngu, 241 kg af slægðum skarkola, 137 kg af slægðri þykkvalúru, 118 kg af slægðri keilu og 25 kg af slægðum steinbít umfram aflaheimildir skipsins. Brot ákærðu teljast varða við 2. mgr. 3. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 23. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, sbr. 225. gr. laga nr. 82/1998, 2. og 4. mgr. 7. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sbr. 6. gr. laga nr. 36/1992, 195. gr. laga nr. 82/1998 og 2. og 12. gr. laga nr. 85/2002, og 3. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 15. gr. og 17. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sbr. 239. gr. laga nr. 82/1998.“ Í ákæru er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu ákærða A er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds, en til vara að honum verði ekki gerð sérstök refsing. Að þessu frágengnu gerir ákærði þá dómkröfu að honum verði gerð sektarrefsing án sérstakrar vararefsingar. Í öllum tilvikum er þess krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Dómkröfur ákærða B eru þær sömu. Ákærði Gísla krefst aðallega sýknu, en til vara að honum verði ekki gerð refsing. Að þessu frágengnu krefst ákærði þess að honum verði einungis gerð sektarrefsing. I. Svo sem í ákæru greinir taka sakargiftir til þess að m/b Y hafi á tímabilinu 3. september 2001 til 27. mars 2002 verið haldið til veiða í atvinnuskyni án lögboðinna aflaheimilda. Ákærði Gísli var skipstjóri á skipinu á þessu tímabili. Útgerðaraðili þess var X ehf. Samkvæmt gögnum frá hlutafélagaskrá sem liggja frammi í málinu tók ákærði A við stjórnarformennsku í félaginu á hluthafafundi 17. desember 2001, en hann hafði fram að því átt sæti í stjórninni. Samkvæmt sömu gögnum tók ákærði B við starfi framkvæmdastjóra á þessum sama fundi. Bú X ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 16. maí 2002. Upphaf máls þessa má rekja til þess að 23. maí 2002 barst ríkislögreglustjóranum kæra Fiskistofu á hendur ákærðu A og Gísla um brot gegn lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar. Í greinargerð með kærunni er því haldið fram að ákærða Gísla, sem skipstjóra Y, og ákærða A, sem stjórnarformanni útgerðar skipsins, hafi með símskeyti 21. mars 2002 verið tilkynnt að afli skipsins væri kominn umfram aflaheimildir og að skipið yrði svipt veiðileyfi frá og með klukkan 10:00 miðvikudaginn 27. mars 2002 yrðu fullnægjandi aflaheimildir ekki fluttar til skipsins innan þess tíma eða athugasemdir gerðar við aflaupplýsingar Fiskistofu. Þar sem engar athugasemdir hafi verið gerðar og aflaheimildir ekki færðar á skipið hafi svipting veiðileyfis komið til framkvæmda á boðuðum tíma. Frá útsendingu tilkynningar um sviptingu veiðileyfis og þar til sviptingin tók gildi hafi tvívegis verið landað afla úr skipinu, það er 22. og 27. mars, í fyrra skiptið 27.760 kg af þorski, 335 kg af löngu, 25 kg af keilu, 28 kg af skötusel og 214 kg af gullkarfa, og í seinna skiptið 34.743 kg af þorski, 403 kg af löngu, 4 kg af löngu og 178 kg af gullkarfa. Þá kemur fram í greinargerðinni og meðfylgjandi stöðubréfi frá 22. apríl 2002 að 27. mars 2002 hafi skipið verið búið að veiða 116.437 kg af þorski umfram aflaheimildir, 1.894 kg af ufsa, 769 kg af löngu, 118 kg af keilu, 25 kg af steinbít, 240 kg af skarkola og 136 kg af þykkvalúru. Með stöðubréfi Fiskistofu 26. júní 2002 tóku þessar tölur smávægilegum breytingum og til samræmis við það sem nú greinir í ákæru málsins. Í upphafi beindist rannsókn lögreglu að því að skipinu hafi verið haldið til veiða án aflaheimilda 22. og 27. mars 2002. Var tekin skýrsla af ákærða A 30. september 2002 og af ákærða B 3. október sama árs. Í skýrslu sinni viðurkenndi ákærði A að hafa haldið m/b Y til veiða með neikvæða aflamarksstöðu hina tilgreindu daga. Til hafi staðið að kaupa til skipsins veiðiheimildir fyrir 27. mars 2002, en þá hafi svipting veiðileyfis átt að taka gildi. Kvótaverð á þessum tíma hafi hins vegar verið mjög hátt og vegna slæmrar fjárhagsstöðu félagsins hafi ekki verið til fjármagn til að kaupa kvóta. Að sögn ákærða tóku hann og meðákærði B ákvörðun um að halda skipinu til veiða þrátt fyrir að aflaheimildir hafi ekki verið fyrir hendi. Í skýrslu sinni viðurkenndi ákærði B að skipinu hafi verið haldið til veiða 22. og 27. mars 2002 án þess að hafa til þess aflaheimildir. Meiningin hafi verið sú að leigja til skipsins aflaheimildir „eins og alltaf hafi verið gert“. Hafi vinnureglan verið sú hjá kvótalitlum skipum að leigja til þeirra aflaheimildir daginn fyrir sviptingu veiðileyfis og að það hafi verið ætlunin í þessu tilfelli. Fjárhagsstaða félagsins hafi þegar hér var komið sögu verið orðin það slæm að þetta hafi ekki gengið eftir. Ekki hafði verið tekin skýrsla af ákærða Gísla þegar lögregla ákvað að taka til rannsóknar hvort skipinu hefði oftar en að framan greinir verið haldið til veiða án aflaheimilda á fiskveiðiárinu 2001/2002. Hafði Hálfdán Daðason lögreglufulltrúi hjá ríkislögreglustjóranum þá rannsókn með höndum og mun henni hafa lokið í nóvember 2002. Var það niðurstaða rannsóknarinnar að skipinu hafi verið haldið til veiða í að minnsta kosti 19 veiðiferðir á tímabilinu 3. september 2001 til 27. mars 2002 án aflaheimilda. Ekki reyndist unnt að sannreyna þetta með stöðubréfum frá Fiskistofu þar sem stofunin gat ekki á þessum tíma gefið stöðubréf aftur í tímann. Aflaði lögreglufulltrúinn gagna um löndun úr skipinu og færslu aflaheimilda til þess á tímabilinu og reiknaði aflamarksstöðu þess á hverjum tíma út frá þessum upplýsingum og aftur í tímann út frá stöðubréfi Fiskistofu eftir síðustu veiðiferð skipsins 27. mars 2002. Samkvæmt samantekt lögreglufulltrúans voru veiðiferðir skipsins á tímabilinu alls 26 talsins. Voru samkvæmt þessu fyrir hendi nægar aflaheimildir þegar lagt var upp í 7 veiðiferðir. Ákærði Gísli gaf skýrslu hjá lögreglu 11. ágúst 2004. Þar gekkst hann við því að hafa verið skipstjóri á skipinu í þeim veiðiferðum sem ákæra tekur til. Þá kvaðst hann ekki rengja þær tölulegu upplýsingar um aflamarksstöðu á hverjum tíma sem þá lágu fyrir og vikið er að hér að framan. Honum hafi ekki verið kunnugt um annað en að skipið hefði haft nægar aflaheimildir haustið 2001. Þá hafi hann ekki haft aðstöðu til að fylgjast með afmarksstöðu skipsins frá degi til dags. Hafi hann í blindi treyst því að skipið hefði nægar aflaheimildir og treyst orðum meðákærða A þar um, en meðákærði hefði aðallega haft með rekstur og útgerð skipsins að gera á þessum tíma. Meðákærði B hefði hins vegar sinnt sölu- og markaðsmálum. Ákærði B gaf skýrslu hjá lögreglu að nýju 3. september 2004. Þar hélt hann því fram að hann hefði ekkert haft með rekstur X ehf. að gera. Hann hafi í reynd aldrei starfað sem framkvæmdastjóri hjá félaginu enda þótt upplýsingar úr hlutafélagaskrá bentu til annars. Þá hafi hann ekkert komið nálægt fjármálum félagsins og prókúruumboð hans samkvæmt skráningu í hlutafélagaskrá hafi ekki náð til bankareikninga þess. Hann hafi eingöngu sinnt sölu- og markaðsmálum fyrir félagið. Kvótamál hafi þannig aldrei verið á hans könnu og hann hafi ekki hugmynd um hvernig þeim hafi verið háttað. Í skýrslu sem ákærði A mun hafa gefið 1. október 2004 staðhæfði hann að öll ákvarðanataka varðandi rekstur X ehf. hafi verið í höndum hans og meðákærða B. Samskipti við kvótasala hafi þó að mestum hluta verið í höndum ákærða. Þegar borin var undir hann sú niðurstaða lögreglurannsóknar að skipinu hafi verið haldið til veiða í alls 19 veiðiferðir á tímabilinu 3. september 2001 til 27. mars 2002 án aflaheimilda og hann beðinn um að tjá sig um hana er svohljóðandi svar bókað eftir honum: „Vinnureglan var á þann veg að menn fóru inn í aflaskráningarkerfi Fiskistofu, „Lóðsinn“, til að kanna með heimildarstöðu skipsins. Ef staðan var í lagi, þá var skipinu haldið til veiða. Til dæmis að þó að landað hafi verið þann 3. september þá hafi sú löndun ekki endilega komið inn í aflaskráningarkerfið fyrr en nokkrum dögum síðar. Við reyndum alltaf að laga aflamarksstöðu skipsins þegar hægt var með því að leigja til skipsins aflaheimildir.“ II. Í skýrslu sinni fyrir dómi gekkst ákærði A við því að hafa verið starfandi stjórnarformaður í X ehf. á þeim tíma sem ákæra málsins tekur til, það er frá 3. september 2001 til 27. mars 2002. Meðákærði B hafi verið framkvæmdastjóri félagsins á sama tíma. Verður af framburði ákærða ráðið að skráning stjórnarformanns og framkvæmdastjóra samkvæmt hlutafélagaskrá fram til 17. desember 2001 hafi verið til málamynda, en samkvæmt henni áttu eiginkonur ákærðu sæti í stjórn félagsins fram að þessum tíma. Þá kom fram hjá ákærða að ekki hafi verið hrein verkaskipting á milli hans og meðákærða, þeir hafi unnið þetta í sameiningu. Þá kvaðst ákærði aldrei hafa rætt um aflamarksstöðu m/b Y við skipstjóra skipsins, ákærða Gísla. Þeir hefðu hins vegar rætt mikið saman um önnur atriði sem vörðuðu útgerð skipsins, en skipstjórinn hafi ekkert komið nálægt ákvarðanatöku þar um. Aðspurður kvaðst ákærði ekki mótmæla þeim útreikningum ákæruvalds sem það leggur til grundvallar í ákæru um fjölda veiðiferða án aflaheimilda. Hann hafi hins vegar ekki haft forsendur til að reikna þetta út með þeim hætti sem ákæruvaldið geri, enda hafi endanlegar vigtartölur ekki legið fyrir fyrr en nokkrum dögum eftir að afla var landað hverju sinni, en þær geti af tilteknum ástæðum verið allt að 25% lægri en upphaflegar vigtartölur. Nánar lýsti ákærði þessu svo: „Þegar ég vann við þetta þessi ár, að þá var þetta þannig að þegar maður hélt í veiðiferð, þá gastu farið inn á svokallaðan „Lóðs“ hjá Fiskistofu og athugað aflamarkstöðu skipsins og þar gat hún verið jákvæð. Og þá voru ekki komnar inn kannski síðustu landanir og endanlegar úrtökuvigtanir sem bárust frá fiskmarkaði og svo út úr húsinu og þar af leiðandi gat hann verið jákvæður samkvæmt „Lóðsinum“ en svo gat hann verið neikvæður þegar það var búið að endurvigta, ef þú hefðir beðið í þrjá daga, þá gat hann verið neikvæður eftir þá daga í einhverjum tegundum, ekki þar af leiðandi öllum, sumpart var hann jákvæður og sumpart var hann neikvæður. Þetta gekk alltaf svona fyrir sig. Menn keyptu kvótann eftir á. Það fór á rautt í tölvukerfinu hjá Fiskistofu „Lóðsinum“ þá fór á rautt eins og við köllum það, þá fór kannski einhver tegund á rautt og þá var keyptur kvóti, leigður kvóti. [...] [Það] gátu verið misjafnar endanlegu vigtatölurnar, eftir því hvað ísprósentan var mikil og eftir því hvernig aflaskiptingin var því að þetta var heildarvigtað.“ Þá kom fram hjá ákærða að ekki hafi verið haldið utan um aflamarksstöðu skipsins með öðrum hætti en að framan greinir. Í skýrslu sinni fyrir dómi hélt ákærði B því fram að hann hafi ekki verið starfandi framkvæmdastjóri X ehf. á þeim tíma sem ákæra málsins tekur til. Skráning í hlutafélagaskrá sem gefi annað til kynna hafi eingöngu verið til málamynda. Kvaðst ákærði hafi komið að rekstri félagsins með þeim hætti að hann hafi séð um fisksölu fyrir það. Þeim starfa hafi hann alfarið sinnt frá heimili sínu í Njarðvík. Þá kvaðst ákærði ekkert hafa skipt sér af aflamarksstöðu Y. Þau mál hafi alfarið verið í höndum meðákærða A og ákærði hafi þar hvergi komið nærri. Í skýrslu sinni fyrir dómi skýrði ákærði Gísli svo frá að hann hafi aldrei leitað eftir upplýsingum frá fyrirsvarsmönnum útgerðarfélags m/b Y, meðákærðu A og B, um aflamarksstöðu skipsins. Hann hafi ekki heldur leitað eftir upplýsingum um þetta með öðrum hætti. Hann hafi verið meðvitaður um að skipið væri gert út á leigukvóta en ávallt treyst því að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi þá er lagt var upp í veiðiferð hverju sinni. Kvaðst ákærði ekki hafi vitað betur en að aflamarksstaða skipsins væri í lagi og ekki haft ástæðu til að ætla annað. Að sögn ákærða vissi hann ekki betur en að meðákærðu stæðu í þessum rekstri saman. Ákærði B hafi þó aðallega séð um sölu- og markaðsmál, en ákærði A um daglegan rekstur. Kvaðst ákærði aðallega haft samskipti við ákærða A vegna atriði sem vörðuðu útgerð skipsins, svo sem viðhald þess og olíukaup. Aðspurður neitaði ákærði að hafa móttekið símskeyti frá Fiskistofu í mars 2002 um að til stæði að svipta skipið veiðileyfi sökum þess að það hefði veitt umfram aflaheimildir. Hálfdán Daðason lögreglufulltrúi kom fyrir dóminn og gerði grein fyrir útreikningi á aflamarksstöðu m/b Y við upphaf einstakra veiðiferða á tímabilinu 3. september 2001 til 27. mars 2002 og gögnum sem hann styðst við. III. Varnir ákærðu í málinu lúta í engu að þeirri verknaðarlýsingu í ákæru að heildarafli m/b Y á tímabilinu 3. september 2001 til 27. mars 2002 hafi verið umfram aflaheimildir skipsins í þeim mæli sem nánar greinir þar. Hafa varnir þeirra aðallega snúið að fjölda þeirra veiðiferða sem ákæruvaldið leggur til grundvallar að hafi verið lagt upp í á tímabilinu án þess að aflaheimildir væru fyrir hendi. Þá byggir ákærði B ennfremur á því að refsiábyrgð verði ekki á hann felld þar sem hann hafi ekkert haft með útgerð skipsins að gera. Loks heldur ákærði Gísli því fram að verði hann á annað borð fundinn sekur um refsiverða háttsemi sé sök hans fyrnd. Fyrir liggur að m/b Y var ekki úthlutað aflamarki í þorski fyrir fiskveiðiárið 2001/2002, sem hófst 1. september 2001, og einungis óverulegu aflamarki í löngu, keilu og skötusel. Ómótmælt er að skipinu hafi þrátt fyrir þetta og án þess að frekari aflaheimildir hefðu þá verið færðar til þess verið haldið til veiða 3. september 2001. Samkvæmt gögnum málsins skilaði þessi veiðiferð rúmlega 16.000 kg af slægðum þorski. Þessi sömu gögn leiða meðal annars eftirfarandi í ljós: Hinn 11. september 2001 voru fyrst færðar á skipið aflaheimildir í þorski. Hinn 2. október sama árs var aflamarksstaða skipsins í þessari tegund aftur orðin neikvæð og þá um 16.595 kg. Hafði ekki orðið breyting þar á þegar skipinu var haldið til veiða 9. sama mánaðar. Eftir þetta var aflamarksstaða skipsins í þorski neikvæð við upphaf veiðiferða 29. október og 29. desember 2001 og 12., 15., 17., 18., 22., 24., 26., 29. og 31. janúar, 5. febrúar og 10., 22. og 27. mars 2002, minnst um 5.129 kg. Þá var sú staða uppi við upphaf veiðiferðar 9. nóvember 2001 að þegar tillit er tekið til aflaheimilda sem þann dag voru færðar á skipið var aflamarksstaða þess í þorski jákvæð um 35 kg og með sama hætti um 431 kg við upphaf veiðiferðar 21. sama mánaðar, en þessar veiðiferðir eru ásamt framangreindum 17 veiðiferðum innifaldar í þeim 19 veiðiferðum sem ákæra málsins tekur til. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar er óheimilt að hefja veiðiferð á skipi sem leyfi hefur til veiða í atvinnuskyni nema skipið hafi aflaheimildir sem telja má líklegt að dugi fyrir afla í ferðinni með hliðsjón af þeim veiðarfærum sem notuð eru. Ákærðu hafa ekki gert athugasemdir við framangreindar niðurstöður og þau gögn sem liggja þeim til grundvallar, en telja sig ekki hafa haft forsendur til að geta gert sér grein fyrir því að aflamarksstaða skipsins í þorski og öðrum tegundum væri ekki með þeim hætti, sem tilvitnað ákvæði áskilur, þá er lagt var upp í veiðiferðir á skipinu hina tilgreindu daga. Þegar niðurstöður þessar eru virtar eru að mati dómsins engin efni til að fallast á þessa málsvörn. Telur dómurinn þannig ekki varhugavert að leggja niðurstöðurnar til grundvallar við sakarmat og þar með að þeir einstaklingar, sem báru ábyrgð á því að skipið hefði nægar aflaheimildir hverju sinni, hefðu með þeirri aðgæslu, sem gera verður kröfu til að þeir viðhefðu, átt að gera sér grein fyrir því að skipið hefði ekki yfir að ráða aflaheimildum sem líklega myndu duga fyrir afla í þeim veiðiferðum sem ákæra tekur til. Með því að halda skipinu allt að einu til veiða við þessar aðstæður var brotið gegn fortakslausu banni hins tilvitnaða lagaákvæðis. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 23. september 2004 í máli nr. 8/2004 getur ákvæði 14. gr. laga nr. 57/1996 engu breytt um þessa niðurstöðu. Ákærði A bar sem stjórnarformaður útgerðarfélags skipsins ótvírætt ábyrgð á því að veiðiferð yrði ekki hafin nema skipið hefði aflaheimildir sem telja mætti líklegt að dygðu fyrir afla í ferðinni. Samkvæmt þessu og með vísan til þess sem rakið er hér að framan er ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Eru brot hans réttilega heimfærð þar til refsiákvæða. Samkvæmt gögnum málsins tók ákærði B við starfi framkvæmdastjóra hjá X ehf. 17. desember 2001. Hann fór samkvæmt þessum sömu gögnum jafnframt með prókúruumboð fyrir félagið frá sama tíma. Ákærði A hefur borið að rekstur félagsins hafi verið í höndum þeirra beggja þann tíma sem ákæra málsins tekur til. Þá skýrði hann svo frá í skýrslu sinni hjá lögreglu 30. september 2002, aðspurður um það hver hefði tekið ákvörðun um að halda m/b X til veiða án þess að skipið hefði til þess aflaheimildir, að hann og ákærði B hefðu gert það sameiginlega. Ákærði B skýrði svo frá hjá lögreglu 3. október 2002 að hann og ákærði A hefðu tekið allar fjárhagslegar ákvarðanir varðandi X ehf. og séð sameiginlega um daglegan rekstur þess. Þá gaf ákærði það á engan hátt til kynna í þessari skýrslu sinni að hann hefði ekki komið að útgerð framangreinds skips félagsins og bæri þar af leiðandi ekki ábyrgð á að því hefði verið haldið til veiða án aflaheimilda. Kvað fyrst við annan tón hvað þetta varðar í skýrslu ákærða hjá lögreglu 3. september 2004. Að framangreindu virtu er að mati dómsins ekki varhugavert að líta svo á að ákærði hafi með sama hætti og ákærði A borið ábyrgð á því að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi vegna þess fiskafla sem veiddur var í þeim veiðiferðum skipsins sem ákæra tekur til. Er ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og eru brot hans þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Ákærði Gísli hefur borið að honum hafi frá upphafi verið það ljóst að það skipið sem um ræðir í málinu væri gert út á leigukvóta. Þá kvaðst hann hafa treyst því að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi og ekkert aðhafst til að ganga sérstaklega úr skugga um það að sú væri reyndin. Með þessu brást hann þeim skyldum sem ótvírætt eru lagðar á skipstjórnarmenn samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 57/1996. Bar honum þannig sem skipstjóra m/b Y að fylgjast með því að skipið hefði fullnægjandi veiðiheimildir til að veiða þann fisk sem til stóð í þeim veiðiferðum sem ákært er fyrir. Hefði honum að réttu lagi og með vísan til þeirra almennu atriða sem rakin eru hér að framan ekki getað dulist að ekki væru fyrir hendi aflaheimildir sem líklegt væri að myndu duga fyrir afla í þeim. Samkvæmt þessu er fallist á það með ákæruvaldinu að ákærði beri á því refsiábyrgð samkvæmt tilvitnuðu ákvæði laga nr. 57/1996, sbr. 23. gr. þeirra, að halda skipinu til veiða í þær 19 veiðiferðir sem ákæra tekur til án þess að ganga úr skugga um að nægar aflaheimildir væru fyrir hendi, sbr. til hliðsjónar framangreindan dóm Hæstaréttar og dóm réttarins í máli nr. 12/2000, sem birtur er í dómsafni réttarins það ár á bls. 1534. Með þessari háttsemi sinni braut ákærði einnig gegn þeim ákvæðum laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sem vísað er til í ákæru. Fram er komið að lagt var upp í þrjár síðustu veiðiferðir skipsins frá Þorlákshöfn, en ákæra í málinu tekur til tveggja þessara veiðiferða. Svo sem áður greinir er í ákæru miðað við að skipinu hafi alfarið verið haldið til veiða frá Ólafsvík á því tímabili sem um ræðir í málinu. Þessi smávægilegi annmarki kemur hins vegar ekki í veg fyrir að áfall verði dæmt, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. IV. Ákærðu A og B voru með dómi Héraðsdóms Vesturlands 31. október 2003 sakfelldir fyrir brot gegn lögum um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57/1996, lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 og lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 79/1997, öllum með áorðnum breytingu. Nánar tiltekið voru ákærðu í fyrsta lagi sakfelldir fyrir að hafa, ákærði B sem framkvæmdastjóri útgerðarfélagsins Z ehf., sem gerði út fiskiskipið C, og ákærði A sem stjórnarformaður félagsins, haldið skipinu án lögboðinna aflaheimilda til draganótaveiða í atvinnuskyni í nánar tilgreindar veiðiferðir á tímabilinu 10. mars til 5. apríl 2001. Í öðru lagi voru ákærðu sakfelldir fyrir að hafa haldið m/b D, sem sama útgerðarfélag gerði út, án lögboðinna aflaheimilda til netaveiða í atvinnuskyni í 89 veiðiferðir á tímabilinu 9. nóvember 2001 til 6. apríl 2002. Ákærði A, sem eins og fram er komið var stjórnarformaður útgerðarfélags skipsins, var skipstjóri þess í þessum veiðiferðum. Þá var ákærði A í þriðja lagi sakfelldur fyrir að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður í útgerðarfélaginu Z ehf., sem átti og gerði út m/b E, haldið skipinu til dragnótaveiða í atvinnuskyni í 7 veiðiferðir án lögboðinna aflaheimilda á tímabilinu 1. desember 2001 til 3. janúar 2002. Í fjórða lagi var ákærði A sakfelldur fyrir að hafa sem skipstjóri á m/b F haldið skipinu til dragnótaveiða í atvinnuskyni í 3 veiðiferðir án lögboðinna aflaheimilda dagana 5., 6. og 7. nóvember 2002. Í fimmta lagi voru ákærðu báðir sakfelldir fyrir umboðssvik. Þá voru þeir í sjötta lagi sakfelldir fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Nam samanlagt undanskot gjalda rúmlega 17.000.000 króna. Fyrir þessi brot var ákærði A dæmdur til að sæta óskilorðsbundnu fangelsi í 6 mánuði og til að greiða 20.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Hann undi dómi. Ákærði B hlaut þriggja mánaða óskilorðsbundinn fangelsisdóm og var að auki dæmdur til að greiða 18.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð. Hann áfrýjaði málinu til Hæstaréttar, sem með dómi sínum 23. september 2004 staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu og refsingu ákærða. Ákærðu hafa ekki sætt öðrum refsingum. Refsingu ákærðu A og B fyrir þau brot sem þeir hafa nú verið sakfelldir fyrir bera að ákveða sem hegningarauka samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir refsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð. Þykja ekki vera efni til að gera þeim sektarrefsingu að auki. Ákæra í málinu var svo sem fram er komið gefin út 22. desember 2004, það er tveimur árum og sjö mánuðum eftir að kæra Fiskistofu barst ríkislögreglustjóra. Miðað við umfang rannsóknar málsins varð alls óviðunandi dráttur á framkvæmd hennar, sem hefur með engu verið réttlættur. Átti þannig að mati dómsins ekkert að vera því til fyrirstöðu að hin fyrri saksókn á hendur ákærðu A og B tæki einnig til þeirra sakargifta á hendur þeim sem hér eru til úrlausnar, en ákæra í því máli sem framangreindur héraðsdómur gekk í var gefin út 26. júní 2003. Gat í því sambandi engu skipt þótt ekki hafi verið búið að taka skýrslu af ákærða Gísla þegar hér var komið sögu sökum dvalar hans í útlöndum, enda gat það eitt ekki staðið því í vegi að gætt yrði réttarreglna um málshraða gagnvart meðákærðu, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, svo sem henni var breytt með 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Að þessu virtu verður refsivist ákærðu bundin skilorði og svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákærði Gísli gekkst 2. ágúst 2001 undir greiðslu sektar fyrir brot gegn 4. gr. og g. lið 5. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Öðrum refsingum hefur hann ekki sætt. Ákærði telst nú hafa unnið sér til fangelsisrefsingar, sbr. seinni málsl. 23. gr. laga nr. 57/1996, seinni málsl. 25. gr. laga nr. 38/1990 og seinni málsl. 15. gr. gr. laga nr. 79/1997. Kemur því ekki til álita að sök hans sé fyrnd, sbr. 81. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð, en rétt er að fulllnustu þeirrar refsingar verði frestað og hún falli niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Auk þess verður ákærða gert að greiða 600.000 krónur í sekt og komi 60 daga fangelsi í sektar stað verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða A, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða B, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur til hvors þeirra um sig. Þegar litið er til þess hvernig staðið var að saksókn á hendur þessum ákærðu samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af 167. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður þeim einvörðungu gert að greiða helming málsvarnarlauna skipaðra verjanda sinna, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Dæma ber ákærða Gísla til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jónasar Þórs Jónassonar héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Ákærði, A, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, B, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Gísli Hallgrímsson, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá skal ákærði ennfremur greiða 600.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæta ella fangelsi í 60 daga. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða A, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða B, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, greiðist að hálfu af ákærðu og að hálfu úr ríkissjóði. Ákærði Gísli greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jónasar Þórs Jónssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 647/2017	Samningur Ábúð Ógilding samnings	E og dánarbú HS kröfðust þess að felldir yrðu úr gildi tveir samningar milli E annars vegar og H og B hins vegar um leigu hinna síðarnefndu á hluta úr jörðinni Kálfaströnd 1 í Skútustaðahreppi. Meðal þess sem kom fram í samningunum var að H og B yrðu ábúendur á jörðinni og þótti ljóst af málatilbúnaði þeirra að þau miðuðu við að þau hefðu réttarstöðu ábúenda í skilningi ábúðarlaga nr. 80/2004. Héraðsdómur taldi að það væri ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 að bera framangreind ákvæði samninganna fyrir sig gagnvart E og var krafa um niðurfellingu þeirra tekin til greina. Vísaði héraðsdómur meðal annars til þess að ákvæði samninganna um að H og B yrðu ábúendur á Kálfaströnd væru þeim mjög hagfelld en skertu verulega möguleika E til að ráðstafa eign sinni sem og þess að ákveðinn aðstöðumunur hefði verið á milli aðila. Þá var jafnframt fallist á að breyta skyldi ákvæði síðari leigusamningsins, sem kom í stað ákvæðis fyrra samningsins, um leigugjald þannig að leiga skyldi miðuð við niðurstöðu matsmanns sem lá fyrir í málinu. Að öðru leyti sýknaði héraðsdómur H og B af kröfu E og dánarbús HS. H og B áfrýjuðu niðurstöðu héraðsdóms hvað framangreind atriði varðaði til Hæstaréttar sem staðfesti dóminn með vísan til forsendna hans.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og BenediktBogason og Sigurður Tómas Magnússon landsréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. október 2017. Þau krefjast aðallegasýknu af kröfu stefndu en til vara að leigusamningi milli stefndu Elínar ogáfrýjenda „frá 16. mars 2012, um Kálfaströnd 1, ... , og lóðarleigusamningimilli sömu aðila, frá 25. janúar 2013, um Kálfaströnd 1, ... , verði, ýmistöðrum eða báðum, einungis vikið til hliðar að hluta eða breytt á þann hátt aðþeir teljist ekki, samkvæmt mati Hæstaréttar, ósanngjarnir eða andstæðir góðriviðskiptavenju í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga.“ Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjendum verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Björg Jónasdóttir ogHalldór Þorlákur Sigurðsson, greiði stefndu, dánarbúi Hólmfríðar G.Stefánsdóttur og Elínu Einarsdóttur, óskipt 1.200.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra14. júlí 2017.Málþetta, sem dómtekið var eftir endurtekinn málflutning föstudaginn 19. maí, erhöfðað 18. marz 2015 af Hólmfríði Stefánsdóttur og Elínu Einarsdóttur, báðum þátil heimilis á Kjarnagötu 12, Akureyri, á hendur Halldóri Þorláki Sigurðssyniog Björgu Jónasdóttur, Kálfaströnd, Skútustaðahreppi. Undir rekstri málsinslézt stefnandi Hólmfríður og hefur dánarbú hennar tekið við aðild málsins. DómkröfurStefnendurkrefjast þess að „felldir verði úr gildi með dómi eftirtaldir samningar millistefnanda Elínar og stefndu:.Leigusamningur, dags. 16. mars 2012, um Kálfaströnd 1, landnr. 153582 meðþinglýsingarnr. [...]2.Lóðarleigusamningur, dags. 25. janúar 2013, um Kálfaströnd 1, fnr. 233-9069 meðþinglýsingarnr. [...]“Þákrefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu.Stefndukrefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda. Til vara krefjast þau þessað leigusamningi milli stefnanda Elínar og stefndu, frá 16. marz 2012, umKálfaströnd 1, landnr. 153582 með þinglýsinganúmerinu [...], oglóðarleigusamningi milli sömu aðila, frá 25. janúar 2013, um Kálfaströnd 1,fastanr. 233-9069, með þinglýsinganúmerinu [...] verði, ýmist öðrum eða báðum,einungis vikið til hliðar að hluta eða breytt á þann hátt að þeir teljist ekki,samkvæmt mati dómsins, ósanngjarnir eða andstæðir góðir viðskiptavenju ískilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga.Þákrefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnenda auk virðisaukaskatts.MálavextirStefnendurvoru mæðgur. Stefndu eru hjón.Ímáli þessu deila aðilar um gildi tveggja samninga sem óumdeilt er að stefnandiElín og stefndu hafi undirritað. Fyrri samningurinn er dags. 16. marz 2012 oger nefndur „Leigusamningur Kálfastrandar I Lnr 153582“ en síðari samningurinner dags. 25. janúar 2013 og er nefndur „Lóðarleigusamningur Kálfastrandar 1,fnr. 233-9069“. Samningunum hefur báðum verið þinglýst. Hinn fyrri varmóttekinn til þinglýsingar 20. marz 2012 og innfærður að því er virðist afóskýrum stimpli degi síðar, en síðari samningurinn var móttekinn tilþinglýsingar 4. febrúar 2013 og innfærður degi síðar.Þádeila aðilar um hvort Kálfaströnd I sé sjálfstæð jörð sem hafi, er samningarnirvoru gerðir, verið í einkaeigu stefnanda Elínar. Stefndu byggja á að svo sé, enstefnendur byggja á að stefnandi Elín og Hólmfríður heitin hafi, þegarsamningarnir voru gerðir, átt allt land Kálfastrandar í óskiptri sameign.Samkvæmtlandamerkjabréfi „fyrir jörðinni Kálfaströnd við Mývatn“, sem lesið var ámanntalsþingi „á Skútustöðum 20. maí 1886 og ritað í landamerkjabókÞingeyjarsýslu No. 93“ eru mörk jarðarinnar þessi: „Að norðan mótiGeiteyjarströnd skilur merki gamalt merkigarðsbrot, er liggur til austurs fráMývatni sunnan við svonefndan Vesturdrátt, og utan við nýlegan vörzlugarð, sembyggður hefir verið á seinni árum. Úr nefndu garðbroti ræður bein stefna austurutanvert Markhraun í svonefnda Vogaborg, er liggur á Ludentarborgum. Að austanmóti Vogum ráða Lúdentarborgir suður í svonefnda Merkiborg í Fjallaskarð, ogsvo sama stefna í Syðri-Klappenda og í vörðu þá, er stendur við Stekkjarvog.Kálfaströnd á allar eyjar, hólma og sker í Mývatni, fyrir sínu landi, og eruþeirra merkust Hrútey og Hrúteyjarnes.“Hinn31. maí 1902 var þinglesin á Skútustöðum viðbót við landamerkjabréfið þessefnis að auk þess sem segir um merki að sunnan ráði þar Mývatn að öðru leytimerkjum og að Kálfaströnd eigi allan veiðirétt að lögum.Ímálinu liggur veðbandayfirlit um Kálfaströnd 1, fnr. 153582, dags. 19. marz2015. Segir þar að eigandi sé stefnandi Elín samkvæmt afsali.Samkvæmtþinglýsingarvottorði fyrir Kálfaströnd 2, fnr. 153583, prentuðu 29. júlí 2013,eru eigendur Hólmfríður G. Stefánsdóttir með 66,6666% eignarhlut og stefnandiElín.Leigusamningur, 16. marz 2012Í samningi,dags. 16. marz 2012, segir að stefndu og stefnandi Elín geri „með sérleigusamning vegna endurbyggingar á íbúðarhúsi á grunni gamla bæjarins aðKálfaströnd I Mývatnssveit.“ Í samningnum eru sex greinar, svo látandi:„1.[Stefndu] verða ábúendur á Kálfaströnd I og leigjendur á helmingi hlutar (50%)Kálfastrandar I. Rekið [sic] búskap, aðra þjónustu ásamt nytjum.2.[Stefndu] hafa leyfi til þess að endurbyggja húsin á Kálfaströnd I.Jarðareigandi ber engan kostnað af endurbyggingu Kálfastrandar I, eðaframkvæmdum þeim viðkomandi.3.Lóð undir íbúðarhús og geymslu, markast af gamla bæjarstæðinu ásamt afmörkuðumgarði suður af byggingunum. Leiga greiðist árlega og verður gerður sérsamningur um upphæð og kjör.4.Verði jörðin Kálfaströnd I boðin til sölu á leigutímanum skal samningur þessihalda gildi sínu. Samningi þessum má segja upp af beggja hálfu með tveggja árafyrirvara miðað við 14. maí, verði um verulegar vanefndir [sic] varðandisamning þennan.5.Samningur þessi gildir til 40 ára frá undirritun og að þeim tíma liðnum getaeigandi/-eigendur jarðarinnar keypt húsið á matsverði af eigendum þess[stefndu], þ.e. húsið verði metið af tveimur viðurkenndum fasteignasölum.6.Samningi þessum skal þinglýst hjá Sýslumanninum á Húsavík.“Ásamninginn rita sem vottar að réttri dagsetningu, undirskrift og yfirlýsinguaðila um fjárræði hjónin Arnfríður Anna Jónsdóttir og sr. Örnólfur JóhannesÓlafsson. Arnfríður Anna og stefndi Halldór Þorlákur eru systkinabörn.Lóðarleigusamningur, 25. janúar 2013Í samningi,dags. 25. janúar 2013, segir að stefndu og stefnandi Elín geri með sér„lóðarleigusamning um eignina Kálfaströnd 1, lóð, Skútustaðahreppi. Fastanúmereignarinnar [sé] 233-9069 og landnúmer 221044. Um [sé] að ræða íbúðarhúsalóðsamkvæmt fasteignaskránni, sem [sé] ætluð til endurbyggingar á íbúðarhúsileigutaka.“ Í samningnum eru sex greinar, svo látandi:„1.[Stefndu] verða ábúendur á Kálfaströnd I og leigjendur að ofangreindri eign,þar sem ætlunin [er að] reka búskap og aðra þjónustu, ásamt nytjum.2.[Stefndu] og hafa leyfi til þess að endurbyggja húsin á Kálfaströnd I ogjarðareigandi ber engan kostnað af endurbyggingu Kálfastrandar I, eðaframkvæmdum þeim viðkomandi.3.Lóð undir íbúðarhús og geymslu, er 1575 m2, landsnúmer 221044 og fastanúmer233-9069. Leiga greiðist árlega og verður kr. 5.000.4.Verði jörðin Kálfaströnd I boðin til sölu á leigutímanum, skal samningur þessihalda gildi sínu. Samningi þessum má segja upp af beggja hálfu með tveggja árafyrirvara miðað við 14. maí, verði um verulegar vanefndir [sic] verðandisamning þennan.5.Samningur þessi gildi til 40 ára frá og með 16. [mars] 2012, að þeim tímaliðnum geta eigandi/-eigendur jarðarinnar keypt húsið á matsverði, þ.e. húsiðverði metið af tveimur viðurkenndum fasteignasölum.6.Samningi þessum skal þinglýst hjá Sýslumanninum á Húsavík.“Ásamninginn rita sem vottar að réttri dagsetningu, undirskrift og yfirlýsinguaðila um fjárræði Arnfríður Anna Jónsdóttir og sr. Örnólfur Jóhannes Ólafsson.Ímálinu liggur skjal, nefnt yfirlýsing, dags. 2. ágúst 2011. Í því veitirstefnandi Elín, „eigandi jarðarinnar Kálfaströnd I, Lnr. 153582“, stefndu„leyfi til þess að endurbyggja íbúðarhúsin ásamt geymslu á Kálfaströnd I.[Stefndu hafi] fulla heimild til að rífa og eða farga eftir þörfum þeimbyggingum sem eftir standa.“ Á yfirlýsinguna rita sem vottar að réttridagsetningu, undirskrift og yfirlýsingu aðila um fjárræði hjónin Arnfríður AnnaJónsdóttir og sr. Örnólfur Jóhannes Ólafsson.Ímálinu liggja óundirrituð drög að samningi, að hluta handskrifuð en að hlutaprentuð. Í inngangi draganna segir að stefnandi sem leigusali og stefndu semleigutakar geri með sér greiðslusamning jarðarafgjalds/lóðarleigu. Í 1. gr.draganna segir að árleg leiga fyrir lóð og helmingshluta Kálfastrandar I,samkvæmt leigusamningi 16. marz 2012 og lóðarleigusamningi 25. janúar 2013,191.300 krónur bundin vísitölu byggingarkostnaðar. Tvær landspildur, semmerktar séu á uppdrætti, fylgi leigunni. Afmarkist önnur „af girðingu frá hinnileigðu lóð að gömlu fjárhúsunum“ hin „frá gamla hesthúsinu vestur í Mývatn viðHúsavík“. Þá segir í drögunum að gömlu fjárhúsin ásamt reykhúsi, hesthúsi ogsúrheysgryfju fylgi án endurgjalds.Ídrögunum er að lokum tímasetningin „ágúst 2014“.Undir rekstri málsins var að kröfustefndu dómkvaddur matsmaður, Stefán Skaftason ráðunautur, Straumnesi, Aðaldal,til að meta annars vegar hver væri sanngjörn og hæfileg leigufjárhæð eðajarðarafgjald á ári samkvæmt leigusamningi frá 16. marz 2012 og hver gjalddagiskyldi vera, og hins vegar hvert væri sanngjarnt og hæfilegt árlegtlóðarleigugjald fyrir leigu á 1575 fm lóð undir íbúðarhús og geymslu samkvæmtlóðarleigusamningi 25. janúar 2013 og hver árlegur gjalddagi skyldi vera.Niðurstaða hins dómkvadda matsmanns var að hæfileg „árleg leiga fyrirhelmingshluta Kálfastrandar 1“ væri 100.000 krónur en sanngjörn lóðarleiga áári fyrir 1575fm lóð undir íbúðarhús væri 210.000 krónur. Gjalddagi skyldi vera15. marz ár hvert bundinn byggingarvísitölu 642,4 stig, auk þess sem leigutakiskyldi greiða alla skatta og skyldur er hvíldu á hinu leigða og kynnu að verðalagðar á leigulandið sem gjaldstofn.Meðerindi til sveitarstjórnar Skútustaðahrepps, dags. 2. ágúst 2011, óskuðustefndu eftir leyfi sveitarfélagsins til að „endurbyggja íbúðarhúsin ásamtgeymslu á Kálfaströnd I Lnr. 153582.“ Um væri að ræða „jarðarhús með búsetu oglögheimili að Kálfaströnd I.“ Þessu erindi svaraði sveitarstjórnin með bréfidags. 31. ágúst 2011 þar sem fram kom að ekki væri unnt að samþykkja erindið fyrren fyrir lægi samþykki umhverfisstofnunar, umsögn minjavarðar á Akureyri ogfullnægjandi teikningar. Með bréfi til húsafriðunarnefndar ríkisins, dags. 5.september 2011, óskuðu stefndu eftir umsögn/samþykki nefndarinnar fyrir„niðurrifi íbúðarhússins á Kálfaströnd 1 (153582) í Mývatnssveit.“ Kemur fram íerindinu að um sé að ræða „jarðarhús sem byggt var árið 1915“. Nýtt íbúðarhúsverði byggt á byggingarreit gamla hússins. Með bréfi til minjavarðarNorðurlands eystra, dags. 5. september 2011, óskuðu stefndu eftir umsögnminjavarðarins vegna endurbyggingar „íbúðarhússins ásamt geymslu ábyggingarreit Kálfastrandar I (153582) í Mývatnssveit.“ Með bréfi tilumhverfisstofnunar, dags. 5. september 2011, óskuðu stefndu eftir samþykkistofnunarinnar fyrir endurbyggingu „íbúðarhússins ásamt geymslu á byggingarreitKálfastrandar 1 (153582) í Mývatnssveit.“Hinn19. september 2011 veitti umhverfisstofnun samþykki sitt með skilyrðum. Hinn17. október 2011 heimilaði húsafriðunarnefnd niðurrif hússins fyrir sitt leyti.Hinn1. nóvember 2011 veitti byggingarfulltrúi Þingeyinga stefndu leyfi „til að rífaíbúðarhúsið að Kálfaströnd 1, Mývatnssveit“, með því skilyrði að niðurrifhæfist ekki fyrr en húsið hefði verið mælt upp, teiknað og ljósmyndað oggreinargerð gerð um sögu þess og tilurð. Meðbréfi, dags. 31. maí 2012, tilkynnti fornleifavernd ríkisins að hún gerði ekkiathugasemdir við byggingu nýs húss, en tilkynna bæri um framkvæmdina með góðumfyrirvara svo tóm gæfist að senda fornleifafræðing á vettvang til eftirlits.Meðumsókn, dags. 13. júní 2012, sótti stefnandi Elín um stofnun nýrrar lóðar,Kálfastrandar I lóð 221044. Upprunaeign var sögð Kálfaströnd I. Greiðandisamkvæmt umsókninni var stefndi Halldór Þorlákur. Fyrirdómi sagði stefndi Halldór Þorlákur að framkvæmdir hafi hafizt í maí 2012 ogstefndu hefðu svo flutt í húsið, nær fullbúið, í júní 2013.Málsástæður og lagarök stefnendaStefnendurkrefjast þess að leigusamningur frá 16. marz 2012 og lóðarleigusamningur frá25. janúar 2013 verði ógiltir með dómi. Í fyrsta lagi sé á því byggt að landKálfastrandar hafi verið í óskiptri sameign stefnanda og Hólmfríðar heitinnarStefánsdóttur móður hennar. Séu samningarnir því ógildanlegir þar sem annarsameigandinn, Hólmfríður, hafi enga aðild átt að gerð þeirra og hefði húnaldrei samþykkt efni þeirra. Í öðru lagi sé á því byggt að samningana megiógilda eða víkja til hliðar á grundvelli ógildingarreglna laga nr. 7/1936.Stefnendursegja að samkvæmt meginreglu eignaréttar um sérstaka sameign þurfi samþykkiallra eigenda fyrir öllum meiriháttar ráðstöfunum. Allt land Kálfastrandar séóskipt sameign. Stofnað hafi verið til tvíbýlis á jörðinni í upphafi 20. aldarog kunni það að vera skýring þess að jörðin hafi skráð tvö landnúmer. Breytiþað ekki hinu að aldrei hafi farið fram landskipti á jörðinni, sbr. ákvæðilandskiptalaga nr. 46/1941. Í leigusamningnum frá 16. marz 2012 komi fram aðstefndu verði „ábúendur“ að Kálfaströnd I og „leigjendur“ helmingsKálfastrandar I og geti rekið þar „búskap og aðra þjónustu“. Í leigusamningnumfrá 25. janúar 2013 segi svo að stefndu verði ábúendur að Kálfaströnd I og aðætlun þeirra sé að reka þar búskap. Í samningnum felist þannig ráðstöfun landsundir búskap sem stefndu hafi í hyggju að hefja að Kálfaströnd. Um sé að ræðameiriháttar ráðstöfun sameignar og þá sérstaklega í því ljósi að samningarnirséu til 40 ára án þess að nokkuð raunhæft endurgjald komi fyrir. Stefnendur segjastbyggja á því að Hólmfríður heitin Stefánsdóttir hafi aldrei veitt samþykki sittfyrir þessari ráðstöfun landsins. Þegar af þeirri ástæðu beri að fellaleigusamningana úr gildi með dómi. Vísist þar til skýrra fordæma Hæstaréttar Íslandsþar sem fram komi að einn sameigandi að landi sé ekki bær til að ráðstafasameign með leigusamningi að hluta eða öllu leyti nema fyrir liggi samþykkisameigenda. Kveðst stefnandi þar vísa meðal annars til dóms Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 460/2010. Segir stefnandi að í þessu ljósi hafi þinglýsingsamninganna aldrei átt að geta farið fram sbr. 6. og 22. gr. þinglýsingarlaganr. 39/1978.Stefnendursegjast jafnframt byggja á því að samningunum megi víkja til hliðar ágrundvelli ógildingarreglna laga nr. 7/1936. Að því er varði samninginn frá 16.marz 2012, felist í kröfu stefnenda að honum verði vikið til hliðar í heildsinni, að hann verði ógiltur með dómi. Í því sambandi sé byggt á 31. og 36. gr.laga nr. 7/1936. Sé samningurinn óljós og ósanngjarn að efni, auk þess semstefnandi Elín telji sig ekki hafa skilið efni hans að fullu né hversu mjögværi hallað á þær mæðgur í samningnum. Segjast stefnendur telja stefndu hafinýtt sér fákunnáttu hennar og reynsluleysi í viðskiptum sjálfum sér tilhagsbóta.Stefnendursegja að í 1. mgr. 36. gr. samningalaga sé kveðið á um heimild til þess aðvíkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt aðbera hann fyrir sig. Í 2. mgr. segi að við mat skv. 1. mgr. skuli líta tilefnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika semsíðar komi til. Stefnendur segjast aðallega telja efni samningsins ósanngjarntauk þess sem atvik við samningsgerð og staða samningsaðila eigi að leiða tilþess að samningnum í heild verði vikið til hliðar. Stefnendur segjast árétta aðstefndu hafi samið samninginn og hafi stefndi Halldór óskað eftir því ávinnustað stefnanda Elínar að hún undirritaði hann. Í inngangi hans komi framað hann sé eingöngu vegna endurbyggingar íbúðarhúss á grunni gamla bæjarins. Í1. gr. hans sé hinsvegar búið að koma fyrir ákvæði þess efnis að stefndu verðiábúendur á Kálfaströnd I og leigjendur að helmingi Kálfastrandar I og megi rekaþar búskap og aðra þjónustu ásamt nytjum. Stefnendur segjast byggja á að engumáli skipti samkvæmt samningnum hvort stefndu titli sig ábúendur jarðarinnar,ábúendur séu þau ekki. Stefndu hafi hins vegar með þessu reynt að villa umfyrir stefnanda Elínu með því að koma inn ábúðarákvæði í leigusamning um lóðvegna íbúðarhúss. Þannig segi beinlínis í 2. og 3. gr. samningsins að veitt séheimild til þess að endurbyggja húsin að Kálfaströnd I og að lóðin skulimarkast af gamla bæjarstæðinu ásamt afmörkuðum garði suður af byggingunni.Stefnendursegja að í síðari málslið 3. gr. sé kveðið á um að leiga skuli greiðast árlegaog verði gerður sér samningur um upphæð og kjör. Stefnendur segjast benda á aðslíkur samningur hafi ekki verið gerður þrátt fyrir þann tíma sem nú sé liðinnfrá undirritun samnings. Allar tilraunir nú til að semja um leigu að fjárhæð191.300 krónur, eins og fram komi í bréfi lögmanns stefndu, séu eftiráskýringar og tilraun til þess að réttlæta samninginn.Þásegjast stefnendur gera alvarlegar athugasemdir við 5. gr. samningsins.Gildistími hans sé samkvæmt honum sjálfum 40 ár og að leigutíma loknum séeiganda veitt heimild til að kaupa íbúðarhúsið að matsvirði tveggjafasteignasala. Stefnandi Elín sé sextug, stefndi Halldór 67 ára og stefndaBjörg 62 ára. Líklegt verði að telja að leigusamningur aðila nái út yfir gröfog dauða þeirra allra. Engin ákvæði séu um hvort leigusamningurinn erfist viðlát stefndu. Að auki verði að teljast óeðlileg sú heimild að eigendurjarðarinnar geti keypt húsið af eigendum þess, stefndu, verði þau lífs eftir 40ár, sér í lagi þar sem engin leiga sé tilgreind í samningnum. Að mati stefnandahafi stefndu hér gætt eigin hagsmuna án þess að skeyta nokkuð um viðsemjanda. Meðþví hafi þau brugðizt trúnaðarskyldu sinni samkvæmt meginreglu samningaréttar. Stefnendursegjast jafnframt gera kröfu um að „lóðarleigusamningi Kálfastrandar I, fnr.273-9069“ frá 25. janúar 2013 verði vikið til hliðar í heild sinni, að hannverði ógiltur með dómi. Segjast stefnendur byggja á 31. og 36. gr.samningalaga. Samningurinn sé óljós og ósanngjarn. Þá hafi stefnanda Elínu ekkigefizt tími til að lesa hann og hún ekki skilið efni hans að fullu en í honumhalli mjög á stefnendur. Hafi stefndu þannig nýtt sér fákunnáttu og reynsluleysistefnanda Elínar í viðskiptunum, sjálfum sér til hagsbóta.Stefnendursegja lóðarleigusamninginn enn óskýrari í efni sínu og misvísandi en fyrrisamning. Í inngangi samningsins segi að um sé að ræða lóðarleigusamning um eigninaKálfaströnd I, lóð, Skútustaðahreppi. Um sé að ræða íbúðarhúsalóð samkvæmtfasteignaskrá, sem ætluð sé til endurbyggingar íbúðarhúss leigutaka. Stefnendursegjast í fyrsta lagi gera athugasemdir við að vísað sé til þess að umendurbyggingu sé að ræða, en raunin hafi verið sú að stefndu hafi byggt sérnýtt einbýlishús á lóðinni sem ekkert hafi svipað til eldra húss. Þá sé einnigsagt að um sé að ræða endurbyggingu á íbúðarhúsi leigutaka. Óumdeilt sé aðstefndu, sem leigutakar, hafi aldrei átt hús þar áður og því sé ekki um að ræðaendurbyggingu slíks húss. Inngangur samningsins sé því óljós að efni til.Stefnendursegja að í 1. gr. samningsins sé ákvæði þess efnis að stefndu verði ábúendur aðKálfaströnd I og leigjendur á eigninni Kálfaströnd I. Hér sé gengið lengra enáður og mælt fyrir um að ábúðarréttur nái til jarðarinnar í heild sinni og aðætlunin sé að reka búskap og aðra þjónustu. Í 3. gr. samningsins sé ákveðið aðlóð undir íbúðarhús og geymslu sé 1575 fm. Þá komi fram að leiga skuli greiðastárlega og vera 5.000 krónur. Stefnendur segja þetta ákvæði vera ósanngjarnt ímeira lagi. Ekki sé tekið fram að um sé að ræða leigufjárhæð til bráðabirgða ogstefnendur séu bundnir af þessari fjárhæð verði samningnum ekki vikið tilhliðar, enda hafi samningnum verið þinglýst. Skýringar stefndu að ákvæðið hafiverið til bráðabirgða séu að mati stefnenda eftirá skýringar, enda hafi veriðeinfalt að finna út leiguverð á sama tíma og samningurinn hafi verið gerður, miðaðvið alla þá fyrirhöfn sem stefndu hafi lagt á sig til þess að afla tilskilinnaleyfa vegna framkvæmdanna.Stefnendursegja að í 5. gr. samningsins hafi enn á ný verið kveðið á um að gildistímihans skuli vera 40 ár frá og með 16. marz 2012. Segjast stefnendur vísa tilframangreindra röksemda og málsástæðna vegna gildistíma samningsins og hvernighallað sé á stefnendur í þessu ákvæði.Stefnendursegja að engir sérfróðir menn, svo sem lögmenn og löggiltir fasteignasalar,hafi verið kallaðir til við samningsgerðina stefnanda Elínu til ráðuneytis, en aðhún hafi borið fullt traust til stefndu. Stefnandi Elín hafi undirritaðsamningana að beiðni stefnda Halldórs, nánast ólesna og án þess að gera sérgrein fyrir eðli og umfangi viðskiptanna. Stefnendur segjast hafna því aðyfirlestur Ingólfs Jónassonar bónda á Helluvaði, frænda stefnanda Elínar, ásamningnum frá 16. marz 2012 teljist slík ráðgjöf, sem einstæð kona um sextugtþurfi, þegar hún standi frammi fyrir því að ráðstafa föðurleifð sinni meðsamningi til 40 ára. Þá hafi Ingólfur aldrei séð samninginn frá 25. janúar2013.StefnandiElín kveðst leggja áherzlu á að viðmót stefndu gagnvart henni hafi frá árunum2011 verið mjög gott og hún aldrei grunað stefnda um græsku. Það hafi ekkiverið fyrr en með framboðnum skiptasamningi, þar sem stefndu hafi nefnt sigábúendur jarðarinnar og sett fram kröfu um hlut í jörðinni sem hafi verið mikluvíðtækari sem og kröfur um réttindi, meðal annars um veiðihlunnindi ogatkvæðisrétt í veiðifélagi, sem stefnandi Elín hafi tekið að efast um heilindi þeirra.Þannig hafi í lóðarleigusamningi verið kveðið á um 1575 fm en í nýjumskiptasamningi hafi hlutur ábúenda verið orðinn 23 hektarar eða 230.000 fm. Enginákvæði séu í skiptasamningi um jarðarafgjald eða leigu á þessu landsvæði, néönnur ákvæði stefnanda til hagsbóta.Stefnendursegja framangreindan skiptasamning sýna vel hve stefndu hafi fært sig upp áskaftið, þvert á vilja og rétt stefnenda, frá því stefnandi Elín hafiundirritað yfirlýsingu 2. ágúst 2011 um að stefndu hefðu leyfi til þess aðendurbyggja gamalt íbúðarhús og geymslu á Kálfaströnd I. Stefnandi Elín hafihinsvegar ekki skrifað undir skiptasamninginn. Þá sé einnig auðséð af gögnumhvernig stefndu virðist bæði líta svo á að þau séu að rífa gamla íbúðarhúsið ogreisa sér nýtt einbýlishús en ekki að endurbyggja gamla fasteign. Þá líti þau ásig sem ábúendur jarðarinnar sem gefi þeim miklu meiri rétt heldur en ef þauværu aðeins leigutakar að henni. Jafnvel þótt ásetningur stefndu hafi veriðfrístundaræktun á búfénaði þá hafi aldrei staðið til að þau yrðu ábúendur ájörðinni með þeim réttindum og skyldum sem leiða megi af lögum nr. 80/2004. Upphaflegurskilningur stefnanda Elínar hafi verið sá að stefndu fengju að endurbyggjabæjarhúsin að Kálfaströnd I og möguleika á að stunda einhvern búskap ífrístundum sínum. Nú krefjist lögmaður stefndu þess að viðurkenndur verðiréttur þeirra sem ábúenda á eigninni. Þessi síðar tilkomnu atvik, verði ekki afógildingu samninganna, sýni vel hvað búi í brjósti stefndu, þar semsamningarnir séu bæði óskýrir og þar halli verulega á stefnendur, auk þess semstefndu hafi haft yfirburðastöðu við gerð samninganna og fengið stefnandaElínu til þess að undirrita þá á vinnustað hennar í talsverðum flýti. Stefnendursegjast telja lagarök skýr um að ógilda skuli báða samningana samkvæmt 1. sbr.2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.Stefnendursegjast hafa boðið stefndu lóðarleigusamning undir hið nýja íbúðarhús stefnduþar sem ekki sé byggt á því að stefndu séu ábúendur. Stefndu hafi hafnað þvíboði og staðið fast á meintum rétti sínum samkvæmt hinum umþrættu samningum.Stefnendursegja að í 31. gr. samningalaga segi að hafi maður notað sér bágindi annarsmanns, einfeldni hans, fákunnáttu eða léttúð, eða það að hann hafi verið honumháður, til að afla sér hagsmuna eða áskilja sér þá þannig að bersýnilegurmismunur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því er fyrir það skuli koma eðahagsmunir þessir skuli veittir án endurgjalds, skuli gerningur sá, er þannig sétilkominn, ógildur gagnvart þeim aðilum er á hafi verið hallað með honum. Stefnendursegjast byggja á því að ógilda megi báða samningana með vísan til þessalagaákvæðis. Sé það í fyrsta lagi vegna þess hvernig þeir hafi orðið til, þarsem annars vegar sé stefnandi Elín, einstæð sveitakona, reynslu- ogþekkingarlaus í viðskiptum og hinsvegar stefndu sem séu lífsreynd með reynslu ífasteignaviðskiptum. Í öðru lagi vegna þess hve mikill munur sé á þeimhagsmunum og verðmætum sem samningarnir taki til og því endurgjaldi er fyrir þáhagsmuni skuli koma. Í samningnum felist að stefndu fái umráðarétt í 40 ár yfirjörð við Mývatn, sem sé þekkt vegna náttúrufegurðar og vegna legu hennar viðvatnið og sé örugglega markaðstæk fyrir milljónatugi hið minnsta. Stefnandi fáiað endurgjaldi 5.000 krónur á ári í fjörutíu ár, án verðtryggingar. Lokssegjast stefnendur ítreka þá málsástæðu sína að hinir umdeildu samningar séuógildir af þeirri ástæðu að með þeim hafi verið ráðstafað eignarhlut Hólmfríðarheitinnar í óskiptri sameign jarðanna án þess að leitað hafi verið eftirsamþykki hennar.Stefnendursegja að krafa um málskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefnduStefndusegja stefnendur byggja á því að þeir eigi óskipta aðild að málinu í skilningi1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Þessu mótmæli stefndu og byggi á því aðdánarbú Hólmfríðar Stefánsdóttur eigi ekki aðild að málinu í skilningi 16. gr.laganna og ekki lögvarða hagsmuni af niðurstöðu þess. Segjast stefndu vísa tilþess að í máli þessu sé gerð krafa um ógildingu tveggja samninga um jörðinaKálfaströnd 1. Sé þar annars vegar um að ræða leigusamning frá 16. marz 2012 umhelming jarðarinnar Kálfaströnd 1, lnr. 153582, með þinglýsingarnúmeri [...],en hins vegar lóðarleigusamning frá 25. janúar 2013 um lóð undir íbúðarhús ílandi jarðarinnar Kálfaströnd 1, fastanúmer 233-9069, með þinglýsingarnúmeri [...].Báðum þessum samningum hafi verið þinglýst athugasemdalaust hjá sýslumanninum áHúsavík enda hafi hvorugur verið haldinn neinum annmarka svo sem samkvæmt 6. og22. gr. þinglýsingalaga eins og stefnendur virðist halda fram.Stefndusegja að þinglýstur eigandi Kálfastrandar 1 sé stefnandi Elín Einarsdóttir. Séjörðin að öllu leyti í hennar eigu. Á veðbandayfirliti sé jörðinni lýst sem„jörð í byggð“. Dánarbú HólmfríðarStefánsdóttur telji hinsvegar ekki til neinna eignarréttinda yfir jörðinnihvorki beinna né óbeinna og sé ekki eigandi hennar. Jörðin Kálfaströnd 2 séhinsvegar í sameign stefnenda. Samkvæmt þinglýsingavottorði þeirrar jarðar hafiHólmfríður verið eigandi að 66,67% jarðarinnar en stefnandi Elín að 33,33%. Samkvæmtþinglýsingarvottorðinu sé þessari jörð einnig lýst sem „jörð í byggð“.Stefndusegja að samkvæmt upplýsingum úr fasteignaskrá þjóðskrár hafi hvor jarðannasitt fasteignamat og byggi stefndu á því að það feli í sér sönnun þess aðskipti hafi farið fram svo sem samkvæmt ákvæðum landskiptalaga nr. 46/1941. Með vísan til þess byggi stefndu á því aðsannað teljist að jörðin Kálfaströnd 1 sé sjálfstæð jörð enda sé hún skilgreindsem slík í þinglýsingarbókum og fasteignaskrá. Jörðin beri sérstakt landnúmerog sé að öllu leyti í eigu stefnanda Elínar. Hin þinglýsta skiptayfirlýsing frá3. janúar 2017, sem undirrituð sé af stefnanda Elínu, beri þess glöggt merki aðsjálf telji hún svo vera enda sé jörðunum Kálfaströnd 1 og Kálfaströnd 2 þarlýst sem tveimur aðskildum jörðum. Af þessum ástæðum sé mótmælt sem rangri ogósannaðri þeirri staðhæfingu stefnenda að allt land Kálfastrandar sé óskiptsameign stefnenda. Samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars hvílisönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu á stefnendum. Í því sambandi vísistefndu til þess að þau skjöl sem stefnendur vísi til, til stuðnings þeimmálsástæðum sem dómkröfur þeirra séu byggðar á, geti vart talizt traust. Þannigsé gjafaafsal Valdimars Halldórssonar frá 1. febrúar 1966 ekki undirritað ogmóttekið til færslu í veðmálabók með þeirri athugasemd að eignarheimild hans aðKálfaströnd sé ekki þinglesin. Sömu athugasemd megi sjá í afsals- og veðmálabókKálfastrandar 1. Segja stefndu almenna vísun stefnenda til landskiptalaga nr.41/1946 ekki fela í sér neina sönnun fyrir staðhæfingum þeirra. Engin gögnmálsins sanni að jörðin Kálfaströnd sé í rauninni ein jörð með tveimurlandnúmerum eins og stefnendur haldi fram, hvað þá að allt land þeirrar jarðarsé í óskiptri sameign stefnenda. Þvert á móti sanni þinglýstar heimildir að svosé ekki.Stefndusegja að um þennan skilning þeirra hafi aldrei neinn ágreiningur verið. Aðminnsta kosti beri gögn málsins ekki með sér að því hafi áður verið haldiðfram, hvort sem væri af hálfu stefnenda né annarra, að allt land Kálfastrandarsé í óskiptri sameign. Sú afstaða hafi fyrst komið fram í stefnu þessa máls. Þeimréttindum, sem stefnendur haldi fram að dánarbú Hólmfríðar eigi í Kálfastönd 1,hafi aldrei verið þinglýst svo sem skylt hefði verið samkvæmt 1. mgr. 29. gr.þinglýsingarlaga væru þau fyrir hendi og alls ekki innan þeirra fresta sem mæltsé fyrir um í 5. mgr. 7. gr. laganna. Verði slíkum réttindum því ekki haldiðfram gagnvart stefndu.Stefndusegjast byggja á því að niðurstaða máls þessa ráðist að þessu leyti ekki síztaf túlkun réttarreglna sem gildi um áreiðanleika þinglýsingabóka, veðbókarvottorðaog þinglýstra heimilda. Í áreiðanleika slíkra heimilda felist annars vegar aðhægt sé að treysta því að það, sem fram kemur í þinglýsingabók,veðbókarvottorði og öðrum þinglýstum heimildum, sé að efni til rétt. Samkvæmtþví hafi stefndu átt að vera óhætt að ganga til samninga við stefanda Elínu ográðast í framkvæmdir við byggingu íbúðarhússins að Kálfaströnd 1 á þeimgrundvelli sem þinglýsingarbók og veðbókarvottorð jarðarinnar hafi greint frá. Hinsvegarfelist áreiðanleiki þinglýsingabóka í því að þær greini frá tilvist allraréttinda yfir eignum, þannig að stefndu hafi mátt treysta því að hugsanlegréttindi, sem þinglýsingabækur greini ekki frá, gildi ekki og að slík réttindiþurfi ekki að virða. Segjast stefndu vísa til þess og byggja sýknukröfu sína aðþessu leyti á því að þessar meginreglur um áreiðanleika þinglýstra heimildasæki lagastoð til 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 34. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hafiþær meginreglur verið í gildi samkvæmt íslenzkum rétti allt frá útgáfutilskipunar um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi 24. apríl 1833, sbr. 6.gr. tilskipunarinnar. Stefndu segjastbyggja á því að þau hafi mátt treysta því að stefnandi Elín hefði semþinglýstur eigandi Kálfastrandar 1 haft ótakmarkaðar heimildir að lögum, íljósi þinglýstrar eignarheimildar sinnar, til að gera þá samninga sem nú sékrafizt ógildingar á, hvort sem þær ráðstafanir, sem í þeim felist, teljistmikilsverðar eða ekki. Þá samninga hafi stefndu gert í góðri trú. Segjaststefndu byggja á því að hvorki þau né stefnandi Elín hafi haft nokkurt tilefnitil að afla samþykkis Hólmfríðar heitinnar í þeim lögskiptum. Hafi Hólmfríðurþó, í samskiptum sínum við stefndu í aðdraganda samningsgerðar og á meðan áframkvæmd við húsbygginguna hafi staðið, ítrekað lýst sig samþykka þeimráðstöfunum sem í þeim hafi falizt. Segjast stefndu byggja á því að samningarþeirra og stefnanda Elínar verði ekki ógiltir á grundvelli þess að Hólmfríðurhafi ekki átt aðild að þeim eða samþykkt efni þeirra, enda sé bæði rangt ogósannað að jörðin Kálfaströnd sé í óskiptri sameign líkt og haldið sé fram ístefnu. Sannað sé að Hólmfríður Stefánsdóttir hafi ekki verið eigandi jarðarinnarKálfastrandar 1 og ekki talið til neinna eignarréttinda yfir þeirri jörð. Tilaðildar hennar að þeim samningum sem krafizt sé ógildingar á, hafi því aldreigetað komið og afstaða hennar til efnis þeirra samninga sé því þýðingarlaus. Eigidánarbú hennar hvorki aðild að málinu né lögvarða hagsmuni af niðurstöðu þess. Þáeigi stefnendur ekki óskipt réttindi í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr.91/1991. Af því leiði að sýkna beri stefndu af kröfum stefnenda. Að minnstakosti leiði aðildarskortur dánarbús Hólmfríðar að málinu til þess að sýkna beriaf öllum dómkröfum þess með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991.Stefndusegjast byggja á því að hvorki sé fullnægt skilyrðum 31. né 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, til að ógilda eða víkjatil hliðar í heild sinni samningum stefndu og stefnanda Elínar. Byggi kröfur stefnenda að því leyti áatvikalýsingum sem stefndu mótmæli og staðhæfingum sem ýmist séu rangar eðaósannaðar. Beri því að sýkna af kröfum sem reistar séu á þeim grundvelli. Sýknukröfusinni til stuðning vísi stefndu til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildisamninga og efndir þeirra. Þá vísi stefndu til þess að samningafrelsi manna séein af grundvallarreglum réttarskipunarinnar. Allar takmarkanir á því, svo semþær sem heimili dómstólum að ógilda þegar gerða samninga eða víki þeim tilhliðar, í heild eða hluta, beri að skýra þröngt.Stefndusegja stefnendur krefjast þess að leigusamningur stefndu og stefnanda Elínarfrá 16. marz 2012 um helming jarðarinnar Kálfastrandar 1, verði ógiltur í heildsinni þar sem efni hans sé óljóst og ósanngjarnt, stefnandi Elín hafi ekkiskilið efni hans að fullu og að stefndu hafi þannig nýtt sér fákunnáttu hennarog reynsluleysi sér til hagsbóta. Vísi stefnendur til 31. og 36. gr.samningalaga kröfu sinni til stuðnings. Stefndu mótmæli þessu og krefjistsýknu. Rangt sé og ósannað að stefnandi Elín hafi ekki skilið efni samningsins,þvert á móti hafi henni verið fullkunnugt um efni hans enda hafi það verið ísamræmi við munnlegt samkomulag hennar við stefndu í aðdragandasamningsgerðarinnar. Á grundvelli þess munnlega samkomulags, og áður en fráformlegum leigusamningi hafi verið gengið, hafi stefnandi Elín veitt stefnduformlegt leyfi til þess að byggja íbúðarhús sitt á jörðinni og auk þess að rífaog farga þeim byggingum sem fyrir hafi verið. Þá hafi stefnandi Elín sjálf áttfrumkvæði að gerð leigusamnings um jörðina og sjálf lagt til í upphafi að hannnæði til jarðarinnar allrar og yrði til mun lengri tíma en um hafi verið samiðá endanum. Að hennar eigin sögn hafi hún notið ráðgjafar frænda síns, Ingólfs,sem fyrir hennar hönd hafi lagt til breytingar á fyrri áformum um efnisamningsins. Stefnandi Elín hafi síðan ritað undir leigusamninginn í viðurvisttveggja votta og hvorki gert athugasemdir né fyrirvara við efni hans. Sé þetta,ásamt atvikum málsins að öðru leyti og samskiptum stefndu við Elínu íaðdraganda samningsgerðarinnar, til sönnunar um að henni hafi verið fullkunnugtum efni leigusamningsins sem hún hafi notið ráðgjafar við. Staðhæfingar umannað sé ósannaðar. Að sama skapi sé því hafnað sem röngu og ósönnuðu aðstefndu hafi við gerð leigusamningsins beitt stefnanda Elínu misneytingu. Þaðhafi stefndu aldrei gert, hvorki í skilningi 31. gr. samningalaga né með öðrumhætti. Því fari fjarri að þau hafi fengið stefnanda Elínu til að undirritasamningana á vinnustað hennar í talsverðum flýti eða nýtt sér meinta fákunnáttuhennar og reynsluleysi sjálfum sér til hagsbóta eða haft ásetning til slíkramisneytingar. Staðhæfingar í stefnu um fákunnáttu og reynsluleysi stefnandaElínar standist ekki og séu með öllu ósannaðar. Engin gögn, hvorki matsgerðirlækna, sálfræðinga né annarra sérfræðinga, liggi fyrir í málinu sem sanni aðstefnandi Elín hafi verið haldin þeim andlegu annmörkum sem dómkrafa stefnandasé byggð á. Sé með öllu ósannað að hún hafi ekki skilið efni þeirra. Því sémótmælt sem ósönnuðu að stefnandi Elín hafi ekki lesið samningana fyrirundirritun. Teljist það hins vegar sannað, eigi stefndu ekki að bera hallann afslíku aðgæzluleysi hennar. Undirritunarstaður samningsins hafi ekki þýðingu ímálinu.Stefndusegjast benda á að þau hafi ekki notið sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina. Hvorugtþeirra hafi sérþekkingu eða menntun á sviði samningagerðar sem þessarar. Stefndisé fyrrverandi flugstjóri en stefnda sé flugfreyja. Því sé ljóst að ekki hafiverið slíkur aðstöðumunur milli stefndu og stefnanda Elínar að leitt geti tilógildis samningsins.Þásegja stefndu aðfinnslur um það með hvaða hætti hafi verið staðið að vottunsamninganna haldlausar.Stefndusegja meginefni leigusamningsins vera það að stefndu skuli vera ábúendur á helmingijarðarinnar Kálfaströnd 1, hefja þar búskap og nytja hina leigðu jörð. Þá hafistefndu verið heimilað að reisa sér íbúðarhús á grunni gamla bæjarins í samræmivið yfirlýsingu stefnanda Elínar. Samkvæmt samningnum skyldi lóð undiríbúðarhúsið og geymslu við það markast af gamla bæjarstæðinu ásamt afmörkuðumgarði suður af byggingunum. Samningstími hafi verið umsaminn fjörutíu ár oghafi eigendum jarðarinnar verið tryggður réttur til að kaupa húsið að þeim tímaliðnum. Í leigusamningnum komi fram að leiga skuli greiðast árlega. Þar semstefnandi hafi ekki gert upp við sig hver leigufjárhæðin skyldi vera, þráttfyrir tillögu stefndu þar um, hafi svo verið um samið að sérstakur samningurskyldi gerður um upphæð og kjör eða þar til afstaða stefnanda lægi fyrir.Stefndusegjast mótmæla því að efni leigusamningsins sé þess eðlis að ósanngjarnt séeða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, í skilningi 36. gr.samningalaga. Efni samningsins, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðinnieða atvik sem síðar hafi komið til, geti ekki leitt til ógildingar samningsinsí skilningi ákvæðisins hvorki í heild eða hluta. Þvert á móti séu þauhefðbundin að því undanskildu að við samningsgerðina hafi ekki verið gengið frásamningnum um leigufjárhæð og greiðslukjör. Ástæður þess varði hins vegarstefnanda Elínu en ekki stefndu.Stefndusegjast byggja á því að það teljist hvorki ósanngjarnt né í andstöðu við venjurað samningsaðilar hafi samið um að stefndu yrðu ábúendur samkvæmt ábúðarlögumnr. 80/2004 að helmingi jarðarinnar. Í aðdraganda samningsins hafi stefnandaElínu verið fullkunnugt um að það væri grundvallarforsenda fyrir samningsgerðinniaf hálfu stefndu að þau væru að hefja búskap á jörðinni sem ábúendur. Þáforsendu hafi stefnandi Elín samþykkt fyrirvaralaust enda hafi stefndu hafiðbúskap á jörðinni sem ábúendur. Segjast stefndu byggja á að hefðbundið ogalþekkt að bændur sem stundi búskap leigi sér jarðnæði og semji um tímabundnaábúð, sbr. 2. [sic] mgr. 5. gr. ábúðarlaga. Sú staðreynd að um ábúð stefnduhafi verið samið geti ekki leitt til ógildingar leigusamningsins í heild eðahluta samkvæmt 36. gr. samningalaga.Stefndusegjast mótmæla því að sú heimild, sem stefnandi Elín hafi veitt þeim til aðreisa íbúðarhús, ásamt geymslu, á grunni gamla bæjarins sem fyrir hafi verið,hafi einskorðazt við að endurbyggja gamla bæinn sem fyrir hafi verið eðaendurbæta hann með einhverjum hætti. Þvert á móti hafi það verið sameiginlegurskilningur samningsaðila að gamli bærinn yrði rifinn og nýtt hús reist á grunnihans enda hafi gamli bærinn verið svo gott sem ónýtur að matihúsafriðunarnefndar. Stefnandi Elín hafi veitt þá heimild með því skilyrði aðþær framkvæmdir væru henni að kostnaðarlausu. Þá hafi hún, af ástæðum semstefndu séu ekki kunnar, jafnframt sett það skilyrði að hið nýja íbúðarhúslíktist ekki með neinum hætti gamla bænum sem fyrir hafi verið. Stefndu hafikynnt stefnanda Elínu byggingaráform sín og borið undir hana teikningar afíbúðarhúsinu. Framkvæmdir við bygginguna hafi auk þess farið fram steinsnar fráheimili stefnanda Elínar og Hólmfríðar í samræmi við ákvæði samninga. Hvorug þeirrahafi gert athugasemdir við þær framkvæmdir á framkvæmdatímanum.Stefndusegjast byggja á því að leigusamningurinn verði hvorki dæmdur ógildur í heildné að hluta af þeirri ástæðu að ekki hafi verið samið um leigufjárhæð oggreiðslukjör. Beri stefnandi Elín alfarið ábyrgð á þeim drætti sem orðið hafi áþeirri samningsgerð. Allt frá því að leigusamningurinn hafi verið undirritaðurhafi stefndu ítrekað óskað eftir því við stefnanda Elínu að hún efndiskuldbindingar sínar samkvæmt 3. gr. leigusamningsins með því að ljúkasamningum við stefndu um fjárhæðir og greiðslukjör. Hafi stefndu borið þæróskir fram óformlega en einnig með formlegum og ítrekuðum áskorunum um efndiraf hennar hálfu samkvæmt 3. gr. samningsins. Í því skyni að ljúka samningsgerðinnihafi stefndu boðizt til að greiða stefnanda Elínu 191.300 krónur árlega í leigueða jarðarafgjald og afturvirkt frá því að leigusamningurinn hafi verið gerður hinn16. marz 2012. Sé framboðin fjárhæð hæfileg og sanngjörn og umtalsvert hærri enalmennt sé greidd vegna leigu nálægra jarða í Mývatnssveit og samkvæmt gildandireglum um fjárhæð jarðarafgjalda fyrir ábúð, leigu og lóðarleigu á ríkisjörðumog landi á forræði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins. Hafi stefnandiElín hafnað öllum framangreindum tillögum stefndu og auk þess ekki sýnt neinnvilja til að ljúka samningsgerð um fjárhæð og greiðslukjör. Þar við bætist aðekki liggi fyrir neinar hugmyndir eða kröfur af hálfu hennar um fjárhæðleigugjalds og greiðslufyrirkomulag þess.Stefndusegjast byggja á því að þau hafi án árangurs leitað allra leiða til þess aðljúka samningum við stefnanda Elínu um upphæð og greiðslukjör leigufjárhæðarsamkvæmt 3. gr. leigusamningsins. Hafi stefndu raunar staðið ráðþrota gagnvartháttsemi stefnanda Elínar í þessum efnum. Segjast stefndu mótmæla því að tilraunirsínar feli í sér eftirá skýringu og tilraun til að réttlæta samninginn eins oghaldið sé fram í stefnu. Þvert á móti beri gögn málsins með sér aðsamningsvilji stefndu hafi að þessu leyti frá upphafi verið skýr. Að þessuvirtu liggi fyrir að sá dráttur sem orðið hafi á því að frá samningum um upphæðog kjör samkvæmt 3. gr. leigusamningsins yrði gengið, sé alfarið á ábyrgðstefnanda Elínar.Stefndusegjast byggja á því að engin lagastoð sé fyrir því, hvorki samkvæmt 36. gr.samningalaga né öðrum réttareglum, að þau þurfi að þola ógildinguleigusamningsins á þeim grundvelli að stefnandi Elín hafni því að efna samningsskuldbindingusína um að semja við stefndu um fjárhæð og greiðslukjör leigufjárhæðar og neitijafnframt að taka við framboðinni leigufjárhæð úr hendi stefndu með þeim hættisem þau hafi boðið. Skilyrði 36. gr. samningalaga fyrir ógildinguleigusamningsins, í heild eða hluta, séu því ekki uppfyllt.Stefndusegjast byggja á því að leigusamningurinn verði ekki ógiltur með dómi með vísantil gildistíma hans. Umsaminn leigutími til fjörutíu ára sé eðlilegur og ísamræmi við leigutíma hefðbundinna samninga um sambærileg réttindi, svo semábúðarsamninga og lóðaleigusamninga. Vísi stefndu í því sambandi meðal annarstil ákvæða 5. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 sem heimili að ábúðarsamningar séugerðir til lífstíðar og gangi jafnframt í erfðir. Þá vísi stefndu til þess að íkjölfar þess að leigusamningurinn hafi verið gerður hafi stefndu ráðizt íkostnaðarsamar framkvæmdir við byggingu íbúðarhúss á jörðinni. Eðli málsinssamkvæmt hefðu stefndu aldrei ráðizt í svo umfangsmiklar fjárfestingar ágrundvelli leigusamnings til skamms tíma. Segjast stefndu byggja á því að umþetta hafi stefnanda Elínu verið fullkunnugt enda hafi hún samþykkt umsaminnleigutíma án fyrirvara og hafi raunar sjálf, í aðdraganda samningsgerðarinnar,boðið stefndu jörðina alla til leigu til 99 ára. Verði því hvorki talið aðgildistími leigusamningsins sé ósanngjarn né óeðlilegur né að stefnandi Elínhafi litið svo á í aðdraganda samningsgerðarinnar. Í ljósi þessa byggi stefnduá því að skilyrði 36. gr. samningalaga fyrir ógildingu leigusamningsins afþessari ástæðu sé ekki uppfyllt. Loks byggi stefndu á því að önnur ákvæðileigusamningsins geti ekki leitt til ógildingar hans, hvorki á grundvelli 31.né 36. gr. samningalaga.Stefndusegja stefnendur krefjast þess að lóðarleigusamningur stefndu og stefnandaElínar, frá 25. janúar 2013, verði ógiltur eða honum vikið til hliðar í heildsinni. Krafa þeirra um ógildingu samningsins sé í meginatriðum byggð á sömumálsástæðum og krafa um ógildingu fyrri samningsins. Kröfunni til stuðnings séjafnframt vísað til 31. og 36. gr. samningalaga. Stefndu segjast mótmæla þessumhluta dómkrafna stefnenda og krefjast sýknu. Stefndu segjast byggja á því aðvið úrlausn málsins verði að skýra ákvæði þessa samnings til samræmis viðákvæði hins fyrra. Helgist það af tilurð hans. Svo sem fram komi í 3. gr.leigusamningsins fyrri hafi svo verið umsamið að hluti hins leigða samkvæmtþeim samningi væri lóð undir íbúðarhús stefndu ásamt geymslu sem markast skyldiaf eldra bæjarstæði ásamt afmörkuðum garði suður af byggingunni. Eftir aðframkvæmdir við byggingu íbúðarhúss stefndu hafi verið hafnar, í júnímánuði2012, hafi borizt tilkynning frá Þjóðskrá þess efnis að stofna þyrfti nýja lóðundir íbúðarhúsið þar sem gamla íbúðarhúsið hefði verið afskráð. Af þeirriástæðu hafi verið lögð fram hjá Þjóðskrá Íslands umsókn um stofnun nýrrar lóðará jörðinni Kálfaströnd 1. Undir þá umsókn hafi stefnandi Elín ritað. Teljist húnþví vera umsækjandinn um stofnun lóðarinnar á jörð sinni. Að sama skapi teljistsannað að lóðin hafi verið stofnuð bæði með samþykki og fyrir tilverknaðstefnanda Elínar. Í kjölfar þessa hafi stefndu óskað eftir því viðsveitarstjórn Skútustaðahrepps að stofnuð yrði ný lóð í landi jarðarinnarKálfastrandar 1. Þá hafi samþykki eigenda jarðarinnar legið fyrir. Í kjölfarþessara atvika og eftir stofnun hinnar nýju lóðar á jörðinni hafi stefndu ogstefnandi Elín gert með sér samning um leigu stefndu á hinni nýju lóð. Efniþess samnings sé í meginatriðum sambærilegt efnisatriðum fyrri leigusamnings aðþví undanskildu annars vegar að leiguandlagið sé einungis lóðin á hinu leigðalandi. Vísi stefnendur meðal annars til þess að samkvæmt 5. gr.lóðarleigusamningsins komi fram að hann gildi frá 16. marz 2012 en þann daghafi fyrri samningur verið gerður. Hins vegar sé síðari lóðarleigusamningurinnfrábrugðinn fyrri samningi að því leyti að í 3. gr. þess yngri komi fram aðleiga samkvæmt honum greiðist árlega og nemi 5.000 krónum. Stefndu segjastbyggja á því að þessi fjárhæð, 5.000 krónur, hafi einungis verið tilgreind tilbráðabirgða eins og fjárhæðin beri augljóslega með sér. Segjast stefndu vísatil þess, að þegar síðari samningurinn hafi verið gerður, hafi stefndu ogstefnandi Elín ekki verið búin að ganga frá samningum um upphæð og kjör,samkvæmt fyrri leigusamningi. Samkvæmt upplýsingum frá fulltrúa sýslumannsins áHúsavík hafi framangreind upphæð verið lágmarksfjárhæð sem tilgreina þyrfti ílóðarleigusamningum til þess að þeir teldust tækir til þinglýsingar. Af þeirriástæðu einni hafi sú fjárhæð verið tilgreind í samningum. Um það hafi stefnandaElínu verið fullkunnugt og að samkomulag hafi verið milli aðila um að hagasamningsgerðinni með þessum hætti til bráðabrigða þar til endanlegur samningurum fjárhæð og kjör hefði verið gerður. Segjast stefndu byggja á því að eftirsem áður hafi vilji beggja aðila staðið til þess á þeim tíma að semjasérstaklega um fjárhæð og kjör, sbr. 3. gr. eldri samnings, og tæki þar bæðitil leigufjárhæðar samkvæmt fyrri leigusamningi og lóðarleigu samkvæmt síðarileigusamningi, enda hafi ráð verið fyrir því gert við gerð fyrri samnings aðlóð undir íbúðarhús stefndu, ásamt geymslu, væri hluti af þeim samningi. Segjastefndu að aldrei hafi staðið til af sinni hálfu að halda þessari fjárhæð upp ástefnanda Elínu. Stefndu hafi, allt frá því að samningarnir hafi verið gerðir,leitað allra leiða til að ná samkomulagi við stefnenda um fjárhæð og kjör, lagtfram tillögur um greiðslu margfalt hærri fjárhæðar henni til handa, og lagtfram áskoranir. Hafi þær tilraunir stefndu engum árangri skilað, af ástæðum semstefnandi Elín beri ábyrgð á. Með vísan til þessa segjast stefndu telja að ekkiséu lagaskilyrði, samkvæmt ákvæðum 36. gr. samningalaga, fyrir því að ógildasíðari lóðarleigusamninginn, hvort sem væri í heild eða að hluta, á þeimgrundvelli að sú fjárhæð, sem þar sé tilgreind, sé ósanngjörn í skilningiákvæðisins. Sú málamyndafjárhæð hafi einungis verið tilgreind í samningnum tilbráðabirgða og í því skyni að hann teldist tækur til þinglýsingar. Það hafibáðir aðilar samþykkt. Það standi alfarið upp á stefnanda Elínu að ganga tilsamkomulags við stefndu um upphæð og kjör. Svo lengi sem hún hafni því að gangatil þess samkomulags sé stefndu ókleift að greiða henni eða semja við hana umhærra endurgjald sem stefndu sannarlega vilji greiða. Segjast stefndu byggja áþví að sá ómöguleiki, sem afstaða stefnanda Elínar hafi skapað að þessu leyti,geti ekki leitt til ógildingar lóðarleigusamningsins í heild í skilningi 36.gr. samningalaga. Í ljósi atvika málsins væri slík niðurstaða bersýnilegaósanngjörn gagnvart stefndu.Þásegjast stefndu byggja á því að önnur ákvæði lóðarleigusamningsins getisamkvæmt efni sínu ekki leitt til ógildingar hans á grundvelli 36. gr.samningalaga. Auk þess sem áður hafi verið sagt um efni hans og tilurð segjaststefndu vísa til þess sem þau hafi sagt um efnisákvæði fyrri samnings og þeirramálsástæðna sem þar komi fram. Sé krafa stefndu um sýknu um kröfu um ógildinguþessa samnings jafnframt á þeim byggð. Með vísan til þessa beri að sýknastefndu af kröfum stefnenda um ógildingu samningsins.Stefndusegja að niðurstaða málsins verði ekki byggð á drögum að skiptasamningi endahafi þau samningsdrög aldrei verið undirrituð. Stefndu segjast mótmælaumfjöllun í stefnu um samningsdrögin og jafnframt þeim ályktunum sem af þeimséu dregnar af hálfu stefnenda.Stefndusegja að til viðbótar þeim málsástæðum sem hér hafa verið raktar byggi þau áþví að sýkna beri þau af öllum dómkröfum sökum tómlætis stefnenda. Krafastefnanda Elínar um ógildingu leigusamningsins og lóðarleigusamningsins hafifyrst komið fram hinn 10. september 2014. Þá hafi tæplega þrjú ár verið liðinfrá því framkvæmdir vegna byggingar íbúðarhúss stefndu hafi hafizt og tvö oghálft ár frá því að leigusamningurinn um jörðina Kálfaströnd 1 hafi veriðundirritaður. Fram að því hafi stefnandi Elín aldrei komið þeirri afstöðu sinniá framfæri gagnvart stefndu að ógilda bæri samningana. Hvorki af þeirri ástæðuað hún teldi að með þeim væri á sig hallað né að samþykki Hólmfríðar fyrirsamningsgerðinni hefði skort þar sem allt land Kálfastrandar væri í óskiptrisameign þeirra beggja, né af öðrum ástæðum. Krafa Hólmfríðar Stefánsdótturheitinnar um ógildingu samninganna hafi fyrst komið fram við birtingu stefnuhinn 18. marz 2015. Af þessu leiði að kröfur stefnenda um ógildingu samningannahafi ekki komið fram fyrr en eftir að framkvæmdum við íbúðarhús stefndu ájörðinni hafi verið löngu lokið og eftir að stefndu hafi hafið þar bústörf ágrundvelli samninga sem stefndu hafi gert í góðri trú. Segjast stefndu byggja áþví að stefnanda Elínu og Hólmfríði hafi báðum verið í lófa lagið að komakröfum sínum um ógildingu samninganna, eða breytingar á þeim, á framfæri viðstefndu á fyrri stigum og löngu áður en framkvæmdum hafi verið lokið og stefnduhafi flutzt norður á Kálfaströnd 1 og hafið þar búskap. Segjast stefndu vísatil þess að samskipti aðila málsins bæði í aðdraganda samningsgerðarinnar ogeftir hana hafi verið mikil og regluleg. Framkvæmdir stefndu við bygginguíbúðarhússins hafi átt sér stað í mikilli nálægð við heimili stefnenda, þærhafi staðið lengi yfir og blasað við stefnendum á hverjum degi. Stefnendur hafialdrei hreyft neinum athugasemdum vegna þeirra. Í ljósi þess séu kröfurstefnenda um ógildingu samninganna allt of seint fram komnar. Segjast stefndubyggja á því að stórfellt aðgerðaleysi og tómlæti stefnenda verði að metastefndu í hag. Beri því að sýkna stefndu.Stefndusegjast til vara gera þá kröfu að leigusamningnum og lóðarleigusamningnumverði, ýmist öðrum eða báðum, einungis vikið til hliðar að hluta eða breytt áþann hátt að þeir teljist ekki að mati dómsins ósanngjarnir eða andstæðir góðriviðskiptavenju í skilningi 36. gr. samningalaga. Í varakröfunni felist aðdómurinn víki til hliðar eða breyti þeim ákvæðum samninganna sem hann teljiekki samrýmast ákvæðum 36. gr. samningalaga, en að önnur ákvæði samningannahaldi gildi sínu. Stefndu segjast vísa til þess að samkvæmt 1. mgr. 36. gr.samningalaga sé dómstólum heimilt að víkja samningi til hliðar að hluta eðabreyta að uppfylltum öðrum skilyrðum ákvæðisins.Stefndusegjast byggja á því að efnisákvæði samninganna séu í meginatriðum hefðbundinog að skilyrði 36. gr. samningalaga séu ekki uppfyllt þannig að heimilt sé aðvíkja þeim til hliðar í heild sinni. Telji dómstólar hins vegar efni til þessað fallast með einhverjum hætti á dómkröfur stefnenda byggi stefndu á því aðnægilegt sé að víkja einungis til hliðar eða breyta ákvæðum 2. ml. 3. gr.lóðarleigusamningsins og/eða ákvæðum 2. ml. 3. gr. leigusamningsins til þess aðþeir hagsmunir, sem ákvæðum 36. gr. samningalaga sé ætlað að vernda, teljisttryggðir. Segjast stefndu í því sambandi vísa annars vegar til þess að íumfjöllun um aðalkröfu stefndu komi fram að leigufjárhæð samkvæmt 2. ml. 3. gr.lóðarleigusamningsins hafi einungis verið tilgreind til bráðabirgða og í þvískyni að samningurinn teldist tækur til þinglýsingar og um þá tilhögun hafisamningsaðilar verið sammála. Segjast stefndu byggja á því að nægilegt verði aðteljast að því ákvæði samnings verði vikið til hliðar eða því breytt á þannhátt að dómurinn leggi mat á hvert sanngjarnt og hæfilegt lóðarleigugjaldteljist vera. Þá segjast stefndu vísa til þess að í umfjöllun þeirra umaðalkröfu komi fram að ekki hafi tekizt samningar milli stefndu og stefnandaElínar um fjárhæð og kjör samkvæmt 3. gr. leigusamningsins þrátt fyrir tillögurog áskoranir stefndu þar um. Til þess að tryggja að efni leigusamningsinsteljist ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr.samningalaga telji stefndu nægilegt að því ákvæði verði vikið til hliðar eðaþví breytt á þann hátt að dómurinn leggi mat á hvert sanngjarnt og eðlilegtleigugjald skuli vera. Varakröfum sínum til stuðnings segjast stefndu vísa tilþess að sú niðurstaða að víkja samningi til hliðar í heild sinni væri stefnduafar þungbær. Hún væri bersýnilega ósanngjörn í þeirra garð og myndifyrirsjáanlega hafa verulegt tjón í för með sér fyrir þau. Segjast stefndubyggja á því að við mat á heimildum sínum til að beita þeim úrræðum sem ákvæði36. gr. samningalaga mæli fyrir um beri dómstólnum að gæta meðalhófs og gangaekki lengra við beitingu þeirra en nauðsynlegt sé. Að öðru leyti sé það lagt ímat dómsins hvort og þá með hvaða hætti framangreindum úrræðum 36. gr.samningalaga skuli beitt við úrlausn máls þessa.Stefndusegjast byggja málskostnaðarkröfu sína á ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 ogkrefjist þau virðisaukaskatts á dæmdan málskostnað en þau séu ekkivirðisaukaskattsskyld.Stefndusegjast vísa til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga ogefndir þeirra. Þá vísi þau til 2. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 18. gr. laga nr.91/1991. Þá vísa þau til þinglýsingalaga nr. 39/1978, svo sem 5. mgr. 7. gr.,1. mgr. 29. gr., 1. mgr. 33. gr. og 1.mgr. 34. gr. laganna. Jafnframt vísi þautil laga nr. 7/1936, einkum 31. og 36. gr. laganna en og til landskiptalaga nr.41/1946 og ábúðarlaga nr. 80/2004. Þá vísi stefndu til reglna um fjárhæðjarðarafgjalds fyrir ábúð, leigu og lóðarleigu á ríkisjörðum og landi á forræðisjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins frá 13. júlí 2011. Um sönnun ogsönnunarbyrði vísi stefndu til meginreglna einkamálaréttarfars og ákvæða 2.þáttar laga nr. 91/1991.NiðurstaðaAðilardeila um hvort mæðgurnar stefnandi Elín og Hólmfríður heitin hafi áttKálfaströnd alla í óskiptri sameign þegar hinir umdeildu samningar voru gerðireða hvort þá hafi Kálfaströnd I verið sjálfstæð jörð í einkaeign stefnandaElínar.Rakiðhefur verið landamerkjabréf „fyrir jörðinni Kálfaströnd við Mývatn“, sem lesiðvar á manntalsþingi á Skútustöðum 20. maí 1886 og fært til bókar. Hefur jörðinKálfaströnd þá verið ein og óskipt og þannig stendur enn, hafi lögfest skiptiekki farið fram. Til vitnis um slík skipti eru fyrst og fremst skráð merkjagerðsamkvæmt eldri eða núgildandi landamerkjalögum og skiptagerð á grundvellilandskiptalaga. Sé því haldið fram, að skiptum hafi verið ráðið til lykta meðöðrum hætti, svo sem samningum, verður að færa óyggjandi sönnur á slíka staðhæfingu.Í málinu liggur ekki fyrir nein landskiptagerð um Kálfaströnd. Hafa að matidómsins engar sönnur verið færðar á það að landskipti hafi farið fram og aðKálfaströnd sé ekki lengur ein sjálfstæð jörð. Breytir þar engu þóttKálfaströnd I og II hafi hvor sitt fasteignamatið og ræður hér ekki úrslitumheldur hvaða skilning stefnandi Elín kann að hafa haft á þessu atriði áður. Ekkibreyta heldur þinglýstar heimildir til Kálfastrandar I og II. Verður því aðlíta svo á, að þegar hinir umdeildu samningar voru gerðir, hafi Kálfaströndverið í óskiptri sameign mæðgnanna Hólmfríðar og stefnanda Elínar. Var þvíekkert athugavert við aðild Hólmfríðar að málinu.Samkvæmtalmennum reglum eignaréttar gildir sú meginregla um sérstaka sameign aðsamþykki allra sameigenda þarf til óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem erumeiri háttar þótt venjulegar megi teljast. Hólmfríður heitin átti ekki aðild aðþeim samningum sem deilt er um í málinu.StefnandiHólmfríður lézt hinn 21. maí 2016. Við munnlegan málflutning byggðu stefndu áþví að öll réttindi hennar rynnu til stefnanda Elínar og ættu þá ekki lengurvið sjónarmið um óskipta sameign. Fyrir dómi sagðist vitnið Axel Kristjánssonhrl. hafa samið erfðaskrár Hólmfríðar heitinnar og stefnanda Elínar og væristefnandi Elín einkaerfingi móður sinnar. Við munnlegan málflutning kom einnigfram af hálfu stefnenda að ekki væri öðrum erfingjum til að dreifa. Að matidómsins er með vísan til þessa óhætt að byggja á því að stefnandi Elín standiein til arfs eftir móður sína. Ekkert hefur komið fram um að eigur búsins renniannað en til Elínar, svo sem til lánardrottna. Verður miðað við að öllyfirfæranleg réttindi Hólmfríðar muni við skiptalok renna til stefnanda Elínar.Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að stefndu hafi verið kunnugt umeignarréttindi Hólmfríðar til jarðarinnar. Ef fallizt yrði á þá kröfu, að hinirumdeildu samningar yrðu ógiltir af þeim sökum að eigandinn Hólmfríður hefðiekki verið höfð með í gerðum þegar sameigandi hennar, stefnandi Elín, skrifaðiundir samningana, fælist í þeirri niðurstöðu að stefnandi Elín, sem ein stendurtil allra eignarréttinda yfir Kálfaströnd, þyrfti ekki að standa við samningasína af þeirri ástæðu að hún sjálf hefði ekki gætt réttinda þáverandi meðeigandasíns. Þegar á framanritað er horft þykja, eins og á stendur, ekki efni til þessað fallast á kröfu um ógildingu samninganna á þeirri forsendu að skort hafi ásamþykki Hólmfríðar þegar samningarnir voru gerðir.Stefnendurstyðja kröfur sínar einnig við 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga.Ístefnu er á því byggt að stefnandi Elín sé einstæð sveitakona, reynslu- ogþekkingarlaus í viðskiptum en á hinn bóginn séu stefndu lífsreynd með reynslu ífasteignaviðskiptum. Stefndu segjast ekki hafa beitt stefnanda Elínumisneytingu. Allar staðhæfingar um fákunnáttu hennar og reynsluleysi standistekki og séu ósannaðar. Stefndu skoruðu á stefnanda Elínu um að koma fyrir dómvið aðalmeðferð og gefa skýrslu en hún kaus að gera ekki svo. Fyrir dómi sagðivitnið sr. Örnólfur Jóhannes Ólafsson að stefnandi Elín hefði ekki mikið verið„í samskiptum svona út á við, sem sagt svona almennu félagslífi í sveitinni“.Vitnið sagðist halda að stefnandi Elín væri „ekkert einfaldari heldur en hverönnur manneskja, þurfa ekki allir að leita sér aðstoðar í samningagerðeitthvað?“. Þegar borið var undir vitnið að byggt væri á fákunnáttu ogreynsluleysi stefnandans sagði það: „Ég held að hún hafi verið mjög ákveðinsvona um það hún, þannig séð, hvað hún vildi“. Vitnið Arnfríður AnnaJónsdóttir, eiginkona sr. Örnólfs og frænka stefnda Halldórs, sagði þegar þaðvar spurt um eiginleika stefnanda Elínar: „Já, það er mjög erfitt að segja þaðalveg, en sko ég mundi ekki kalla hana einfalda á neinn hátt, eða þá, ég leggþá merkingu í orðið einföld að hún sé með ja ekki svona alveg nógu mikið vittil daglegra þarfa eða svona, það myndi ég alls ekki segja. Hún er, ég mundikannski segja svona fljótfær kannski, [...] já getur skipt um skoðanir held ég,hefur mér virzt alla vegana, [...] ég hugsa að hún hafi aldrei endilega viljaðbúa á Kálfaströnd mikið, eða vera þar, en vegna svona fjölskylduaðstæðna ogsvona þá var hún þar að mestu, en ég veit ekki hvað ég á að segja, trúgjörn?ekkert svona frekar heldur en bara gengur og gerist með fólk, svo ég viti.“Vitnið sagðist ekki hafa neina sérstaka ástæðu til að ætla að auðvelt væri aðnýta sér fákunnáttu stefnandans, hún gæti „verið ákveðin með það sem hún ætlarsér“. Vitnið Stefán Vignir Skaftason sagðist alltaf hafa kunnað vel viðstefnanda Elínu og séð hana alast upp í föðurtúni. Væri hún „mjög skipulögð ogágæt stúlka að öllu leyti.“ Spurt um reynslu hennar af samningagerð og slíkusvaraði vitnið: „Það hefur kannski ekki legið vel fyrir henni, en ég skal ekkisegja um það en hún hefur haft örugglega einhverja hjálparmenn við það líka.“Nánar spurt sagði vitnið að því hefði fundizt stefnandi Elín „vita alveg hvaðhún er að gera svona yfirleitt, [...] en sjálfsagt er hún ekki veraldarvön“.Vitnið bætti við að það héldi að hún væri „nú enginn einfeldningur en sjálfsagter hún saklaus, hún var nú lengi í föðurtúni og sjálfsagt hefur það nú eitthvaðhaft áhrif á hana. [...] Verið vernduð og verið í vernduðu umhverfi.“ Vitniðkvaðst ekki vilja úttala sig um þetta en „ég hefði haldið að hún væri bara sæmilegaskynsöm stúlka.“ Vitnið Ingólfur Ísfeld Jónasson, frændi stefnanda Elínar,sagði að stefnandinn vildi allra vanda leysa. „Hún vill gera allt fyrir alla oghérna hefur alltaf verið þannig og er enn í dag og hérna og hún hefur mjögmikið traust á fólki, treystir því að allir séu eins og hún eða lítur þannig áþað held ég [...] hrekklaust og allir séu að gera af beztu samvizku.“ Spurt umreynslu stefnandans af lífinu utan Kálfastrandar svaraði vitnið: „Hún vann umtíma á veturna á Húsavík, hérna inni á Akureyri aðeins, en að öðru leyti hefurhún verið þarna bara heima alla tíð. Hún fór ekki í neinn framhaldsskóla, húner bara með grunnskólapróf og fór ekkert í skóla neitt meira, [...] Hennarreynsla svona í viðskiptum og öðru er afskaplega lítil af því að faðir hennarsá um alla hluti á meðan hans naut við sko, svo held ég að Auður föðursystirhennar hafi svona raunverulega tekið við sem stjórnandi eftir það, meðan húnlifði. Þannig að, að hérna það var mjög hérna, mjög litla reynslu af viðskiptumhjá [stefnanda] Elínu.“ Vitnið sagði að stefnandi hefði ekki treyst sér til aðkoma fyrir dóminn, „bara hreint og klárt [...] þetta hvílir mjög þungt á henni.Og hún bara hreint og klárt treystir sér ekki.“ Vitnið sagðist vita til þess aðstefnandi Elín hefði gert erfðaskrá en ekki vita hverjir væru þar nefndir tilarfs. Kvaðst vitnið ekki hafa neinna beinna hagsmuna að gæta, annarra enstefnanda Elínar, en hún vildi helzt selja jörðina, og „þá þarf að leysa þettamál“. Vitnið sagði að stefnandi Elín hefði ekki skynjað til fulls hvaðsamningarnir þýddu til framtíðar, „hún skynjaði ekki það að þetta væri til aðaftra því að hún gæti selt jörðina.“ Vitnið Axel Kristjánsson hrl., sem gættihagsmuna stefnanda um hríð fyrir málshöfðun, sagði stefnanda einstaklega heiðarlegaog velviljaða konu „en kannski ekki með mjög víðan sjóndeildarhring ognáttúrlega algjörlega reynslulaus í svona löguðu eins og meðal annars kemurfram í þessu sem að hún segir við mig, þegar ég fer fyrst að ýja að því að húnverði að gera eitthvað til að ógilda þetta, þá segir hún nei nei nei þetta erallt í lagi, hann Dóri er að útbúa nýjan samning, og það var alveg sama þó aðég segði henni að þessi samningur [væri] þinglýstur, sem gilda og í höndum áþeim út af þessu, og nei nei það er engin hætta og það var allt í þessum dúrsko.“ Vitnið Íris Sigurðardóttir, vinkona stefndu Bjargar, sagðist hafa kynnztstefnanda Elínu og Hólmfríði heitinni með stefndu á Kálfaströnd. Væri það ekkisín „upplifun af Ellu“ að hún væri einföld. Kvaðst vitnið telja stefnandannhafa skilið þýðingu samninganna. Vitnið Kristján Wathne Sævarsson smiður, semvann að byggingu hússins fyrir stefndu, sagði að stefnandi Elín hefði komið sérfyrir sjónir sem heilsteypt manneskja, með ákveðnar skoðanir og verið „kát ogglöð.“Aðöllu samanlögðu virðist ljóst að stefnandi Elín sé reynslulítil í viðskiptum,þar með talin fasteignaviðskipti, og hafi stutta skólagöngu að baki. Ekkerthefur hins vegar komið fram sem bendir til þess að stefndu séu reynsluminni áþeim sviðum en gerist og gengur. Stefndi Halldór Þorlákur var flugstjóri enstefnda Björg er flugfreyja. Fram kom hjá stefnda fyrir dómi að hann tók þátt ífélagsmálum flugmanna og var meðal annars í forystu samninganefndar þeirra. Verðurað leggja til grundvallar að talsverður munur sé að þessu leyti á stefnandanumog hinum stefndu. Á hinn bóginn hefur að mati dómsins ekki verið sýnt fram á aðstefndu hafi, í skilningi 31. gr. laga nr. 7/1936, nýtt sér einfeldnistefnandans eða einhver önnur þau atriði sem talin eru upp í lagagreininni, tilþess að afla sér hagsmuna á stefnandans kostnað. Verða samningarnir ekkiógiltir samkvæmt þeirri grein.Segjamá að samkvæmt efni sínu veiti leigusamningurinn frá 16. marz 2012 oglóðarleigusamningurinn frá 25. janúar 2013 stefndu tvenn mikilvæg réttindi.Annars vegar segir í þeim að stefndu verði ábúendur á Kálfaströnd og hins vegarað stefndu sé heimilt að „endurbyggja húsin á Kálfaströnd I“. Í leigusamningnumfrá 16. marz 2012 segir að stefndu verði „ábúendur á Kálfaströnd I ogleigjendur á helmingi hlutar (50%) Kálfastrandar I“ en í lóðarleigusamningnumfrá 25. janúar 2013 segir að þau verði „ábúendur á Kálfaströnd I og leigjendurað ofangreindri eign“.Fyrirdómi kvaðst stefndi Halldór Þorlákur hafa samið fyrri samninginn. Síðarisamninginn hefði hann samið „að mestu leyti sjálfur“.Íinngangi leigusamningsins segir að aðilar hans geri „með sér leigusamning vegnaendurbyggingar á íbúðarhúsi á grunni gamla bæjarins að Kálfaströnd IMývatnssveit.“ Í innganginum er ekki vikið að því stefndu verði jafnframtábúendur á Kálfaströnd, en það kemur fram í meginmáli samningsins svo sem rakiðvar. Fyrir dómi lýstu hjónin sr. Örnólfur Jóhannes og Arnfríður Anna, sem voruvottar að undirritun beggja samninga, hvernig yfirbragðið hefði þar verið. Sr.Örnólfur Jóhannes sagði að ríkt hefði „gleði og ánægja yfir því að það væriverið að ganga frá þessum samningum“. Nánar spurt sagði vitnið að það hefðiverið „jákvæðni af hennar hálfu að það væri verið að ganga frá þessu og þauværu bara [að] byggja á Kálfaströnd og þetta yrði bara ánægjulegt sambýli. Þaðvar öll okkar upplifun.“ Arnfríður Anna lýsti því að „allir [voru] glaðir ogánægðir með þetta alla vegana.“ Þegar vitnið var spurt yfir hverju stefnandiElín hefði verið svo glöð svaraði það: „Ja, yfir því að því að þau væru að komatil þess að setjast að á Kálfaströnd og yfir því, já bara að það væri byggtþarna upp og rifið húsið, sem að var náttúrulega [...] að hruni komið alveg, jábara glöð yfir því að fá einhverja fleiri til þess að búa á staðnum.“ Vitnið varsérstaklega spurt hvort það hefði verið áherzluatriði stefnanda Elínar aðíbúðarhúsið væri endurbyggt, og svaraði vitnið: „Já mér finnst að það hafiverið henni, ja alla vegana sérstaklega að húsið væri rifið, gamla, [...] ogendurbygging, já alla vega að það væri rifið, það var pottþétt sko.“ Spurthvort það niðurrif hefði glatt stefnanda Elínu sérstaklega svaraði vitnið: „Já,bara vegna þess að húsið væri hrunið, sko.“ Vitnið Íris Sigurðardóttir sagðisthafa hitt mæðgurnar Hólmfríði og stefnanda Elínu af og til. Vitnið sagði að„bæði Fríða og Elín virtust vera mjög ánægðar með að það væri að færast svonameira líf í þarna í kring um Kálfatjörn og að það færi að koma fólk. Og Ellavar bara ánægð með þetta [...] að gamli bærinn væri að fara og það væri að reisaþarna, það yrði reist þarna nýtt hús. Ég gat aldrei skynjað neina óánægju eðaneitt svona annað en að þeim væri þetta bara, þætti þetta bara góðar tillögur,eða hvernig maður orðar þetta.“ Nánar spurt sagði vitnið: „Ja, ég veit bara þaðað mér fannst Ella vilja þetta gamla hús í burtu. Og hún sagði sjálf að hérnahún vildi ekki að þetta nýja hús líktist gamla húsinu á neinn hátt. Og þettagamla drasl skyldi bara allt hverfa þarna“. Hefði vitnið sjálft heyra stefnandaElínu segja þetta. Vitnið Kristján Wathne Sævarsson smiður sagði að Hólmfríðurog stefnandi Elín hefðu verið „hoppandi kátar [...] þegar við komum þarna.“Stefnandi Elín hefði verið „mjög dugleg að koma alltaf út í hús til okkar oglíta eftir framkvæmdum“, fylgjast með og ýta á eftir.Afþeim framburði vitna sem hér hefur verið rakinn fæst sú mynd að stefnandi Elínhafi verið mjög ánægð með þá framkvæmd stefndu að rífa íbúðarhúsið sem fyrirvar og reisa nýtt. Færra hefur hins vegar verið sagt um skoðun hennar á þvíatriði að stefndu verði ábúendur á Kálfaströnd.Ísamningunum báðum koma áðurnefnd meginréttindi stefndu skýrt fram, að þau megiendurbyggja hús og að þau verði ábúendur. Á þessum tveimur atriðum er hinsvegar sá munur að enginn þarf að velkjast í vafa um merkingu og afleiðingar þessað stefndu fái að endurbyggja hús og að samningstíma loknum geti eigandijarðarinnar keypt húsið á matsvirði, en þýðing þess í bráð og lengd að stefndufái réttindi sem ábúendur liggur ekki í eins í augum uppi.Fyrirdómi sagði stefndi Halldór Þorlákur að „mjög miklar takmarkanir [væru] á því aðbyggja á Kálfaströnd eða nýta hana til landbúnaðar, vegna þess að hún ber ekkinema fimmtíu kindur [...] sem að enginn myndi detta í hug að setja uppfjárbúskap þegar talið er af bændasamtökum að það sé lágmark fjögur hundruðkindur á vetrarfóðrum til að það borgi sig“.Rakiðhefur verið það sem segir í samningunum um leigugjald. Í fyrri samningnum segirað leiga greiðist árlega og að síðar verði samið um upphæð og kjör. Í hinumsíðari segir á hinn bóginn að leiga greiðist árlega og verði hún fimm þúsundkrónur á ári. Á þeirri fjárhæð hafa stefndu gefið þá skýringu að hún hafi veriðsett í samninginn til málamynda, þar sem fulltrúi sýslumannsins á Húsavík hafiupplýst að án ákveðinnar leigufjárhæðar yrði samningnum ekki þinglýst. Byggjastefndu á því í greinargerð sinni að þau hafi boðið stefnanda Elínu 191.300krónur á ári, frá 16. marz 2012, en hún ekki viljað semja um slíkt. Fyrir dómisögðu stefndu bæði að þau yrðu sátt við að leigugjald yrði miðað við niðurstöðurdómkvadds matsmanns, samtals 310.000 krónur á ári.StefnandiElín naut ekki sérfræðiráðgjafar, svo sem lögmanns, lögg. fasteignasala eðalögg. endurskoðanda, við samningagerðina. Frændi hennar, vitnið Ingólfur ÍsfeldJónasson mun hafa verið henni innan handar að einhverju leyti um skeið, en þvíverður ekki jafnað til slíkrar ráðgjafar.Fyrirdómi var vitnið Stefán Vignir Skaftason, dómkvaddur matsmaður, spurt hvortjörðin væri á einhvern hátt óvenjuleg miðað við aðrar jarðir í sveitinni.Svaraði vitnið því svo: „Ég held að hún sé afar sérstök já, af náttúrufegurð ogeinstökum hraunmyndum sem hafa runnið þarna í hrauni og runnið út í vatnið ogmyndað já svona hraunborgir og ýmislegt [...] þetta er náttúrulega mjögeinstaklega falleg jörð, náttúrufegurð, það er leitun að því held ég bara álandinu að finna svona fallega jörð.“ Spurt um markaðsverð jarðarinnar sagðivitnið að „afar erfitt [yrði] að skjóta á það, þetta yrði mjög hátt örugglega“.Teljaverður ljóst að samningsákvæði sem færa stefndu réttarstöðu ábúanda áKálfaströnd setji ráðstöfunarrétti landeigandans verulegar skorður og séuþannig til þess fallnar að lækka umtalsvert það verð sem hann gæti vænzt aðselja jörðina við, ef í það færi. Er ekki vikið að þessu í samningunum ogverður ekki séð að sérstaklega hafi verið gert ráð fyrir að greiðslur tillandeigenda yrðu ákveðnar með þetta í huga.Ísamningunum segir að stefndu verði ábúendur á Kálfaströnd I. Af málatilbúnaðistefndu er ljóst að þau miða við réttarstöðu ábúenda í skilningi ábúðarlaga nr.80/2004. Í samningunum eru þau lög hvergi nefnd, hvorki í heild né einstök ákvæðiþeirra. Ekki kemur fram í samningunum hvort fyrir lá úttekt sbr. 2. mgr. 7. gr.ábúðarlaga og ekki er getið um ástand ræktunar á landinu. Er að mati dómsinsverulegur vafi á því að stefnanda Elínu hafi verið ljóst að með samningunumfengju stefndu réttindi ábúenda samkvæmt lögum nr. 80/2004 og hvaða þýðinguslík gjörð hefði fyrir réttindi hennar sjálfrar á jörðinni. Eins og áður segirverður ráðið af framburði vitna að stefnandi Elín hafi verið áfram um að gamlahúsið yrði rifið og nýtt reist. Þegar vottar að undirritun samninganna voruspurð hvað það var sem stefnandi Elín hafi verið ánægð með í samningunum nefnduvitnin þessi atriði. Virðist dóminum sem þetta hafi verið meginatriðisamninganna í huga stefnanda Elínar.Ákvæðisamninganna um að stefndu verði ábúendur á Kálfaströnd eru stefndu mjöghagfelld en skerða verulega möguleika stefnanda Elínar til að ráðstafa eignsinni. Önnur ákvæði samningsins vega þar ekki á móti. Þegar horft er á þetta,aðstöðumun aðila og allt framanritað, verður að líta svo á að ósanngjarnt værií skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 að bera fyrir sig gagnvart stefnanda Elínuþað atriði samninganna að stefndu verði ábúendur á Kálfaströnd. Hefur rétturinntil að bera lagaákvæðið fyrir sig í málinu ekki fallið niður fyrir tómlæti.Verður krafa um niðurfellingu þessara samningsákvæða tekin til greina.Einsog áður segir eru samningsákvæði um leyfi stefndu til endurbyggingar bláttáfram. Ljóst þykir að stefnandi Elín hafi vitað, skilið og verið ánægð með þaðsem í þeim fólst. Þykir ekki ósanngjarnt af stefndu að bera þau fyrir sig. Viðmunnlegan flutning málsins var raunar tekið fram af hálfu stefnenda að þóttkrafa um ógildingu ákvæðanna yrði tekin til greina yrði ekki farið fram áútburð. Stefndu verða sýknuð af kröfu um ógildingu ákvæðanna.Ekki hefur verið sýnt fram á aðákvæði um lóð undir íbúðarhús og geymslu séu ósanngjörn í skilningi 36. gr.laga nr. 7/1936, að öðru leyti en því sem segir um leigugjald í síðarisamningnum. Er raunar ágreiningslaust í málinu að leigugjaldið 5.000 krónurkomi ekki til álita. Á hitt er að líta að í síðari samningnum kemur ekkert framum að það gjald sé til málamynda eða skuli endurskoðað. Að óbreyttu er gjaldiðþví bindandi fyrir aðila út samningstímann. Slík niðurstaða yrði að teljastósanngjörn. Í málinu liggur fyrir matsgerð þar sem dómkvaddur matsmaður kemstað þeirri niðurstöðu að sanngjörn lóðarleiga á ári fyrir 1575 fm lóð undiríbúðarhús sé 210.000 krónur. Gjalddagi skuli vera 15. marz ár hvert, bundinnbyggingarvísitölu 642,4 stig. Þessari niðurstöðu hefur ekki verið hnekkt ogþykir óhætt að miða við hana. Verður ekki fallizt á ógildingu 3. gr.lóðarleigusamningsins frá 25. janúar 2013, sem telja verður að hafi komið ístað 3. gr. fyrri samnings, heldur verður varakrafa stefndu tekin til greina aðþví er þessa grein varðar og henni breytt þannig að leiga verði miðuð viðniðurstöðu matsmanns svo sem nánar greinir í dómsorði.Ekki er óeðlilegt aðlóðarleigusamningur er tekur til lóðar undir íbúðarhús eins og hér á í hlut sétil fjörutíu ára. Samningsákvæði um að landeigandi geti að þeim tíma liðnumkeypt húsið á matsverði tveggja fasteignasala er ekki ósanngjarnt í skilningi36. gr. laga nr. 7/1936.Ekkert er athugavert við 6. gr.samninganna um að þeim skuli þinglýst.Með vísan til alls framanritaðsverður 1. gr. beggja samninga felld úr gildi en 3. gr. síðari samnings breyttmeð þeim hætti sem rakið var. Að öðru leyti verða stefndu sýknuð af kröfumstefnenda. Með vísan til atvika allra, krafna og málsúrslita verður ákveðið aðmálskostnaður falli niður. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Af hálfu stefnenda flutti málið GuðjónÁrmannsson hrl.Af hálfu stefndu flutti máliðSigurður Kári Kristjánsson hdl.Þorsteinn Davíðsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð.gr. samnings stefnanda Elínar Einarsdóttur annars vegar og stefndu BjargarJónasdóttur og Halldórs Þorláks Sigurðssonar hins vegar, „LeigusamningsKálfastrandar I Lnr 153582“, dags. 16. marz 2012, er felld úr gildi..gr. samnings stefnanda Elínar Einarsdóttur annars vegar og stefndu BjargarJónasdóttur og Halldórs Þorláks Sigurðssonar hins vegar, „LóðarleigusamningsKálfastrandar 1, fnr. 293-9069“, dags. 25. janúar 2013, er felld úr gildi.2.málsliður 3. gr. samnings stefnanda Elínar Einarsdóttur annars vegar og stefnduBjargar Jónasdóttur og Halldórs Þorláks Sigurðssonar hins vegar,„Lóðarleigusamnings Kálfastrandar 1, fnr. 293-9069“, dags. 25. janúar 2013,skal vera svo: „Leiga greiðist árlega frá 16. mars 2012, fyrst 210.000 krónur,en skal árlega hækka í samræmi við hækkun byggingarvísitölu.“Aðöðru leyti eru stefndu sýkn af kröfum stefnenda, Elínar Einarsdóttur og db.Hólmfríðar G. Stefánsdóttur.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 70/2017	Líkamstjón Skaðabætur Árslaun	A höfðaði mál á hendur V hf. og Í ehf. til heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir árið 2011. Laut deila aðila að því hvort árslaun A samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skyldu við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr., sbr. 3. mgr., greinarinnar, og þannig miðuð við lágmarkslaun, eða hvort beita ætti undantekningarreglu 2. mgr. og miða árslaun A við meðaltekjur verkafólks. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga væri fullnægt til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði væru í meginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hefðu verið fyrir hendi hjá A að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðaði, eða hvort tveggja. Hins vegar að ætla mætti að annar mælikvarði væri réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Var talið að atvinnuþátttaka A fyrir slysið og eftir að óvinnufærni hans lauk og launatekjur hans, að því leyti sem upplýst var um þær í málinu, renndu ekki stoðum undir að meðallaun verkafólks væru réttari mælikvarði á framtíðartekjur A en lágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiddu af meginreglu 1. mgr. greinarinnar. Væru því ekki uppfyllt bæði skilyrði, sem þyrfti til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Voru V hf. og Í ehf. því sýknaðir af kröfu A.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson og SímonSigvaldason dómstjóri.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 31. janúar 2017. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt.IÁgreiningsefni málsins hér fyrir dómi lúta að uppgjöri skaðabóta fyrirvaranlega örorku stefnda, vegna afleiðinga umferðarslyss sem hann varð fyrir 7.september 2011. Einungis er deilt um hvort árslaun stefnda samkvæmt 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli við útreikning skaðabóta ákvörðuð á grundvellimeginreglu 1. mgr., sbr. hér 3. mgr., greinarinnar, eða hvort beita skuliundantekningarreglu 2. mgr. á þann hátt sem felst í niðurstöðu hins áfrýjaðadóms. Beiting meginreglunnar felur í sér að miða beri árslaun stefnda viðlágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr., en hann hefur fengið uppgjör skaðabótavegna slyssins á þeim grundvelli. Niðurstaða héraðsdóms felur í sér að viðuppgjör bóta til hans fyrir varanlega örorku vegna slyssins skuli árslaunákvörðuð samkvæmt 2. mgr. 7. gr. og talin vera jöfn meðaltekjum verkafólks.Stefndi er fæddur á árinu 1984. Að loknu grunnskólanámi var hann samkvæmtgögnum málsins við nám í húsasmíði við […], en lauk því námi ekki. Hann hófatvinnuþátttöku í litlum mæli á árinu 2000 og hafði einnig launatekjur á síðarihluta ársins 2001. Hann hafði einnig launatekjur á árunum 2002 og 2003, semnámu bæði árin tæpum þriðjungi af meðaltekjum verkafólks og tæplega helmingi aflágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. eins og þau voru á þeim árum. Á árinu2004, þegar stefndi var 20 ára, hafði hann ekki launatekjur í janúar og hlutafebrúar, en fékk þær aðra mánuði ársins. Samtals námu laun hans það ár rúmlegahelmingi af meðallaunum verkafólks og voru nokkru hærri en lágmarkslaun.Stefndi var í launuðum störfum allt árið 2005 og voru launatekjur hans það ár hærrien meðallaun verkafólks og um tvöfalt hærri en lágmarkslaun. Hið sama á við aðöllu leyti um árið 2007. Á árinu 2006 var stefndi samkvæmt gögnum málsins ekkií launuðum störfum síðustu fjóra mánuði ársins. Heildarlaun hans það ár voru umþriðjungi lægri en meðallaun verkafólks, en hærri en lágmarkslaun. Samkvæmtstaðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra vann stefndi einungis launuð störf á fyrrihluta árs 2008 og námu heildarlaun hans fyrir þá vinnu um helmingi af meðallaunumverkafólks það árið, en voru þó ívið hærri en lágmarkslaun. Stefndi þáðiatvinnuleysisbætur frá árslokum 2008 og allt árið 2009, 2010 og 2011, en hannvarð sem fyrr segir fyrir slysi því sem ágreiningur málsaðila reis af 7.september 2011. Tímabundinni óvinnufærni hans vegna afleiðinga slyssins lauksamkvæmt mati dómkvaddra manna 7. janúar 2012. Hann þáði atvinnuleysisbæturallt árið 2012 og um mitt það ár jafnframt styrk frá velferðarsviðiReykjavíkur. Hann þáði greiðslur þaðan allt árið 2013 og 2014, en hóf afturstörf á vinnumarkaði í ársbyrjun 2015. Heildarárslaun hans fyrir það ár voruverulega lægri en meðallaun verkafólks, en um 30% hærri en lágmarkslaunsamkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.IIVið ákvörðun árslauna samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalagaber að leggja til grundvallar meðalatvinnutekjur stefnda að meðtöldu framlagivinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjónvarð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til batahvarfa. Samkvæmt þessu átti aðnota sem grundvöll við ákvörðun árslauna stefnda atvinnutekjur hans árin 2008,2009 og 2010. Á þessu tímabili aflaði stefndi einungis launatekna, svo sannaðsé, á fyrri hluta árs 2008. Þessi grundvöllur er því ekki tækur þar semlágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna leiða til hærri árslauna.Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir því að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga til þess að ákveða árslaun sérstaklega. Þau skilyrði eru ímeginatriðum tvenns konar. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður hafi veriðfyrir hendi hjá stefnda að því er atvinnuþátttöku eða atvinnutekjur varðar eðahvort tveggja. Hins vegar að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari álíklegar framtíðartekjur hans. Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega gerðgrein fyrir því að stefndi hafi lokið hluta náms í húsasmíði og aflað sérýmissa réttinda sem kunni að nýtast honum í starfi í framtíðinni og líklegaveita honum færi á hærri tekjum en ella. Þar er jafnframt gerð grein fyrir þvíað stefndi hafi fyrst og fremst unnið við húsasmíði. Verður staðfest súniðurstaða héraðsdóms að þau efnahagsáföll sem urðu haustið 2008 og atvinnuleysieinkum í byggingariðnaði í kjölfar þeirra hafi leitt til sérstakra aðstæðna ávinnumarkaði ekki síst árin 2009 og 2010. Voru því óvenjulegar aðstæður fyrirhendi í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Við mat á því hvort skilyrðinuum að önnur laun en lágmarkslaun séu réttari mælikvarði á líklegarframtíðartekjur stefnda verður fyrst og fremst að líta til atvinnuþátttöku hansog launatekna fram á mitt ár 2008. Jafnframt verður í ljósi takmarkaðravaranlegra afleiðinga slyssins fyrir stefnda, en varanleg örorka hans var metin10% og varanlegur miski 8 stig, einnig að taka tillit til atvinnuþátttöku hansog launatekna eftir slysið 7. september 2011. Eins og rakið hefur verið vorulaunatekjur stefnda hærri en meðallaun verkafólks á árunum 2005 og 2007, enverulega lægri 2004, 2006 og 2008. Það leiddi ekki síst af stopulli atvinnuþátttökuhans. Eftir slysið vann hann, samkvæmt því sem leggja verður til grundvallar ímálinu, ekkert frá því að tímabili óvinnufærni lauk 7. janúar 2012 og þar til íbyrjun janúar 2015 eða um þriggja ára skeið. Hann var á vinnumarkaði árið 2015og fyrstu þrjá mánuði ársins 2016, en gögn um atvinnuþátttöku hans eftir þaðhafa ekki verið lögð fram í málinu. Samanlagðar launatekjur stefnda árið 2015voru mun hærri en lágmarkslaun en verulega lægri en meðallaun verkafólks.Atvinnuþátttaka stefnda fyrir slysið og eftir 7. janúar 2012 og launatekjurhans, að því leyti sem upplýst er um þær í málinu, renna ekki stoðum undir aðmeðallaun verkafólks séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans enlágmarkslaun þau, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og leiðaaf meginreglunni í 1. mgr. greinarinnar. Eru því ekki uppfyllt bæði skilyrði,sem þarf til að beita undantekningareglu 2. mgr. 7. gr. laganna. Samkvæmt öllu framansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfu stefnda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og Íllgil ehf., erusýknuð af kröfu stefnda, A.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað þar fyrir dómi erstaðfest.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, OddgeirsEinarssonar, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2016. Málþetta, sem var dómtekið 3. október sl., var höfðað 15. janúar 2016. Stefnandier A, […]. Stefndueru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík og Íllgil ehf., […]. Stefnandikrefst þess að aðallega aðstefndu verði dæmdir óskipt til að greiða honum 8.761.448 krónur að viðbættum4,5% vöxtum, skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 7. janúar 2012 til 7.september 2014 og dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð 3.867.386 krónur þann 27. febrúar 2015. Til vara er þess krafist að stefnduverði dæmdir óskipt til að greiða stefnanda 7.272.115 krónur að viðbættum 4,5%vöxtum, skv. 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 7. janúar 2012 til 7. september 2014og dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeimdegi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 3.867.386krónur þann 27. febrúar 2015. Þákrefst stefnandi í báðum tilvikum málskostnaðar,ásamt virðisaukaskatti, óskipt úr hendi stefndu eins og mál þetta værieigi gjafsóknarmál. Stefndukrefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. I Stefnandilenti í umferðarslysi þann 7. september 2011 er ekið var aftan á bifreiðina, […],sem hann ók, á […]. Eigandi bifreiðarinnar […], sem ók aftan á, var stefndiÍllgil ehf. Stefnandi hlaut af þessu skaða m.a. á höfði, baki og hálsi. StefndiVátryggingafélag Íslands hf. hafnaði, með bréfi dags. 6. október 2011,bótaskyldu vegna slyssins á þeim grundvelli að orsakatengsl milli slyssins ogáverka stefnanda væru ósönnuð. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefndu, nr.E-4475/2013, til viðurkenningar á bótaskyldu, sem þingfest var í HéraðsdómiReykjavíkur 7. nóvember 2013. Undir rekstri málsins öfluðu báðir aðilarmatsgerða dómkvaddra matsmanna. Var þar komist að þeirri niðurstöðu aðorsakatengsl væru milli slyss stefnanda og einkenna hans og var varanlegurmiski hans metinn 8 stig og varanleg örorka 10%. Varð sátt með aðilum umbótaskyldu í málinu. Ágreiningur varð hins vegar með aðilum um viðmiðunarlaunvið útreikning á bótum fyrir varanlega örorku. Stefndi taldi að miða bæri viðlágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en stefnandi aðbeita ætti 2. mgr. 7. gr. laganna og meta árslaun sérstaklega. Gert var upp viðstefnanda 27. febrúar 2015 miðað við lágmarkslaunaviðmið. Stefnandi gerðifyrirvara við þá niðurstöðu við uppgjörið. II Stefnandireisir kröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni við slysið 7.september 2011 sem stefndi Íllgil ehf. beri skaðabótaábyrgð á sem eigandibifreiðarinnar […], samkvæmt 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 90. gr.,umferðarlaga nr. 50/1987. Bifreiðin hafi verið tryggð með lögbundinniábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. sem málið beinistað skv. 97. gr. umferðarlaga. Stefndu hafi viðurkennt bótaskyldu vegna slyssinsog greitt stefnanda bætur sem hann hafi tekið við með fyrirvara umviðmiðunarlaun. Ágreiningur málsins lúti því eingöngu að fjárhæð bóta fyrirvaranlega örorku stefnanda, nánar tiltekið hvaða viðmið eigi að nota viðútreikning þeirra bóta. Stefnandibyggi á því að við útreikning bótanna skuli beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 sem kveði á um að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegaraðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur tjónþola heldur en árslaun skv. 1. mgr. 7. gr. laganna. Um leiðtelji stefnandi ljóst að lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laganna sé ekki réttmættviðmið í þessu tilviki enda endurspegli það ekki rauntjón stefnanda tilframtíðar. Lögðhafi verið fram skattframtöl og staðgreiðsluskrár stefnanda sem sýnimeðalatvinnutekjur hans þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysið, þ.e.almanaksárin 2008, 2009 og 2010. Á þessum tíma hafi stefnandi verið íbyggingarvinnu hjá tveimur fyrirtækjum mestan hluta ársins 2008. Hluta ársins2008 og allt árið 2009 og árið 2010 hafi hann hins vegar verið atvinnulaus.Stefnandi telji að atvinnuleysi hans hafi verið óvenjulegar aðstæður ískilningi 2. mgr. 7. skaðabótalaga. Tímabundið atvinnuleysi hans á árunum eftirefnahagshrunið á Íslandi megi rekja til þeirra óvenjulegu aðstæðna sem hafiskapast í kjölfar hrunsins. Þessar aðstæður hafi falið í sér óvenjulegt ogverulegt bakslag í íslensku efnahagslífi með auknu almennu atvinnuleysi og ekkisíst algjöri hruni á sviði byggingariðnaðar þar sem stefnandi hafi fyrst ogfremst starfað. Stefnanda hafi því verið óhægt um vik að fá vinnu á þessutímabili. Ekkertbendi til annars en að atvinnutekjur stefnanda á árinu 2008 gefi raunhæfa myndaf ætluðum framtíðartekjum hans. Til þess sé einnig að líta að allt árið 2015og til þessa dags hafi stefnandi stundað byggingarvinnu áþekka þeirri sem hannhafi stundað árið 2008. Ekki sé hægt að ganga út frá því að stefnandi verðiatvinnulaus um aldur og ævi eins og hann hafi verið á árunum eftir hrun. Þaðtelji stefnandi ófyrirsynju og ósanngjarnt í sinn garð, enda hafi hannsannarlega atvinnusögu og hafi nýlega sýnt fram á að hann vilji og geti starfaðá vinnumarkaði eftir því sem atvinnutækifæri bjóðist og starfsorka hans leyfi.Aðstæður þær sem hann hafi verið í á viðmiðunartímabilinu 2008 til 2010, þegarhann hafi um langt skeið verið atvinnulaus hafi því sannarlega veriðóvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnanditelji að túlka beri 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga rúmt í samræmi viðdómaframkvæmd og álit fræðimanna og að ganga megi langt í að áætla þær tekjursem tjónþoli hefði haft í framtíðinni ef launatekjur síðustu ára fyrir slys eruekki viðmiðunarhæfar. Ekki verði annað ráðið en að það hafi verið viljilöggjafans með breytingunni sem gerð hafi verið á skaðabótalögum með lögum nr.37/1999. Í greinargerð frumvarps þess er orðið hafi að lögum nr. 37/1999 segi íathugasemdum með 6. gr.: „Þá er gerð tillaga um að 2. mgr. 7. gr. verði rýmkuðþannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjútekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt.“ Stefnandi teljiþví ljóst að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 7. gr. laganna og að annarmælikvarði en meðalvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysiðteljist réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Aðalkrafastefnanda lútið að því að miðað sé við uppreiknuð laun hans árið 2008.Stefnandi hafi sannarlega verið í byggingarvinnu það ár, sem sé áþekk þeirrivinnu sem hann hafi síðar stundað. Tekjur hans á meðan hann hafi verið í vinnuárið 2008 gefi því eins rétta mynd og hægt sé að fá af framtíðartekjum hans.Beri því að nota þær til viðmiðunar við útreikning tjónsins, sbr. 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi verið í vinnu í sex mánuði af tólf árið 2008.Heildartekjur hans hafi verið 2.402.356 krónur. Sé sú fjárhæð uppreiknuð á tólfmánuði nemi hún 4.804.712 krónum sem reiknist þannig: 2.402.356 krónur(heildarlaun 2008) / 6 (mánuðir sem stefnandi hafi unnið) x 12 (heildarfjöldimánaða í ári) = 4.804.712 krónur. Meðaltalslaunavísitala ársins 2008 hafi verið345,0 og launavísitala á stöðugleikapunkti hafi verið 418,2. Þegar launin séuuppreiknuð miðað við launavísitölu og 8% mótframlagi í lífeyrissjóð bætt viðnemi fjárhæðin 6.290.078 krónum. Með tilliti til margföldunarstuðuls ogörorkustigs stefnanda reiknist krafan þannig: 6.290.077 krónur (árslaun) x13,92900 (stuðull) x 10% (örorkustig) = 8.761.448 krónur. Til frádráttarheildarkröfunni og vöxtum komi innborgun stefnda að fjárhæð 3.867.386 krónurþann 27. febrúar 2015. Varakrafastefnanda miðist við meðallaun verkamanna á árinu 2010, árið fyrir slysið, viðútreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Ef frá er talin framangreind viðmiðunvið uppreiknaðar tekjur stefnanda árið 2008, telji stefnandi að meðallaunverkamanna á árinu 2010 gefi réttasta mynd af líklegum framtíðartekjum hans,sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Í ljósi þess að stefnandi hafi sögu umatvinnuþátttöku í byggingariðnaði í hvert sinn sem honum hafi verið það kleiftfyrir slysið og jafnframt eftir slysið, telji hann eðlilegt og raunhæft að miðavið meðaltekjur verkamanna við mat á líklegum framtíðartekjum. Samkvæmtupplýsingum frá Hagstofu Íslands hafi meðallaun verkamanna á árinu 2010 veriðað fjárhæð 4.344.000 krónur (362.000 x 12 = 4.344.000). Þegar tekið sé tillittil verðbreytinga og 8% mótframlags í lífeyrissjóð, séu viðmiðunarlaun5.220.845 krónur sem reiknist þannig: 4.344.000 krónur (meðallaun verkamanna2010) x 1,08 (8% mótframlag í lífeyrissjóð) x 418,2 (launavísitala ástöðugleikapunkti) / 375,8 (meðaltalslaunavísitala 2010) = 5.220.845 krónur.Með tilliti til margföldunarstuðuls og örorkustigs stefnanda reiknist krafanþannig: 5.220.845 krónur (árslaun) x 13,92900 (stuðull) x 10% (örorkustig) =7.272.115 krónur. Til frádráttar komi svo innborgun stefnda. Krafaum vexti miðist við 7. janúar 2012 sem sé upphafsdagur metinnar örorku(stöðugleikapunktur), sbr. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Dráttarvaxtakrafamiðist við 7. september 2014 en þá hafi mánuður verið liðinn frá því aðmatsgerð hafi legið fyrir sem hafi staðfest varanlegt tjón stefnanda, sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001. III Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að ekki séu uppfyllt skilyrði fyrir beitingu 2.mgr. 7. gr. skaðabótalaga um að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendisíðustu þrjú almanaksárin fyrir slysdag og stefnandi hafi ekki sýnt fram áannan réttari mælikvarða á líklegar framtíðartekjur sínar. Viðuppgjör skaðabóta vegna varanlegs líkamstjóns sé leitast við að bæta tjónþolaþær tekjur sem líkur séu á að hann verði af vegna örorku sinnar.Líkindaútreikningur sem þessi sé ýmsum annmörkum háður en til þess að koma íveg fyrir að meta þurfi tjónið með flóknum útreikningum í hverju tilviki fyrirsig hafi verið settar fram staðlaðar reglur um hann með skaðabótalögum.Meginregla íslensks skaðabótaréttar varðandi laun sem miða skuli við aðtjónþoli hafi í framtíðinni sé að finna í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.Samkvæmt henni skuli árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. lagannateljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtöldu framlagi vinnuveitandatil lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð,leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorkumiðast við. Í 3. mgr. 7. gr. komi þó fram að þrátt fyrir þetta skuli aldreimiða við lægri fjarhæðir en settar séu fram í töflu í greininni. Gert hafiverið upp við stefnanda miðað við þessar fjárhæðir. Krafastefnanda byggist á undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þar komifram að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrirhendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjurtjónþola. Gæta þurfi varúðar við beitingu undantekningarreglna. Þeim skulieinungis beitt þegar ljóst sé að lagaskilyrði séu til þess. Sönnunarbyrði um aðskilyrðum þessarar greinar sé fullnægt hvíli alfarið á stefnanda. Skilyrðifyrir beitingu 2. mgr. 7. gr. séu tvö. Annars vegar þurfi óvenjulegar aðstæðurað hafa leitt til þess að ekki gefist rétt mynd af líklegum framtíðartekjumtjónþola við beitingu 1. mgr. 7. gr. Hins vegar þurfi að vera til annað ogbetra viðmið sem gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola. Stefnandihafi verið 27 ára á slysdegi og hafi ekki aflað sér sérstakra starfsréttindaannarra en meiraprófs og hafi ekki haslað sér völl á tilteknu sviði atvinnulífsfremur en öðru. Þau gögn sem liggi fyrir um atvinnuþátttöku hans bendi til þessað hún hafi verið stopul. Stefnandi hafi verið greindur með ofvirkni ogathyglisbrest, auk þess sem hann hafi lengi átt við þunglyndi, kvíða ogáfengis- og vímuefnavandamál að stríða. Stefnandibyggi á því að síðustu þrjú árin fyrir slysið hafi verið óvenjuleg sökumefnahagshrunsins í september 2008. Engin gögn í málinu staðfesti að stefnandihefði getað nýtt vinnugetu sína með öðrum hætti fyrir þann tíma en eftir þanntíma og enn síður að hann hefði í raun gert það ef ekki hefði verið fyrirslysið. Þvert á móti komi skýrt fram í matsgerð sem stefnandi byggi á að afsjúkraskrá stefnanda að dæma hafi þunglyndi og eða kvíðaröskun helst ráðið þvíað hann hafi ekki komist í vinnu eða haldið vinnu. Ætla verði að þetta ástandhefði hrjáð stefnanda til framtíðar óháð slysinu enda séu umrædd einkenniótengd því. Stefnandi hafi í öllu falli hvorki lagt fram staðfestinguvinnuveitanda um að hann hafi misst vinnu sökum efnahagshrunsins né upplýsingarum tekjur vegna áranna frá því hann hóf störf á almennum markaði fram tilársins 2008. Þá sé óútskýrt hvers vegna hann hafi ekki stundað atvinnu í júníog júlí 2008. Stefnandi hafi því ekki sannað að nokkuð hafi verið óvenjulegtvið síðustu þrjú tekjuár fyrir slysið. Þvert á móti bendi gögn málsins til þessað ætla megi að þau gefi góða mynd af því sem búast hefði mátt við íframtíðinni. Það sé því eðlilegt að ætla að atvinnuþátttaka stefnanda hefðiáfram verið stopul líkt og fyrir slys. Aðalkrafastefnanda miði við þá sex mánuði sem hann hafi verið við vinnu árið 2008. Þettatímabil sé nokkuð löngu fyrir slys og á miklum uppgangs- og uppgripstíma ííslensku atvinnulífi. Það sé óraunhæft að miða framtíðartekjur viðframreiknaðar tekjur síðustu mánuði fyrir efnahagshrunið. Þá sé það svo stuttað engin leið sé að draga nákvæmar ályktanir um framtíðartekjur út frá því. Þámegi benda á að tekjur stefnanda fyrir ágústmánuð þetta ár séu næstum tvöfalthærri en hann virðist hafa aflað sér með vinnu aðra mánuði starfsævinnar. Þaðsé einnig ósannað að meðallaun verkamanna séu betri mælikvarði á líklegarframtíðartekjur stefnanda en tekjur hans sjálfs síðustu þrjú ár fyrir slys. Ífyrsta lagi nái ekki allt verkafólk meðalárslaunum verkamanna á starfsævinni ogekkert sérstakt bendi til þess að stefnandi hefði náð þeim launum hefði slysiðekki orðið. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á að meiri líkur en minni séu tilþess að hann hefði náð meðaltekjum verkamanna í framtíðinni. Þá séu meðaltekjurverkafólks og annarra starfstétta óhæfur viðmiðunargrundvöllur þegar í hluteigi tiltölulega ungir tjónþolar þar sem inn í margföldunarstuðul 1. mgr. 6.gr. skaðabótalaga sé reiknað sérstakt aldursálag fyrir tjónþola yngri en 30ára. Aldursálagið hækki eftir því sem tjónþoli sé yngri. Það valdi því aðuppreiknuð viðmiðunarlaun ungra einstaklinga sem njóti aldursálags verði í raunverulega hærri en ella. Þannig sé ótækt þegar mjög ungir tjónþolar eigi í hlutað leggja meðaltekjur verkafólks eða annarra starfstétta til grundvallar semviðmiðunarlaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku nema tekið sé tillittil þessa miðvægis og viðmiðunarlaunin lækkuð sem því svari. Lokstelji stefndi rétt, ef miða á við meðalatvinnutekjur starfstétta, að miða viðmeðalatvinnutekjur þriggja síðustu ára í takt við meginregluna í 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga, en ekki aðeins við síðasta árið fyrir slys. Þá beri aðsjálfsögðu að miða við meðallaun starfstéttarinnar óháð kyni en ekki eingönguvið meðallaun annars kynsins, enda væri það í andstöðu við meginreglu laga umjafnan rétt karla og kvenna, en næsta víst sé að sá launamunur sem stefnandireikni sér muni ekki haldast út starfsævi stefnanda. IV Stefnandilenti í umferðarslysi þann 7. september 2011. Bótaskylda er óumdeild en aðilagreinir á um viðmiðunarlaun við útreikning bóta fyrir varanlega örorku.Stefnandi byggir á því að við útreikning bóta skuli beita 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðalkrafa hans miðar við uppreiknuð laun hans árið2008 en varakrafa við meðaltekjur verkamanna árið 2010. Stefndi telur hinsvegar rétt að miða við lágmarkslaun, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, ensamkvæmt því hafi stefnandi fengið tjón sitt að fullu bætt. Samkvæmt1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skulu árslauntil ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku teljast vera meðalatvinnutekjurtjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustualmanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu tilþess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 2. mgr. skuluárslaun þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætlamá að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þá segirí 3. mgr. að þrátt fyrir ákvæði 1.-2. mgr. skuli ekki miða við lægri árslaun enþar eru tilgreind. Samkvæmt framangreindu eru tvöskilyrði fyrir því að ákvarða megi árslaun sérstaklega á grundvelli 2. mgr. 7.gr. Annars vegar þarf að vera um að ræða óvenjulegar aðstæður hjá tjónþola oghins vegar þarf að vera fyrir hendi annar réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans enlaun síðustu þriggja almanaksára. Stefnandivar 27 ára á slysdegi. Eftir grunnskólanám, sem hann lauk árið 2000, lagði hannstund á nám í húsasmíði í […] og lauk þar um 60-70 einingum til stúdentsprófs,en það mun vera ríflega helmingur námsins. Þá fór stefnandi á samning.Stefnandi hefur tekið meirapróf sem bílstjóri og hefur réttindi til þess að akaleigubifreiðum. Þá hefur hann réttindi til að stjórna krana ogvinnuvélaréttindi. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, B bæklunarskurðlæknis og Chrl., í málinu nr. E-4475/2013, kemur fram að stefnandi hafi lengst af unniðvið smíðar og um tíma ekið leigubifreið. Hann stefni á að komast í vinnu, og þáhelst við smíðar, og/eða í frekara nám. Stefnandi greindi frá því fyrir dóminumað hann hefði lokið verklega hluta námsins í húsasmíði en ekki bóklegahlutanum. Hann hefði starfað við byggingarstörf og leigubifreiðaakstur og nýtttil þess meirapróf sitt og vinnuvélaréttindi. Árin 2001 til 2007 hafi hannstundað byggingarvinnu og leigubifreiðaakstur. Eftir að missa starf sitt íbyggingariðnaði vegna samdráttar hafi hann ekið leigubifreið árin 2008 og 2009.Þá hafi hann starfað við að keyra út matarbakka í afleysingum árin 2009 og 2010en hann hafi verið í atvinnuleit á þessum tíma. Hann hafi ætlað sér að vinnavið störf tengd byggingariðnaði og jafnvel að læra meira á því sviði. Samkvæmtstaðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra var stefnandi við störf allt árið 2007 ogfram til maí 2008, auk ágústmánaðar það ár. Stefnandi hefur aftur haftlaunatekjur frá apríl 2015. Samkvæmt framangreindu hafði stefnandi veriðatvinnulaus í nokkurn tíma þegar slysið varð í september 2011. Alkunna er aðsérstakar aðstæður sköpuðust í byggingariðnaði á þessum tíma og lítið var umverkefni. Stefnandi var í föstu starfi fram til maímánaðar árið 2008 þegar hannmissti vinnuna. Þá hefur hann lagt fram gögn um að hann hafi ekið leigubifreiðí afleysingum árin 2008 og 2009. Með hliðsjón af framangreindu verður aðfallast á að um óvenjulegaraðstæður í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hafi verið að ræða. Þrátt fyrir takmarkaða menntunog starfsréttindi stefnanda hafði hann markað sér starfssvið í byggingariðnaðiþegar slysið varð og hafði stundað nám á því sviði þótt hann hafi ekki lokiðþví. Hann hafði starfað í nokkur ár við byggingarstörf, eins og sýnt hefurverið fram á með gögnum málsins, m.a. framlögðum matsgerðum úr málinu nr.E-4475/2013, og ætlaði sér að halda áfram á þeirri braut. Þá hefur hann afturhafið störf á sama sviði. Aðalkrafa stefnanda miðar við nokkra mánuði á árinu2008, á tímabili þar sem aðstæður voru nokkuð óvenjulegar í byggingariðnaði.Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að raunhæft sé að miða líklegarframtíðartekjur við þau tímabil. Að öllu framangreindu virtu verður að teljaréttast að miða líklegar framtíðartekjur stefnanda við meðallaun verkafólkseins og varakrafa stefnanda lýtur að. Þó þykja rök ekki standa til þess aðgreina á milli kynja í því sambandi. Að teknu tilliti til þess verður fallist ákröfu stefnanda að fjárhæð 6.870.341 króna, með vöxtum eins og í dómsorði greinir, en stefnandihefur lagt fyrir dóminn útreikning kröfunnar og hefur honum ekki verið andmælt. Stefnandihefur gjafsókn í máli þessu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 15. júní2015. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu verður stefndu, með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, gert að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð1.043.460 krónur sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 1.043.460 krónur, greiðist úrríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndu,Vátryggingafélag Íslands hf. og Íllgil ehf., greiði óskipt stefnanda, A,6.870.341 krónu ásamt 4,5% vöxtum frá 7. janúar 2012 til 7. september 2014 og dráttarvöxtum,skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 3.867.386 krónur þann27. febrúar 2015. Stefndugreiði óskipt 1.043.460 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.043.460krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 21/2007	Brot gegn valdstjórninni	X voru gefin að sök brot gegn 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa gert lögreglumanni tálmanir í að gegna skyldustarfi sínu á þann hátt að loka hliði á kartöfluakri með streng og leggja fyrir hliðið og jafnframt að hafa á sama akri ýtt við öðrum lögreglumanni þar sem hann var við skyldustörf að reyna að hafa tal af ökumanni dráttarvélar og þvingað hann upp að vélinni. Ekki var talin komin fram lögfull sönnun þess að X hefði gerst sekur um það sem honum var gefið að sök. Var hann því, með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sýknaður af sakargiftum.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. desember 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verðiómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar málsmeðferðar, en til vara krefst hann sýknu. I. Krafa ákærða um ómerkingu er aðallega reist á því að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kröfunnar var hvorki getið í bréflegri tilkynningu ákærða til ríkissaksóknara um áfrýjun málsins né í greinargerð hans fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 151. gr. og a. lið 2. mgr. 155. gr. laga nr. 19/1991, þrátt fyrir að þá lægi fyrir að einn dómari hafi dæmt málið. Er krafan því of seint fram komin og verður ekki tekin afstaða til hennar. II. Í lýsingu héraðsdóms á málsatvikum kemur fram að B lögreglumaður, sem var við vegaeftirlit, hafi hitt ökumann tiltekinnar bifreiðar þar sem hann var kominn upp í dráttarvél inni á kartöfluakri. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki séð að upplýst hafi verið hver var ökumaðurinn bifreiðarinnar greint sinn. Einnig er fullyrt að ákærði hafi verið að strengja eins strengs girðingu fyrir opið á hliði þegar lögreglumaðurinn A kom þar að á lögreglubifreið svo og að ákærði hafi neitað að opna hliðið, þrátt fyrir ítrekaða beiðni A. Jafnframt hafi ákærði lagt bifreið sinni þannig fyrir hliðið að ómögulegt hafi verið að opna það og aka lögreglubifreiðinni inn á akurinn. Þessi atriði eru umdeild í málinu. Að öðru leyti er atvikum rétt lýst í héraðsdómi. Þá er framburði ákærða og vitna þar rétt lýst. Í 1. lið ákæru er ákærða gefið að sök brot gegn 2. mgr. 106 gr. almennra hegningarlaga 19/1940 með því að hafa „gert lögreglumanninum A tálmanir í að gegna skyldustarfi sínu er ákærði lokaði hliði að akrinum með streng og lagði bifreið fyrir hliðið er lögreglumaðurinn hugðist aka lögreglubifreið inn á akurinn til að aðstoða lögreglumanninn B við skyldustörf er tengdust ætluðum umferðarlagabrotum sonar ákærða.“ Vitnið A bar í skýrslu hjá lögreglu og fyrir dómi að þegar hann hafi komið að umræddu hliði hafi ákærði verið að loka því með vír. A hafi óskað eftir að aka inn á akurinn til aðstoðar félaga sínum, en því hafi ákærði neitað. Hann hafi þá ítrekað beiðni sína, en ákærði ekki orðið við henni heldur lagt bifreið sinni þvert fyrir hliðið. Kvaðst A þá hafa lagt af stað fótgangandi til starfsfélaga síns. Ákærði hefur neitað sakargiftum. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst hann hafa verið að taka strenginn úr 12 metra breiðu hliðinu þegar A bar að garði. Hann sagðist ekki vita hver hafi sett strenginn síðast fyrir hliðið. Það væri vinnuregla að sá sem síðast færi um hliðið lokaði því. Strengurinn hafi verið með krækju og því hefði lögreglumaðurinn auðveldlega getað tekið hann frá og hann hafi ekki bannað honum það. Kvaðst ákærði hafa lagt lítilli bifreið sinni við hliðið og hún ekki getað hindrað akstur lögreglumannsins inn á akurinn. Óumdeilt er að ákærði ók bifreið sinni á brott þegar A lagði af stað fótgangandi inn á akurinn. Ekki er fram komið að ákærði hafi lagt bifreið sinni fyrir hliðið þannig að lögreglubifreiðin hafi ekki getað komist inn á akurinn. Engin vitni voru heldur að þessum samskiptum ákærða og A. Gegn neitun ákærða og með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 telst því ósannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum lið ákæru. Verður hann því sýknaður af þessum sakargiftum. III. Í 2. lið ákæru er ákærða gefið að sök brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa „ýtt við lögreglumanninum C þar sem hann var við skyldustörf að reyna að hafa tal af ökumanni dráttarvélar og þvingað hann upp að dráttarvélinni.“ Vitnið C sagði við rannsókn málsins að ákærði hafi sett öxlina í sig, gripið í bretti umræddrar dráttarvélar og ýtt við sér þannig að hann hafi „hálfpartinn“ klemmst milli ákærða og vélarinnar. Fyrir dómi bar hann að hann hafi staðið fyrir aftan fremra hjól dráttarvélarinnar þegar ákærði hafi „keyrt utan í síðuna“ á sér, skellt sér utan í vélina og þröngvað upp að henni. Vitnið A bar hjá lögreglu að C hafi stokkið upp á vélina og þá hafi ákærði rifið aftan í C og togað hann niður af vélinni. Fyrir dómi sagði vitnið að ákærði hafi komið aftan að C og rifið eða togað í hann og þeir lögreglumennirnir í framhaldi af því tekið ákærða tökum, en ákærði hafi hangið í frambrettinu á dráttarvélinni. Í lögregluskýrslu þriðja lögreglumannsins, B, er eftir honum haft að ákærði hafi stokkið til og rifið í C þar sem hann stóð á dráttarvélinni. Fyrir dómi dró hann þennan framburð til baka og kvaðst ekki hafa séð þetta, hann hafi komið að dráttarvélinni þegar þrír lögreglumenn voru að yfirbuga ákærða. D lögregluvarðstjóri kvaðst fyrir dómi hafa staðið uppi á bretti dráttarvélarinnar í því skyni að hafa afskipti af ökumanni hennar þegar hann varð þess var að ákærði hélt sér í handföng stýrishússins. Hann hafi snúið baki í ákærða og ekki séð hvað fram fór. Ákærði hafi verið að skipta sér af störfum lögreglu og hann hafi í framhaldinu verið handtekinn. Ákærði hefur neitað sakargiftum. Hann heldur því fram að hann hafi farið að dráttarvélinni til að kanna hvort hún væri í lagi og koma í veg fyrir að kartöflur hryndu af henni. Kveðst hann hvorki hafa ýtt við C né stuggað við honum á annan hátt. Af framburði lögreglumannanna fimm sem komu á vettvang er ljóst að ákærði truflaði störf lögreglumannanna á vettvangi. Ákæruefni þessa liðar ákæru lýtur hins vegar að því að hann hafi ýtt við lögreglumanninum C við skyldustörf og þröngvað honum upp að dráttarvélinni, eins og nánar hefur verið lýst. Framburður lögreglumannanna sem rakinn hefur verið hér að framan er misvísandi um atvik eftir að ákærði kom að dráttarvélinni og einn þeirra þriggja dró framburð sinn til baka við yfirheyrslu fyrir dómi án þess að gefa skýringu á því hverju það sætti. Öðrum gögnum eða framburði vitna er ekki til að dreifa sem styðja fyrrnefndan framburð C. Þegar til þessa er litið er ekki komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er að sök gefin í þessum lið ákæru og verður hann því með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 sýknaður af henni. Eftir þessum málsúrslitum ber að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti allt eins og nánar greinir í dómsorði. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málsvarnarlaunum. Dómsorð: Ákærði X er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Þormóðs Skorra Steingrímssonar héraðsdómslögmanns, 306.086 krónur, og skipaðs verjanda hans í Hæstarétti, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 16. júní 2006, á hendur X [kennitala] [heimilisfang], „fyrir brot gegn valdstjórninni þriðjudaginn 27. september 2005, um hádegisbil, á kartöfluakri við [...] í Rangárvallasýslu: 1. Með því að hafa gert lögreglumanninum A tálmanir í að gegna skyldustarfi sínu er ákærði lokaði hliði að akrinum með streng og lagði bifreið fyrir hliðið er lögreglumaðurinn hugðist aka lögreglubifreið inn á akurinn til að aðstoða lögreglumanninn B við skyldustörf er tengdust ætluðum umferðarlagabrotum sonar ákærða. Telur ákæruvaldið brot ákærða varða við 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Með því að hafa ýtt við lögreglumanninum C þar sem hann var við skyldustörf að reyna að hafa tal af ökumanni dráttarvélar og þvingað hann upp að dráttarvélinni. Telur ákæruvaldið brot þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Aðalmeðferð fór fram 6. nóvember 2006 og var málið dómtekið sama dag. Ákærði krafðist sýknu auk þess sem verjandi ákærða krafðist málskostnaðar. Málsatvik: Upphaf máls þessa er að lögreglan á Hvolsvelli var við hefðbundið umferðareftirlit þann 27. september 2005 í námunda við [...]. Við eftirlitið varð lögreglumaðurinn vitni að umferðarlagabroti ökumanns bifreiðarinnar [...] og veitti bifreiðinni því eftirför. Lögreglumaðurinn sá hvar bifreiðinni var lagt inni á kartöfluakri við þjóðveg 1 og fór á eftir honum þangað. Hitti hann ökumann bifreiðarinnar þar sem hann var kominn upp í dráttarvél. Lögreglumaðurinn bað meintan ökumann ítrekað að koma og ræða við sig, þar sem hann þurfti að fá hjá honum persónuupplýsingar, en ökumaðurinn neitaði. Fór svo að lögreglumaðurinn, B, hafði samband við A, varðstjóra hjá lögreglunni á Hvolsvelli, og óskaði eftir aðstoð. Þegar A kom á lögreglubifreið að [...], sá hann fyrri lögreglubifreiðina inni á kartöfluakrinum og ætlaði að aka þangað sjálfur. Þá stóð ákærði við hliðið inn á akurinn og var að strengja eins strengs girðingu fyrir hliðopið. A bað ákærða að opna fyrir sig hliðið en ákærði neitaði og sagði A ekkert erindi eiga inn á akurinn. Sagðist A vera kominn til að aðstoða fyrri lögreglumann við skyldustörf en ákærði áréttaði við hann að hann hefði enga heimild til að fara inn á einkalóð. Þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir lögreglumannsins neitaði ákærði að opna hliðið og lagði bifreið sinni þannig fyrir hliðið að ómögulegt var að opna það og aka lögreglubifreiðinni inn á akurinn. Lagði A því bifreið sinni fyrir utan hliðið og fór fótgangandi inn á akurinn til að aðstoða við rannsókn upphaflega málsins. Í beinu framhaldi ók ákærði hratt fram hjá A inn í kartöflugarðinn þar sem tvær dráttarvélar voru staðsettar, önnur dró vagn með kartöflusekkjum en hin hafði í drætti upptökuvél með stórum færibandsrana sem dældi kartöflum í sekki á vagn hinnar vélarinnar. Ákváðu lögreglumennirnir að bíða eftir að ökumaður [...] kæmi til baka en hann ók dráttarvél í aðliggjandi kartöflugarði. Dráttarvélin hefði átt að koma upp garðinn og ætluðu þeir þá að ná sambandi við ökumanninn. Á meðan þeir biðu sáu þeir að rauðri Nissan-bifreið var ekið inn á kartöfluakurinn að bifreið ákærða þar sem karlmaður steig út úr Nissan-bifreiðinni og var bifreiðinni síðan ekið til baka út af akrinum að [...]. Sá A að þrír karlmenn voru komnir í bifreið ákærða auk hans. Í framhaldi ákvað A að hafa samband við lögregluna á Selfossi og óska eftir liðsauka. Mat A aðstæður þannig að vegna öryggis þeirra sjálfra væri nauðsynlegt að fá frekari aðstoð. Ákvað lögreglan að reyna ekki að aka inn á akurinn, þar sem ökumaður [...] var að vinna, þar sem þeir voru eingöngu á fólksbifreið en þeir töldu auk þess að akstur þeirra myndi skemma uppskeruna. Á meðan þeir biðu eftir að ökumaður [...] kæmi til baka, og eftir aðstoð frá Selfossi, fór ákærði ásamt vinnumönnum sínum aftur að vélunum tveimur sem höfðu staðið á akrinum og héldu áfram að taka upp kartöflur. Hafði þá sýslumaðurinn á Hvolsvelli símasamband við A og sagði að ákærði hefði hringt og sakað lögregluna um að vera með valdníðslu. Hefði ákærði sagt sýslumanni að hann gæti ekki misst þennan mann, sem lögreglan ætlaði að ná tali af, úr vinnu og hvort hann mætti ekki koma á lögreglustöðina um kvöldið. Var því hafnað af lögreglunni þar sem ekki var vitað hver hinn meinti ökumaður var og þá hvers vegna hann vildi ekki ræða við lögregluna en hann hefði ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglunnar. Þegar liðslauki barst frá Selfossi, sem voru tvær lögreglubifreiðar ásamt þremur lögreglumönnum, ítrekaði lögreglan við ákærða að þeir þyrftu að ná til ökumanns [...] þar sem þeir vissu ekki deili á honum. Ákærði benti þá í áttina að [...] og sagði: „Strákar, hliðið er þarna.“ Var enn ítrekað við ákærða að málið þyrfti ekki að taka langan tíma en nauðsynlegt væri að ná til ökumanns [...]. Írekaði ákærði enn hvar hliðið væri. Lögreglumennirnir sáu, þegar þarna var komið, að engu skynsamlegu sambandi yrði náð við ákærða þar sem hann var fastur á þeirri skoðun að lögreglan væri inni á svæðinu í heimildarleysi. Fóru lögreglumennirnir því frá bifreið ákærða að lögreglubifreið B sem fyrst kom á staðinn. Í framhaldi ók önnur dráttarvélin, sem var með kartöfluupptökuvélina með færibandsrananum, úr kartöflugarðinum áleiðis að garðinum þar sem ökumaður [...] var að vinna. Þegar vélin ók fram hjá lögreglubifreiðinni þar sem A stóð, setti ökumaður vélarinnar færibandsranann í gang þannig að töluvert magn af kartöflum hrundi yfir lögreglumanninn og lögreglubifreiðina. Kallaði A þá til hinna lögreglumannanna sem voru á staðnum og bað þá að stöðva vélina og ræða við ökumanninn, en þá stökk ákærði út úr bifreið sinni og á eftir lögreglumönnunum. Ákærði hefði verið mjög æstur og því hefðu þrír lögreglumenn tekið ákærða og sett hann í lögreglutök. Ákærði brautst um og reyndi að sleppa frá þeim þannig að lögreglumennirnir lögðu ákærða á jörðina og settu hann í handjárn. Í lögregluskýrslu B lögreglumanns kemur fram að lögreglan hefði sætt hótunum frá ákærða nánast allan tímann sem þeir voru á svæðinu. Ákærði hefði ítrekað sagt að hann hefði ekkert við lögregluna að tala og sífellt bent á hliðið, sagt að hann ætti landið og þeir væru þarna í óþökk ákærða. Framburður fyrir dómi: Ákærði kom fyrir dóminn. Ákærði sagði að hann hefði verið að vinna á akrinum um morguninn og allt í einu hefði lögreglubifreið verið komin inn á akurinn en í henni hefði verið einn lögreglumaður. Sagði ákærði að hann hefði ekki vitað hvert erindið væri og því hringt í sýslumanninn á Hvolsvelli sem hefði ekki vitað um hvað málið snerist. Sagði ákærði að hann hefði verið á leið út úr garðinum þegar önnur lögreglubifreið kom að hliðinu en ákærði hefði verið um það bil að taka strenginn úr hliðinu. Sagði hann að umrætt hlið inn á akurinn væri um 12 metra breitt og því um op að ræða frekar en hlið. Sagði ákærði að hann hefði ekki fengið upp úr lögreglumanni þeirrar bifreiðar hvert erindið væri, eingöngu væri um lögregluaðgerð að ræða. Ákærði sagðist hafa þekkt seinni lögreglumanninn en hann hefði ekki hindrað hann í að fara inn á akurinn. Ákærði sagðist hafa hætt við að opna hliðið inn á akurinn en lögreglumaðurinn hefði sjálfur getað opnað það ef hann ætlaði sér. Ákærði sagði að bilið inn á akurinn væri það breitt að ekkert mál hefði verið fyrir lögregluna að fara inn á akurinn. Ákærði sagðist ekki hafa lagt bifreið sinni svo að lögreglubifreiðin ætti ekki að hafa komist fram hjá og neitaði því að lögreglubifreiðin hefði þurft að aka út fyrir veg til að komast inn á akurinn, það hefði verið nægilegt pláss til að komast þangað. Ákærði sagði að lögreglumaðurinn hefði ekki sagt sér neitt um það í hvaða erindum lögreglan væri inni á svæðinu. Ákærði sagðist hafa farið á bifreið sinni aftur inn á akurinn og farið yfir til hinna vinnumannanna sem voru að störfum á akrinum og sagt þeim að hann vissi ekki hvað væri í gangi en allt væri að fyllast af lögreglumönnum. Sagðist ákærði hafa ráðfært sig við mennina tvo og þá hvað þeir ættu að gera næst en þeir hefðu ekki vitað í hvaða tilgangi lögreglan væri á staðnum. Þá hafi ákærði ákveðið að hringja í sýslumann aftur en þá hefðu þrír lögreglumenn verið að koma á svæðið til viðbótar. Sagði hann að sýslumaður hefði ekki getað svarað sér hvað um væri að ræða. Vinnumennirnir hefðu þá tekið þá ákvörðun að halda áfram vinnu á akrinum. Ákærði sagðist ekki hafa rætt neitt frekar við lögreglumennina og hann hefði ekkert haft við þá að tala. Ákærði sagðist aldrei hafa nálgast lögreglumennina eftir að hann kom aftur niður á akurinn en hann vissi ekkert hvað þeir voru að gera á svæðinu. Ákærði sagði að lögreglumennirnir hefðu aldrei tjáð sér í hvaða erindum þeir væru og hann hefði ekki vitað fyrr en eftir að allt var yfirstaðið í hvaða tilgangi lögreglan kom á vettvang. Aðspurður neitaði hann að hafa rætt um erindi lögreglunnar við starfsmenn sína þrátt fyrir að þeir segðu annað. Sagði ákærði að í framhaldi hefðu starfsmenn hans haldið áfram að vinna og þurft að aka efst upp í akurinn þar sem lögreglubifreiðin stóð. Þeir hefðu ekið nærri lögreglumönnunum og þar sem lögreglan hefði ekki gefið þeim nein sérstök merki um að stöðva þá hefðu þeir haldið akstri áfram og verið komnir svo nærri lögreglumönnunum að þeir hefðu þurft að hörfa því annars hefði skapast hætta. Ökumenn dráttarvélanna hefðu síðan ekið sitt hvoru megin við lögreglubifreiðina því það hefði verið svo þröngt fyrir þær að athafna sig á þeim stað. Þegar önnur upptökuvélin fór fram hjá lögreglubifreiðinni hefði einhver truflun orðið hjá ökumanni hennar með þeim afleiðingum að kartöflur hrundu yfir lögreglubifreiðina og lögreglumanninn. Í framhaldi hefðu að minnsta kosti þrír lögreglumenn hlaupið að dráttarvélinni en ökumaðurinn hefði samt haldið áfram akstri, hann hefði ekki heyrt í lögreglumönnunum. Sagði ákærði að hann hefði séð einn lögreglumann stíga upp á bretti á dráttarvélinni. Ákærði hefði þá farið út úr bifreið sinni til að kanna hvort einhver bilun hefði orðið í dráttarvélinni og til að ræða við ökumann vélarinnar. Það hefði verið ætlun sín að hamla gegn því að missa frekari kartöflur í jörðina. Sagði ákærði að einn lögreglumaður hefði staðið fyrir aftan lögreglumanninn sem var í tröppunni á dráttarvélinni en fleiri lögreglumenn hefðu verið þar fyrir aftan. Ákærði sagðist hafa ætlað að ná tali af ökumanninum, hann hefði nálgast dráttarvélina mjög rólega og af mikilli gát. Þarna hefði verið einhver aðgerð í gangi, fimm lögreglumenn og það vel búnir. Sagðist ákærði hafa komist upp að framdekki dráttarvélarinnar en hann hefði gætt þess að stugga ekki við lögreglumönnunum. Ákærði neitaði því að hafa komið að lögreglumanni upp við dráttarvélina, hann hafi verið tekinn hálstaki um leið og hann var kominn að framdekki vélarinnar. Ákærði sagðist aldrei hafa séð þann lögreglumann sem tók hann tökum, hann hefði aldrei séð andlitið á þeim manni. Ákærði sagði að sér hefði brugðið við og til að verjast falli hefði hann gripið í frambretti dráttarvélarinnar. Í framhaldi hefði hann verið handtekinn og handjárnaður. Ákærði sagði að skurður væri á milli akursins þar sem ofangreindur atburður átti sér stað og akursins þar sem ökumaður [...] var að vinna en það hafi verið sjónlína á milli þeirra, en um 70 metrar væru á milli þess staðar sem ökumaður [...] hefði byrjað að vinna á og þar sem lögreglumennirnir voru. Ákærði kannaðist ekki við að hafa haft á orði að hann mætti ekki missa ökumann [...] úr vinnu eða hafa lagt til að hann kæmi til lögreglunnar um kvöldið. B [kennitala], lögreglumaður kom fyrir dóminn. Sagði B að hann hefði farið inn á akurinn hjá ákærða í eftirför vegna umferðarlagabrots en sá aðili hefði farið inn á akurinn í beinu framhaldi af eftirförinni. B ók að bifreiðinni [...] en þá fór ökumaðurinn upp í dráttarvél. B sagðist hafa stöðvað ökumanninn og rætt við hann. Ökumaðurinn hefði spurt sig hvort hann væri einn sem og B sagðist vera og þá hefði ökumaðurinn sagt að hann hefði ekkert við hann að tala. Eftir nokkur orðaskipti hefði ökumaðurinn ekið á brott inn á kartöfluakurinn. B óskaði þá í framhaldi eftir aðstoð. Á meðan hann beið eftir aðstoð hefði ákærði komið að sér og bent sér á að hann væri inni á einkalandi og óskað eftir því að hann yfirgæfi staðinn. B sagði ákærða þá að það þyrfti að ná sambandi við ökumann [...] vegna umferðarlagabrots. Bsagðist hafa upplýst ákærða um að hann væri að bíða eftir aðstoð og þá hefði ákærði farið upp í bifreið sína og ekið hring fyrir framan sig og spólað og ekið upp að hliðinu inn á akurinn. B sagðist ekki hafa orðið vitni að því hvað gerðist upp við hliðið, A hefði komið gangandi að sér frá hliðinu. B sagði að þegar hann kom upphaflega að hliðinu inn á akurinn þá hefði hann ekið viðstöðulaust inn á akurinn, ekkert hlið hefði verið fyrir hliðopinu. B sagði A lögreglumann hafa tjáð sér að hann hefði verið hindraður í að fara inn á kartöfluakurinn. Í framhaldi hefði verið beðið um frekari aðstoð og þeir ekkert aðhafst á meðan. Ákærði hefði í millitíðinni stöðvað tvær dráttarvélar sem voru við vinnu á akrinum og tekið ökumenn þeirra upp í bifreiðina til sín. Sagði B að lögreglumennirnir sem komu til aðstoðar hefðu lagt bifreiðum sínum uppi á þjóðvegi. Sagði B að eftir að liðsaukinn barst frá Selfossi hefði dráttarvélunum með upptökuvélunum verið ekið upp að lögreglubifreiðinni sem var inni á akrinum og færibandið ræst svo að kartöflur hrundu yfir lögreglubifreiðina og lögreglumann sem var við bifreiðina. Í framhaldi reyndu lögreglumenn að stöðva dráttarvélina og í beinu framhaldi af því hefði ákærði komið að vélinni. B sagðist ekki hafa orðið vitni að því þegar ákærði var handtekinn. Hann hefði fyrst séð þegar lögreglan var að reyna að losa ákærða af dráttarvélinni. Ekki væri rétt sem kæmi fram í lögregluskýrslu að hann hefði séð ákærða rífa í C lögreglumann. Aðspurður um það hvers vegna framburður hans væri annar fyrir dómi en í lögregluskýrslu gat hann ekki útskýrt það frekar, en hann hefði ekki séð atburðinn sjálfan. A [kennitala], lögreglumaður kom fyrir dóminn. Sagði hann aðdragandann að atburði þessum vera þann að B lögreglumaður hefði haft samband við sig og óskað eftir aðstoð þar sem ökumaður [...] neitaði að ræða við sig. Þegar hann kom að kartöflugarðinum við [...] hefði ákærði staðið við hliðið og verið að loka því með vírstreng. A bað ákærða um að opna hliðið en ákærði neitaði. A sagðist hafa margbeðið ákærða um að opna en ákærði margneitað. Ákærði hefði verið á bifreið og þegar A hefði farið út úr lögreglubifreiðinni hefði ákærði farið upp í sína bifreið og lagt henni fyrir hliðið. A hefði þá ákveðið að ganga til lögreglumannsins sem þegar var inni á kartöfluakrinum en þangað hefðu verið um 200 metrar. Ákærði hefði þá farið inn í bifreið sína og ekið inn á akurinn um leið og A gekk inn á akurinn en A sagðist ekki hafa getað ekið fram hjá ákærða inn á svæðið þar sem ákærði hefði lagt sendibifreið sinni þversum fyrir hliðið. A sagðist hafa upplýst ákærða um að hann væri kominn til að aðstoða lögreglumann við rannsókn á umferðarlagabroti en þær umræður hefðu farið fram þegar þeir voru við hliðið að akrinum. Ákærði hefði verið reiður, hann hefði lýst því yfir að lögreglan hefði ekkert inn á akurinn að gera því þetta væri einkaland. A sagði að ákærði hefði síðan ekið frá hliðinu, niður í akurinn að dráttarvélum og hann hefði séð tvo menn fara inn í bifreiðina hjá ákærða. Ákærði hefði síðan ekið í átt að lögreglubifreiðinni og lagt bifreið sinni. Síðan hefði fjórði maður komið akandi til ákærða og A þá metið stöðuna svo að lögreglan þyrfti frekari aðstoð. A sagðist hafa sagt ákærða að lögreglan þyrfti að ná tali af ökumanni [...] og þeir myndu ekki fara fyrr en því væri lokið. Ákærða hefði því verið fullljóst frá upphafi í hvaða tilgangi lögreglan var komin á staðinn. Aðstoð barst frá lögreglunni á Selfossi en lögreglumennirnir lögðu bifreiðum sínum uppi á þjóðvegi. Hefðu þeir síðan komið gangandi niður í karftöflugarðinn. Þá hefðu lögreglumenn enn rætt við ákærða og lýst erindinu fyrir honum. Dráttarvélar sem voru að vinna í garðinum hefðu síðan komið akandi að lögreglubifreiðinni og um leið og þeim var ekið fram hjá hefði færiband annarrar vélarinnar verið sett af stað og kartöflum rignt yfir sig. A sagði aðra lögreglumenn þá hafa hlaupið að dráttarvélinni og annaðhvort C eða D hefði stigið upp á tröppur á dráttarvélinni og þá hefði hann séð ákærða koma og rífa í C. Í framhaldi hefði ákærði verið handtekinn og handjárnaður. A sagðist hafa séð ákærða toga annaðhvort í höndina eða jakkann á C en hann hefði ekki verið alveg ofan í þeim og því ekki séð það svo nákvæmlega. A sagðist hafa verið að fylgjast með dráttarvélinni sem ökumaður [...] var að aka og hefði ætlað að ná tali af honum á sama tíma og ákærði var handjárnaður. A sagði, aðspurður um það hvers vegna þeir hefðu verið fyrir dráttarvélinni með kartöfluupptökuvélina þegar kartöflurnar hrundu yfir lögregluna, að það hefði verið tilviljun að lögreglubifreiðinni hefði verið lagt þar í upphafi. Dráttarvélarnar hefðu ekið að þeim síðar án nokkurs fyrirvara eða viðvarana. Í lögregluskýrslu sagði A að þegar kartöflum hefði rignt yfir lögreglubifreiðina hefði lögreglan stokkið til og ætlað að ræða við E en ákærði þá stokkið til og rifið í C lögreglumann þar sem hann stóð á vélinni hjá E. Aðspurður fyrir dómi hvar C hefði staðið þegar ákærði þreif í hann, sagðist A ekki geta sagt til um það hvort hann hefði verið búinn að stíga upp í tröppuna á dráttarvélinni eða ekki, sjónarhorn hans þegar ákærði þreif í lögreglumanninn hefði verið þannig að hann hefði staðið við vinstri hlið lögreglubifreiðarinnar og horft á ská aftan frá á dráttarvélina og afturdekk vélarinnar hefði því verið á milli þeirra. A sagði, aðspurður um misræmi í lögregluskýrslu og fyrir dómi, að hafi hann skrifað í lögregluskýrslu að C hefði verið að stíga upp í tröppu á dráttarvélinni þegar ákærði þreif í hann, þá væri það rétt. C [kennitala] fyrrverandi lögreglumaður á Selfossi, kom fyrir dóminn. C sagðist hafa komið að [...] í Rangárvallasýslu samkvæmt beiðni. Þegar hann kom á staðinn sá hann að lögreglubifreið var lagt við hliðið inn á kartöfluakurinn og lokaði hún fyrir innkeyrsluna svo hann hefði lagt bifreið sinni á þjóðveginum og gengið á vettvang. Þar fékk C upplýsingar um málavöxtu en ákveðið var að lögreglan héldi sig til hlés en yrði lögreglunni frá Hvolsvelli til aðstoðar. Sá C þá að dráttarvél með kartöflutínsluvél var ekið að lögreglubifreiðinni sem var á vettvangi og að kartöflur hrundu yfir hana. Var þá skipun gefin um að stöðva umrædda dráttarvél og hefði hann þá ásamt F lögreglumanni hlaupið til. D lögreglumaður hefði þá stigið upp á stigbretti á dráttarvélinni og rætt við ökumanninn. Sagði C að hann hefði verið kominn upp að dráttarvélinni og staðið fyrir aftan framdekkið þegar hann fann skyndilega að þrýst var utan í síðuna á sér, hann hefði skollið utan í hliðina á dráttarvélinni og honum verið þröngvað upp að vélinni. Sagði C að ákærði hefði þrýst síðunni á sjálfum sér upp að síðunni á sér og það fast. C sagðist hafa skipað ákærða að hætta en ákærði hefði þá gripið í bretti á dráttarvélinni og spennt hann upp að dráttarvélinni. C sagðist hafa ítrekað skipað ákærða að víkja frá sem ákærði hefði ekki hlýtt. Í framhaldi hefði hann tekið ákærða í lögreglutök og ákærði hefði síðan verið handtekinn og settur í handjárn. Þegar þetta gerðist hefði D snúið í sig baki. C sagðist ekki geta svarað því hvort ákærði hefði rifið í sig áður en hann þrýsti honum upp að dráttarvélinni en hann sagðist ekki hafa staðið í tröppum dráttarvélarinnar þegar atburðurinn átti sér stað. C sagðist hafa staðið þannig að hann hefði snúið að dráttarvélinni fyrir neðan D og horft í átt til hans þegar ákærði kom að honum og þrýsti honum upp að dráttarvélinni. D [kennitala] lögreglumaður kom fyrir dóminn. D sagði að þegar hann kom á vettvang hefði hann ekki komist inn um hliðið að kartöfluakrinum þar sem lögreglubifreið hefði verið lagt fyrir framan hliðið. Hann hefði því lagt bifreið sinni á þjóðveginum og gengið á vettvang. Sagði hann að ekki hefði verið hægt að ræða við ákærða, ákærði hefði verið með skæting og vísað mönnum í burtu af akrinum; ákærði væri að taka upp kartöflur og það gengi fyrir. D sagðist hafa séð að tveir menn voru inni í dráttarvélum sem voru á staðnum. Síðan hefði hann séð dráttarvélarnar aka af stað í átt að lögreglubifreiðinni á vettvangi og allt í einu hefði kartöflum verið sturtað yfir lögreglubifreiðina. Þá hefði varðstjórinn, A, kallað til þeirra að það ætti að stöðva dráttarvélina. Hann hefði þá stokkið að dráttarvélinni og upp á stigbretti til þess að ræða við ökumanninn og skipað honum að drepa á vélinni en ökumaðurinn ekki orðið við því. D sagðist ekki hafa séð ákærða á eftir sér en ákærði hefði kallað að honum að hann mætti ekki skipta sér af manninum því hann væri þarna í vinnu. Þegar D hefði litið við þá hefði hann séð hvar ákærði hélt í bretti vélarinnar. Í framhaldi hefði verið ákveðið að handtaka ákærða og hann verið handjárnaður. Ákærði hefði síðan verið færður í lögreglubifreið og þá hefði ökumaður [...] verið kominn. Rætt hefði verið við hann og lögreglan í framhaldi yfirgefið vettvang. D sagðist ekki hafa séð ákærða veitast að C en honum hefði skilist á sínum tíma að ákærði hefði hrint C til að komast að dráttarvélinni. F [kennitala] lögreglumaður kom fyrir dóminn. Sagðist hann hafa komið með C á vettvang. F sagðist ekki hafa tekið eftir því hvort hliðið að akrinum hefði verið lokað þegar hann kom á staðinn. Fékk hann þær upplýsingar á vettvangi að ákærði hefði komið í veg fyrir að lögreglan næði tali af ökumanni [...]. Fljótlega eftir komu F hefði dráttarvél komið akandi og ekið fram hjá lögreglubifreiðinni sem var á vettvangi og kartöflur hrunið úr vélinni yfir bifreiðina. Í framhaldi hefði verið gefin skipun um að stöðva ökumanninn sem hefði endað með handtöku ákærða. F sagði að hann hefði ekki séð þegar ákærði tók í C. E [kennitala] sjómaður kom fyrir dóminn. Sagðist E hafa verið við störf hjá ákærða og stjórnað upptökuvél í umrætt sinn. Lögreglubifreið hefði komið akandi inn á akurinn og ákærði hefði komið til þeirra og sagt þeim að búið væri að loka aðkomunni að akrinum því lögreglubifreið hefði verið lagt þar. Ákærði hefði ekið þeim þar að og þeir í framhaldi verið að velta því fyrir sér hvernig þeir kæmu vögnum fram hjá lögreglubifreiðinni. E sagðist hafa vitað að lögreglan væri á vettvangi vegna meints hraðaksturs sonar ákærða en ákærði hefði sagt þeim frá því á staðnum. Síðan hefði verið ákveðið að halda áfram að fylla þann vagn sem þeir voru að setja kartöflur á. E sagði að hann, bróðir hans og annar til hefðu farið inn í bifreið ákærða og ráðið þar ráðum sínum. Ákærði hefði hringt í sýslumann á meðan en E ekki verið að skipta sér af því. Í framhaldi var ákveðið að halda áfram að taka upp kartöflur og þegar verið var að snúa vélinni við hefðu nokkrar kartöflur dottið af vélinni, hann hefði ekki séð hvar kartöflurnar lentu og sagðist ekki hafa neinar skýringar á því hvers vegna þær hrundu af færibandinu. Hann hefði þá stöðvað aksturinn og lögreglumaður komið upp í dráttarvélina til sín og sagðist hann hafa beðist afsökunar á því sem hefði gerst. Fyrri lögreglumaðurinn hefði staðið uppi á dráttarvélinni og síðan hefði annar lögreglumaður komið í tröppuna fyrir aftan hann. Næst hefði hann séð tvo lögreglumenn koma hlaupandi og ákærða koma gangandi. Ákærði hefði verið á vappi við hliðina á dráttarvélinni, hefði gengið að hægra framdekkinu og síðan hefði hann heyrt einhver öskur um að brjálaður maður hefði verið handtekinn. E sagðist hafa séð ákærða í framhaldi grípa í hægra frambrettið á dráttarvélinni. Lögreglumennirnir hefðu þá stokkið á ákærða og byrjað að hamast á honum. E sagðist ekki hafa séð ákærða snerta lögreglumann en hann hefði haft góða yfirsýn yfir vettvang. E sagði að þegar þeir fóru að hliðinu í upphafi hefði vírstrengur verið strengdur fyrir hliðið. G [kennitala] [heimilisfang] sonur ákærða, kom fyrir dóminn. G sagði aðdragandann vera þann að hann hefði verið að vinna á akrinum við [...] og séð þá lögreglubifreið koma akandi inn á akurinn. Lögreglumaðurinn hefði haft samband við sig og kynnt sér ástæðu afskiptanna. G sagðist ekki hafa kannast við meint brot, hann hefði sagt lögreglumanninum hver hann væri, nafn og kennitölu. G sagðist hafa sagt lögreglumanninum að hann væri í vinnunni, og ítrekað það, auk þess sem hann hefði sagt að hann hefði ekkert meira við lögreglumanninn að tala og verið væri að trufla sig í vinnunni. G sagði lögreglumanninn hafa yfirgefið dráttarvélina þegar hann hefði gefið sterklega í skyn að hann væri að aka af stað. G sagðist hafa séð fleiri lögreglubifreiðar koma á vettvang. Síðar hefði lögreglumaður stokkið upp á dráttarvélina hjá sér, reynt að slökkva á vélinni og gert sig líklegan til að brjóta rúðu í dráttarvélinni með kylfu. Hann hefði í framhaldi farið út úr dráttarvélinni og séð þá föður sinn í jörðinni. Í framhaldi hefðu lögreglumenn rætt við hann og þeir klárað að ganga frá málum hans. H [kennitala] fyrrverandi starfsmaður ákærða, gaf símaskýrslu fyrir dómi. Sagði hann að hann og E hefðu verið úti á akri að vinna. Ákærði hefði komið akandi til þeirra og sagt þeim að lögreglan ætlaði að handtaka G vegna umferðarlagabrots. Ákærði hefði sagt þeim að lögreglubifreið stæði í hliðinu inn á akurinn og önnur lögreglubifreið stæði inni á akrinum sem gæti verið í vegi fyrir þeim. Í framhaldi hefði ákærði haft samband við sýslumann og óskað eftir því við hann að lögreglubifreiðarnar yrðu fjarlægðar svo þeir gætu haldið áfram upptöku á kartöflum. Í framhaldi hefðu þeir farið inn í bifreið ákærða og rætt stöðuna. Þeir hefðu ekið að hliðinu og séð að þeir kæmu vögnum ekki fram hjá lögreglubifreiðinni en hliðið hefði verið lokað. Síðan hefði verið ákveðið að halda áfram að taka upp kartöflur sem og var gert. Þegar þeir fóru fram hjá lögreglubifreiðinni sem var inni á akrinum þá hefðu þeir þurft að þræða fram hjá henni þar sem mjög þröngt hefði verið. Þá hefði E rekið sig í einhvern takka og kartöflur hefðu hrunið yfir lögreglubifreiðina. Lögreglumenn hefðu þá komið hlaupandi í halarófu að hinni dráttarvélinni. Fyrsti lögreglumaðurinn hefði farið inn í dráttarvélina til að tala við E. Ákærði hefði þá komið og gengið fram fyrir lögreglumennina og taldi H að ákærði hefði ætlað að ná sambandi við E. Síðan hefðu lögreglumennirnir allt í einu stokkið á ákærða. Niðurstöður: Upphaf máls þessa er meint umferðarlagabrot sem lögreglumaður stóð ökumann bifreiðarinnar [...] að, en ökumaðurinn er sonur ákærða. Var honum veitt eftirför sem endaði á kartöfluakri við [...] í Rangárvallasýslu en ökumaðurinn virti ekki stöðvunarmerki lögreglu. Samkvæmt vitnisburði B lögreglumanns, var hliðið inn á akurinn ekki lokað þegar hann kom að því, hann ók hindrunarlaust inn á akurinn, en ökumaður bifreiðarinnar var kominn upp í dráttarvél og búinn að gangsetja hana þegar hann náði til hans. Sagði B að hann hefði farið upp í dráttarvélina og óskað eftir því að ökumaðurinn kæmi inn í lögreglubifreiðina til að gefa upplýsingar um sig en ökumaðurinn neitað því. Má heyra á hljóðupptöku sem lögð var fram í málinu að ökumaðurinn, G, neitaði ítrekað að koma með lögreglumanninum en fyrir dómi sagðist G hafa gefið lögreglunni allar upplýsingar um sig. Af hljóðupptökunni má heyra allt önnur samskipti sem staðfesta framburð B. Í framhaldi óskaði B eftir frekari aðstoð og kom lögregluvarðstjórinn A á vettvang fljótlega. Þegar að ákærði vissi að aðstoð væri á leiðinni ók hann upp að hliðinu inn á akurinn. Þegar A kom að hliðinu að kartöfluakrinum var ákærði þar fyrir og var að strengja vírstreng fyrir hliðið til að loka því. Ákærði heldur því fram að hann hafi ætlað að opna hliðið og verið á leið af akrinum þegar lögreglubifreiðina bar að en hætt við það í framhaldi. Sagði ákærði að lögreglumaðurinn A hefði ekki viljað segja sér erindi sitt og hann hefði því ekkert vitað í hvaða erindagjörðum lögreglan væri inni á akrinum. Hann hefði eingöngu vitað að um lögregluaðgerðir væri að ræða. Ákærði neitaði því, bæði í lögregluskýrslu og fyrir dómi, að hann hefði á nokkurn hátt reynt að hindra að lögreglan kæmist inn á akurinn, lögreglumaðurinn hefði sjálfur getað opnað hliðið auk þess sem hliðið væri svo breitt að þó svo að hans bifreið hefði verið við hliðið þá hefði lögreglubifreiðin leikandi komist fram hjá og inn á akurinn. Vitnið A svo og vitnið D sögðu fyrir dómi og í lögregluskýrslu að ákærði hefði ítrekað bent lögreglunni á hliðið og gefið í skyn að þeir ættu að koma sér í burtu og að þeir væru á einkalandi sem þeir hefðu ekki heimild til að vera á. Ákærði virðist ekki í neinu hafa reynt að liðsinna lögreglunni svo hún gæti lokið verkefni sínu, sem var að ná tali af syni ákærða. Ákærði neitaði því fyrir dómi að hafa nokkuð vitað um erindi lögreglunnar fyrr en eftir að allt var yfirstaðið. Vitnin H og E, sem voru starfsmenn ákærða á þessum tíma, sögðu báðir fyrir dómi að ákærði hefði vitað erindi lögreglunnar strax í upphafi því þegar ákærði sótti þá í dráttarvélar sínar og eftir að þeir höfðu farið inn í bifreið ákærða þá hefði ákærði sagt þeim ástæðu lögreglunnar fyrir komu sinni, sem væri umferðarlagabrot G. Öll framkoma ákærða á vettvangi, bæði það að hafa ekið beint upp að hliðinu þegar lögreglan upplýsti hann um að það væri von á aðstoð, neitun hans að hafa vitað um ástæðu veru lögreglumannanna á akrinum, það að hafa náð í starfsmenn sína inn í bifreið til sín auk þess að fá þriðja mann sér til fulltingis svo og ítrekaðar brottvísanir af akrinum, bendir til þess að honum hafi verið mjög á móti skapi að lögreglan væri inni á akrinum. Auk þess er mjög ólíklegt að varðstjórinn, A, hefði skilið lögreglubifreiðina eftir upp við hlið og gengið um 200 metra inn á akurinn ef hann hefði átt annan kost. Þá styður það framburð A að hliðið var lokað þegar starfsmenn ákærða ásamt honum sjálfum komu að því í kjölfarið en engin önnur umferð hafi þá verið um hliðið, og engin haldbær rök er að finna í gögnum málsins fyrir því að lögreglumaðurinn hefði ekki átt að aka á lögreglubifreið sinni, sem var jeppabifreið, inn á akurinn þar sem beðið var eftir honum. Þrátt fyrir neitun ákærða þykir lögfull sönnun fram færð, um að ákærði hafi, með því að strengja vír og leggja bifreið sinni fyrir hliðið inn á akurinn, tálmað lögreglumanninum A að gegna skyldustarfi sínu eins og í ákærulið I greinir. Hefur ákærði unnið sér til refsingar en brotið er réttilega fært til refsiákvæðis. Ákærði er sakaður um að hafa ýtt við lögreglumanninum C, þar sem hann var við skyldustörf að reyna að hafa tal af ökumanni dráttarvélar, og þvingað hann upp að dráttarvélinni. C bar svo í lögregluskýrslu að ákærði hefði þrýst sér upp að dráttarvélinni og sett öxlina í sig og skipað sér á brott og fyrir dómi bar C að ákærði hefði rekið síðuna í sig og skellt sér upp að dráttarvélinni og það fast. A sagði, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, að hann hefði séð ákærða rífa í C þar sem hann var við dráttarvélina. D lögreglumaður heyrði ákærða kalla á eftir sér þegar hann stökk að dráttarvélinni í þeim tilgangi að stöðva hana að hann mætti ekki skipta sér af ökumanninum, hann væri við vinnu. Að öllu þessu virtu og því að ákærði hafði ítrekað afskipti af aðgerðum lögreglu á staðnum verður að telja sannað að ákærði hefur gerst sekur um það brot eins og greinir í 2. lið ákærunnar. Brot ákærða eru réttilega færð til refsiákvæða. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, sem rétt er að skilorðsbinda eins og greinir í dómsorði. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Þormóðs Skorra Steingrímssonar héraðsdómslögmanns. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til fjölda þinghalda þykja launin hæfilega ákveðin 306.086 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og aksturs. Dómsuppsaga hefur dregist lítillega vegna starfsanna dómarans. Af hálfu ákæruvaldsins sótti málið Sigríður Friðjónsdóttir saksóknari. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í tvo mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, 306.086 krónur.
Mál nr. 688/2015	Kærumál Verjandi Réttlát málsmeðferð	Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, krafðist þess með beiðni dags. 6. október 2015, að Hólmgeir Elías Flosason hdl., yrði leystur frá störfum sem verjandi X, kt. [...] og annar skipaður í hans stað, með vísan til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. október 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði leystur frá störfum sem verjandi X í nánar tilgreindu sakamáli og annar skipaður í hans stað. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa hans verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er til rannsóknar hjá lögreglu stórfellt fíkniefnalagabrot. Í þágu rannsóknar málsins hafa fjórir menn setið í gæsluvarðhaldi og verið í einangrun, en varnaraðili var skipaður verjandi eins þeirra. Fjallað hefur verið um rannsókn málsins í fjölmiðlum og í Fréttablaðinu 6. október 2015 var eftirfarandi haft eftir varnaraðila: „Skjólstæðingur minn lýsir yfir sakleysi sínu. Hann hefur aldrei komist í kast við lögin og veit ekkert hverjir hinir einstaklingarnir eru“. Vegna þessara ummæla krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili yrði leystur frá verjandastörfum en þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 3. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008 skal áður en verjandi er skipaður eða tilnefndur gefa sakborningi kost á að benda á lögmann til að fara með þann starfa. Skal að jafnaði fara eftir ósk sakbornings við skipun eða tilnefningu verjanda. Þessi réttur sakbornings er varinn af c. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þar segir að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli fá að halda uppi vörnum „með aðstoð verjanda að eigin vali.“ Réttur sakbornings til að fá verjanda skipaðan eða tilnefndan að eigin vali sætir þó þeirri takmörkun að heimilt er með atbeina dómara að leysa verjanda frá störfum og skipa annan í hans stað, ef ætla má að verjandi muni hindra eða hafi hindrað rannsókn máls með ólögmætum hætti eða hafi brotið gegn starfsskyldum sínum á annan hátt, sbr. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008. Þegar metið er hvort verjanda verði vikið frá störfum á þessum grundvelli er þess að gæta að sú ráðstöfun felur í sér takmörkun á mikilvægum rétti sakaðs manns, sem er liður í því að tryggja honum réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskráinnar. Að því gættu verður þessari heimild ekki beitt nema verjandi hafi hindrað eða tiltekin líkindi standi til að hann muni hindra rannsókn svo einhverju máli skipti fyrir hana. Að sama skapi verður brot gegn starfsskyldum að öðru leyti að vera þess eðlis að það geti að einhverju marki haft áhrif á málsmeðferðina. Á verjanda sakbornings hvílir meðal annars þagnarskylda samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 88/2008. Tekur sú skylda ekki aðeins til þess sem sakborningur hefur trúað honum fyrir um afstöðu sína til þess brots sem um er að tefla heldur einnig annarra atriða sem verjandi hefur komist að í starfa sínum og ekki eru almenningi þegar kunn. Nær þagnarskyldan til allra þeirra atriða sem leynt eiga að fara samkvæmt lögum, venju eða eðli máls. Varnaraðili hefur staðfest að fyrrgreind ummæli hans í Fréttablaðinu hafi réttilega verið eftir honum höfð. Með þeim upplýsti hann almenning um afstöðu skjólstæðings síns til sakargifta og annarra sakborninga. Þetta voru upplýsingar sem ekki höfðu komið fram opinberlega og var ekki hægt að útiloka að þær gætu haft áhrif á aðra sem rannsóknin gat tekið til. Tók sú þagnarskylda sem hvílir á varnaraðila því til þessara atriða. Á hinn bóginn hefur sóknaraðili ekki leitt nægar líkur að því að þær upplýsingar sem varnaraðili veitti geti í þessu tilviki að virtu efni þeirra haft þau áhrif fyrir rannsóknina að næg efni séu til að takmarka rétt sakbornings til að ráða verjanda sínum og víkja honum frá störfum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 401/2003	Kærumál Stefnubirting Frávísunarúrskurður staðfestur	Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að vísa faðernismáli X á hendur Y sjálfkrafa frá héraðsdómi þar sem skilyrðum 89. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til birtingar stefnu í Lögbirtingablaði var ekki fullnægt.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir, Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 29. september 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var sjálfkrafa vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 29. september 2003. Mál þetta, sem var dómtekið 3. september sl., höfðaði X þann 18. júní sl. gegn Y, Venesúela. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé faðir [...] Z. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað sér til handa ásamt virðisaukaskatti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka, né boðað forföll. Stefnandi fékk gjafsókn í málinu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis, dags. 14. maí 2003. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig í stefnu að hún hafi kynnst stefnda í byrjun [...] í [...] Venesúela. Hafi hann búið þar hjá [...]. [...] Hún kveðst hafa ítrekað reynt að ná sambandi við stefnda til að tjá honum að hann væri orðinn faðir en þær tilraunir hafi engan árangur borið. Í október 2001 lagði hún inn yfirlýsingu um faðerni barnsins til sýslumannsins í Reykjavík skv. 5. gr. l. nr. 20/1992 og beiðni um meðlag frá 1. september 2000. Með bréfi dags. 12 nóvember 2001 til einkamálaskrifstofu dómsmálaráðuneytisins óskaði sýslumaðurinn eftir því við ráðuneytið að það kannaði afstöðu stefnda til málsins. Fór dómsmálaráðuneytið þess á leit við utanríkisráðuneytið að það hlutaðist til um að aflað yrði viðurkenningar stefnda á faðerni Z og samþykki hans til greiðslu meðlags með barninu, viðurkenndi hann faðernið á annað borð. Í framhaldi þessa var stefnda sent ábyrgðarbréf frá sendiráði Íslands í Washington. Var kvittað fyrir móttöku bréfsins en ekkert svar hefur borist. Dómsmálaráðuneytið tilkynnti svo sýslumanninum í Reykjavík, með bréfi dags. 17. október 2002, að það sæi ekki tilgang í því að halda áfram tilraunum til að afla faðernisviðurkenningar frá stefnda þar sem hann virtist ekki ætla sér að svara bréfum sendiráðsins. Með bréfi dags. 22. október 2002 var stefnanda síðan tilkynnt sú ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík að vísa faðernismálinu frá því embætti. Stefnandi kveðst í framhaldi þessa hafa ákveðið þessa málsókn þar sem henni sé í mun að feðra barn sitt. Kveðst hún ekki hafa reynt stefnubirtingu í Venesúela þar sem hún telur, með vísan til afdrifa framangreinds ábyrgðabréfs, að slíkt myndi ekki þjóna neinum tilgangi og að í raun sé ekki vitað um núverandi heimili stefnda. Stefnandi byggir kröfur sínar á 4. gr. sbr. VII. kafla barnalaga nr. 20/1992. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um rétt stefnanda á gjafsókn vísar hún til 2. mgr. 45. gr. laga nr. 20/1992 og 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 57. gr. laga nr. 20/1992 og um stefnubirtingu til 89. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi hefur kosið að birta stefnuna í Lögbirtingablaði þar sem henni þyki sýnt að birting fyrir stefnda í Venesúela muni ekki bera árangur. Um birtingu stefnu fyrir aðila, sem á heimili eða dvalarstað í tilteknu erlendu ríki og birting hér á landi samkvæmt almennum reglum er ekki möguleg, gilda þær reglur er fram koma í 90. gr. laga nr. 91/1991. Er í greinargerð með lögunum sérstaklega tiltekið að skilyrðum 89. gr. væri ekki fullnægt með því einu, að stefndi ætti heimili í öðru ríki, jafnvel þótt ekki væri vitað hvar í því ríki heimilisfang hans væri. Ef þannig væri vitað að stefndi væri búsettur í tilteknu ríki en á óþekktum stað þar, leiðir af fyrirmælum 90. gr. að birta yrði stefnuna í því ríki eftir reglum þess um birtingu fyrir manni sem hefði óþekkt heimilisfang. Ef yfirvöld viðkomandi ríkis á hinn bóginn neita eða láta hjá líða að verða við ósk um birtingu skv. 90. gr. er heimilt að birta stefnu í Lögbirtingablaði, sbr. b-lið 89. gr. laganna. Ekki verður annað ráðið en heimaland stefnda sé Venesúela. Stefnandi hefur ekki reynt að birta stefnu fyrir stefnda í Venesúela. Samkvæmt framansögðu bar stefnanda að birta stefnu fyrir stefnda eftir reglum heimalands hans. Ekki hafa verið lögð fram gögn er sýna hvaða reglur gilda um stefnubirtingu í því landi. Þá verður ekki séð að yfirvöld í heimalandi stefnda hafi neitað eða látið hjá líða að verða við ósk um að birta stefnu eftir reglum 90. gr. laganna. Er því skilyrðum 89. gr. laganna fyrir birtingu í Lögbirtingablaði ekki fullnægt og því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi dags. 14. maí 2003, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Karls Georgs Sigurbjörnssonar, hrl., sem ákveðst 65.000 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Úrskurð þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Máli þessu er vísað sjálfkrafa frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Karls Georgs Sigurbjörnssonar, hrl., 65.000 krónur.
Mál nr. 281/2001	Kærumál Endurupptaka	Við þingfestingu máls á hendur S 14. mars 2001 var ekki mætt af hans hálfu. Var málið þá þegar tekið til dóms og stefna árituð af héraðsdómara um aðfararhæfi 15. sama mánaðar. Áður en kom til boðaðs fjárnáms hjá S leitaði þáverandi lögmaður hans eftir endurupptöku málsins með bréfi til héraðsdóms 30. apríl 2001, sem barst réttinum 3. maí sama árs. Fram kom í bréfinu að S hefði 29. mars 2001 orðið kunnugt um úrslit fyrrgreinds máls. Talið var að við þá yfirlýsingu væri S bundinn samkvæmt meginreglu 45. gr. laga nr. 91/1991, þótt S hefði í kæru til Hæstaréttar borið því við að hafa fyrst fengið vitneskju um úrslit málsins 2. maí 2001. Samkvæmt 1. mgr. 137. gr. sömu laga gat S leitað eftir endurupptöku málsins innan þriggja mánaða frá því að stefna í því var árituð um aðfararhæfi, en beiðni þurfti þó að berast dómara innan mánaðar frá því S varð kunnugt um málsúrslit. Með því að sá frestur var liðinn er bréf S barst dóminum var endurupptökukröfu hans hafnað.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. júlí 2001. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. maí 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku máls varnaraðila á hendur honum, en um úrskurðinn kveðst sóknaraðili fyrst hafa fengið vitneskju 11. júlí sl. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að krafa sín um endurupptöku verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila með stefnu 20. febrúar 2001, sem var birt fyrir þeim síðarnefnda 21. sama mánaðar. Í málinu, sem var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 14. mars 2001, krafðist varnaraðili greiðslu á 2.069.531 krónu með dráttarvöxtum frá 4. nóvember 2000 til greiðsludags og málskostnaði. Sóknaraðili mætti ekki við þingfestingu málsins og var það þegar tekið til dóms. Mun stefna í málinu hafa verið árituð af héraðsdómara 15. mars 2001 um aðfararhæfi dómkrafna varnaraðila. Varnaraðili krafðist í framhaldi af þessu fjárnáms hjá sóknaraðila með beiðni til sýslumannsins í Keflavík 20. mars 2001. Var boðun til gerðarinnar birt 2. maí 2001 og fór hún síðan fram að sóknaraðila fjarstöddum 15. sama mánaðar. Áður en til þessa kom leitaði þó lögmaður, sem þá gætti hagsmuna sóknaraðila, eftir endurupptöku málsins með bréfi til Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2001, sem barst dóminum 3. maí sama árs. Í bréfinu var þess getið að sóknaraðila hafi 29. mars 2001 orðið kunnugt um úrslit máls varnaraðila á hendur honum. Í kæru til Hæstaréttar ber sóknaraðili því við að hann hafi fyrst fengið vitneskju um úrslit máls varnaraðila gegn sér með birtingu boðunar til fjárnámsgerðar 2. maí 2001. Í beiðni um endurupptöku málsins, sem reyndar var dagsett þremur dögum fyrr, var sem áður segir ótvírætt tekið fram að sóknaraðila hafi orðið kunn málsúrslit 29. mars 2001. Við þá yfirlýsingu er sóknaraðili bundinn samkvæmt meginreglu 45. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 137. gr. sömu laga gat sóknaraðili leitað eftir endurupptöku málsins innan þriggja mánaða frá því að stefna í því var árituð um aðfararhæfi dómkrafna varnaraðila, en beiðni þurfti þó að berast dómara innan mánaðar frá því að sóknaraðila varð kunnugt um málsúrslit. Eins og áður greinir barst beiðni sóknaraðila ekki dóminum fyrr en 3. maí 2001. Samkvæmt framansögðu var frestur þá liðinn til að koma fram þeirri beiðni. Niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Steinar Smári Guðbergsson, greiði varnaraðila, Útgerðarfélaginu Skuld ehf., 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 190/2000	Kærumál Fjárnám Aðild Frávísun frá héraðsdómi	Talið var óhjákvæmilegt að aðilar að máli, sem rekið væri samkvæmt 14. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, væru þeir sömu og voru aðilar að þeirri aðfarargerð, sem ágreiningur stæði um. Þar sem aðilar að málinu fyrir héraðsdómi voru eingöngu H, sem verið hafði gerðarbeiðandi við þá fjárnámsgerð, sem deilt var um, og B, sem lét gerðina til sína taka sem þriðji maður samkvæmt 28. gr. laga nr. 90/1989, og ekki varð ráðið að gerðarþolanum við fjárnámið hefði verið tilkynnt samkvæmt 1. mgr. 87. gr. laganna um rekstur málsins, þótti ekki verða hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 24. janúar sama árs um að hafna kröfu sóknaraðila um fjárnám í nánar tilteknum greiðslum samkvæmt kaupsamningum um fasteignirnar Suðurholt 14 og 16 í Hafnarfirði, að fjárhæð samtals 2.000.000 krónur. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagt fyrir hann að taka fjárnámi greiðslurnar, sem afhentar verði sóknaraðila. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að Guðlaugur Hermannsson seldi með kaupsamningum 2. febrúar og 30. júlí 1999 fyrrnefndar fasteignir að Suðurholti 14 og 16. Samkvæmt eldri samningnum, sem var gerður um Suðurholt 14, átti kaupandi meðal annars að greiða seljanda af kaupverði 500.000 krónur 20. janúar 2000 og 2.200.000 krónur 20. febrúar sama árs. Í hinum samningnum, sem var um fasteignina Suðurholt 16, skuldbundu kaupendur sig meðal annars til að greiða seljanda 1.500.000 krónur af kaupverðinu 15. desember 1999. Hinn 13. desember 1999 tók sýslumaðurinn í Reykjavík fyrir beiðni sóknaraðila um fjárnám hjá Guðlaugi Hermannssyni fyrir skuld, sem sóknaraðili kvað þá nema samtals 6.031.038 krónum. Gerðarþoli mætti ekki til gerðarinnar og var fjárnám gert samkvæmt ábendingu lögmanns sóknaraðila í áðurnefndum kröfum gerðarþola samkvæmt kaupsamningunum. Með bréfi til sýslumanns 18. janúar 2000 leitaði sóknaraðili eftir endurupptöku gerðarinnar samkvæmt 4. mgr. 57. gr., sbr. 4. tölulið 66. gr. laga nr. 90/1989 til að fá fjárnám gert í greiðslum kaupendanna. Þegar sýslumaður tók þá beiðni fyrir 24. sama mánaðar var mætt af hálfu varnaraðila og lagðir fram viðaukar við kaupsamningana, sem sá síðastnefndi taldi fela í sér framsal seljandans til sín á umræddum kröfum á hendur kaupendunum. Mótmælti varnaraðili á þeim grunni að greiðslur kaupendanna yrðu teknar fjárnámi. Féllst sýslumaður á mótmælin með þeirri ákvörðun, sem deilt er um í málinu. Mál þetta er rekið fyrir dómi samkvæmt reglum 14. kafla laga nr. 90/1989. Óhjákvæmilegt er að aðilar að slíku máli verði ávallt þeir sömu og voru aðilar að aðfarargerðinni, sem ágreiningur stendur um. Fyrir héraðsdómi voru aðilar að málinu eingöngu sóknaraðili, sem eins og áður segir var gerðarbeiðandi við fjárnámsgerðina, og varnaraðili, sem lét gerðina til sín taka sem þriðji maður, sbr. 28. gr. sömu laga. Ekki verður hins vegar ráðið af neinu, sem liggur fyrir í málinu, að gerðarþolanum við fjárnámið hafi verið tilkynnt samkvæmt 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1989 um rekstur þess, en samkvæmt framansögðu varð hann að réttu lagi að eiga aðild að því til varnar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Vegna þessa annmarka á meðferð málsins verður ekki komist hjá að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Málinu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 219/1999	Handtaka Skaðabætur Gjafsókn	F, sem margoft hafði komið við sögu lögreglunnar vegna brota á fíkniefnalöggjöfinni, var handtekinn og tilkynnt um að hann væri grunaður um að hafa fíkniefni í fórum sínum. Var þetta í samræmi við almenn fyrirmæli yfirlögregluþjóns um að stöðva skyldi menn sem þekktir væru fyrir meðferð fíkniefna eða hefðu hlotið dóma fyrir slíkt. Var F handjárnaður og færður á lögreglustöð, þar sem gerð var á honum líkamsleit og leit gerð í bifreið hans. Að því loknu var F látinn laus án þess að fíkniefni fyndust í fórum hans. F taldi handtökuna hafa verið ólögmæta og krafði íslenska ríkið um bætur af þeim sökum. Talið var, að þeir sem ítrekað hefðu komið við sögu fíkniefnamála gætu ekki kvartað undan því að vera stöðvaðir af lögreglu við almennt eftirlit. Væri eðlilegt, að þeir væru látnir gera grein fyrir ferðum sínum og jafnvel væri óskað eftir því að leita í bifreið viðkomandi á staðnum. Hins vegar þótti ekki annað í ljós leitt en að í greint sinn hefði mátt kanna þar á staðnum í hvaða erindagjörðum F var og eftir atvikum fá leyfi hans til að leita í bifreiðinni. Þá hefði verið sérstök ástæða fyrir þá að fara að með gát, þar sem þeir voru ekki að rannsaka ákveðið mál og F var með kornungan son sinn í bifreiðinni. Hafi ákvörðun lögreglumannanna um að handtaka F verið í engu samræmi við tilefnið og hafi almenn fyrirmæli yfirlögregluþjóns ekki veitt heimild til handtöku eins og á stóð. Af gögnum málsins þótti hins vegar ekki ráðið að lögreglumennirnir hefðu beitt F óþarfa harðræði eða að handtakan hefði farið fram með óvenjulegum hætti. Voru F dæmdar nokkrar bætur samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991 fyrir miska og öflun læknisvottorðs.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlends-dóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. júní 1999. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði 1.009.988 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 9.988 krónum frá 11. nóvember 1997 til greiðsludags og 0.8% ársvöxtum af 1.000.000 krónum frá 3. október 1997 til 31. desember sama ár, með 0.9% ársvöxtum frá þeim degi til 28. febrúar 1998, með 0.8% ársvöxtum frá þeim degi til 30. apríl sama ár, með 0.7% ársvöxtum frá þeim degi til 5. október sama ár, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá þeim degi til 5. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 11. ágúst 1999. Gagnáfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn falla niður. Aðaláfrýjandi hefur gjafsókn fyrir Hæstarétti svo sem hann hafði í héraði. I. Aðaláfrýjandi hefur ítrekað komið við sögu lögreglunnar vegna brota á fíkniefnalöggjöfinni. Að kvöldi föstudagsins 3. október 1997 voru tveir lögreglumenn úr Kópavogslögreglunni við almennt umferðareftirlit á Dalsmára í Kópavogi og veittu þá athygli bifreiðinni ÍS-551 og kenndu aðaláfrýjanda sem ökumann bifreiðarinnar. Veittu þeir bifreiðinni eftirför og handtóku aðaláfrýjanda þegar hann hafði stöðvað bifreiðina fyrir framan hús við Lækjasmára í Kópavogi. Mun honum hafa verið kynnt að hann væri grunaður um að hafa fíkniefni í fórum sínum. Í húsinu við Lækjasmára bjó fyrrum eiginkona aðaláfrýjanda. Sagðist hann hafa ætlað að heimsækja uppkomna dóttur þeirra, sem um þessar mundir dvaldi hjá móður sinni. Með aðaláfrýjanda í bifreiðinni var þriggja ára sonur hans. Lögreglumennirnir segja að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt neina mótspyrnu en þeir handjárnuðu hann þarna á staðnum. Drengurinn var hins vegar skilinn eftir í umsjá fyrrum eiginkonunnar, en hana þekkti barnið ekkert. Lögreglumennirnir fóru síðan með aðaláfrýjanda á lögreglustöðina þar sem gerð var á honum líkamsleit. Jafnframt var gerð leit í bifreiðinni að aðaláfrýjanda viðstöddum. Mun hann hafa samþykkt þessar aðgerðir en kveðst hafa gert það til þess að hann kæmist sem fyrst aftur til sonar síns. Aðaláfrýjanda var að því búnu afhent bifreiðin og látinn laus án þess að fíkniefni fyndust í fórum hans. Hann hafði verið handtekinn kl. 21.30 og mun hafa verið kominn aftur að Lækjasmára um kl. 23.30. II. III. Að lokinni framangreindri rannsókn tók ríkissaksóknari mál þetta til afgreiðslu 10. ágúst 1998. Í ákvörðun hans þann dag segir meðal annars: „Meginskilyrði þess að lögreglunni sé heimilt að handtaka mann samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19, 1991 er að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru. Þannig er handtakan liður í rannsókn lögreglunnar á tilteknu broti sem hinn handtekni maður er grunaður um að hafi framið. Því má ljóst vera að almenn fyrirmæli eins og þau sem yfirlögregluþjónninn kveðst hafa gefið undirmönnum sínum hafa ekki stoð í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19,1991. Í tilviki því sem hér er til athugunar og meðferðar verður ekki séð að fyrir hendi hafi verið rökstuddur grunur um að Franklín Steiner hafi framið brot sem lögreglan var að rannsaka. Hafði lögreglan því ekki heimild til að handtaka hann með vísan til 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19, 1991.“ Um harðræði við framkvæmd handtökunnar segir í ákvörðun ríkissaksóknara að aðstoðarvarðstjórinn, sem handtökuna framkvæmdi, hafi í skýrslu sinni sagt að engin átök hafi orðið og að aðaláfrýjandi hefði verið settur í handjárn samkvæmt starfsvenju. Af læknisvottorði sem frammi liggur í málinu verði ekki ráðið að til átaka hafi komið og að sonur aðaláfrýjanda hefði orðið eftir í vörslu fyrrum eiginkonu hans með vitund og vilja hans. Miðað við þá málavexti sem fyrir lágu þótti ríkissaksóknara með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 ekki efni til frekari aðgerða ákæruvaldsins út af ætluðu harðræði lögreglunnar. IV. Í ákvörðun ríkissaksóknara, sem rakin er hér að framan, koma fram helstu skilyrði þess að heimilt sé að handtaka mann, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Aðrar handtökuheimildir koma hér ekki við sögu. Fyrrverandi yfirlögregluþjónn lögreglunnar í Kópavogi staðfesti fyrir dómi að hann hefði gefið lögreglumönnum sínum þau almennu fyrirmæli sem um getur í lögregluskýrslu. Þeir sem ítrekað hafa komið við sögu fíkniefnamála geta ekki kvartað undan því að vera stöðvaðir af lögreglu við almennt eftirlit. Eðlilegt er þá að þeir séu látnir gera grein fyrir ferðum sínum og jafnvel sé óskað eftir því að fá að leita í bifreið viðkomandi á staðnum. Það verður hins vegar að vera komið undir mati þeirra lögreglumanna sem framkvæma svo almenn fyrirmæli að taka ákvarðanir um áframhaldandi aðgerðir í samræmi við aðstæður og lagareglur. Aðaláfrýjandi hafði margsinnis komið við sögu fíkniefnamála og gat því verið eðlilegt að lögreglumennirnir hefðu afskipti af honum þótt grunur hafi ekki beinst að honum í tilteknu máli. Hins vegar er ekki annað í ljós leitt en að í greint sinn, þegar þeir höfðu afskipti af aðaláfrýjanda fyrir utan húsið að Lækjasmára, hefði mátt kanna þar á staðnum í hvaða erindagerðum hann var og eftir atvikum fá leyfi hans til að leita í bifreiðinni. Þá var sérstök ástæða fyrir þá að fara að með gát þar sem þeir voru ekki að rannsaka ákveðið mál og hann var með kornungan son sinn í bifreiðinni. Í stað þessa er ekki annað fram komið en að þeir hafi handtekið hann án þess að gefa honum færi á að gera grein fyrir ferðum sínum. Sjálfir halda lögreglumennirnir því fram að aðaláfrýjandi hafi enga mótspyrnu veitt. Ákvörðun þeirra um að handtaka hann var þannig í engu samræmi við tilefnið og veittu þau almennu fyrirmæli, sem þeir höfðu og yfirlögregluþjónninn hefur staðfest að hafa gefið þeim, ekki heimild til handtöku eins og á stóð. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki ráðið að þeir hafi beitt aðaláfrýjanda óþarfa harðræði eða að handtakan hafi farið fram með óvenjulegum hætti. Með framangreint í huga verður að telja að handtaka aðaláfrýjanda að kvöldi 3. október 1997 hafi verið ólögmæt og beri að dæma honum nokkrar bætur samkvæmt a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991. Aðaláfrýjandi krefst miskabóta og bóta vegna greiðslu læknisvottorðs sem hann aflaði. Þykja bætur til aðaláfrýjanda hæfilega metnar með tilliti til málsatvika 40.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þingfestinu málsins í héraði 8. október 1998. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður þar með talin málflutningslaun lögmanns aðaláfrýjanda greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Franklín Kristni Steiner, 40.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. október 1998 til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 7. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lúðvík Emil Kaaber hdl. fyrir hönd Franklíns Kristins Steiner, kt. 140247-5459, Austurgötu 26 b, Hafnarfirði, á hendur dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, með stefnu, sem birt var 5. október 1998. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði gert að greiða stefnanda 1.009.988 kr. ásamt vöxtum sem hér segir: 1)Af kr. 9.988,00: a)16,5% á ári frá 11. nóvember 1997 til birtingardags stefnu þessarar. b)Dráttarvexti skv. 10. gr. vaxtalaga, nr. 25/1987, frá birtingardegi stefnu þessarar til greiðsludags. 2)Af kr. 1.000.000,00: a)0,8% á ári frá 3. október 1997 til 31. desember 1997. b)0,9% á ári frá 1. janúar 1998 til 28. febrúar 1998. c)0,8% á ári frá 1. mars 1998 til 30. apríl 1998. d)0,7% á ári frá 1. maí 1998 til birtingardags stefnu þessarar. e)Vextir skv. 7. gr. vaxtalaga, nr. 25/1987, í einn mánuð frá birtingardegi stefnu þessarar. f)Dráttarvexti skv. 10. gr. vaxtalaga, nr. 25/1987, frá þeim degi þegar liðinn er einn mánuður frá birtingardegi stefnu þessarar, og til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að stefndu verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og þar verði tillit tekið til skyldu lögmanna að greiða virðisaukaskatt af þóknun sinni. Dómkröfur stefnda eru aðallega að það verði sýknað af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðarinnar og verði þá málskostnaður látinn niður falla. Aðdragandi þessa máls er að stefnandi var handtekinn af lögreglunni við Lækjarsmára 86 í Kópavogi að kvöldi föstudagsins 3. október 1997. Í skýrslu lögreglunnar um atburðinn segir m.a. að stefnanda hefði verið gerð grein fyrir því að hann væri handtekinn vegna gruns um að hann hefði fíkniefni undir höndum. Stefnandi hafi verið færður á lögreglustöðina þar sem gerð hafi verið á honum líkamsleit. Jafnframt hafi verið leitað í bifreið stefnanda. Að leit lokinni hafi stefnandi verið frjáls ferða sinna. Af hálfu stefnanda er haldið fram að handtakan hafi farið fram á grófan og harðneskjulegan hátt enda þótt stefnandi hefði ekki veitt neina andspyrnu og raunar lagt sig fram um að sýna lögreglumönnum þeim, sem handtökuna framkvæmdu, fyllstu kurteisi. Stefnandi hefði verið með þriggja ára son sinn í bifreiðinni. Hefði barnið orðið skelfingu lostið við aðfarir lögreglumanna en lögreglumennirnir hefðu ekki sýnt því neina nærgætni. Hefðu þeir virst ætla að skilja barnið eftir umhirðulaust á götunni. Svo heppilega hefði þó viljað til að Margrét Ágústsdóttir, er stefnanda þekkir, var heima að Lækjarsmára 86. Tók hún barnið að sér þá er stefnanda, handjárnaður fyrir aftan bak, var ýtt með valdi inn í bifreið lögreglunnar og hafður á brott. Stefnandi kveðst hafa verið færður á lögreglustöðina í Kópavogi og honum tjáð að hann yrði hafður í haldi þar til úrskurður dómara fengist til leitaraðgerða, nema hann gengist sjálfviljugur undir leit. Stefnandi kveðst raunar ekki hafa átt kost á öðru en samþykkja leitina þó honum væri það á móti skapi, þar sem hann hefði haft miklar áhyggur af syni sínum og orðið að komast sem fyrst aftur til hans. Hefði hann verið látinn berhátta sig og leit hafi verið gerð á honum og í klæðum hans. Því næst hefði verið leitað í bifreið hans, en honum síðan sleppt. Í framhaldi af handtökunni fór stefnandi til læknis. Segir í læknisvottorði af þessu tilefni m.a. að stefnandi kvarti um verki aðallega frá hægri olnboga og sé hann aumur við þreifingu yfir olnboganum utanverðum, en snúið hafi verið upp á hægri handlegg þegar hann var settur í handjárn. "Ekki sjáist þó nein áverkamerki á olnboganum, en röntgenmynd sýnir örlitla vökavasöfnun í liðnum, en engin önnur merki um nýjan áverka. Að öðru leyti eru roðahringir um úlnlið." Í bréfi ríkissaksóknara til lögmanns stefnanda 10. ágúst 1998 segir m.a.: Í tilviki því sem hér er til athugunar og meðferðar verður ekki séð að fyrir hendi hafi verið rökstuddur grunur um að Franklín Steiner hafi framið brot sem lögreglan var að rannsaka. Hafði lögreglan því ekki heimild til að handtaka hann með vísan til 1. mgr. 97. gr. laga nr 19, 1991. Mál þetta kveðst stefnandi höfða til greiðslu skaðabóta vegna ólögmætrar handtöku og ólögmætrar líkamsleitar og leitar í bifreið, svo og vegna ólögmæts og ástæðulauss harðræðis við framkvæmd handtökunnar að kvöldi 3. október 1997. Meginhluti fjárkröfu stefnanda sé til bóta fyrir ófjárhagslegt tjón, þar sem ekki verði sýnt fram á beint fjártjón, en að auki sé gerð krafa til greiðslu á útlögðum kostnaði að upphæð 9.988 kr. fyrir læknisvottorð. Vaxta sé krafist samkvæmt 7., 10. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi um margra ára skeið legið undir grun hjá lögreglu að hafa af því framfæri að versla með ólögleg fíkniefni. Vegna þess hefði lögreglan gefið ferðum stefnanda sérstakar gætur eftir því sem tilefni hafi gefist til. Svo hafi verið þegar stefnandi var handtekinn af lögreglu í Kópavogi 13. apríl 1996 við ætluð fíkniefnaviðskipti við Elliðavatnsveg en handtakan þá hafi leitt til útgáfu ákæru ríkissaksóknara og síðar dóms Hæstaréttar fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni. Í ljósi gruns og ábendinga um meint fíkniefnamisferli stefnanda, sem borist hefðu lögreglu um margra ára skeið, bæði fyrir og eftir handtöku hans 13. apríl 1996, verði að telja að handtakan að kvöldi 3. október 1997 sé byggð á lögmætum ástæðum samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Stefnandi hefði á þessum tíma legið undir stöðugum og viðvarandi grun um ólögleg viðskipti með fíkniefni. Rannsóknargögn málsins bendi ekki til þess að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega grófan eða harðneskjulegan hátt. Stefnandi hefði ekki sýnt neina mótspyrnu utan þess að andmæla handtökunni munnlega, að öðru leyti hafi hann verið samvinnuþýður. Hugsanleg skýring á ætluðum áverkum á úlnliðum stefnanda kunni að stafa af því að hann óviljandi hafi hert að handjárnunum sem séu þannig búin að herðast sjálfkrafa við átak. Á áverkavottorðinu komi á hinn bóginn ekkert fram um að stefnandi hefði þurft læknismeðferðar við og ekki liggi fyrir upplýsingar um tekjutap hans eða örorku af völdum hinna ætluðu meiðsla. Staðhæfingum stefnanda um að ekki hefði verið gætt velferðar sonar stefnanda andmælir stefndi. Lögreglumenn hefðu samstundis gert ráðstafanir til að koma barni stefnanda í hendur vandamanna og hefði stefnandi sjálfur óskað eftir því að fyrrverandi eiginkona hans tæki barnið í sína umsjá á meðan á handtökunni stæði sem og hefði gerst. Umrædd handtaka og eftirfarandi líkamsleit byggðust á lögmætum sjónarmiðum. Ástæðulausu harðræði hefði ekki verið beitt hvorki gagnvart stefnanda sjálfum né syni hans. Því væri ríkissjóður ekki bótaskyldur. Til vara gerir stefndi kröfu um verulega lækkun stefnufjárhæðar sem hann telur, eins og hún er fram sett, fjarri því að vera raunhæfa eða í samræmi við dómvenju. Niðurstaða: Fyrir rétti kvaðst stefnandi vera öryrki. Hann neitaði að svara spurningum lögmanns stefnda um atvinnutekjur sínar eða af hverju hann hefði haft framfæri sitt frá árinu 1997. Stefnandi kvaðst hafa verið beittur gróflegri nauðung og harðneskju við handtökuna og látið sér það lynda þá til að komast sem fyrst aftur til þriggja ára sonar síns, sem hefði verið viðstaddur handtökuna, orðið var við ofbeldið gegn föður sínum og verið skilinn eftir grátandi hjá fólki, sem var barninu ókunnugt. Margrét Ágústsdóttir, sem búsett er að Lækjarsmára 86 í Kópavogi, kom fyrir réttinn. Hún var gift stefnanda á árum áður og mun stefnandi hafa verið að koma í heimsókn til dóttur þeirra sem búsett er í Danmörku en var stödd hér á landi á þeim tíma hjá móður sinni. Hún segir að dyrasími heimilisins hefði gefið boð umrætt kvöld. Sá sem hringdi hefði tjáð sig vera lögreglumann. Hún kveðst ekki muna glögglega orð hans en hann hafi eitthvað verið að tala um Franklín, stefnanda þessa máls, og eitthvert barn. Hún kvaðst ekki alveg hafa náð því hvað maðurinn sagði. Hún kvaðst hafa tjáð honum að hún hefði verið gift stefnanda fyrir 16 árum og hefði ekkert með mál hans að gera nú. Samtalinu hefði þá lokið. Hefði þá upphafist mikill gauragangur fyrir utan. Hún hafi þá farið út að glugga og séð að lögregla var að handjárna stefnanda með stöðu við bifreið hans. Þetta hafi ekki ætlað neinn enda að taka og stefnandi kallað á hana. Henni hafi því komið til hugar að stoppa þetta á einhvern hátt og gengið út. Drengurinn litli hafi verið inni í bifreiðinni. Stefnandi hafi beðið hana að taka hann að því er hana minnir. Hún kveðst óljóst minnast þess að hafa spurt lögreglumennina hvort þeir ætluðu að skilja barnið eftir. Drengurinn hafi ekki þekkt hana neitt og ekki viljað fúslega koma með henni. Barnið hafi reyndar hágrátið en hún hafi tekið það og farið með það inn. Dóttir hennar hafi komið nokkru síðar heim. Litli drengurinn hafi þekkt hana og eitthvað róast en grátið allan tímann meðan faðir hans var í burtu. Aðspurð kvaðst hún hafa séð og orðið þess vör að meðferð lögreglunnar á stefnanda var hranaleg. Magnús Einarsson, fyrrverandi yfirlögregluþjónn, kom fyrir réttinn. Kvaðst hann hafa gefið fyrirmæli til sinna manna um að stöðva menn, sem væru þekktir fíknefnasalar og hlotið dóma fyrir slíkt, og leita að fíkniefnum hjá þeim. Kvaðst hann alloft hafa fengið ábendingar símleiðis frá ónefndum aðilum um að stefnandi stundaði fíkniefnasölu. Sævar Þór Finnbogason, aðstoðarvarðstjóri hjá lögreglunni í Kópavogi, bar fyrir rétti að syni stefnanda hafi verið komið í hendur á Margréti Ágústsdóttur áður en stefnandi var færður í handjárn. Engin átök hefðu orðið við handtökuna. Stefnandi hafi ekki mótmælt því að gerð yrði leit á honum eða í bifreið hans. Í framburði Ásgeirs Karlssonar, lögreglufulltrúa í ávana- og fíkniefnadeild, fyrir réttinum kom fram, að ekki liði sú vika án þess að ótilgreint fólk greindi starfsmönnum deildarinnar frá því að stefnandi væri stöðugt við sölu fikniefna. Hann kvað það næsta erfitt ef ekki ógerning vegna eðli fíkniefnabrota að hindra þessa starfsemi nema leitað væri á þekktum fíkniefnasölum án þess fyrir því væri ákveðin ábending um að efnið væri þá stundina í vörslum þeirra. Ekki hefur komið fram í málinu að lögreglan hafi verið að rannsaka ákveðið brot, sem ætla mætti að stefnandi hefði framið, er hann var handtekinn. Fallast má því á álit ríkissaksóknara, sem kemur fram í bréfi hans frá 10. ágúst 1998, að lögreglunni hafi ekki verið heimilt að handtaka stefnanda í þetta sinn með vísan til 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Á hitt ber samt að líta að stefnandi er margdæmdur fíkniefnasali og hefur fyrir rétti ekki viljað upplýsa af hverju hann hefur framfæri sitt. Mönnum ber ekki saman um aðferð og athafnir lögreglunnar við handtökuna en ljóst er að handtaka er aldrei nein kurteisisathöfn og getur sjálfsagt í augum þeirra, sem sjaldan eða aldrei hafa áður verið vitni að slíku, virst hranaleg án þess að um hrottaskap sé að ræða. Í læknisvottorði, sem lagt var fram í málinu af hálfu stefnanda, segir m.a. að roði um úlnliði stefnanda geti samrýmst minni háttar blæðingu en ekki hafi áverkar þessir þarfnast meðferðar. Þeir lögreglumenn, sem sáu um handtöku stefnanda og leit á honum, segja að stefnandi hafi ekki verið beittur neinum hrottaskap. Af þessu er ályktað að athafnir lögreglunnar hafi ekki verið harðari en gengur og gerist við handtöku fíkniefnasala og nauðsynlegar eru til öryggis. Handtaka lögreglunnar á stefnanda að þessu sinni hefur engan veginn aukið við þá hneisu og skömm sem stefnandi sjálfur hafði áður vakið á sér með því að miðla fíkniefnum eins og hann hefur margsinnis verið dæmdur fyrir. Sjálfur hefur hann kosið að gefa engar yfirlýsingar um að hafa bætt ráð sitt og hann sé nú horfinn frá dreifingu eiturlyfja. Miski er því óverulegur ef nokkur. Ómælt tjón, er hann hefur valdið þjóð sinni með eiturlyfjasölu, er meira en svo að miskabætur til hans frá íslenska ríkinu séu réttmætar hvað þá sanngjarnar enda þótt í þetta skipti hafi ekki verið sérstakt tilefni til að handtaka stefnanda. Samkvæmt framangreindu er rétt að stefndi, íslenska ríkið, greiði útlagðan kostnað stefnanda að fjárhæð 9.988 kr. með umkröfðum vöxtum. Rétt er að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 150.000 kr., greiðist úr ríkissjóði. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Franklín Kristni Steiner, 9.988 kr. með 16,5% vöxtum frá 11. nóvember 1997 til 5. október 1998, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 150.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 33/2000	Ráðningarsamningur Sjómaður Veikindaforföll	G, sjómaður á skipi S, veiktist á ráðningartímanum. Vegna sjúkdómsins þurfti að gera skurðaðgerð á G. Var hann óvinnufær af þeim sökum í röska tvo mánuði. S var dæmdur til að greiða G laun í veikindaforföllum samkvæmt ákvæðum 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2000. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda í málnu auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að hann verði aðeins dæmdur til að greiða 94.610 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 15. febrúar 1997 til greiðsludags og að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að stefnda verði gert að greiða málskostnað fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í héraðsdómi reis mál þetta af ágreiningi um skyldu áfrýjanda til að greiða stefnda laun í veikindaforföllum samkvæmt ákvæðum 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Hvorki er ágreiningur um útreikning launakröfu stefnda né um að hún skuli bera dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, ef á hana verður fallist. Stefndi hóf störf sem vélavörður á skipi áfrýjanda árinu 1995. Á ráðningartímnanum sýktist stefndi af meini því, sem lýst er í héraðsdómi. Vegna þess reyndist nauðsynlegt að gera skurðaðgerð á stefnda og var hún gerð 3. desember 1996. Af þeim sökum var hann óvinnufær til 12. febrúar 1997. Með vísun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Soffanías Cecilsson hf., greiði stefnda, Gunnari Njálssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað með birtingu stefnu 22. febrúar 1999. Það var þingfest 10. mars sl. og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 11. október sl. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 349.885 auk vanskilavaxta p.a. skv. 10. gr., sbr. 12. gr., vaxtalaga, af kr. 255.275 frá 15. janúar 1997 til greiðsludags og af kr. 94.610 frá 15. febrúar 1997 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þessar: Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst hann þess að stefnufjárhæðin verði lækkuð í kr. 94.610 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. febrúar 1997 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefndi þess að stefnufjárhæðin verði kr. 349.885 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 255.275 frá 15. janúar 1997 til 15. febrúar 1997 og af kr. 349.885 frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum gerir stefndi þá kröfu að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkv. fram lögðum málskostnaðarreikningi. Það athugist að stefnukrafan er hin sama og þrautavarakrafa stefnda. Enginn tölulegur ágreiningur er í málinu. Málavöxtum er svo lýst í stefnu að stefnandi hafi hafið störf hjá stefnda á árinu 1995 sem vélarvörður á Sóley SH-150, 50-60 tonna báti. Vorið 1996 hafi hann tekið við starfi á öðru skipi stefnda, Sóleyju SH-124, og þar hafi hann starfað sem vélarvörður fram í apríl 1997, er störfum hans hafi lokið að undangenginni uppsögn. Í desember 1995 hafi stefnanda farið að gruna að heilsu hans væri á einhvern hátt áfátt. Hann hafi fengið bólgur og ígerð við endaþarm og átt erfitt með að sitja. Þetta hafi háð honum verulega við vinnu. Hann hafi leitað aðstoðar heimilislæknis síns í Grundarfirði, Hallgríms Magnússonar, sem hafi talið að hann væri með sjúkdóm sem kallast tvíburabróðir. Hafi hann talið nauðsynlegt að grípa til aðgerða. Skurðaðgerð hafi farið fram 3. desember 1996. Hafi stefnandi verið óvinnufær frá 2. desember 1996 til 12. febrúar 1997. Þá segir í stefnu að í janúar 1997 hafi stefnandi orðið þess var að ágreiningur hafi verið við stefnda um það hvort hann ætti rétt til launa í nefndum veikindaforföllum. Stefnanda hafi skilist að ágreiningurinn snerist um tvennt: annars vegar um það hvort 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 ætti við um veikindi hans, og hins vegar um það hvort hann hefði unnið störf í landi með þeim afleiðingum rétti sínum til veikindalauna. Fyrir liggur í málinu útreikningur heildarlauna vélarvarðar á Sóley SH-124 tímabilið 28. nóvember 1996 til 9. janúar 1997. Heildarlaunin voru í desember 1996 kr. 255.275 og í janúar 1997 kr. 94.610. Kröfugerð stefnanda byggir á þessum útreikningi, og sem fyrr segir er ekki ágreiningur um hann. Stefndi lýsir málavöxtum nokkuð á annan veg en stefnandi. Í greinargerð stefnda segir að um mánaðamótin október/nóvember 1996 hafi stefnandi komið að máli við skipstjóra Sóleyjar SH-124, Rúnar Sigtrygg Magnússon, og beðið um launalaust leyfi í enda nóvember mánaðar, þar sem hann þyrfti að fara í aðgerð til að láta fjarlægja “tvíburabróður”. Skipstjórinn hafi veitt leyfið, enda hafi verið stutt til jólaleyfis. Stefnandi hafi sagt að hann mundi nota jólaleyfið til að jafna sig eftir aðgerðina og myndi hann því koma aftur til vinnu að loknu jólaleyfi. Þann 27. nóvember hafi veiðiferð lokið, og þá hafi stefnandi farið frá borði í umbeðið leyfi. Stefndi segir að ekkert hafi síðan heyrst frá stefnanda fyrr en hinn 4. janúar 1997, er hann hafi óskað eftir því við stefnda að fá greidd laun í veikindaforföllum vegna ofangreindrar aðgerðar, og þá hafi hann jafnframt lagt fram veikindavottorð, dags. 3. janúar 1997. Stefnanda hafi verið tjáð að stefndi þyrfti að að athuga réttarstöðuna, en ef hann ætti rétt til launa í veikindaforföllum fengi hann þau að sjálfsögðu greidd. Stefndi hafi haft samband við skipstjórann á Sóley SH-124, og hafi hann þegar mótmælt veikindalaunakröfunni, sagt að stefnandi hefði óskað eftir launalausu leyfi hjá sér, en aldrei minnst á veikindi eða launakröfur þess vegna. Jafnframt hefði stefnandi verið fullkomlega vinnufær þegar hann fór frá borði 27. nóvember 1996. Þá segir í greinargerð stefnda að hinn 9. janúar 1997 hafi í vikublaðinu Þey birst auglýsing frá stefnanda, þar sem hann hafi auglýst að hann tæki fólk í “heilun” og kæmi í heimahús þess vegna, ef þess væri óskað. Að lokinni skoðun á álitaefninu hafi stefndi tekið þá ákvörðun að hafna greiðslu veikindalauna og hafi stefnanda verið tilkynnt um þá afstöðu. Málsástæður og lagarök aðilja. Stefnandi telur sig ótvírætt eiga rétt til veikindalauna, og vísar hann í því sambandi til fram lagðs vottorðs læknanna Hallgríms Magnússonar og Jóseps Blöndal, en þar komi fram að ekki hafi verið hægt að framkvæma aðgerðina meðan virk sýking væri í kýlinu. Af vottorði þessu megi draga þá ályktun, að stefnandi hefði iðulega getað orðið óvinnufær vegna sjúkdómsins, ef hann hefði ekki farið í aðgerðina. Skurðaðgerðin hefði því verið nauðsynleg heilsu hans og til að koma í veg fyrir enn frekari forföll úr vinnu en annars hefðu orðið. Aðalatriðið sé þó það að “þetta hljóti að teljast veikindi í skilningi 36. gr. sjómannalaga og sá þröngi skilningur, sem haldið hefur verið á lofti, virðist fjarstæðukenndur og einhvers konar útúrsnúningur frá ákvæði 36. gr.” Þá tekur stefnandi fram að hann hafi engar tekjur haft af störfum í landi á veikindatímanum. Um lagarök vísar stefnandi til sjómannalaga nr. 35/1985, einkum 36. gr. Einnig vísar hann til kjarasamnings milli Landssambands íslenskra útvegsmanna annars vegar og Vélstjórafélags Íslands, Vélstjórafélags Suðurnesja og Vélstjórafélags Vestmannaeyja frá 1995 hins vegar. Ennfremur vísar stefnandi til reglunnar um skuldbindingagildi samninga. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Taka beri tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskyldur og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Í greinargerð stefnda segir að hann byggi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi óskað eftir launalausu leyfi til að fara í hina umræddu aðgerð og hafi stefndi samþykkt leyfið þar sem hann hafi litið svo á, að ekki yrði um neina launakröfur að ræða af hálfu stefnanda eftir á vegna leyfisins. Launakröfur stefnanda hafi því komið stefnda mjög á óvart. Telur stefndi að stefnandi geti ekki fyrst óskað eftir launalausu leyfi til að fara í aðgerð og síðan breytt því fyrirvaralaust í greiðsluskylt veikindaleyfi af því einu að það virðist hafa hentað honum. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að 36. gr. sjómannalaga eigi ekki við um “veikindi” stefnanda. Til þess að ákvæðið geti átt við þurfi stefnandi að hafa verið óvinnufær vegna veikinda. Þegar stefnandi hafi farið í umbeðið leyfi 27. nóvember 1996 hafi hann verið fullkomlega vinnufær; sú staðreynd liggi fyrir í læknisfræðilegum gögnum málsins. Það hafi verið aðgerðin sem stefndi fór í sem valdið hafi hinni meintu óvinnufæri. Stefndi telur að stefnandi geti ekki einhliða ákveðið að fara í aðgerð á kostnað vinnuveitanda. Til þess þurfi mikið að koma, t.d. að stefnandi gangi með lífshættulegan sjúkdóm, eða að óvinnufærni væri fyrirsjáanleg innan mjög skamms tíma, ef ekki yrði farið í viðkomandi aðgerð. Alls ekki megi vera um að ræða valkvæða aðgerð eða aðgerð sem án nokkurrar hættu gæti beðið. Á það er bent í greinargerð stefnda að stefnandi hafi sjálfur sagst hafa fundið fyrir “tvíburabróðurnum” í desember 1995. Hann hafi leitað aðstoðar læknis sem talið hafi nauðsynlegt að grípa til aðgerða. Þrátt fyrir það hafi stefnandi ekki farið í aðgerð fyrr en ári síðar. Telur stefndi fullvíst að stefnandi hefði hvenær sem var á árinu 1996 getað farið í aðgerðina þegar hann sjálfur var í fríi, enda megi telja eðlilegt og sjálfsagt að launþegar gangist undir aðgerðir eða njóti læknisþjónustu í eigin tíma og á eigin kostnað, ef þess er nokkur kostur. Stefndi heldur því fram að stefnandi verði að sanna að hann hafi verið veikur (farið í aðgerð sem leiddi til óvinnufærni) og að um óvinnufærni “í skilningi” 36. gr. sjómannalaga hafi verið að ræða. Hvorugt þetta hafi stefnandi sannað. Í þessu sambandi bendir stefndi á að aðgerðin var gerð 2. desember [Rétt er 3. desember], en stefnandi hafi farið í leyfi við lok veiðiferðar hinn 27. nóvember 1996, en næsta veiðiferð hafi hafist daginn eftir. Með hliðsjón af þessu sé ljóst að stefnanda hafi með öllu mistekist sönnun fyrir því að hann eigi rétt til hinna umkröfðu launa. Varakrafa stefnda byggist á því að 2. málsliður 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga eigi við um álitaefnið, ef ekki verður fallist á sýknukröfuna. Stefnandi hafi óskað eftir launalausu leyfi til áramóta og sú ósk hafi verið samþykkt. Samkv. nefndu ákvæði eigi skipverji, sem veikist í launalausu leyfi, ekki rétt til launa fyrr en hann á að koma til vinnu á ný. Um þrautavarkröfu stefnda þarf ekki að fjalla, þar sem hún fellur saman við stefnukröfuna, en hún er upphaflega til komin vegna þess að stefnukrafan var mun hærri en hún varð endanlega. Í greinargerð stefnda er bent á að engin gögn liggi fyrir í málinu um það hvaða tekjur stefnandi hafi haft af þeirri starfsemi sem hann hafi auglýst í “veikindaforföllum” sínu. Skattframtöl stefnanda fyrir tekjuárin 1996 og 1997 hafi ekki verið lögð fram, þrátt fyrir óskir af hálfu stefnda um það. Gera megi ráð fyrir að rétt sé að lækka kröfu stefnanda um þá fjárhæð sem hann hafi aflað sér með umræddri atvinnustarfsemi. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, aðallega 129. og 130. gr. Greinargerð um sjúkdóm stefnanda og meðferð hans liggur fyrir í málinu. Hún er samin af Hallgrími Magnússyni heilsugæslulækni í Grundarfirði, heimilislækni stefnanda, í samráði við Jósep Blöndal lækni við St. Fransiskusspíatalann í Stykkishómi, en hann skar upp stefnanda 3. desember 1996. Greinargerðin er samin að beiðni lögmanns stefnanda. Hún er dagsett 30. september 1998. Þar segir: “Hér er um að ræða sjúkdóm sem hefur fengið nafnið tvíburabróðir (sinus pilonidalis). Sjúkdómurinn felst í því að kýli myndast yfir spjaldhrygg og er það venjulega alldjúpt og vefur í kring bólginn vegna sýkingarinnar. Orsökin fyrir þessu er talin vera sú að hár sem vaxa á þessu svæði stingast inn í húðina, rjúfi hana og skapi aðstæður fyrir sýkingu. Ef sjúkdómurinn er á vægu stigi er stundum nóg að opna kýlið og láta það gróa saman sjálft en sé kýlið stórt má búast við að sýkingin taki sig upp aftur og aftur. Í þeim tilfellum verður að gera aðgerð og skera kýlið og nærliggjandi vef í burtu. Sárið er síðan skilið eftir opið og látið gróa frá botninum til þess að forðast að holrúm myndist. Ekki er hægt að gera aðgerðina meðan virk sýking er í kýlinu, aðgerðir á sýktum vef eru alltaf áhættumeiri en aðrar og geta stuðlað að útbreiðslu sýkingarinnar. Af þessum sökum er yfirleitt beðið með aðgerð þangað til að sýkingin í kýlinu hefur lagast að mestu eða öllu leyti. Þetta þýðir að ekki er hægt að gera aðgerðina meðan að sjúklingurinn er með mikil einkenni og þar með óvinnufær, heldur er alltaf beðið með aðgerð þangað til einkenni eru að mestu horfin og sjúklingur orðinn vinnufær aftur. Hvað varðar Gunnar Njálsson sérstaklega er það til að taka að hann fékk fyrir 14 árum tvíburabróður og var þá gerð aðgerð á sjúkrahúsinu í Stykkishólmi. Aðgerðin heppnaðist vel og fann Gunnar ekki fyrir einkennum eftir aðgerðina. Vorið 1996 fékk hann sinus pilonidalis aftur á öðrum stað. Var þetta heldur neðar en kýlið fyrir 13 árum. Stórt kýli kom upp og varð honum til verulegra óþæginda. Var þetta meðhöndlað á venjulegan hátt og beðið þangað til sýkingin lagaðist, en líklegt þótti að ef ekki yrði gerð aðgerð kæmi fljótlega aftur sýking í svæðið með tilheyrandi óþægindum og óvinnufærni. Því var ákveðin aðgerð með góðum fyrirvara og hún gerð þann 03.12.96. Aðgerðin tókst vel en tekið mikið af sjúkum vef og alls staðar farið út í frískan vef. Eftir aðgerðina var 5 cm djúpur og 5 cm langur skurður á aðgerðarsvæðinu og var skurðurinn látinn gróa upp af sjálfu sér. Þetta tók talsvert langan tíma og þurfti að skipta um daglega. Reynt var að skipta um sjaldnar og sárið látið óhreyft í nokkra daga en það hafði það í för með sér að sárið fór að lokast að ofan sem hefði endað með holrúmi og kýlamyndun á ný. Var því ekki um að ræða að hann færi á sjóinn meðan verið var að græða upp sárið. Var eftir það skipt á sárinu daglega og þann 12.02.97 var hann vinnufær og heill meina sinna.” Læknarnir Hallgrímur og Jósep báru báðir vitni fyrir dóminum og staðfestu þessa greinargerð. Skýrslur fyrir dómi gáfu stefnandi og fyrrnefndir tveir læknar. Stefnandi sagði í aðiljaskýrslu sinni að hann hefði fyrst farið að finna fyrir sjúkdómi sínum nær ári fyrr en aðgerðin var gerð. Hann hefði þá farið að finna fyrir bólgu, og svo hefði brotist út gröftur. Hann hefði strax fundið fyrir óþægindum. “Á hverjum degi háði þetta mér. Oft kom fyrir að ég þurfti að skipta um nærbuxur daglega. Þá blæddi og kom gröftur og komu verkir. Ég hafði alltaf vitneskju um þetta og þrautir. Stundum lagði verki út í bakið og niður í fætur.” Stefnandi sagði að þetta hefði verið misslæmt eftir dögum, en alltaf viðvarandi. Ekki hefði þó verið um að ræða vond köst, en óþrifnaður hefði fylgt þessu. Stefnandi var spurður hvort hann hefði beðið um launalaust leyfi til að fara í aðgerð. Hann svaraði: “Nei. Það biður enginn sjómaður um launalaust leyfi til að fara t.d. í aðgerð.” Hann kvaðst hafa komið að máli við skipstjórann um miðjan nóvember og sagt honum að þetta gengi ekki lengur, hann yrði að fara í aðgerð. Skipstjórinn hefði sagt sér að fara upp á skrifstofu og hafa fullt samráð við skrifstofufólk útgerðarinnar. Þetta yrði allt í lagi, hann gæti fengið frí til að fara í aðgerð. Stefnandi sagðist hafa farið upp í skrifstofuna og talað þar við Kristínu Soffaníasdóttur [dóttur Soffaníasar Cecilsonar og eiginkonu skipstjórans. Innskot dómara]. Hún hefði sagt að það væri allt í lagi að hann færi í aðgerðina, hann ætti rétt á 4ra vikna veikindalaunum, en hún hefði ekki verið viss um 5. vikuna. Hún ætlaði að athuga um þetta. Stefnandi kvaðst síðan hafa farið í land og í aðgerð nokkrum dögum síðar. Stefnandi var spurður hvort útgerðin hefði átt von á að hann yrði skemur frá vinnu en raunin varð. Hann svaraði: “Ég veit það ekki. Jú, ég sagði að mestallur desembermánuður færi í þetta.” Hann sagði að útgerðin hefði tekið því illa þegar hann hefði sótt rétt sinn til veikindalauna. Kristín Soffaníasdóttir hefði ekki kannast við að hafa lofað þessum fjórum vikum. Hún hefði verið í sambandi við skrifstofu LÍÚ, “og þeir sögðu henni hvað hún ætti að gera hverju sinni”. Stefnandi sagði að um 20. desember [1996] hefði hann verið komið með mikla sýkingu í sárið, svo mikla að hann hefði verið viðþolslaus og heilsugæslulæknirinn hefði látið sig hafa sterk lyf. Í janúar hefðu einkennin verið farin að réna, en sárið hefði gróið mjög illa. Að læknisráði hefði hann átt að vera í landi. Stefnandi var spurður hvort hann hefði einhvern tíma orðið óvinnufær á tímabilinu desember 1995 fram að aðgerðinni. Hann kvað nei við því, en sagði að sjúkdómurinn hefði farið smáversnandi. Honum var þá bent á að hann hefði verið einkennalaus við aðgerðina. Stefnandi sagði að hann hefði verið settur á fúkalyf hálfum mánuði eða þrem vikum fyrir aðgerð til að ná niður sýkingu. Þá var stefnandi spurður hvort ekki hefði verið hægt að gera aðgerðina miklu fyrr, t.d. sumarið 1996. Hann svaraði að í samráði við útgerð og skipstjóra hefði það verið hægt. “Það er nú eins og það er, menn bíða, en í nóvember var ég búinn að fá nóg.” Stefnandi kannaðist við að hafa auglýst að hann tæki að sér “heilun” í bæjarblaði, en enginn hefði svarað auglýsingunni, svo að ekkert hefði orðið af því starfi. Vitnið Jósep Blöndal læknir gerði skurðaðgerðina á stefnanda 3. desember 1996. Hann var m.a. spurður hvort sýking hefði verið í sári þegar aðgerð fór fram. Svar: “Það er nú sennilega alltaf, á mismunandi háu stigi. Yfirleitt eru skurðlæknar ekki áfjáðir í að gera róttækar skurðaðgerðir á sýktum vefjum. Þegar þessi bráðatilfelli koma upp, þ.e.a.s. það myndast þarna graftarkýli, þá er yfirleitt látið nægja að stinga á því, og síðan er sjúklingur meðhöndlaður með fúkalyfjum, og yfirleitt er svo skurðaðgerðin gerð þegar sýkingin er í lágmarki. En ég býst við að alltaf mundu ræktast frá þessu bakteríur.” Vitnið sagði að sár, sem hér um ræðir, væru misjafnlega langan tíma að gróa, en ekki væri óeðlilegt að það tæki tvo til þrjá mánuði. Þá var vitnið spurt hvort menn væru kvaldir meðan þeir gengju með sjúkdóminn: “Meðan sýkingin veldur bólgu, já, þá finna þeir töluvert til.” Vitnið Jósep var þá spurður hvort stefnandi hefði fengið sýkingu á háu stigi fyrir aðgerð. Hann svaraði játandi, þannig hefði hann skilið Hallgrím Magnússon, sem hefði vísað stefnanda til sín. Vitnið sagði aðspurt að erfitt væri að svara því hve títt mætti gera ráð fyrir að menn með sjúkdóminn fengju “köst”. Algengast væri að menn gengju með “mallandi sýkingu” í raun daginn út og daginn inn, og þetta versnaði og lagaðist til skiptis. Lögmaður stefnanda spurði vitnið hvort hann gæti sagt að stefnandi hefði verið óvinnufær fyrir aðgerð. Vitnið kvaðst eiga erfitt með að svara því. Hann hefði fengið beiðni um aðgerð frá Hallgrími Magnússyni í Grundarfirði. Hann hefði ekki farið út í smáatriði varðandi heilsufar stefnanda fram að aðgerð. Lögmaður stefnda vitnaði til greinargerðar læknanna, sbr. hér að framan, og spurði hvort hana væri ekki óhætt að skilja svo að aðgerðardaginn eða daginn næsta fyrir hann hefði stefnandi verið fullkomlega vinnufær í venjulegum skilningi þess orðs. Svar: “Ég býst við því.” Vitnið var spurt hverjar afleiðingarnar hefðu orðið ef ekkert hefði verið gert við sjúkdómi stefnanda. Svari sínu skipti vitnið í tvennt, staðbundnar og almennar afleiðingar. Staðbundnar afleiðingar væru þær að göngin hefðu tilhneigingu til að stækka og greinast, verða meiri um sig og ná út í rasskinnar og teygja sig niður í beinhimnu. Síðan kæmu bráðaköst öðru hverju. Í fræðiritum væri lýst krabbameini í þessum göngum, þótt tilfellin væru ekki mörg, allmörg þó. Almennum afleiðingum lýsti vitnið svo að óheppilegt væri að vera með mallandi sýkingu. Það héldi ónæmiskerfinu stöðugt gangandi, og það tærði líkamann hægt og rólega upp. Síðan gætu menn fengið sýkingu almenns eðlis, þ.e. blóðeitrun. Vitnið benti á að blóðeitrun gæti valdið dauða. Vitnið kvaðst hafa ákveðið tíma fyrir aðgerðina. Ekki hefði hefði verið heppilegt að bíða með hana. Vitnið var spurt hvort það hefði valdið hættu fyrir líf eða heilbrigði stefnanda, ef aðgerðin hefði verið látin bíða. Vitnið sagði að það hefði ekki gert það að öðru leyti en því sem það hefði þegar nefnt um afleiðingar, að auðvitað væru talsverðar líkur á því að sýkingin blossaði upp að nýju. Þá var vitnið spurt hvort það lægi fyrir að stefnandi hefði orðið óvinnufær næstu daga á eftir, ef aðgerðin hefði ekki verið gerð. Vitnið svaraði: “Líkurnar eru töluverðar.” Vitnið Hallgrímur Magnússon læknir kvaðst hafa verið læknir stefnanda síðan 1992. Hann sagðist þó ekki hafa stundað stefnanda vegna sjúkdóms hans, tvíburðarbróður, fyrir aðgerðina 3. desember 1996. Hann hefði ekki “séð” stefnanda fyrr en eftir aðgerð eða 11. desember. Stefnandi hefði ekki leitað til heilsugæslustöðvarinnar út af þessu, “heldur ætla ég að hann hafi farið beint til skurðlæknisins, vitandi hvað hann átti að gera, vegna þess að hann hafði lent í þessu áður.” Vitnið Hallgrímur var spurður um afleiðingar þess að aðgerð hefði ekki verið gerð. Hann sagði að sjúkdómurinn lýsti sér í því að það kæmi kýli á neðra spjaldhrygg. Það gæti verið sársaukafullt. Það yrði til þess að sjúklingurinn gæti illa hreyft sig, ætti erfitt með að sitja og að beygja sig og yrði klárlega óvinnufær til sjós og reyndar á landi líka. Þannig væri þetta venjulega. Upp kæmu langvinnar ígerðir, ef ekki væri að gert. “Þá er þetta að koma aftur og aftur og lætur sjúklinginn aldrei í friði.” Vitnið var þá spurt hvort þetta gæti haft lífshættu í för með sér. Hann sagði að fræðilega séð gæti það orðið “eins og með aðrar ígerðir, ómeðhöndlað”. En þetta væri óraunhæf staða í nútíma þjóðfélagi. Hann kvaðst hafa séð marga sjúklinga þjáða. Oft væri um að ræða “mallandi sýkingu” án þess að gefa veruleg einkenni. Þessu gæti fylgt óþrifnaður, gröftur og blóð og verulega sterk lykt. Lögmaður stefnda vitnaði til greinargerðar læknanna, sbr. hér að framan, og spurði hvort hana mætti skilja svo að stefnandi hefði verið vinnufær fyrir aðgerð. Svar: “Já, já, það er ekki hægt að gera aðgerð meðan sýking er í gangi.” Forsendur og niðurstöður. Upplýst er að stefnandi hafði verið sjúkur af tvíburabróður í u.þ.b. eitt ár áður en hann gekkst undir skurðaðgerð 3. desember 1996. Með framburði stefnanda og greinargerð læknanna Hallgríms Magnússonar og Jóseps Blöndal og vætti þeirra fyrir dómi er sannað að stefnandi var þjáður af þessum sjúkdómi: Hið sýkta svæði var bólgið í kýli, og úr því vall gröftur og blóð. Olli þetta stefnanda óþægindum við vinnu. Hann var þó ekki óvinnufær þegar hann fór frá borði í lok nóvember 1996 til að gangast undir aðgerð, en hann hefur borið að hann hafi þá verið á fúkalyfjum til að halda niðri sýkingu svo að hægt væri að gera skurðaðgerðina, og fær sá framburður stuðning af vætti vitnisins Jóseps Blöndal. Dómari telur að nægjanlega sé leitt í ljós með vætti nefndra lækna að það hefði leitt til óvinnufærni stefnanda ef ekkert hefði verið að gert og jafnframt hefði það stofnað heilsu hans í nokkra hættu. Sannað er að skurðaðgerðin 3. desember 1996 hlaut óhjákvæmilega að leiða til óvinnufærni stefnanda og að sú óvinnufærni stóð ekki lengur en búast mátti við eftir slíka aðgerð. Stefnandi varð þannig óvinnufær vegna sjúkdóms sem hann fékk meðan á ráðningartíma hans stóð hjá stefnda. Tilvik þetta fellur því undir 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Aðilja greinir á um með hvaða atvikum stefnandi fór frá borði til að gangast undir skurðaðgerðina. Í greinargerð stefnda er haft eftir skipstjóra Sóleyjar SH-124 að stefnandi hafi beðið um launalaust leyfi í nóvemberlok 1996 til að láta fjarlægja tvíburabróður. Skrifleg yfirlýsinga skipstjórans um þetta liggur fyrir í málinu. Af hálfu stefnda var skipstjórinn ekki kvaddur fyrir dóm til að bera um þetta, og ekkert er annað fram komið í málinu sem styður þetta. Stefnandi neitaði þessu ákveðið í aðiljaskýrslu sinni. Er ekki annað fyrir hendi í málinu en að leggja til grundvallar framburð hans um að hann hafi komið að máli við skipstjórann um miðjan nóvember og sagt að þetta gengi ekki lengur, hann yrði að fara í aðgerð, o.s.frv., sbr. greinargerðin hér framar í dóminum um aðiljaskýrslu stefnanda. Af þessu leiðir að ekki er unnt að taka varakröfu stefnda til greina. Þar sem ekki er neinn tölulegur ágreiningur í málinu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnukröfuna. Eftir úrslitum máls er rétt að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, og þykir dómara hann hæfilega ákveðinn 250.000 krónur, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Athugasemd.Í greinargerð stefnda er mótmælt framlagninu 8 dómskjala, sem stefnandi lagði fram með stefnu. Segir í greinargerðinni að í málatilbúnaði stefnanda sé hvergi vísað til þessara skjal, og því sé framlagningu þeirra mótmælt sem algjörlega þýðingarlausri. Auk þess brjóti framlagningin í bága við meginreglu laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. ákvæði 1. mgr. 95. gr. laganna. Að mati dómara eru mótmæli þessi að miklu leyti réttmæt. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Soffanías Cecilsson hf., greiði stefnanda, Gunnari Njálssyni, kr. 349.885 auk vanskilavaxta skv. 10. gr., sbr. 12. gr., vaxtalaga nr. 25/1987, af kr. 255.275 frá 15. janúar 1997 til greiðsludags og af kr. 94.610 frá 15. febrúar 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 270/2014	Skuldamál Lausafjárkaup	K ehf. var gert að greiða spænska félaginu S skuld samkvæmt nánar tilgreindum reikningum, vegna skófatnaðar sem fyrrgreinda félagið hafði pantað frá hinu síðargreinda, að teknu tilliti til afsláttar sem K ehf. var talið eiga rétt á sökum galla að því marki sem S hafði viðurkennt hann. K ehf. var ekki talið hafa tekist sönnun um galla á skófatnaði umfram það sem S hafði gengist við, né heldur að félagið ætti rétt til skaðabóta úr hendi S vegna ætlaðrar óheimillar smásölu S á skóm með vörumerki K ehf.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2014. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kron ehf., greiði stefnda, Sapena Trading Company SL 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2014. Mál þetta sem dómtekið var 8. janúar 2014 var höfðað 27. desember 2012 af hálfu Sapena Trading Company SL, Calle de Paraguay, 6, bajo, 03600 Elda (Alicante), Spáni, á hendur Kron ehf., Laugavegi 48, Reykjavík, til greiðslu skuldar. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda 75.584,55 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 9. október 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda 64.823,38 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 9. október 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða eftir mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess einnig að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti virðisaukaskatts. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi er skóframleiðandi á Spáni, stofnaður árið 2009. Stefndi selur m.a. skófatnað í smásölu hér á landi. Stefnandi og stefndi höfðu átt í viðskiptum sem fólust í því að stefnandi framleiddi skó fyrir stefnda, eftir hönnun og forskrift stefnda. Námu viðskiptin á árinu 2011 samkvæmt endanlegu viðskiptayfirliti stefnanda samtals 220.026,90 evrum og hefur stefndi þegar greitt stefnanda 144.442,35 evrur, síðasta innborgun var 1. desember 2011. Stefnandi krefst í málinu greiðslu mismunarins samtals að fjárhæð 75.584,55 evrur. Þann 12. ágúst 2011 gaf stefnandi út reikning nr. 724 að fjárhæð 38.192,85 evrur fyrir skófatnaði sem var móttekinn af hálfu stefnda þann dag og þann 29. september 2011 gaf stefnandi m.a. út reikning nr. 865 að fjárhæð 50.358,60 evrur fyrir skófatnaði sem var móttekinn af hálfu stefnda þann 5 október 2011. Þann 17. október 2011 barst stefnanda tölvubréf frá stefnda ásamt lista yfir skófatnað sem stefndi heldur fram að sé gallaður. Á listanum er tilgreindur skófatnaður af átta tegundum, KR16, KR17, KR18, KR19, KR24, KR26, KR30 og KR32, auk nánar tiltekinna undirgerða. Eru umrædd skópör hluti af þeim skófatnaði sem afhentur var samkvæmt fyrrgreindum reikningum nr. 724 og 865. Stefndi heldur því fram að gallar á þeim skópörum sem þar eru tilgreind jafngildi frá 30% upp í 100% af söluverði þeirra. Stefnandi brást við tilkynningu stefnda með því að kalla, í tölvubréfi 2. nóvember 2011, eftir átta pörum af hverri tegund frá stefnda, samtals 64 skópörum, svo sannreyna mætti hina meintu galla og semja í framhaldinu um niðurstöðuna. Þann 8. nóvember 2011 barst stefnanda sending af skóm frá stefnda sem í voru 38 pör af sex tegundum. Við skoðun stefnanda á þeim skófatnaði sem barst frá stefnda var það niðurstaða hans að meintir gallar á umræddum skófatnaði væru stórlega ofmetnir. Stefnandi bauðst 15. nóvember 2011 til að bæta úr göllum og hækka afslátt af verði sjö af átta skótegundanna, á bilinu 20-50%. Þetta tilboð um viðbótarafslátt nemur samtals 10.761,17 evrum, þ.e. 595,94 evrur af reikningi nr. 724 og 10.165,23 evrur af reikningi nr. 865. Þann 17. nóvember 2011 kallaði stefnandi eftir staðfestingu frá stefnda um að hann myndi senda stefnanda umræddan skófatnað til að hann gæti bætt úr göllum og ítrekaði hann boð sitt um úrbætur og afslátt 29. nóvember s.á. Engin svör bárust frá stefnda við þessum erindum. Þegar ekki bárust greiðslur frá stefnda vegna reiknings nr. 724 fór viðskiptareikningur hans í skuld. Jókst sú skuld jafnt og þétt í ágúst og september 2011 eftir því sem dró í sundur með þeim reikningum sem stefnandi gaf út til stefnda samkvæmt mótteknum pöntunum og þeim innborgunum sem bárust frá stefnda. Við útgáfu reiknings nr. 865 hækkaði verulega skuldin á viðskiptareikningi stefnda, sem hélt áfram að panta vörur hjá stefnanda. Gerði stefnandi þá kröfur um hærri fyrirframgreiðslur, þ.e. úr 50% í 70% áður en framleiðsla hæfist, en skuld á viðskiptareikningi stefnda var samt sem áður ekki gerð upp. Stefnandi hætti þá að taka við nýjum pöntunum frá stefnda þar til eldri gjaldfallnar skuldir hefðu verið gerðar upp. Um svipað leyti kveðst stefndi hafa fengið upplýsingar um að stefnandi væri að selja skó, sem hannaðir voru af stefnda og báru hans vörumerki í útsöluverslunum sínum („outlet“) og þá hafi viðskiptasamband aðila tekið snöggan endi. Viðskiptavinir stefnda á Spáni hafi nánast alveg hætt að panta vörur frá stefnda og hafi ekki lengur viljað selja skó frá stefnda, þegar eins skór voru til sölu á mun lægra verði í útsöluverslunum stefnanda. Samskiptum milli aðila lauk í nóvember 2011 án þess að viðskiptareikningur stefnda hjá stefnanda yrði gerður upp eða bætt yrði úr þeim göllum sem staðreyndir voru í fyrrgreindum tveimur skósendingum. Ágreiningur málsaðila í máli þessu lýtur að uppgjöri aðila vegna viðskiptanna. Með bréfi 23. apríl 2012 sendi stefnandi stefnda innheimtuviðvörun, sem svarað var með bréfi lögmanns stefnda 9. maí s.á., þar sem greiðsluskyldu var hafnað vegna galla á vörunni og tjóns sem enn væri ósótt og hefði hlotist af broti á samningsskyldum. Fyrirsvarsmaður stefnanda og aðaleigandi, Salvador Sapena Saura, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins með aðstoð löggilts dómtúlks. Málsástæður og lagarök stefnanda 1) Um höfuðstól aðalkröfu stefnanda Krafa stefnanda byggist á mismun á útgefnum reikningum stefnanda til stefnda og mótteknum innborgunum stefnda á viðskiptareikning hans hjá stefnanda. Fram komi á viðskiptayfirliti, dags. 12. desember 2011, að stefnandi hafi, á tímabilinu 11. maí 2011 til 1. desember 2011, gefið út reikninga og kreditreikninga til stefnda og nemi fjárhæð þeirra samtals 221.404,40 evrum, sbr. töflu 1 hér að neðan. Eins og sjá megi af viðskiptayfirlitinu og töflu 1 nemi innborganir stefnda hins vegar einungis 144.442,35 evrum. Mismunurinn, 76.962,05 evrur, myndi höfuðstól upphaflegrar aðalkröfu stefnanda í málinu. Eins og sjáist á viðskiptayfirlitinu stemmi innborganir stefnda ekki við fjárhæðir einstakra útgefinna reikninga heldur hafi þess í stað verið greitt inn á viðskiptareikninginn, stundum í heilum þúsundum evra og í einhverjum tilvikum í jafnvirði sléttra hundruða þúsunda íslenskra króna í evrum, sbr. t.d. innborgun móttekin 17. ágúst 2011, að fjárhæð 4.257,33 evrur, sem hafi jafngilt rétt um 700.000 krónum samkvæmt þágildandi sölugengi evru. Stefndi hafi gert athugasemdir við tvo af þeim reikningum sem stefnandi hafi gefið út á árinu 2011, þ.e. reikninga nr. 724 og 865, samtals að fjárhæð 88.550,60 evrur. Reikningur nr. 724 hafi verið gefinn út 12. ágúst 2011, að fjárhæð 38.192,85 evrur, að veittum 5% afslætti, fyrir 369 pörum af kvenskófatnaði sem stefndi hafi pantað hjá stefnanda, stefnandi hafi framleitt fyrir stefnda og móttekin hafi verið af hálfu stefnda 12. ágúst 2011. Reikningur nr. 865 hafi verið gefinn út 29. september 2011, að fjárhæð 50.358,60 evrur, að veittum 10% afslætti, fyrir 535 pörum af kvenskófatnaði sem stefndi hafi pantað hjá stefnanda, stefnandi hafi framleitt fyrir stefnda og móttekin hafi verið af hálfu stefnda 5. október 2011. Þar sem stefndi hafi einungis gert athugasemdir við þessa tvo reikninga líti stefnandi svo á að ekki sé uppi ágreiningur um aðra reikninga sem hann hafi gefið út til stefnda. Byggi stefnandi aðalkröfu sína á því að stefndi hafi tekið við þeim skófatnaði sem framleiddur hafi verið fyrir hann og tilgreindur sé á umræddum tveimur reikningum. Þá byggi stefnandi á því að umræddur skófatnaður hafi ekki verið gallaður. Stefndi hafi ekki haldið því fram að varningurinn væri gallaður fyrr en 31. október 2011, þ.e. rúmlega einum og hálfum mánuði eftir viðtöku varnings samkvæmt fyrri reikningnum og tæplega mánuði eftir viðtöku varnings samkvæmt seinni reikningnum. Við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá þessari fullyrðingu að því leyti að viðurkennt var að gallatilkynning stefnda hafi borist stefnanda fyrr, eða þann 17. október 2011. Umræddar viðbárur hafi fyrst verið hafðar uppi þegar stefnda hafi mátt vera orðið fullljóst að stefnandi hygðist ekki afgreiða fleiri pantanir til stefnda fyrr en hann hefði greitt áður gjaldfallna reikninga. Þá hafi stefndi, samhliða því að hafa uppi umræddar viðbárur um galla, knúið á um að afgreiddar yrðu nýjar pantanir til sín án þess að gjaldfallnir reikningar yrðu greiddir. Telji stefnandi að þessi háttsemi bendi til þess að umrædd viðbára stefnda um galla hafi ekki átt við rök að styðjast, heldur hafi verið sett fram til þess að reyna að fá stefnanda til að halda áfram að afgreiða nýjar pantanir til stefnda þrátt fyrir óuppgerð vanskil. Þá byggi stefnandi á því að þar sem fyrir liggi að stefndi hafi tekið við þeim varningi sem tilgreindur sé á umræddum tveimur reikningum þá hvíli á stefnda sönnunarbyrði um að varningurinn hafi verið gallaður. Engin gögn hafi hins vegar verið lögð fram er sanni tilvist eða umfang meintra galla og ekki verði séð að stefndi hafi gert neinn reka að því að afla slíkra gagna. Loks byggi stefnandi á því að þrátt fyrir að stefnandi hafi, í viðleitni sinni til að ljúka málinu með sátt, ákveðið að gera stefnda gagntilboð, um að stefnandi myndi bæta úr meintum göllum sem kynnu að vera á skófatnaðinum og hækka veittan afslátt í 20-50%, sbr. tölvubréf 15. nóvember 2011, þá hafi engin viðurkenning falist í því á að varan hafi verið gölluð, hvað þá að þeir gallar hafi numið jafngildi 30-100% af verðmæti þeirra átta tegunda skófatnaðar sem stefndi haldi fram að hafi verið haldnar göllum. Við skoðun stefnanda á endursendum skófatnaði hafi einungis óveruleg frávik fundist og verði þau ekki talin til galla. Þá hafi stefndi einungis sent 38 skópör til skoðunar hjá stefnanda þrátt fyrir að stefnandi hafi sérstaklega óskað eftir að fá til skoðunar 8 pör af hverjum þeirra 8 tegunda sem stefndi haldi fram að hafi verið gallaðar, þ.e. alls 64 pör af skóm. Telji stefnandi þetta benda til þess að stefndi hafi ekki getað fundið fleiri skópör í hinum mótteknu sendingum stefnanda þar sem nokkur frávik hafi verið til staðar. Allt að einu veki stefnandi athygli á því að jafnvel þó að umræddur varningur hefði verið haldinn svo stórkostlegum göllum sem stefndi hafi haldið fram þá stæðu samt sem áður 56.249,85 evrur ógreiddar af umræddum tveimur reikningum, sbr. töflu 2 hér að neðan. Þar sem stefnandi hafi byggt aðalkröfu sína, samkvæmt framansögðu, á því að stefnda bæri að greiða stefnanda að fullu fyrrgreinda reikninga nr. 724 og 865 og á því að ekki væri uppi ágreiningur um aðra reikninga sem hann hafi gefið út til stefnda hafi stefnandi í upphafi gert þá kröfu að stefnda yrði gert að greiða stefnanda 76.962,05 evrur, þ.e. mismun á útgefnum reikningum hans til stefnda, að fjárhæð 221.404,40 evrur, og mótteknum innborgunum stefnda, að fjárhæð 144.442,35 evrur. Við meðferð málsins hafi orðið tilefni til leiðréttingar á kröfugerð. Pöntun stefnda fyrir viðskiptavin sinn „GRUPPO ITALIA“ hafi upphaflega verið um 60 skópör, að fjárhæð 6.365 evrur. Síðar hafi pöntuninni verið breytt í 50 pör, að fjárhæð 4.987,50 evrur, sbr. proforma reikning stefnanda N/F PF 7417, dags. 14.4.2011. Þar muni því 1.377,50 evrum. Í ljós hafi komið að á viðskiptayfirliti á dómskjali 3 sé umræddur reikningur sagður vera að hinni upphaflegu fjárhæð. Kröfur stefnanda í málinu voru því lækkaðar um mismuninn, 1.377,50 evrur, sbr. leiðrétt viðskiptayfirlit á dómskjali nr. 45. Þrátt fyrir innheimtutilraunir stefnanda, sbr. einkum innheimtuviðvörun, dags. 23. apríl 2012, hafi engar frekari innborganir borist frá stefnda. Umrædd fjárkrafa sé því ógreidd og stefnanda hafi verið nauðsynlegt að höfða mál til innheimtu skuldarinnar. Ekki sé í málinu ekki deilt um aðra reikninga en nr. 724 og 865. Fjárhæð þeirra tveggja reikninga sé samtals 88.551,45 evrur, að veittum 5% afslætti af fyrrnefnda reikningnum og 10% af þeim síðarnefnda, sbr. töflu 2 hér að framan. Af lista stefnda yfir skófatnað sem hann taldi gallaðan virðist mega ráða að stefndi telji að veita beri afslátt sem nemi 30-100% af söluverði viðkomandi skófatnaðar. Verð fyrir hvert skópar sé ranglega tilgreint á umræddum lista frá stefnda, svo sem sjáist með samanburði við hina útgefnu reikninga. Sé rétt söluverð skófatnaðarins notað við útreikning á fjárhæð 30-100% afsláttarkröfu stefnda sé niðurstaðan sú að um sé að ræða kröfu um afslátt sem nemi 1.623,30 evrum af reikningi nr. 724 og 30.678,30 evrum af reikningi nr. 865, sbr. töflu 2 hér að framan. Samkvæmt því nemi afsláttarkrafa stefnda samtals 32.301,60 evrum en ekki 44.061,60 evrum svo sem segi á lista stefnda. Samkvæmt því boði sem stefnandi hafi gert í tölvubréfi 15. nóvember 2011, í viðleitni sinni til að ná sáttum við stefnda, sé boðið að afsláttur verði hækkaður í 10.165,23 evrur af reikningi nr. 724 og í 595,94 evrur af reikningi nr. 865, þ.e. samtals 10.761,17 evrur, sbr. niðurlag í töflu 2 hér að framan. Stefndi hafi ekki svarað þessu boði stefnanda. Varakrafa stefnanda byggist á að miða skuli við þann afslátt af framangreindum tveimur reikningum stefnanda sem hann hafi boðið stefnda í tölvubréfi 15. nóvember 2011, þ.e. 10.761,17 evrur. Varakrafan sé lægri en aðalkrafan, sem nú sé 75.584,55 evrur, sem nemi þeirri fjárhæð. Því sé endanleg fjárhæð varakröfu stefnanda, að teknu tilliti til leiðréttingar á kröfugerð, 64.823,38 evrur. Kröfu sína um dráttarvexti byggi stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Svo sem hinir ógreiddu reikningar beri með sér hafi aðilar stundum samið um að greiða skyldi 50% söluverðs áður en framleiðsla viðkomandi skófatnaðar hæfist og þau 50% sem eftir stæðu skyldi greiða áður en hann yrði afhentur. Því til samræmis sé gjalddagi hvers reiknings sérstaklega tiltekinn á honum. Stefnandi miði upphafsdag dráttarvaxtakröfu sinnar við 9. október 2011, gjalddaga seinni reiknings síns af þeim tveimur sem ágreiningur sé um í málinu, þ.e. reiknings nr. 865. Í 1. mgr. 5. gr. laganna sé kveðið á um að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknist af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefnanda sé því heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti frá 9. október 2011 til greiðsludags. Stefnandi vísi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi kröfu sína til málskostnaðar. Þar sem stefnandi geti ekki nýtt sér greiddan virðisaukaskatt sem innskatt í rekstri sínum sé þess krafist að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi byggi kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda. Auk þess styðjist krafa stefnanda við ákvæði laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, með áorðnum breytingum, einkum VI. og VII. kafla og við meginreglur íslensks réttar, einkum kröfu- og samningaréttar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmæli öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Rangur og ósannaður málsgrundvöllur stefnanda Stefndi byggi sýknukröfu sína á því að málatilbúnaður stefnanda sé rangur og ósannaður. Stefnandi byggi mál sitt á því að hann eigi kröfu á hendur stefnda. Í stefnu sé þó ekki nema að mjög takmörkuðu leyti gerð grein fyrir meintum kröfum stefnanda. Þar fullyrði stefnandi einfaldlega að hann eigi kröfu á stefnda vegna framleiðslu á skóm. Vísað sé til reikninga sem stefnandi staðhæfi að hafi verið gefnir út en ekki greiddir að öllu leyti. Hvorki í stefnu né fylgiskjölum hennar sé þó að finna neina stoð fyrir þeim reikningum sem krafan byggist á. Með stefnu hafi einungis tveir reikningar fylgt og ekki hafi verið sýnt fram á að aðrir reikningar hafi verið gefnir út. Þá sé auk þess engin sönnun fyrir því hvað búi að baki þeim reikningum sem stefnandi byggi á. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir samningssambandinu sem liggi til grundvallar reikningunum og í fylgiskjölum sé hvorki að finna samninga né önnur sönnunargögn fyrir því að stefndi hafi beðið um alla þá framleiðslu sem stefnandi byggi kröfu sína á. Krafa stefnanda sé einungis studd tveimur reikningum og nokkrum tölvuskeytum. Stefnandi byggi þannig málatilbúnað sinn fyrst og fremst á eigin fullyrðingum og töflum sem hann hafi sjálfur útbúið. Stefndi hafni því að ósannaðar fullyrðingar og töflur stefnanda hafi nokkurt sönnunargildi í málinu. Almennar reglur samningaréttar og réttarfars leiði til þess að sá sem haldi fram samningi beri að sýna fram á tilurð hans, aðila, efni og annað sem hann telji felast í samningnum. Þá hafi stefnandi ekki útskýrt hvaða lagareglur gildi um viðskipti aðila en stefnandi sé spænskur. Verði ekki betur séð en að stefnandi byggi málatilbúnað sinn algerlega á íslenskum reglum án þess að víkja að ákvæðum laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, eða annars sem ráðið geti lagavali. Verði talið að stefndi sé í skuld við stefnanda sé sú skuld aðeins brot af þeirri kröfu sem stefnandi geri í málinu. Þá eigi stefndi auk þess gagnkröfur til skuldajafnaðar. Verði fallist á kröfur stefnanda að einhverju leyti sé þess krafist að til skuldajafnaðar gagnvart kröfu stefnanda komi gagnkröfur stefnda. Þær kröfur séu mun hærri en krafa stefnanda, sé hún einhver. Um kröfugerð stefnanda Jafnvel þótt litið verði svo á að stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur stefnda þá sé útreikningur dómkröfunnar rangur. Stefnandi taki ekki tillit til þess að stefndi eigi gagnkröfur á hendur stefnanda sem komi til lækkunar kröfum stefnanda. Auk þess séu útreikningarnir óljósir og erfitt að finna þeim stoð í málatilbúnaði stefnanda. Útreikningunum fylgi nánast engir reikningar eða önnur gögn um þá vinnu sem liggi að baki reikningunum. Aðalkrafa stefnanda (upphafleg) miði að því að stefndi greiði stefnanda 76.962,05 evrur að höfuðstóli. Stefnandi segi það vera skuld stefnda vegna útgefinna reikninga stefnanda sem ekki hafi verið greiddir. Þetta sé þó í ósamræmi við þau gögn sem stefnandi hafi látið fylgja með stefnu. Samkvæmt tölvuskeyti stefnanda, dags. 31. október 2011, hafi ógreiddir reikningar þann dag verið alls að upphæð 41.973,678 evrur. Bent sé á að samkvæmt töflu 1 í stefnu hafi engir reikningar verið gefnir út eftir 31. október 2011. Þá sé dráttarvaxtakrafa stefnanda miðuð við 9. október 2011. Samkvæmt framansögðu sé aðalkrafa stefnanda í málinu tæplega 35.000 evrum hærri en stefnandi hafi sjálfur sagt að væri heildarskuld stefnda hinn 31. október 2011. Engir reikningar hafi þó bæst við eftir 31. október 2011, eins og sjá megi af stefnu og dómskjölum stefnanda. Tilhæfulausir reikningar fyrir skóm, sem stefnandi viðurkenni að hafa aldrei afhent Stefndi hafni kröfum og málatilbúnaði stefnanda með öllu enda hafi stefnandi engin gögn lagt fram sem sýni fram á réttmæti þeirra reikninga sem hann byggi kröfu sína á. Af málatilbúnaði og gögnum stefnanda megi auk þess sjá að stefnandi krefjist greiðslna fyrir skó sem hann viðurkenni sjálfur að hafa aldrei afhent. Annars vegar geri stefnandi kröfu um tiltekna skó sem ljóst sé af yfirlitum hans sjálfs að hafi aldrei verið afhentir. Svokallaðir „Próformareikningar og framleiddur varningur sem bíður afhendingar‟ er alls 21.288,45 evrur. Stefnandi geti að sjálfsögðu ekki krafist greiðslu fyrir vörur sem hann hafi ekki afhent. Sé algerlega ósannað, eins og svo margt annað í málatilbúnaði stefnanda, að stefnandi hafi yfirhöfuð framleitt þessar vörur. Hins vegar hafi stefnandi ekki skilað þeim skópörum sem send hafi verið til hans til að sýna fram á galla í framleiðslunni. Tímabilið, sem þessum skóm hafi verið ætlað, sé löngu liðið og skórnir séu því einskis virði fyrir stefnda í dag. Stefnandi geti ekki krafist þess að stefndi greiði fyrir vörur sem séu í vörslum stefnanda. Stefnandi bar ábyrgð á ýmsum smásöluverslunum Stefnandi sé staðsettur á Spáni og stefndi hafi selt hluta af framleiðslu stefnanda til Spánar. Í hagræðingarskyni hafi orðið að samkomulagi að stefnandi myndi senda skósendingar beint til nokkurra fyrirtækja á Spáni og einnig sjá um að rukka þau fyrirtæki. Stefnandi taki þó ekkert tillit til þessa samkomulags í kröfugerð sinni. Stefnandi nefni það ekki í málatilbúnaði sínum að stefnandi hafi skuldbundið sig til þess að innheimta hjá ýmsum smásöluverslunum á Spáni. Ekki nóg með það heldur hafi stefnandi ábyrgst greiðslur frá tilteknum smásöluverslunum. Stefnandi geti að sjálfsögðu ekki beint kröfu að stefnda hafi innheimta ekki tekist hjá umræddum verslunum. Gallar á vörum frá stefnanda Stefnandi viti af því að fjöldi skópara hafi verið gallaður en kjósi þó að taka ekki tillit til þess í kröfugerð sinni og málatilbúnaði, nema að örlitlu leyti í varakröfu. Skór sem beri vörumerki stefnda séu bæði gæða- og tískuvörur. Gallar á skónum, jafnvel smávægilegir, leiði þannig til þess að skórnir verða ónothæfir enda enginn markaður fyrir lítillega gallaða eða viðgerða skó. Stefndi geri þannig kröfu um 100% afslátt af nánast öllum gölluðum skóm og stefnanda sé ekki rétt að leggja eigið mat á afsláttinn. Þar sem stefndi geti ekki selt gölluð skópör verði afslátturinn að vera 100%. Stefnandi hafi ekki skilað skónum sem hann hafi fengið senda til að kanna galla. Engu að síður geri stefnandi nú m.a. kröfu um greiðslu fyrir þá skó. Auk þess hafi stefnandi ekki greitt kostnað vegna sendingarinnar eins og honum hafi borið að gera. Röksemdir og hugleiðingar stefnanda um að stefndi hafi ekki sent 8 pör af hverri tegund hafi enga þýðingu enda hafi slíkt aldrei verið gert að neinni forsendu fyrir vanefndaúrræðum. Stefndi hafi engar athugasemdir gert við fjölda skópara þegar hann hafi tekið við sendingunni. Þá sé auk þess rangt að stefndi hafi dregið það að láta vita af göllunum. Gallar hafi ekki komið í ljós fyrr en skórnir hafi verið komnir í sölu og hafi stefnandi þá umsvifalaust verið látinn vita. Skaðabætur Komið hafi í ljós að stefnandi hafi framleitt vörur stefnda til eigin nota. Stefnandi hafi framleitt skó eftir hönnun stefnda, Kron by Kronkron, og selt þá í útsöluverslunum sínum. Stefndi hafi að sjálfsögðu aldrei samþykkt að stefnandi mætti framleiða og selja Kron by Kronkron skóna í sína þágu. Háttsemi stefndanda feli þannig í sér gróft brot gegn trúnaðarskyldu stefnanda sem framleiðanda eftir hönnun stefnda. Stefndi hafi orðið fyrir gríðarmiklu tjóni í kjölfar þessarar ólögmætu háttsemi stefnanda enda hafi stefndi misst viðskiptavini sína á Spáni í kjölfarið. Stefndi eigi því kröfu um skaðabætur vegna þess tjóns. Krafan byggist á almennu skaðabótareglunni og séu öll skilyrði hennar uppfyllt: Háttsemi stefnanda sé saknæm og ólögmæt og hafi valdið stefnda tjóni. Tjón stefnda sé í orsakasambandi við háttsemi stefnanda og sennileg afleiðing af henni. Stefndi telji að tjón sitt nemi a.m.k. 200.000 evrum. Fyrir sumarið 2011 hafi stefndi selt skó til 11 búða á Spáni fyrir alls 24.776 evrur. Um svipað leyti hafi stefnandi hafið að selja skó, eftir hönnun stefnda, í útsöluverslunum sínum. Sala stefnda á Spáni hafi dregist strax saman fyrir veturinn 2011. Aðeins þrír af þeim ellefu viðskiptavinum sem keypt höfðu skó fyrir sumartímabilið 2011 hafi aftur keypt skó fyrir vetrartímabilið sama ár. Samdráttur í sölu hafi þannig verið 17.393 evrur sé miðað við kaup þeirra 8 viðskiptavina, sem hafi hætt í viðskiptum, fyrir sumarið 2011. Á sölusýningu fyrir vetrartímabilið 2011 hafi fjórar nýjar spænskar búðir bæst í hóp viðskiptamanna stefnda og gert samninga um kaup á skóm. Þegar átt hafi að afhenda skóna í ágúst 2011 þá hafi þrjár af þessum búðum hætt við. Hafi stefndi þannig orðið af sölum að upphæð 8.130 evrur. Verslanir sem hætt hafi í viðskiptum hefðu annars verslað fyrir samtals 25.532 evrur (17.393 + 8139) vetrartímabilið 2011. Upp hafi komist um háttsemi stefnanda í nóvember 2011. Þá hafi stefndi fengið tölvuskeyti frá félaginu Serrano Alcazar/Begona Gomez með upplýsingum um að Salvador Sapena væri að selja skó stefnda í útsöluverslun sinni. Verðið í þeim verslunum hafi verið u.þ.b. 100 evrur, eða lægra en heildsöluverðið sem stefndi hafi boðið sínum viðskiptavinum. Í tölvuskeytinu hafi komið fram að viðskiptavinir gætu ekki keppt við þau verð og vildu þannig skila afganginum af lagernum og jafnframt hætta við pöntun fyrir næsta tímabil á eftir, þ.e. sumarið 2012. Þessi viðskiptamaður hafi skilað skópörum fyrir 888 evrur (441+447). Tímabilið á eftir, þ.e. sumarið 2012, hafi stefndi svo ekki verið með neinn spænskan viðskiptavin og megi rekja það beint til sölu stefnanda á Kron by Kronkron skónum í þeirra útsöluverslun. Miðað við framangreindar forsendur hafi sölutap stefnda á hverju tímabili verið u.þ.b. 25.000 evrur. Stefndi hafi enn ekki náð að afla sér spænskra viðskiptamanna eftir þetta og alls óvíst hversu langan tíma taki að vinna aftur traust á spænska markaðnum. Með því að selja skó stefnda á undirverði hafi stefnandi einnig haft skaðleg áhrif á ímynd þeirra verslana sem keypt hafi af stefnda því söluverðið á skónum hafi verið þrisvar sinnum hærra í verslunum þeirra en í útsöluverslun stefnanda. Stefndi áætli þannig að tjón sitt sé u.þ.b. 200.000 evrur. Séu þá 100.000 evrur vegna þess sem þegar sé til fallið frá því að upp hafi komist um háttsemi stefnanda og allt til dagsins í dag (4 tímabil x 25.000 evrur). Aðrar 100.000 evrur séu til að bæta tjón til framtíðar á meðan stefndi sé að koma sér aftur inn á spænska markaðinn. Stefndi hafi einnig orðið fyrir tjóni vegna galla í vörum stefnanda. Hafi stefndi m.a. þurft að bæta viðskiptavinum sínum tjón þeirra vegna þess að þeir hafi keypt gallaða skó. Einnig hafi stefndi þurft að senda skó í viðgerð á Íslandi með tilheyrandi kostnaði. Þá hafi stefndi orðið fyrir miklum tekjumissi vegna þess að ekki hafi verið hægt að selja gallaða skó. Gallaðir skór hafi tilheyrt vörumerkinu Kron by Kronkron en það séu söluhæstu skórnir í verslun stefnda og því sé tjónið vegna sölutaps mikið, eða rúmlega 21 milljón króna. Stefnandi hafi ekkert gert til að takmarka tjón í viðskiptum aðila. Þannig hafi stefnandi t.d. neitað að afhenda skó nema stefndi greiddi að fullu reikninga, sem þó hafi verið gríðarmikill ágreiningur um. Stefnandi hafi vitað að stefnda hafi verið nauðsynlegt að fá vörurnar á réttum tíma enda um að ræða tískuvöru sem sé aðeins seljanleg á stuttu tímabili, sem spanni varla meira en hálft ár. Þetta, eitt og sér, hafi valdið stefnda tjóni. Skórnir séu tískuvara og verðmæti þeirra verði lítið sem ekkert komist þeir ekki í búðir fyrir það tímabil sem þeim sé ætlað. Fjárhæð gagnkrafna stefnda Öll framangreind atriði komi til lækkunar á kröfum stefnanda, séu þær yfirleitt til staðar. Ljóst sé að jafnvel þótt fallist yrði á kröfu stefnanda í heild sinni þá myndu framangreindar gagnkröfur leiða til þess að endanleg krafa stefnanda yrði engin. Í greinargerð áskildi stefndi sér rétt til að leggja síðar fram tölulega útreikninga á gagnkröfum sínum, eftir atvikum að fengnum frekari gögnum, en engir slíkir útreikningar hafa verið lagðir fram í málinu. Dráttarvextir Upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Engin stoð sé fyrir því að krefjast dráttarvaxta frá 9. október 2011. Dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfu stefnanda, verði hún dæmd, frá dómsuppsögudegi. Málatilbúnaður stefnanda sé allur ósannaður og krafan svo óskýr að ekki sé hægt að gera ráð fyrir því að stefndi hefði getað lagt mat á hana fyrr en dómur félli, færi svo að krafan yrði dæmd að einhverju leyti. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísi stefndi að þessu leyti til 9. gr. laga nr. 38/2001. Aðrar málsástæður og lagarök Um rétt til skuldajafnaðar vísist til almennra reglna kröfuréttar, og 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Vísað sé til reglna samninga- og kröfuréttar að því er varði réttar efndir samninga og trúnaðarskyldu samningsaðila. Þá sé vísað til reglna um afpöntun, galla, afslátt og skaðabætur. Vísað sé til sönnunarreglna einkamálaréttarfars um að þeim sem haldi fram kröfu beri að sýna fram á réttmæti kröfunnar, grundvöll hennar og umfang. Málskostnaðarkrafa stefnda eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sökum óvissu í málinu sé því mótmælt að stefnandi eigi rétt til málskostnaðar úr hendi stefnda þó að kröfur hans verði að öðru leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í greinargerð stefnda var gerður áskilnaður um öflun matsgerðar undir rekstri málsins og boðað að starfsmenn stefnda og fleiri yrðu kallaðir til að gefa skýrslur fyrir dómi, en af þessu varð ekkert. Niðurstaða Mál þetta er höfðað til innheimtu skuldar stefnda við stefnanda samkvæmt viðskiptayfirliti um útgefna reikninga stefnanda á tímabilinu frá 11. maí 2011 til 18. október 2011 og innborganir stefnda. Stefndi telur tilefni reikninganna ósannað og heldur því jafnframt fram að hann eigi gagnkröfur á hendur stefnanda til skuldajafnaðar. Fyrirsvarsmaður stefnanda kom fyrir dóminn og gerði grein fyrir viðskiptasambandi aðila, sem hófst þegar hann starfaði fyrir fyrirtæki föður síns, Salvador Sapena SL, sem stofnað var 1987. Hann stofnaði eigið fyrirtæki árið 2009 og hluti viðskipta stefnda við Salvador Sapena SL var fluttur yfir í nýja félagið, stefnanda. Hið eldra félag hefur rekið fyrir dóminum sérstakt mál til innheimtu viðskiptaskuldar stefnda við það. Stefndi hefur borið því við að félögin hafi komið fram sem einn og sami aðili gagnvart stefnda og hefur í hinu dómsmálinu uppi sömu varnir og í máli þessu. Fyrir liggur að ekki er um sama lögaðila að ræða og gögn í báðum málum sýna að starfsmönnum stefnda mátti vera það ljóst. Þær kröfur sem dæmt er um í dag í máli Salvador Sapena SL gegn stefnda varða ekki sömu viðskiptareikninga og byggt er á í þessu máli. Stefndi hefur engu að síður í máli þessu lagt fram fjölda skjala sem eingöngu eiga við um viðskipti stefnda við fyrirtækið Salvador Sapena SL og er sú skjalaframlagning hvorki til gagns fyrir málatilbúnað stefnda né skýrleika málsins. Fyrirsvarsmaður stefnanda staðfesti fyrir dóminum þá reikninga sem hann byggir kröfur sínar á og upplýsingar um pantanir stefnda og framleiðslu á grundvelli þeirra. Þótt stefndi haldi því fram að tilefni reikninganna sé ósannað þá viðurkennir hann að aðilar hafi átt í viðskiptasambandi og að hafa innt af hendi þær innborganir sem tilgreindar eru í viðskiptayfirliti stefnanda. Stefndi hefur ekki lagt fram nein töluleg gögn um viðskipti aðila, en ber fyrir sig að samkvæmt tölvuskeyti stefnanda 31. október 2011 hafi ógreiddir reikningar þann dag verið alls að upphæð 41.973,678 evrur. Samkvæmt töflu 1 í stefnu hafi engir reikningar verið gefnir út eftir 31. október 2011, því virðist skuldin vera lægri fjárhæð en stefnandi krefjist greiðslu á. Stefnandi hefur fyrir dóminum sýnt fram á það með fullnægjandi hætti að umrædd innheimtuskilaboð vísi til reikninga sem þá voru eldri en 60 daga. Verður því ekki fallist á að umrædd tilkynning feli í sér viðurkenningu stefnanda á því að heildarskuld stefnda hafi aðeins numið 41.973,678 evrum 31. október 2011. Um viðskipti aðila fer að lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna, að teknu tilliti til ákvæða XV. kafla þeirra. Stefnandi þykir, með hliðsjón af þeim lögum og almennum reglum kröfuréttar og samningaréttar, hafa sýnt nægilega fram á að hann eigi kröfu á hendur stefnda sem ógreidd sé. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann eigi gagnkröfur á hendur stefnanda vegna galla í tilteknum skósendingum og skaðabótakröfu vegna óheimillar smásölu stefnanda á skóm með vörumerki stefnda, en hann hefur ekki lagt fram nein gögn um fjárhæðir slíkra krafna. Stefndi hefur ekki aflað sér matsgerðar eða annarrar sönnunar um meinta galla á skófatnaði í sendingum frá stefnanda. Verður því aðeins talið upplýst um galla að því marki sem stefnandi hefur viðurkennt þá og verður gagnkrafa stefnda um afslátt vegna galla viðurkennd sem því nemur. Viðurkenning stefnanda á göllum í sáttaboði stefnanda til stefnda leiðir til þeirrar niðurstöðu sem fram kemur í varakröfu stefnanda. Verður stefnandi ekki talinn eiga réttmæta kröfu á hendur stefnda umfram það sem greinir í varakröfu og verður aðalkröfu stefnanda því hafnað. Stefnandi hefur staðfastlega neitað ásökunum um að hafa boðið til sölu í verslunum sínum skófatnað frá stefnda á útsöluverði. Þau gögn sem fyrir liggja um sölu skófatnaðar frá stefnda í útsöluverslun stefnanda eru tölvupóstur frá viðskiptaaðila stefnda á Spáni og ógreinilegar myndir, sem ómögulegt er að staðreyna hvar teknar séu. Stefnda hefur ekki tekist gegn eindreginni neitun stefnanda að afla sönnunar um meinta óheimila sölu stefnanda á varningi stefnda í útsöluverslunum stefnanda. Koma gagnkröfur stefnda um meint tjón vegna glataðra viðskiptasambanda því ekki til skoðunar. Málsástæður stefnda, um að stefnandi hafi skuldbundið sig til að innheimta kröfur fyrir stefnda hjá ýmsum smávöruverslunum á Spáni, hafa ekki verið studdar neinum gögnum eða rökum og verður þeim því hafnað. Stefndi hefur ekki fært fram nein gögn eða rök til stuðnings málsástæðu sinni um eigið tjón að fjárhæð rúmlega 21 milljón króna vegna sölutaps og viðgerðakostnaðar á skóm frá stefnanda. Ekkert liggur fyrir um það hvort vísað sé til sölu stefnda á ógreiddum skóm frá stefnanda eða annars skófatnaðar og er þessari málsástæðu til stuðnings kröfu um lækkun dómkrafna hafnað. Stefndi mótmælir kröfum vegna svokallaðra Próformareikninga og framleidds varnings sem bíði afhendingar, sem nemi alls 21.288,45 evrum. Stefnandi geti ekki krafist greiðslu fyrir vörur sem hann hafi ekki afhent og ósannað sé að stefnandi hafi yfirhöfuð framleitt þessar vörur. Með framburði fyrirsvarsmanns stefnanda fyrir dóminum, og þeim reikningum, pöntunum frá stefnda og samskiptum aðila sem fyrir liggja, þykir upplýst að í viðskiptunum hafi stefndi átt að greiða fyrir fram hluta framleiðsluverðs þess sem hann pantaði, allt að 70%, en eftirstöðvar við afhendingu vörunnar og útgáfu reiknings eða í síðasta lagi 60 dögum síðar. Upplýst var af hálfu stefnanda fyrir dóminum að vörur sem stefndi hafði pantað hefðu verið framleiddar og væru þær í vörslum stefnanda. Hluti af kröfugerð stefnanda eru reikningar fyrir pantaðar vörur sem ekki hafa verið afhentar stefnda þar sem ekki hefur verið greitt fyrir þær, en stefnandi lét innborganir stefnda almennt fyrst ganga til greiðslu eldri ógreiddra reikninga. Upplýst er að stefnandi hafði boðið stefnda afhendingu á vörunum gegn greiðslu, en þeim boðum sinnti stefndi ekki. Stefndi neytti ekki neinna úrræða til að losna undan kaupunum, hvorki með afpöntun í samræmi við 2. mgr. 52. gr. laga um lausafjárkaup né á annan hátt, og ber honum að greiða fyrir hinn pantaða varning. Stefndi hefur engar kröfur gert í máli þessu um afhendingu varningsins. Loks ber stefndi fyrir sig að stefnandi hafi ekki skilað þeim skópörum sem send hafi verið til hans til að sýna fram á galla í framleiðslunni, en stefnandi geti ekki krafist þess að stefndi greiði fyrir vörur sem séu í vörslum stefnanda. Upplýst er að 38 skópör sem voru í tveimur skósendingum sem stefndi hafði móttekið, en hefur ekki ennþá greitt fyrir, voru send stefnanda til skoðunar. Afslátturinn sem stefnandi bauð stefnda á þessum reikningum og varakrafa hans miðast við, vegna galla sem fundust í umræddum sýnishornum, nemur næstum þreföldu verðmæti þessara skópara. Stefndi svaraði ekki boði stefnanda um viðgerðir og afslátt og hefur hvorki greitt reikningana né krafist afhendingar á þessum skóm í málinu. Þessi málsástæða gefur ekki tilefni til lækkunar á kröfugerð stefnanda. Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að stefnda hafi hvorki tekist að hnekkja réttmæti varakröfu stefnanda, né sýnt fram á að hann hafi greitt skuld sína samkvæmt henni og verður stefnda því gert að greiða hana. Stefnandi krefst dráttarvaxta á kröfu sína frá 9. október 2011 og miðar þar við gjalddaga seinni reikningsins af þeim tveimur sem ágreiningur er um vegna meintra galla. Stefndi mótmælir þeim upphafsdegi dráttarvaxta. Stefnandi styður dráttarvaxtakröfu sína við 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, sem heimilar kröfuhafa að reikna dráttarvexti frá og með gjalddaga peningakröfu, hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn. Upplýst er að í viðskiptasambandi aðila gaf stefnandi út reikninga fyrir pöntunum, gert var ráð fyrir að hluti greiddist fyrir fram og eftirstöðvar eftir afhendingu sendinga, en í raun greiddi stefndi ekki hvern reikning fyrir sig, heldur greiddi inn á viðskiptareikning sinn hjá stefnanda í slumpum. Í viðskiptasambandinu virðist ekki hafa verið samið um gjalddaga fyrir fram í raun, þótt skráður gjalddagi á reikningum hafi verið útgáfudagur hans. Hvorki verður séð að stefnandi hafi, við ráðstöfun innborgana stefnda inn á elstu skuld hverju sinni, svo sem honum var heimilt, reiknað dráttarvexti eða annars konar viðurlög frá hinum formlega gjalddaga þeirra reikninga sem þannig greiddust, né hafa reiknað dráttarvexti á kröfu sína þegar hann krafði stefnda um greiðslu með kröfubréfi 23. apríl 2012. Að þessu virtu þykir eins og á stendur rétt að taka mið af reglu 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, sem á við þegar ekki hefur verið samið um gjalddaga kröfu, og reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Með kröfubréfi 23. apríl 2012 var stefndi sannanlega krafinn um greiðslu og verður því fallist á kröfu stefnanda um dráttarvexti mánuði síðar eða frá 23. maí 2012. Stefnda verður í samræmi við úrslit málsins og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 gert að greiða stefnanda málskostnað, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Engin efni þykja til að fallast á þá málsástæðu stefnda að beita beri 3. mgr. 130. gr. laganna vegna óvissu í málinu. Málskostnaður, sem stefnda verður gert að greiða stefnanda, þykir hæfilega ákveðin 1.400.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Kron ehf., greiði stefnanda, Sapena Trading Company SL, 64.823,38 evrur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.400.000 krónur í málskostnað, þar með talinn er virðisaukaskattur á málflutningsþóknun.
Mál nr. 34/2009	Kærumál Geðrannsókn Dómkvaðning matsmanns	Staðfestur var úrskurður héraðsdóm, þar sem hafnað var kröfu L um að X skyldi sæta geðrannsókn og að dómkvaddur yrði geðlæknir til að framkvæma rannsóknina.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. janúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta geðrannsókn og dómkvaddur yrði geðlæknir til að framkvæma rannsóknina. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fyrrgreind krafa hans tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 195/2009	Fasteign Forkaupsréttur Málflutningur Málsástæða	Með afsali 29. maí 2007 seldi H ehf., K og M 55 fm2 skrifstofuhúsnæði við Aðalstræti 9 í Reykjavík. Í málinu krafðist A ehf. þess að viðurkennt yrði með dómi að hann nyti forkaupsréttar að skrifstofuhúsnæðinu samkvæmt sameignar- og eignaskiptasamningi sem þinglýst hafði verið á eignina árið 1972. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með dómi réttarins frá 13. nóvember 2007 í máli nr. 586/2007 milli sömu aðila, hefði sýslumanninum í Reykjavík verið gert skylt að kröfu A ehf. að afmá afsal H ehf. til handa K og M, úr þinglýsingabók. Hefði Hæstiréttur í því máli komist að þeirri niðurstöðu að forkaupsréttur A ehf. væri ekki niður fallinn en með því hefðu dómstólar tekið efnislega afstöðu til þess hvort forkaupsréttur A væri fyrir hendi í lögskiptum aðila vegna afsalsins 29. maí 2007. Þegar tekið var mið af því hvernig H ehf., K og M höguðu málflutningi sínum í fyrra málinu yrði að telja að þeir hefðu ráðstafað sakarefninu gagnvart A á þann veg að þeir gætu ekki nú haft uppi nýjar málsástæður því til stuðnings að A ehf. nyti ekki forkaupsréttar við sölu eignarinnar. Var viðurkenningarkrafa A ehf. því tekin til greina.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2009. Hann krefst þess að viðurkenndur verði forkaupsréttur hans að eignarhluta fyrir miðjum suðurvegg á 2. hæð í Aðalstræti 9, Reykjavík, með tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum og öðru sem eigninni fylgir og fylgja ber, með sömu kjörum og skilmálum og greinir í afsali sem stefndi Herra Garðar ehf. gaf út til stefndu Kristjáns Stefánssonar og Magnúsar Björns Brynjólfssonar 29. maí 2007. Jafnframt krefst hann þess að stefnda Herra Garðari ehf. verði gert skylt að afsala honum umræddri fasteign gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og greinir í nefndu afsali. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Deila aðila stendur um hvort áfrýjandi eigi forkaupsrétt að framangreindum eignarhluta að Aðalstræti 9, Reykjavík, sem hafi orðið virkur er stefndi Herra Garðar ehf. seldi hann til annarra stefndu samkvæmt afsali 29. maí 2007. Um forkaupsrétt sinn vísar áfrýjandi til sameignar- og eignaskiptasamnings frá desember 1972 og telur að Hæstiréttur hafi í dómi 13. nóvember 2007 í málinu nr. 586/2007 milli sömu aðila komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði samningsins um forkaupsrétt væru í fullu gildi. Vegna þess hafi sýslumanninum í Reykjavík þá verið gert skylt, að kröfu áfrýjanda, að afmá úr þinglýsingabók afsal stefnda Herra Garðars ehf. til annarra stefndu. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi reisa stefndu kröfu sína um sýknu meðal annars á því að ekki hafi komist á gildur sameignar- og eignaskiptasamningur milli allra eigenda hússins í desember 1972 þar sem þrír af húseigendum hafi ritað undir hann með fyrirvörum og á öðrum forsendum en aðrir eigendur. Um þetta vísa stefndu til fylgiskjals 22. desember 1972 með samningnum sem getið er um í honum og þinglýst var sama dag. Í hinu fyrra dómsmáli milli aðila lögðu stefndu ekki fram fylgiskjal þetta. Þeir byggðu þá heldur ekki á því að forkaupsréttur hafi yfirhöfuð ekki stofnast við samningsgerðina 1972 af nefndum ástæðum svo sem þeir gera nú. Aðrar málsástæður stefndu í málinu lúta að því að málsaðilar hafi ekki verið aðilar að samningnum 1972 og beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts. Einnig bera þeir því við að 15. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 skuli leiða til þess að kvöð um forkaupsrétt teljist hafa verið niður fallin við afsalsgerð 29. maí 2007. Auk þess geti áfrýjandi ekki krafist forkaupsréttar fyrr en stjórn húsfélagsins hafi tekið afstöðu til málsins. Loks er á því byggt að Búnaðarbanki Íslands hf. hafi eignast umrædda eign á nauðungaruppboði 4. nóvember 1998 og framselt boð sitt til stefnda Herra Garðars ehf. 27. sama mánaðar. Við það framsal hafi forkaupsréttur orðið virkur með gagnályktun frá 5. mgr. 32. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Forkaupsréttar hafi ekki verið neytt og sé hann því niður fallinn. Stefndu hafa fallið frá málsástæðu sem höfð var uppi í héraði um að áfrýjandi myndi auðgast á óréttmætan hátt ef krafa hans yrði tekin til greina. Sumar þær málsástæður sem stefndu tefla fram til stuðnings kröfu sinni höfðu þeir uppi í hinu fyrra máli milli aðila en aðrar létu þeir undir höfuð leggjast að halda þá fram. Stefndu telja að þessar nýju málsástæður hefðu leitt til annarrar niðurstöðu í því máli hefðu þær verið bornar upp og á þær hefði verið fallist. Hæstiréttur hefur áður komist að þeirri niðurstöðu að forkaupsréttur áfrýjanda sé ekki niður fallinn. Þótt sakarefni sé ekki að öllu leyti hið sama í þessum tveimur dómsmálum veltur úrlausn þeirra beggja á gildi þessa forkaupsréttar. Því myndi önnur niðurstaða nú leiða til dóms sem yrði ósamrýmalegur fyrri dómi Hæstaréttar milli sömu aðila. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti töldu stefndu að dómur nú sem tæki kröfu þeirra til greina gæti orðið grundvöllur fyrir endurupptöku málsins sem dæmt var í Hæstarétti 13. nóvember 2007. Við meðferð síðastgreinds máls tóku dómstólar efnislega afstöðu til þess hvort forkaupsréttur áfrýjanda væri fyrir hendi í lögskiptum aðila vegna afsalsins 29. maí 2007. Aðilar þess máls voru hinir sömu og nú. Stefndu tefldu þá ekki fram öllum þeim málsástæðum sem þeir hafa nú uppi til stuðnings dómsniðurstöðu sem yrði, eins og áður segir, efnislega ósamrýmanleg hinni fyrri. Verður talið að með tilhögun málflutnings síns í hinu fyrra máli hafi þeir ráðstafað þessu sakarefni gagnvart áfrýjanda á þann veg að þeir geti ekki nú haft uppi nýjar málsástæður því til stuðnings að áfrýjandi hafi ekki notið forkaupsréttar við umrædda sölu eignarinnar. Þegar af framangreindum ástæðum verður fallist á kröfu áfrýjanda og stefndu gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkenndur er forkaupsréttur áfrýjanda, Aðaleignar ehf., að eignarhluta fyrir miðjum suðurvegg á 2. hæð í Aðalstræti 9, Reykjavík, með tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum og öðru sem eigninni fylgir og fylgja ber, með sömu kjörum og skilmálum og greinir í afsali sem stefndi, Herra Garðar ehf., gaf út til stefndu, Kristjáns Stefánssonar og Magnúsar Björns Brynjólfssonar, 29. maí 2007. Er stefnda, Herra Garðari ehf., gert skylt að afsala áfrýjanda umræddri eign gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og greinir í afsalinu. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 182/2010	Kærumál Nauðungarsala Lögveð Skuldabréf	Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem frumvarpi sýslumanns um úthlutun söluverðs fasteignar var breytt á þann hátt að H fékk úthlutað tiltekinni fjárhæð vegna skuldar á gatnagerðargjöldum. Talið var að þar sem H hefði látið eiganda fasteignarinnar gefa út til sín svokallaða skuldaryfirlýsingu vegna gatnagerðargjaldanna, þar sem meðal annars var samið um að reka mætti mál um kröfu samkvæmt henni eftir sérreglum XVII. kafla laga nr. 91/1991, væri óhjákvæmilegt að líta svo á að réttindi samkvæmt þessu skjali hafi verið slitin úr tengslum við lögskiptin að baki því og það gert að viðskiptabréfi. Með því að taka við þessu viðskiptabréfi hafi H fengið greiðslu skuldar lóðarhafans vegna gatnagerðargjalds og upp frá því ekki átt kröfu á hendur honum á öðrum grunni en bréfið sjálft hafi borið með sér. Lögveðréttur samkvæmt 4. gr. laga nr. 17/1996 hafi verið veittur sveitarfélögum fyrir kröfu um ógreitt gatnagerðargjald, en hafi ekki með samningi getað færst til handhafa kröfu samkvæmt viðskiptabréfi. Var því hafnað kröfu H um að frumvarpi sýslumanns um úthlutun söluverðs fasteignarinnar yrði breytt.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 24. febrúar 2010, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að felld yrði úr gildi nánar tilgreind ákvörðun sýslumannsins á Selfossi 25. mars 2009 um úthlutun söluverðs fasteignarinnar Valsheiði 17 í Hveragerði við nauðungarsölu. Kæruheimild er 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1989 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að ákvörðun sýslumanns verði staðfest. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins tók sýslumaðurinn á Selfossi fyrir 13. desember 2007 beiðni sóknaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Valsheiði 17 í Hveragerði, en með beiðninni var leitað fullnustu kröfu samkvæmt skuldabréfi, sem hvíldi á 1. veðrétti í eigninni. Við þessa fyrirtöku var ákveðið samkvæmt kröfu sóknaraðila að uppboð á eigninni myndi byrja 24. janúar 2008 og gekk það eftir, en þar kom aðeins fram eitt boð, frá sóknaraðila að fjárhæð 100.000 krónur, og var ákveðið að uppboði yrði fram haldið 19. febrúar sama ár. Við framhald uppboðsins þann dag lagði sóknaraðili fram kröfulýsingar vegna fyrrnefnds skuldabréfs og tveggja annarra veðbréfa, sem tryggð voru með 2. og 3. veðrétti í eigninni, en samanlagðar kröfur hans samkvæmt þessum gögnum námu 25.088.454 krónum. Þá voru lagðar fram kröfulýsingar frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna ógreiddra vátryggingariðgjalda, samtals 110.306 krónur, og frá varnaraðila vegna ógreiddra fasteignagjalda, samtals 466.991 króna, en þessum kröfum var báðum lýst sem lögveðkröfum. Einnig var lýst tveimur öðrum kröfum, að fjárhæð 3.548.379 og 1.499.223 krónur, en fyrir þeim höfðu verið gerð fjárnám, sem stóðu að baki kröfum sóknaraðila í veðröð. Loks gerði varnaraðili kröfu vegna ógreidds gatnagerðargjalds að höfuðstól 3.319.365 krónur, sem að viðbættum vöxtum og kostnaði nam 4.023.827 krónum, og var henni lýst sem lögveðkröfu. Með þessari kröfulýsingu fylgdi meðal annars skjal með yfirskriftinni „skuldaryfirlýsing vegna gatnagerðargjalda“, sem eigandi fasteignarinnar hafði undirritað 19. janúar 2006 og tók til skuldar hans við varnaraðila að fjárhæð 2.262.000 krónur. Við framhald uppboðsins varð varnaraðili hæstbjóðandi með boði að fjárhæð 16.000.000 krónur og mun hann hafa orðið kaupandi að eigninni á grundvelli þess. Sýslumaður gerði 2. júní 2008 frumvarp til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar. Að greiddum sölulaunum í ríkissjóð voru samkvæmt frumvarpinu 15.840.000 krónur til ráðstöfunar upp í veðkröfur, en með þeirri fjárhæð áttu að greiðast áðurnefndar lögveðkröfur Sjóvá-Almennra trygginga hf. með 108.092 krónum og varnaraðila vegna fasteignagjalda að fjárhæð 466.991 króna. Eftirstöðvar söluverðsins, 15.264.917 krónur, áttu síðan að renna til sóknaraðila vegna krafna hans, sem stóðu á 1. og 2. veðrétti í eigninni. Frestur var settur til 18. júní 2008 til að mótmæla frumvarpinu. Þann dag barst sýslumanni bréf varnaraðila, þar sem krafist var að frumvarpinu yrði breytt á þann veg að fyrrgreind lögveðkrafa hans vegna gatnagerðargjalds kæmi framar kröfum sóknaraðila til greiðslu af söluverði eignarinnar. Með bréfi 12. ágúst 2008 krafðist sóknaraðili þess að frumvarp sýslumanns yrði látið standa óbreytt. Ekki varð af fundi samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 til að fjalla um þennan ágreining fyrr en 25. mars 2009, en þar ákvað sýslumaður að frumvarpið skyldi standa óbreytt. Mál þetta, sem varðar síðastgreinda ákvörðun sýslumanns, var þingfest í héraði 14. maí 2009. Aðalkrafa sóknaraðila um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er á því reist að varnaraðili hafi ekki staðið rétt að því að leita dómsúrlausnar um þessa ákvörðun. Þótt fallast megi á með sóknaraðila að hnökrar hafi verið á málatilbúnaði varnaraðila að þessu leyti eru þeir ekki alveg nægir til að aðalkrafa hans verði tekin til greina. II Fyrir liggur í málinu að varnaraðili veitti 9. nóvember 2005 byggingarleyfi fyrir einbýlishúsi að Valsheiði 17 og lagði um leið á gatnagerðargjald vegna mannvirkisins að fjárhæð 2.514.317 krónur. Í tilkynningu um þetta til lóðarhafans var tekið fram að veita mætti „vaxtareiknaðan greiðslufrest á greiðslu hluta gatnagerðargjalds til allt að tveggja ára“. Samkvæmt gögnum málsins var að finna heimild til þessa í 2. mgr. 12. gr. gjaldskrár varnaraðila, sem mun meðal annars hafa verið gerð á grundvelli 1. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjald og 11. gr. reglugerðar nr. 543/1996 um sama efni. Í þessu ákvæði gjaldskrárinnar sagði eftirfarandi: „Heimilt er að veita vaxtareiknaðan greiðslufrest á greiðslu hluta gatnagerðargjalds til allt að tveggja ára með mánaðarlegum afborgunum eða samkvæmt sérstakri samþykkt sem bæjarstjórn setur. Vextir skulu vera eins og innlendir millibankavextir, REIBOR, sem Seðlabanki Íslands gefur út.“ Eins og áður greinir ritaði lóðarhafinn að Valsheiði 17 undir „skuldaryfirlýsingu vegna gatnagerðargjalda“ 19. janúar 2006. Efst á þessu skjali var greint frá nafni lóðarhafans sem skuldara, svo og því að skjalið varðaði lóðina Valsheiði 17 og væri álagt gatnagerðargjald 2.514.317 krónur, en af því hafi hann greitt 252.317 krónur, þannig að „höfuðstóll skuldaryfirlýsingar“ næmi 2.262.000 krónum, sem greiða ætti með 20 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 15. maí 2006. Meginmál skjalsins var síðan svohljóðandi: „Ofanritaður skuldari viðurkennir með undirskrift sinni undir skuldabréf þetta að skulda handhafa bréfs þessa, fjárhæð þá er að framan greinir og skuldbindur sig til að endurgreiða hana skv. skilmálum bréfs þessa, með þeim fjölda afborgana og á þeim ... gjalddögum eins og tilgreint er samkvæmt ofanskráðu. Vextir af skuld þessari eru breytilegir samkvæmt lánaflokki K-2 hjá Sparisjóði Suðurlands nú 14,30% greiðast þeir eftirá á sömu gjalddögum og afborganir. Vextir reiknast frá: 9.11.2005. Skuldara ber á hverjum gjalddaga að greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu af bréfi þessu, skv. gjaldskrá innheimtubanka. Skuldari greiðir einnig annan kostnað af lántökunni s.s. stimpilgjöld. Verði ekki staðið í skilum með greiðslu afborgana og vaxta á réttum gjalddögum, skal frá gjalddaga greiða hæstu lögleyfðu dráttarvexti af vanskilaskuldinni. Jafnframt er handhafa heimilt ef vanskil eru veruleg, en með verulegum vanskilum er átt við 15 daga vanskil eða lengri, að fella alla skuldina í gjalddaga fyrirvaralaust og án sérstakrar uppsagnar. Skuldin hvílir sem lögveð á framanskráðri lóð og þeim byggingum sem á henni verða reistar, skv. 4. gr. laga um gatnagerðargjöld nr. 17/1996. Lögveðið er til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu höfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og öllum þeim kostnaði er leiða kann af vanskilum skuldara að engu undanskildu. Lögveðið gengur fyrir hvers konar samningsveði og aðfararveði og tekur einnig til vátryggingarfjárhæðar framangreindrar eignar. Þegar skuldin er í gjalddaga fallin má krefjast nauðungarsölu á framangreindri eign samkvæmt heimild í 5. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Falli öll skuldin í gjalddaga, vegna vanskila, áður en byggingaframkvæmdir eru hafnar getur bæjarráð ákveðið að rifta úthlutun lóðarinnar og úthlutað henni á ný. Ef ofangreind eign er seld fellur skuldabréfið allt í gjalddaga og skal það greiðast upp. Kaupandi getur fengið bréfið endurnýjað með sömu skilmálum þ.m.t. sömu gjalddögum og að ofan greinir með samþykki handhafa bréfsins. Sérstakri kvöð vegna lögveðsréttarins má þinglýsa á viðkomandi eign. Mál út af skuld þessari má reka fyrir héraðsdómi Suðurlands samkv. reglum XVII. kafla laga nr. 91/1991.“ Skjal þetta ber með sér að stimpilgjald að fjárhæð 33.930 krónur var greitt af því 19. janúar 2006. Á bakhlið þess færði varnaraðili svofellda áritun: „Skuldaviðurkenning þessi framselst hér með Sparisjóðinum Suðurlandi, Hveragerði, með fullri ábyrgð á greiðslu hennar sbr. samkomulag þar að lútandi dags. 26. júlí 2005.“ Varnaraðili gaf einnig út 19. janúar 2006 annað skjal með yfirskriftinni „kvöð vegna lögveða til tryggingar gjalda í sveitasjóð“, þar sem fram kom að á fasteigninni Valsheiði 17 hvíldi lögveð vegna gatnagerðargjalds, sem var lagt á 9. nóvember 2005, og var skjali þessu þinglýst samdægurs. Þá undirritaði lóðarhafinn 3. nóvember 2006 skjal með yfirskriftinni „breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs“, þar sem fram kom að eftir beiðni hans samþykkti Sparisjóðurinn Suðurlandi breytingar á greiðsluskilmálum skuldabréfs að upphaflegri fjárhæð 2.262.000 krónur, sem hann hafi gefið út til sparisjóðsins og tryggt væri með sjálfskuldarábyrgð varnaraðila. Eftirstöðvar „lánsins“ væru samtals 2.665.162 krónur að meðtöldum gjaldföllnum afborgunum, verðbótum, vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði og skyldu þær verða nýr höfuðstóll, sem greiddur yrði með tólf mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 15. desember 2006. Skjal þetta var áritað um samþykki af varnaraðila. Á eyðublaðinu, sem það var fært á, var gert ráð fyrir undirritun „síðari veðhafa“ um samþykki, en slíks var ekki aflað. Í málinu liggur fyrir að ekkert var greitt af þessari skuld eftir skilmálabreytinguna og leysti varnaraðili hana til sín frá Sparisjóðnum Suðurlandi 16. nóvember 2007 með greiðslu á 3.319.365 krónum. Þetta er sama fjárhæð og höfuðstóll kröfunnar, sem varnaraðili krefst greiðslu á af söluverði fasteignarinnar að Valsheiði 17. III Í málinu er óumdeilt að lög nr. 17/1996 taki til gatnagerðargjalds, sem það varðar, en þau lög féllu niður 1. júlí 2007 við gildistöku laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Í 4. gr. fyrrnefndu laganna var mælt svo fyrir að gatnagerðargjald samkvæmt þeim væri ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði tryggt með lögveðrétti í viðkomandi fasteign og stæði það framar hvers konar samningsveði eða aðfararveði. Í c. lið 11. gr. áðurnefndrar reglugerðar nr. 543/1996, sem sett var með stoð í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 17/1996, kom fram að í gjaldskrá, sem sveitarstjórn skyldi setja, ætti meðal annars að kveða á um greiðsluskilmála gatnagerðargjalds. Sem fyrr segir gerði varnaraðili gjaldskrá samkvæmt þessu, sbr. einnig 1. mgr. 1. gr. laganna, þar sem fram kom að veita mætti greiðslufrest á gjaldinu til allt að tveggja ára gegn greiðslu tiltekinna vaxta. Á þessum grunni verður ekki vefengt að varnaraðila hafi að lögum verið heimilt að veita lóðarhafanum að Valsheiði 17 tveggja ára frest til að greiða með mánaðarlegum afborgunum þær 2.262.000 krónur, sem stóðu eftir ógreiddar 19. janúar 2006 af álögðu gatnagerðargjaldi, án þess að lögveðréttur fyrir kröfunni samkvæmt 4. gr. laga nr. 17/1996 færi af þeim sökum forgörðum. Varnaraðili lét á hinn bóginn ekki við það sitja að semja við lóðarhafann, munnlega eða skriflega, um slíkan greiðslufrest, heldur hlutaðist varnaraðili til um að lóðarhafinn gæfi út til sín svokallaða skuldaryfirlýsingu, sem áður var lýst. Í yfirlýsingunni viðurkenndi lóðarhafinn með undirskrift sinni „undir skuldabréf þetta“ að skulda handhafa þess 2.262.000 krónur, sem greiða ætti á nánar tiltekinn hátt með vöxtum, sem voru aðrir en kveðið var á um í áðurnefndri gjaldskrá varnaraðila. Af þessu skjali var greitt gjald eins og um skuldabréf væri að ræða samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 36/1978 um stimpilgjald. Í því voru handhafa sem kröfueiganda veittar sams konar vanefndaheimildir og þær, sem venjulegar eru í veðskuldabréfum, sem gefin eru út vegna peningaláns, þar á meðal til að gjaldfella eftirstöðvar skuldar vegna greiðslufalls og til að krefjast nauðungarsölu á fasteign til fullnustu skuldarinnar. Mælt var fyrir um að krafa samkvæmt skjalinu væri tryggð með veði í fasteigninni Valsheiði 17, en það væri þó lögveðréttur samkvæmt 4. gr. laga nr. 17/1996, sem tæki til höfuðstóls kröfunnar auk vaxta og sérhvers kostnaðar af vanskilum. Loks var í skjalinu samið um að reka mætti mál um kröfu samkvæmt því eftir sérreglum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt ekki kæmi annað til er óhjákvæmilegt að líta svo á að síðastgreint atriði hafi slitið réttindi samkvæmt þessu skjali úr tengslum við lögskiptin að baki því og gert það að viðskiptabréfi. Með því að taka við þessu viðskiptabréfi fékk varnaraðili greiðslu skuldar lóðarhafans vegna gatnagerðargjalds og átti ekki upp frá því kröfu á hendur honum á öðrum grunni en bréfið sjálft bar með sér. Lögveðréttur samkvæmt 4. gr. laga nr. 17/1996 var veittur sveitarfélögum fyrir kröfu um ógreitt gatnagerðargjald, en gat ekki með samningi færst til handhafa fyrir kröfu samkvæmt viðskiptabréfi. Af þessum sökum verður að hafna kröfu varnaraðila um að frumvarpi sýslumannsins á Selfossi 2. júní 2008 um úthlutun á söluverði fasteignarinnar að Valsheiði 17 verði breytt. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Hveragerðisbæjar, um breytingu á frumvarpi sýslumannsins á Selfossi 2. júní 2008 til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar að Valsheiði 17 í Hveragerði við nauðungarsölu. Varnaraðili greiði sóknaraðila, Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 165/2006	Áfengislagabrot Auglýsing Ábyrgð á prentuðu máli	X var ákærður fyrir áfengislagabrot með því að hafa sem framkvæmdastjóri H ehf. látið birta auglýsingar á áfengum bjór í tveimur dagblöðum. Var brotið talið varða við 20., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í tveimur nánar tilgreindum dómum hefði verið mörkuð sú stefna að minni kröfur séu gerðar til að höfundur teljist hafa nafngreint sig í skilningi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 þegar auglýsingar eiga í hlut en ella gildir um annað efni. Tekið var fram að þær auglýsingar sem ákæra varðaði bæru hvorki með sér nafn höfundar né auglýsanda. Þá var ekki talið að í þeim væru auðkenni sem beint eða óbeint vísuðu til X eða þess fyrirtækis sem hann er framkvæmdastjóri hjá, en svo hafði verið í þeim auglýsingum sem fjallað var um í tilvitnuðum dómum. Var þar af leiðandi ekki talið að X hefði nafngreint sig í merkingu fyrrgreinds ákvæðis og hann því ekki talinn bera refsiábyrgð á efni auglýsinganna. Var samkvæmt því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu hans.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. mars 2006 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Með ákæru 1. nóvember 2005 var ákærði sakaður um áfengislagabrot með því að hafa sem framkvæmdastjóri A ehf. látið birta auglýsingar á áfengum bjór af tegundinni Faxe Premium í tilteknu tölublaði F2, sem gefið var út 22. desember 2004 og dreift með Fréttablaðinu þann dag, og í tilteknu tölublaði DV, sem gefið var út 30. desember sama ár. Er brotið talið varða við 20., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Þær auglýsingar sem ákæran beinist að eru eins. Taka þær yfir heila opnu og sýna ungt fáklætt par í faðmlögum en dvergvaxinn mann í víkingaklæðum klifra upp bak stúlkunnar til að losa um festingar á brjóstahaldi hennar. Neðan til á vinstri hluta myndflatarins er mynd af efri hluta af hvítri dós með grænu, rauðu og gylltu merki sem á er andlitsmynd af manni með víkingahjálm og áletrunin „FAXE Premium“ og má á merkinu einnig meðal annars greina orðin „Faxe Brewery“ og „beer“. Neðst hægra megin á myndfletinum standa orðin „Besti vinurinn“ og með mun smærra letri „Léttur öllari“. Samkvæmt 2. gr. áfengislaga telst áfengi hver sá neysluhæfur vökvi, sem í er að rúmmáli meira en 2,25% af hreinum vínanda. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. sömu laga eru hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum bannaðar og samkvæmt 2. mgr. greinarinnar er það meðal annars talin auglýsing ef sýndar eru í máli eða myndum áfengistegundir í tilkynningu til almennings vegna markaðssetningar. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar tekur bannið með sama hætti til auglýsinga sem eingöngu fela í sér firmanafn eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó er þeim sem auk áfengis framleiðir aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja enda megi augljóst vera að um óáfenga drykki sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar áfengu framleiðslu. Framburður ákærða fyrir héraðsdómi er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Þar er einnig lýst ljósmyndum, sem teknar voru í þágu rannsóknar málsins af framleiðsluvörum með vörumerkinu FAXE sem á boðstólum voru hér á landi. Eins og þar kemur fram var um að ræða þrjár tegundir af áfengum bjór sem seldur var hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og eina af óáfengum bjór sem til sölu var í tiltekinni verslun í Reykjavík. Af þessum myndum er ljóst að aðeins ein þessara drykkjartegunda ber vöruheitið FAXE Premium og er það bjór með 4,6% vínandastyrkleika. Er útlit dósa með þessum bjór nákvæmlega eins og dósar þeirrar, sem mynd birtist af í fyrrgreindum auglýsingum og að framan er lýst. Vöruheiti óáfenga drykkjarins, sem ákærði bar í héraði að innihéldi 0,05% af vínanda, var FAXE Free. Hann var í silfruðum dósum með vörumerki í bláum og gylltum litum og að því leyti ólíkur dósinni í auglýsingunum. Þannig er fullljóst að framleiðsluvaran, sem myndin í auglýsingunum sýndi, var áfengi í merkingu 2. gr. áfengislaga og að ákvæði síðari hluta 3. mgr. 20. gr. laganna um heimild til að nota firmanafn áfengisframleiðanda í tengslum við auglýsingu óáfengra drykkja á ekki við um auglýsingarnar. Breytir engu þar um þótt orðin „léttur öllari“ hafi birst neðst í auglýsingunum, enda verður ekki talið að þau hafi skýra merkingu í málinu og er raunar viðurkennt af ákærða að um „skemmtiyrði“ hafi verið að ræða sem tekið gæti jafnt til áfengra drykkja sem óáfengra. Birting framangreindra auglýsinga braut því í bága við bann 20. gr. áfengislaga við áfengisauglýsingum. II. Í ákæru er varðandi heimfærslu brots ákærða til refsiákvæða, auk tilvísana til ákvæða áfengislaga, vísað til 15. gr. laga nr. 57/1956. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar ber höfundur efnis, sem birtist í blöðum á borð við þau sem birtu umræddar auglýsingar, refsiábyrgð á efninu ef hann hefur nafngreint sig og er auk þess annað hvort heimilisfastur hér á landi þegar ritið kemur út eða undir íslenskri lögsögu þegar mál er höfðað. Ef enginn slíkur höfundur hefur nafngreint sig ber útgefandi rits eða ritstjóri ábyrgðina, því næst sá sem hefur ritið til sölu eða dreifingar og loks sá sem annast hefur prentun þess eða letrun, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Auglýsingar teljast til þess „efnis rits“, sem undir greinina fellur, sbr. dóma Hæstaréttar í dómasafni 1963, bls. 1 og 1999, bls. 781. Í skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi kemur fram að hann sé framkvæmdastjóri A ehf. og beri sem slíkur ábyrgð á auglýsingamálum fyrirtækisins. Hafi hann séð um að kaupa umræddar auglýsingar. Fyrirtækið hafi skilað auglýsingunum til fjölmiðlanna en þær hafi að uppistöðu til komið fullhannaðar erlendis frá. Starfsmenn blaðanna hafi séð um að koma íslenskum texta inn á auglýsingarnar en sá texti hafi verið „hugmyndasmíð“ ákærða. Verður að þessu virtu að telja ákærða höfund auglýsinganna í merkingu 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956. Hæstiréttur hefur í þeim tveimur dómum sem að framan er vísað til markað þá stefnu að minni kröfur séu gerðar til að höfundur teljist hafa nafngreint sig í skilningi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 þegar auglýsingar eiga í hlut en ella gildir um annað efni. Auglýsingar þær sem ákæra í máli þessu varðar bera hvorki með sér nafn höfundar né auglýsanda. Á bjórdós þeirri sem birtist í auglýsingunum kemur fram vörumerkið FAXE, en það var skráð hér á landi 29. júlí 1992. Er eigandi þess skráður Bryggerigruppen A/S, Fakse í Danmörku. Í auglýsingum þessum eru þannig, andstætt því sem gilti um auglýsingar þær sem um var fjallað í áður tilvitnuðum dómum, engin auðkenni sem beint eða óbeint vísa til ákærða eða fyrirtækis þess, A ehf., sem hann er framkvæmdastjóri hjá. Verður þar af leiðandi að telja að ákærði hafi ekki nafngreint sig í merkingu 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 og beri því ekki refsiábyrgð á efni auglýsinganna. Samkvæmt því verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti á þann hátt er í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns, 498.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 27. janúar sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 1. nóvember 2005 á hendur X, kt. [...], Ásbúð 9, Garðabæ, fyrir áfengislagabrot, með því að hafa sem framkvæmdastjóri A ehf., kt. 410999-2859, látið birta auglýsingu á áfengum bjór af tegundinni FAXE Premium á bls. 10 og 11 í 7. tbl. F2 sem gefið var út 22. desember 2004 og dreift var með Fréttablaðinu umræddan dag og á bls. 28 og 29 í 295. tbl. DV sem gefið var út 30. desember sama ár. Þetta er talið varða við 20. gr., sbr. 27. gr., áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 15. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. Með bréfi Lýðheilsustöðvar frá 5. janúar 2005 var vakin athygli lögreglunnar í Reykjavík á auglýsingu sem birtist í fylgiriti með Fréttablaðinu 22. desember 2004 og í DV 30. desember sama ár, m.t.t. auglýsingabanns á áfengi í áfengislögum nr. 75/1998. Samkvæmt gögnum frá Einkaleyfastofunni er vörumerkið Faxe skráð 29. júlí 1992. Eru vöruflokkar undir merkinu bjór, ölkelduvatn, gosdrykkir og aðrir óáfengir drykkir. Mánudaginn 9. maí 2005 tók lögregla myndir af dósum með drykknum FAXE Free, óáfengum bjór, í verslun Europris í Skútuvogi í Reykjavík. Liggja myndir þessar frammi í rannsóknargögnum málsins. Er þessi drykkur einungis seldur í 33 cl. dósum, sem eru silfraðar að lit, með vörumerki í ljósbláum, dökkbláum og gylltum lit. Þá tók lögregla sama dag myndir af dósum með þrem styrkleikum af áfengum bjór, í vínbúð Áfengis- og tóbaksverslunarinnar í Holtagörðum, sem allar eru merktar vörumerkinu FAXE. Eru dósirnar mismunandi að lit og fer liturinn eftir styrkleika bjórsins. Eru þessir mismunandi styrkleikar af FAXE bjór seldir í 50 cl. bjórdósum, utan að bjór sem er 4,6 % að styrkleika er seldur bæði í 33 cl. og 50 cl. dósum. Dósir með þeim drykk eru hvítar að lit, með vörumerki í grænum, rauðum og gylltum lit. Mánudaginn 9. maí 2005 var ákærði boðaður til skýrslugjafar hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa verið að auglýsa vöru félagsins með auglýsingu í Fréttablaðinu og DV umrætt sinn. Kvaðst hann ekki geta séð að auglýsingin skírskotaði til áfengra drykkja fremur en óáfengra. Væri lagt í hendur hvers og eins að meta hvað væri verið að auglýsa með auglýsingunni, en drykkurinn FAXE Premium væri framleiddur bæði sem óáfengur bjór og áfengur. Væri óáfengi drykkurinn seldur í verslunum Europris hér á landi. Umbúðir hins óáfenga bjórs og hins áfenga væri að öllu leyti samskonar utan að á óáfenga drykknum væri ritað ,,Free”. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið framkvæmdastjóri A ehf. á þeim tíma er auglýsingin hafði birst í 7. tbl. F2 sem dreift var með Fréttablaðinu 22. desember 2004 og DV sem gefið var út 30. desember 2004. Hafi hann sem slíkur borið ábyrgð á auglýsingunni en félagið væri umboðsaðili FAXE drykkja á Íslandi. Hafi ákærði séð um að kaupa auglýsinguna í blöðunum og hafi hann greitt fyrir hana. Auglýsingin hafi komið frá Danmörku og verið hluti af auglýsingaherferð þar í landi tengdri vörumerkinu. Hafi fjölmiðlar er birt hafi hana hér á landi séð um að færa inn í hana íslenskan texta að fyrirlagi ákærða, sem hafi ákveðið hvaða setningar skyldu notaðar. Með auglýsingunni væri verið að auglýsa FAXE vörumerkið sem slíkt. Sú dós er mynd væri af á auglýsingunni væri af áfengum bjór, sem hefði að geyma 4,6 % af hreinum vínanda. Sá bjór væri seldur í vínbúðum Áfengis- og tóbaksverslunarinnar hér á landi. A ehf. væru einnig með til sölu drykk sem innihéldi 0,05 % af hreinum vínanda. Setningin ,,Léttur öllari” í auglýsingunni væri sett fram sem skemmtiyrði fyrir drykki, hvort sem um væri að ræða gos, óáfengan bjór eða áfengan. Kvaðst ákærði allt eins hafa verið að auglýsa drykk með undir 2,25 % af hreinum vínanda, sem þann drykk er seldur væri í vínbúðum. Fyrirtækið A ehf. ætti í harðri samkeppni við samkeppnisaðila á auglýsingamarkaði og hafi ætlunin með auglýsingunni verið að styrkja vörumerkið og þar með samkeppnisstöðu félagsins. Ekki hafi verið ætlunin að ,,hvetja til drykkju” með auglýsingunni. A ehf. stefni að auglýsingum á áfengum drykkjum. Það væri hins vegar stefna félagsins að eiga ekki samskipti við nemendafélög framhaldsskólanna í þessum efnum, sem og að birta ekki auglýsingar í blöðum sem væru í umhverfi ungmenna. Það væri því ekki ætlunin að reyna að hafa áhrif á áfengiskaup fólks sem væri undir aldri til að mega kaupa áfenga drykki. Niðurstaða: Í málinu liggja frammi eintök af 7. tbl. F2 sem gefið var út 22. desember 2004 og dreift var með Fréttablaðinu þann dag, sem og 295. tbl. af DV sem gefið var út 30. desember sama ár. Í báðum þessum blöðum er að finna auglýsingu þá sem sakarefni máls þessa varðar. Er í báðum þessum tilvikum um að ræða heilsíðuauglýsingu með mynd af karlmanni og konu. Í forgrunni auglýsingarinnar er mynd af dós. Er hún merkt vörumerkinu ,,FAXE” og undir því áletrunin ,,Premium”. Í orðið ,,BEER” sést á einum stað á dósinni. Ekki kemur fram í auglýsingunni áfengisinnihald þessa drykkjar, en dósin er hvít að lit, með vörumerkið Faxe í grænum, rauðum og gylltum lit. Í forgrunni neðst á auglýsingunni er ritað stórum stöfum ,,Besti vinurinn” og fyrir neðan í minna letri er ritað ,,Léttur öllari”. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. áfengislaga, nr. 78/1998, er hvers konar auglýsing á áfengi og einstökum áfengistegundum bannaðar. Samkvæmt 2. mgr. 20. gr. er með auglýsingu átt við hvers konar tilkynningu til almennings vegna markaðssetningar þar sem sýndar eru í máli eða myndum áfengistegundir eða atriði tengd áfengisneyslu, svo sem áfengisvöruheiti eða auðkenni, eftirlíkingar af áfengisvarningi, spjöld eða annar svipaður búnaður, útstillingar, dreifing prentaðs máls og vörusýnishorna og þess háttar. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar tekur bannið sömuleiðis til auglýsinga sem eingöngu fela í sér firmanafn og/eða firmamerki áfengisframleiðanda. Þó er framleiðanda sem auk áfengis framleiðir aðrar drykkjarvörur heimilt að nota firmanafn eða merki í tengslum við auglýsingu þeirra drykkja, enda megi augljóst vera að um óáfengan drykk sé að ræða í skilningi laganna og ekki vísað til hinnar óáfengu framleiðslu. Dómstólar hafa margsinnis slegið föstu, sbr. m.a. í dómi Hæstaréttar Íslands frá 25. febrúar 1999 í málinu nr. 415/1998, að auglýsingar njóti verndar tjáningarfrelsisákvæðis 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og tjáningarfrelsisákvæðis 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögtekinn var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar má aðeins setja tjáningarfrelsinu skorður með lögum, við tilteknar þartilgreindar aðstæður. Hafa dómstólar jafnframt slegið föstu að þau rök sem búi að baki 20. gr. áfengislaga, eigi sér efnislega stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hafi löggjafinn metið auglýsingabann áfengis nauðsynlegt og ítrekað það mat eftir að núgildandi tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar hafi verið sett. Við mat á auglýsingum á áfengum drykkjum verður að líta til þess að ákvæði 20. gr. áfengislaga um bann við auglýsingum á áfengi, er lögbundin undantekning á tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, sem vernda auglýsingar. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 75/1998 telst áfengi samkvæmt lögunum hver sá neysluhæfur vökvi sem er í rúmmáli meira en 2,25 % af hreinum vínanda. Við munnlegan flutning málsins fyrir dómi lýsti ákæruvald yfir að við væri miðað að sú tilgreining drykkjar í auglýsingu að hann væri ,,léttur”, svo sem ef fram kæmi að um væri að ræða ,,léttan bjór”, væri um að ræða drykk er hefði minna en 2,25 % af hreinum vínanda. Væri af hálfu lögreglu ekki aðhafst vegna slíkra auglýsinga að því gefnu að ekki kæmi eitthvað það fram í auglýsingunni sem gæfi til kynna að engu að síður væri verið að auglýsa drykk með vínandamagn yfir þessum mörkum. Að mati dómsins gefur sú tilgreining í auglýsingu í þessu máli að um sé að ræða drykk sem sé ,,Léttur öllari” ótvírætt til kynna að verið sé að auglýsa drykk sem samkvæmt þessu er undir 2,25 % af hreinum vínanda. Stendur þá eftir að sú dós sem mynd er af í auglýsingunni er hvít í grunninn sem samkvæmt þeim gögnum er fyrir liggja í málinu hefur að geyma drykk sem inniheldur 4,6 % af hreinum vínanda. Á dósinni sést hins vegar ekki áfengisinnihald drykkjarins. Í ljósi alls þessa og með vísan til þess að meta verður þessa auglýsingu með hliðsjón af því að auglýsingabann 20. gr. áfengislaga er lögbundin undantekning frá tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar, verður ekki hjá því komist að miða við að í þeim auglýsingum sem hér er ákært fyrir sé verið að auglýsa drykk sem sé með minna en 2,25 % af hreinum vínanda. Samkvæmt þeirri niðurstöðu er ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er að sök gefin í ákæru. Þar sem ákærði hefur verið sýknaður af sakargiftum ber að greiða úr ríkissjóði tildæmd málsvarnarlaun, að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Annan sakarkostnað hefur ekki leitt af málinu. Af hálfu ákæruvalds flutti málið Eyjólfur Eyjólfsson fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvalds. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns, 199.200 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 277/2003	Hilming	R og SÁ voru sakfelldir fyrir hilmingu. Við ákvörðun refsinga beggja ákærðu var litið til 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing R var jafnframt ákvörðuð með hliðsjón af 255. gr. sömu laga. Var R gert að sæta fangelsi í 3 mánuði. SÁ var gert að sæta fangelsi í 45 daga.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu ákærðu. Ákærðu krefjast sýknu. I. Í 2. lið ákæru 26. nóvember 2002 var ákærða Róberti gefin að sök hilming laugardaginn 15. júní 2002 með því að hafa tekið við munum, sem SH hafi stolið í innbroti aðfaranótt sama dags í verkstæði Orkuvirkis ehf. Funahöfða 5 í Reykjavík. Í 1. lið ákærunnar var SH ákærður fyrir innbrotið, en samkvæmt honum voru munir þessir fjórar tölvur og þrír tölvuskjáir „að óvissu verðmæti.“ Í niðurlagi 2. liðar ákæru var ákærða Róberti einnig gefið að sök að hafa selt meðákærða Steinþóri einn tölvuskjá og sá síðarnefndi jafnframt sakaður um að hafa keypt skjáinn af Róberti, þrátt fyrir að báðir hafi vitað að munirnir væru þýfi. Við framhald aðalmeðferðar málsins í héraði 14. maí 2003 féll ákæruvaldið frá þessum sakargiftum á hendur Steinþóri. Fram kom í frumskýrslu lögreglu 18. júní 2002 að í innbrotinu að Funahöfða 5 hafi verið stolið tölvu og tölvuskjá af gerðinni Dell, tölvu og tölvuskjá af gerðinni Nec, tveimur Laser tölvum og Phillips tölvuskjá. Við rannsókn innbrotsins beindist grunur að SH, en hann dvaldi að [ . . . ]. Samkvæmt skýrslu lögreglu 18. júní 2002 um leit og hald á munum fannst Nec tölvuskjár við húsleit á dvalarstað hans. Játaði hann í skýrslum sínum 19. og 20. júní 2002 við rannsókn málsins og fyrir dómi að hann hafi stolið tölvunum og tölvuskjánum í innbrotinu. Kvaðst hann hafa farið heim með þýfið í kjölfar þess. Morguninn eftir hafi hann hringt í kunningja sinn, ákærða Róbert, og spurt hvort hann gæti selt fyrir sig tölvubúnaðinn, sem hann hafi stolið nóttina áður, og hafi Róbert játað því. Hann hafi afhent Róberti daginn eftir allan búnaðinn, að undanskildum einum tölvuskjá, og hjálpað honum að bera þýfið út í bifreið Róberts, sem hafi komið til baka um hálfri klukkustund síðar og afhent sér 20-30 grömm af amfetamíni fyrir hluta þýfisins. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 20. júní skýrði ákærði Róbert svo frá að SH hafi hringt í sig snemma að morgni 15. júní og sagt að hann væri með verðmæti, sem hann þyrfti að selja. Hafi hann komið til SH að [ . . . ] um hádegisbil sama dags og séð þar mikið af tölvubúnaði. SH hafi tjáð honum að hann hafi brotist inn í fyrirtæki í næsta nágrenni og stolið þar búnaðinum. Hafi SH spurt hvort hann gæti selt þýfið og kvaðst Róbert hafa svarað því að hann vissi það ekki. Róbert sagðist hafa farið stuttu seinna til vina sinna í Kópavogi. Hann hafi svo hringt í tvo menn í þeim tilgangi að reyna að selja tölvubúnaðinn, en það hafi ekki gengið. Kannaðist hann ekki við að hafa séð um að selja þýfið og afhent SH amfetamín fyrir það, en sagðist vita hver hefði keypt það og sagðist myndu sjá um að því yrði skilað til lögreglu. Hann gaf þá skýringu á framburði SH að hann væri „hræddur við þann aðila sem hann seldi tölvurnar og vill þess vegna frekar mig við málið.” Í skýrslu sinni hjá lögreglu síðar sama dag er eftir honum haft að hann gæti „endurheimt tölvubúnað þann sem stolið var í innbrotinu í Orkuvirki ehf.” Hann hafi farið á heimili þess manns, sem hann taldi að hefði keypt tölvubúnaðinn, og hafi sá maður sagt að hann gæti ekki afhent þýfið þar sem það væri komið „út um allan bæ.” Kvaðst Róbert því þurfa frest til að endurheimta og skila þýfinu. Fyrir dómi neitaði hann hins vegar sakargiftum. Kvaðst hann þó ráma í að SH hafi hringt í sig og beðið sig að hitta hann, en kvaðst ekki muna í hvaða tilgangi það var. Þeir SH hafi þekkst frá árinu 1996. Hafi SH verið meira og minna á götunni og sagðist Róbert því stundum hafa skotið yfir hann skjólshúsi. Nánar spurður um þann framburð SH að hann hafi fengið Róbert til að taka við tölvubúnaðinum og koma honum í verð kvaðst hann ekki vita „út af hverju hann væri að gera það og mér skilst nú að það hafi verið einhver misskilningur.” Er Róbert var inntur eftir því hvers vegna hann hefði við yfirheyrslu hjá lögreglu boðist til að skila þýfinu kvað hann lögreglumennina, sem yfirheyrðu hann við rannsókn málsins, hafa hótað honum gæsluvarðhaldi „ef hann gerði ekki eitthvað svo ég bjó til þennan texta” og lögreglumaður hafi við annað tækifæri barið hann og hótað honum ofbeldi. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði Róbert sakfelldur fyrir að hafa tekið við „munum frá ákærða SH, sem hann vissi eða mátti vita að voru þýfi, og hefur því gerst sekur um brot það sem honum er gefið að sök í ákæru...“ Fyrir Hæstarétti var því haldið fram af hálfu ákærða Róberts að með þessari niðurstöðu hafi hann verið sakfelldur fyrir alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 2. lið ákæru, og þar með einnig fyrir að selja Steinþóri tölvuskjá, þótt fallið hafi verið frá ákæru á hendur þeim síðarnefnda fyrir að kaupa þann skjá af Róberti. Af hálfu ákæruvalds var við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti lýst yfir að litið væri svo á að ákæruvaldið hafi í héraði fallið frá ákæru að því er varðar þá háttsemi Róberts að selja umræddan tölvuskjá. Í ljósi þessa verður því ekki um hana fjallað. Eins og nánar er rakið hér að framan var framburður SH, bæði við rannsókn málsins og meðferð þess, staðfastur um að hann hafi afhent ákærða Róberti þýfið úr fyrrnefndu innbroti, að undanskildum einum tölvuskjá, í því skyni að koma því í verð. Var framburður SH og Róberts hjá lögreglu á sama veg um aðdraganda afhendingar þýfisins. Við húsleit hjá SH fannst tölvuskjár, en ekki annað af þýfinu, sem fjallað er um í málinu. Ákærði Róbert, sem er kunningi SH, viðurkenndi við rannsókn málsins að SH hafi beðið sig að selja þýfið. Hafi hann í því skyni farið heim til SH og þaðan til vina sinna og síðan hringt í tvo menn til að reyna að selja tölvubúnaðinn. Í báðum lögregluskýrslum sínum, sem teknar voru örfáum dögum eftir innbrotið, kvaðst hann vita hver keypti þýfið og bauðst til að sjá til þess að því yrði skilað til lögreglu. Bendir þessi framburður ákærða Róberts eindregið til þess að þáttur hans hafi verið annar og meiri en hann hefur viljað vera láta í skýrslu sinni fyrir dómi. Afturhvarf hans þar frá fyrri framburði við rannsókn málsins er haldlaus og engum rökum stutt. Þegar allt framangreint er virt þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um að hafa tekið við munum úr umræddu innbroti, sem hann vissi eða hlaut að vita að væri þýfi, þó ekki tölvuskjá af gerðinni Nec, sem fannst við húsleit á dvalarstað SH 18. júní 2002. Hefur hann með því gerst sekur um hilmingu samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærða Steinþór fyrir þá háttsemi, sem honum er að sök gefin í ákæru 25. mars 2003. III. Ákærði Róbert hefur gengist 17 sinnum undir sáttir, þar af níu sinnum vegna fíkniefnalagabrots. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2001 var hann dæmdur í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir fjársvik og sams konar brot, sbr. 261. gr. almennra hegningarlaga. Að öðru leyti er sakaferill hans réttilega reifaður í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði Steinþór var fyrst dæmdur 11. mars 1992 í varðhald í 30 daga, skilorðsbundið í tvö ár, auk sektar og sviptingar ökuréttar vegna nytjastuldar og umferðarlagabrota. Næst var hann dæmdur 17. maí 1994 í fangelsi í 2 mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir þjófnaðartilraun. Þá var hann dæmdur 24. september 2001 til greiðslu 160.000 króna sektar fyrir ýmis umferðar- og vopnalagabrot. Á árinu 2002 hlaut hann tvo refsidóma fyrir fíkniefnalagabrot, annars vegar 30.000 króna sekt 22. apríl og hins vegar hegningarauka 6. júní, 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár. Eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms var hann dæmdur 25. september síðastliðinn fyrir hilmingu, en ekki dæmd refsing. Auk þess gekkst hann tvívegis, árin 1997 og 2001, undir sátt vegna fíkniefnalagabrots, eignaspjalla og umferðarlagabrota. Við ákvörðun refsingar beggja ákærðu verður vísað til 77. gr. almennra hegningarlaga og þess sem rakið er í héraðsdómi. Er ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærðu staðfest, enda er ekki krafist þyngingar hennar af hálfu ákæruvalds. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Róbert Guðmundsson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Ákærði, Steinþór Árni Sigursteinsson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Annan áfrýjunarkostnað greiði ákærðu óskipt. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2003. Mál þetta var höfðað með þremur ákærum Lögreglustjórans í Reykjavík. Fyrsta ákæran er dagsett 26. nóvember 2002 á hendur Róberti Guðmundssyni, [ . . . ] [...] og Steinþóri Árna Sigursteinssyni, [ . . . ], “fyrir auðgunarbrot framin í Reykjavík í júní 2002: 1. Ákærða SH fyrir þjófnað með því að hafa, aðfararnótt laugardagsins 15. júní, brotist inn í verkstæði Orkuvirkis, Funahöfða 5, og stolið 4 tölvum og 3 tölvuskjám að óvissu verðmæti. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. 2. Ákærðu Róbert og Steinþóri Árna fyrir hilmingu nefndan dag, ákærða Róbert með því að hafa tekið við framangreindu þýfi hjá [...], sbr. 1. lið, og selt ákærða Steinþóri Árna einn tölvuskjá og ákærði Steinþór Árni með því að hafa keypt tölvuskjáinn af ákærða Róbert, þrátt fyrir að báðir ákærðu vissu að munirnir voru þýfi. Telst þetta varða við 254. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist, að ákærðu verði dæmdir til refsingar.” Ákærði SH játaði sakargiftir samkvæmt ákærunni. Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum lyfja og áfengis þessa nótt og hafi því lítið munað eftir atburðum næturinnar. Ákærðu Róbert og Steinþór Árni neituðu sakargiftum en af hálfu ákæruvalds var var því lýst yfir við framhaldsaðalmeðferð málsins 14. maí sl. að fallið væri frá ákæru á hendur ákærða Steinþóri Árna vegna 2. töluliðar ákærunnar. Önnur ákæran er dagsett 18. mars 2003 á hendur SH, “fyrir þjófnað með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 26. september 2002 brotist inn í verslunina Útilíf, Álfheimum 74 í Reykjavík, með því að spenna upp hurð, og stolið 1 riffli, 3 haglabyssum, 5 sjónaukum, skotum, 14 hnífum og tösku, samtals að verðmæti kr. 794.151. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu krefst Útilíf hf., kr 580599-3119, þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 794.151, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001, frá 23. september 2002, en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags.” Ákærði SH játaði sakargiftir en kvaðst ekki hafa tekið alla þá muni sem lögregla hefur listað yfir hina stolna muni. Þriðja ákæran er dagsett 25. mars 2003 á hendur Steinþóri Árna Sigursteinssyni “fyrir hilmingu með því að hafa á tímabilinu júlí-ágúst 2002 tekið við fartölvu af gerðinni Dell Latitude C600III á heimili sínu, af ótilgreindum manni, þrátt fyrir að ákærða væri ljóst að til hennar hafi verið aflað með auðgunarbroti. Telst þetta varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Ákærði Steinþór Árni neitaði sakargiftum. Ákærurnar voru sameinaðar undir rekstri málsins. Aðalmeðferð fór fram í þrennu lagi 14. og 25. apríl og 14. maí sl. og var málið dómtekið síðast nefndan dag. Af hálfu ákærða SH var krafist vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá var fjárhæð skaðabótakröfunnar mótmælt með vísan til þess að hann hefur neitað því að hafa tekið alla þá muni sem honum er gefið að sök. Einnig var krafist málsvarnarlauna að mati dómsins. Af hálfu ákærða Steinþórs Árna var krafist sýknu og málsvarnarlauna að mati dómsins. Verða nú rakin málsatvik og skýrslur ákærða og vitna samkvæmt hverri ákæru fyrir sig. I. Um 1. kafla ákæru dags. 26. nóvember 2002: Samkvæmt frumskýrslu lögreglu dagsettri 19. júní 2002 var tilkynnt um innbrot og þjófnað í fyrirtækinu Orkuvirki í Funahöfða 5 kl. 7.50 að morgni 18. júní 2002. Annar eigandi fyrirtækisins hafði komið til vinnu á skrifstofur fyrirtækisins milli kl. 7.00 og 7.30 og tekið eftir því að búið var að fara inn og fjarlægja tölvur og tölvuskjái af skrifstofum og hafi hann þá hringt á lögreglu. Einn starfsmaður hefði mætt til vinnu laugardeginum áður og tekið eftir því að búið var að tæma ruslatunnu á gólf verkstæðisins og tunnan horfin en starfsmanninn ekki grunað neitt óeðlilegt þar sem ekki hafi verið nein ummerki um innbrot. Hinn eigandi fyrirtækisins kvað hugsanlegt að lyklar af verkstæðinu hefðu verið teknir úr einni skrifborðsskúffu á skrifstofunni og þannig hefðu innbrotsmenn sennilega komist inn. Hvorki væri öryggiskerfi né myndavélar hjá fyrirtækinu. Á útihurð var búið að spenna upp bréfalúgu og hugsanlegt virtist að innbrotsþjófarnir hafi getað teygt sig inn og náði í læsingu hurðarinnar og opnað þannig. Engar tölvur voru inni og aðeins einn tölvuskjár. Á skrifstofunni höfðu verið ein Dell sn:3GCHDOJ+15” multisync flatskjár sn:2100073GB, ein NEC-tölva+19” skjár og 2 Laser-tölvur+einn 19” Phillips skjár. Þá hafi horfið sérmerkt ávísanahefti merkt “Orkuvirki”og tíu skrifanlegir geisladiskar. Ruslatunna verkstæðisins fannst tóm við [...] auk annarrar ruslatunnu sem í voru disklingar. Ákærði SH hefur játað sakargiftir en ber því við að hann hafi verið búinn að neyta lyfja og áfengis og kveðst hann ekki hafa munað málavexti fyrr en lögreglumenn minntu hann á þá daginn eftir. Hann gerði ekki athugasemdir við lýsingu atvika í ákæru. Í lögregluskýrslu ákærða hjá lögreglu 19. júní 2002 bar hann að hann hefði brotist inn í Orkuvirki að morgni laugardagsins áður um klukkan 4-5 að morgni. Hann hefði verið að skemmta sér með meðleigjendum sínum að [...] og drukkið áfengi og neytt hass og E-taflna. Hann kveðst þá hafa fengið þá hugmynd að brjótast inn og stela tölvum til að selja en hann hafi verið skuldugur við fíkniefnasala. Hann hafi læðst út úr húsinu og kíkt inn um glugga á timburhúsi sem hafi staðið á bílastæði við húsið við hliðina. Þar hafi hann séð að voru skrifstofur og mikið af tölvum og ýmsum búnaði. Hann hafi ekki séð merki um þjófavarnarkerfi. Síðan kvaðst ákærði hafa séð bílfjöður í rusli fyrir utan og spennt upp hurðina á skrifstofuhúsnæðinu með henni og að því loknu gengið inn í húsnæðið. Hann hafi tekið fjórar tölvur og þrjá tölvuskjái og hafi einn þeirra verið flatskjár. Ákærði SH kvaðst hafa fundið fjölda húslykla og annarra lykla í skrifborðsskúffu og ávísanahefti og hefði hann rifið 3-4 blöð úr heftinu og tekið með sér en skilið heftið eftir án þess að vita hvort einhver blöð hefðu verið eftir í því. Þá hafi hann stungið lyklunum í vasa sína ásamt ávísanablöðunum og auk þess tekið með sér eitthvað af smádóti. Kvaðst ákærði SH hafa sett tölvubúnaðinn í ruslatunnuna en búnaðurinn ekki allur komist þar fyrir. Hafi hann því reynt að opna verkstæðishúsið með einhverjum af lyklunum og það hafi tekist. Þar inni hafi hann fundið aðra ruslatunnu, hvolft úr henni ruslinu og sett restina af tölvubúnaðinum í hana. Hafi hann síðan dregið báðar ruslatunnurnar á eftir sér heim til sín að[...]. Ákærði SH kvaðst hafa hreinsað út gögn af Dell turntölvu. Hann hefði opnað tölvukassana á öllum tölvunum til þess að sjá hvaða búnaður væri í þeim en allar hefðu þær verið turntölvur. Aðspurður af lögreglu kvaðst ákærði [...] hafa verið einn við innbrotið. Vitnið Gísli Breiðfjörð Árnason, rannsóknarlögreglumaður, kom fyrir dóminn og sagði að tölvubúnaðinum úr innbrotinu í Orkuvirki hefði verið skilað til fyrirtækisins. Játning ákærða SH fyrir dóminum er í samræmi við ákæru og önnur gögn málsins og telst því sannað að hann hafi gerst sekur um brot það sem honum er gefið að sök í þessum ákærulið og er þar réttilega heimfært til refsiákvæða. Ákærði, Róbert Guðmundsson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði, SH, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Steinþór Árni Sigursteinsson, sæti fangelsi í 45 daga. Ákærðu greiði allan sakarkostnað. Ákærði, Róbert, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 120.000 krónur. Ákærði, SH, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., 120.000 krónur. Ákærði, Steinþór Árni, greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Einars Þórs Sverrissonar hdl., 60.000 krónur, en 60.000 króna málsvarnalaun til viðbótar greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, SH, greiði Útilífi hf. skaðabætur að fjárhæð 577.870 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. september 2002 til dómsuppkvaðningardags en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 260/2000	Kærumál Fjárnám Víxill	S krafðist ógildingar á fjárnámi, sem H gerði hjá henni á grundvelli víxils, þar sem hún taldi að gerð hefði verið breyting á gjalddaga víxileyðublaðsins, úr 1. ágúst í 1. október 1999, eftir að hún gekkst í ábyrgð fyrir skuldinni án samþykkis hennar og því væri breytingin óskuldbindandi fyrir hana, sbr. 69. gr. víxillaga nr. 93/1933. Hefði H borið að sýna víxilinn til greiðslu 1. 3. ágúst 1999, sbr. 38. gr. víxillaga, en með því að gera það ekki hafi hann glatað víxilrétti sínum gagnvart S. Talið var að H hefði ekki sannað nægilega að gjalddagi víxilsins hefði verið tilgreindur 1. október 1999 þegar S ritaði nafn sitt á hann. Með vísan til meginreglu síðari málsliðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 var fjárnám H ógilt.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá sóknaraðila 2. mars 2000 fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð samtals 1.245.311 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi og varnaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði var áðurnefnt fjárnám varnaraðila gert hjá sóknaraðila á grundvelli víxils að fjárhæð 1.000.000 krónur. Óumdeilt er að gjalddaganum 1. ágúst 1999, sem upphaflega var á víxileyðublaðinu, hafi verið breytt í 1. október 1999. Ágreiningur er hins vegar milli aðilanna um hvort þessi breyting hafi verið gerð áður en sóknaraðili gekkst í ábyrgð fyrir skuldinni með því að rita nafn sitt á bakhlið víxilsins, en í málinu liggur fyrir að hinn 1. ágúst 1999 var hann ekki vistaður í þeim banka, sem tilgreindur var sem greiðslustaður skuldarinnar. Á víxlinn, sem um ræðir í málinu, eru ritaðir bókstafirnir „Þ.B.“ við gjalddagann, sem hann ber með sér að gerðum fyrrnefndum breytingum. Áritun þessi stafar ekki frá neinum þeim, sem borið getur greiðsluskyldu samkvæmt víxlinum, en í gögnum málsins hefur getum verið leitt að því að hún hafi verið gerð af nafngreindum sölumanni við fasteignasölu, sem hafi annast útfyllingu víxileyðublaða í tengslum við kaup samþykkjanda og útgefanda víxilsins á atvinnufyrirtæki. Þótt fallast megi á með héraðsdómara að atriði varðandi þau kaup geti stutt að með réttu hafi gjalddagi víxilsins átt að verða 1. október 1999, verður ekki litið fram hjá því að varnaraðili hefur kosið að leita fullnustu á kröfu sinni samkvæmt víxlinum með fjárnámi án undangenginnar dómsúrlausnar eða sáttar. Með því hefur varnaraðili girt fyrir að leiða megi í málinu fyrir dóm vitni til að bera um hvert efni víxilsins hafi verið þegar sóknaraðili ritaði nafn sitt á hann, sbr. 1. mgr. 90. gr. og 94. gr. laga nr. 90/1989. Þótt héraðsdómari hafi við aðalmeðferð málsins látið viðgangast að eitt vitni kæmi fyrir dóm til skýrslugjafar um þetta efni fær framburður þess ásamt öðrum gögnum málsins því ekki breytt að varhugavert er að telja varnaraðila hafa nægilega sannað að gjalddagi víxilsins hafi verið tilgreindur 1. október 1999 þegar sóknaraðili ritaði nafn sitt á hann. Með vísan til meginreglu síðari málsliðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 verður samkvæmt þessu að taka til greina kröfu sóknaraðila um ógildingu fjárnáms varnaraðila. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Fellt er úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 2. mars 2000 hjá sóknaraðila, Sigurbjörgu Pétursdóttur, fyrir kröfu varnaraðila, Haraldar Sveins Gunnarssonar, að fjárhæð samtals 1.245.311 krónur. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málsaðilar eru: Sóknaraðili er Sigurbjörg Pétursdóttir, kt. 260755-7149, Úthlíð 9, Reykjavík. Varnaraðili er Haraldur Sveinn Gunnarsson, kt. 140459-4379, Melabraut 33, Seltjarnarnesi. Málið barst Héraðsdómi Reykjavíkur 26. apríl sl. með bréfi lögmanns sóknaraðila, sem dagsett er 26. mars sl. Það var tekið til úrskurðar 24. maí sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þær, að krafist er á grundvelli 15. kafla aðfararlaga nr. 90/1989 (aðfl.), að felld verði út gildi aðfarargerð nr. 011-2000-01127, þar sem fjárnám var gert í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Úthlíð 9, Reykjavík, þann 2. mars sl. Þá er þess krafist, að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila málskostnað að mati dómsins, auk virðisaukaskatts, þar sem sóknaraðili sé ekki virðisaukaskattskyld. Dómkröfur varnaraðila eru þær, að staðfest verði aðfarargerð Sýslumannsins í Reykjavík, í málinu nr. 011-2000-01127, sem fram fór hinn 2. mars 2000 í eignarhluta sóknaraðila í húsinu Úthlíð 9, Reykjavík. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins úr hendi sóknaraðila, að viðbættum virðisaukaskatti, þar sem varnaraðili sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málavextir, málsástæður og lagarök: Forsaga þessa máls er sú, að Eggert Arason, kt. 110266-4809, seldi Áslaugu Sigurbjargardóttir, kt. 080973-4629, Torfufelli 27, Reykjavík, dóttur sóknaraðila málsins, og Áka Péturssyni, kt. 280873-4899, sama stað, sólbaðsstofuna Punktinn, Hraunbergi 4 í Reykjavík, ásamt tilgreindum tækjabúnaði með kaupsamningi dags. 20. mars 1998 (sic). Afhending sólbaðsstofunnar til kaupenda skyldi eiga sér stað 1. apríl 1999 en afsal útgefið 20. mars s.á. Umsamið verð nam 4.7 milljónum króna og skyldi greitt þannig: Mál það sem hér er til úrlausnar varðar víxil með gjalddaga 1. október 1999 að fjárhæð ein milljón króna. Víxillinn er gefin út af Áka Péturssyni 20. mars 1999, samþykktur af Áslaugu Sigurbjargardóttur til greiðslu í Íslandsbanka hf. og ábektur af útgefanda, sóknaraðila, Áslaugu Árnadóttur, kt. 200128-4199, og varnaraðila, H. Gunnarssyni, kt. 140459-4379. Varnaraðili kveðst hafa fengið víxilinn í viðskiptum, án þess að það sé nánar skýrt af hans hálfu. Fram kemur í gögnum málsins, að varnaraðili fól Íslandsbanka hf. innheimtu víxilsins 30. ágúst 1999 en tók hann úr innheimtu vegna greiðslufalls hans hinn 10. nóvember s.á. Lögmaður varnaraðila ritaði samþykkjanda víxilsins bréf dags. 26. október s.á. og krafði hana um greiðslu víxilsins og tilkynnti henni, að varnaraðili myndi fela honum innheimtu víxilsins að liðnum 10 dögum frá dagsetningu bréfsins væri hann þá ógreiddur. Samhljóða bréf var sent öðrum, sem skuldbundið höfðu sig með áritun á víxilinn. Í bréfi lögmannsins segir svo: ,,Umbj.m. hefur tjáð mér að þér hafið gert athugasemdir við víxilinn á þeim forsendum að afmáð hefur verið rétt dagsetning og ný sett í staðinn. Samkvæmt upplýsingum umbj.m. á þessi mótbára ekki við rök að styðjast og vísar í því sambandi til Björgvins Björgvinssonar lögg. fasteignasala sem útbjó víxilinn og merkti upphafsstafi sína við breytinguna. Bjarni þessi (þannig) kveður að víxillinn hafi verið með gjalddaga 1. okt. 1999 þegar þér ásamt öðrum sem eruð á víxlinum rituðu nöfn ykkar undir hann enda gjalddagi þessi sérstaklega tilgreindur í kaupsamningi um kaup yðar á Sólbaðsstofunni Punkturinn, Hraunbergi 4, Reykjavík. Umbj. m. tekur jafnframt fram að hann fékk þennan víxil í viðskiptum og er kaupum yðar á sólbaðsstofunni algjörlega óviðkomandi ...”. Svarbréf lögmanns sóknaraðila er dags. 9. nóvember s. á. Í bréfinu segir m.a. svo: ,,Undirritaður hefur ekki skjal það sem um ræðir undir höndum en skv. þeim upplýsingum sem liggja fyrir verður ekki séð að skjalið sé víxill í skilningi víxilréttar og breyta yfirlýsingar Björgvins Björgvinssonar þar engu um. Með vísan til þessa verða hafðar uppi sömu mótbárur gegn handhafa skjalsins og gegn upphaflegum viðtakanda, en hann hefur í veigamiklum efnum vanefnt kaupsamning þann sem skjalið var notað í. ...”. Fjárnám var síðan gert í eignarhluta sóknaraðila í húseigninni Úthlíð 9 í Reykjavík hinn 2. mars sl. Lögmaður gerðarþola mætti við aðfarargerðina og mótmælti framgangi hennar. Í gerðarbók Sýslumannsins í Reykjavík er fært til bókar: ,,Telur hann [lögmaður gerðarþola] að átt hafi verið við gjalddaga víxilsins og víxilréttur hafi þar með fallið niður. Víxillinn hafi átt að vera með gjalddaga 1. ágúst 1999 en honum breytt til 1. október 1999. Þá telur hann að víxillinn hafi ekki verið vistaður í banka á gjalddaga og því hafi víxilréttur fallið niður fyrir vangeymslu. Lögmaður gerðarbeiðanda krefst þess að gerðin nái fram að ganga og mótmælir ummælum lögmanns gerðarþola. Leggur hann fram ljósrit kaupsamnings dags. 20. mars 1998 máli sínu til stuðnings og innheimtubeiðni til Íslandsbanka hf. dags. 30. ágúst 1999. Lögmaður gerðarþola mótmælir því að kaupsamningurinn hafi þýðingu í þessu máli þar sem gerðarþoli er ekki aðili að kaupsamningnum. Deildarstjóri sýslumanns ákveður að mótmæli lögmanns gerðarþola stöðvi ekki framgang gerðarinnar. ...”. Málsástæður og lagarök sóknaraðila: Sóknaraðili heldur því fram, að gjalddaga víxilsins hafi verið breytt í 1. október 1999 eftir undirritun hans. Við breytinguna hafi Björgvin Björgvinsson lögg. fasteignasali sett upphafsstafi sína en engir víxilskuldaranna. Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að breytingin hafi verið gerð, eftir að hún ritaði nafn sitt á víxilinn og að hún hafi verið gerð án samþykkis hennar. Breytingin sé því óskuldbindandi fyrir hana, sbr. 69. gr. víxillaga nr. 93/1933 og sé sóknaraðili því bundin í samræmi við upphaflegan texta víxilsins. Samkvæmt þessu hafi borið að sýna víxilinn til greiðslu í Íslandsbanka hf. Reykjavík á gjalddaga eða næstu tveimur dögum þar á eftir, sbr. 38. gr. víxillaga, þ.e. á tímabilinu 1.-3. ágúst 1999. Sannað sé með framlögðum gögnum, að varnaraðili hafi ekki afhent Íslandsbanka hf. víxilinn fyrr en 30. ágúst s.á. Varnaraðili hafi því glatað víxilrétti sínum gagnvart sóknaraðila, skv. 1. mgr. 53. gr. víxillaga. Þar sem víxilréttur hafi glatast gagnvart sóknaraðila þá sé skilyrðum 8. tl. 1. mgr. 1. gr. aðfl. ekki fullnægt, auk þess sem varnaraðili eigi enga kröfu á hendur sóknaraðila. Á grundvelli þessa beri að fella fjárnám það úr gildi, sem gert hafi verið hjá sóknaraðila með aðfarargerð nr. 011-2000-01127. Málsástæður og lagarök varnaraðila: Varnaraðili lýsir málavöxtum svo, að hann hafi á engan hátt breytt umræddum víxli eða grunað að honum hafi verið breytt frá því hann eignaðist hann og ritaði nafn sitt á hann. Hann kveðst vita það eitt um viðskiptin á bak við útgáfu víxilsins, að Eggert Arason hafi selt samþykkjanda hans og útgefanda sólbaðsstofuna Punktinn, Hraunbergi 4, Reykjavík, og kaupverðið hafi m.a. verið greitt með þessum víxli. Þessu til staðfestu vísar varnaraðili til kaupsamnings þessara aðila, sem hafi verið undirritaður 20. mars 1999, sama dag og víxilinn sé gefinn út, en fram komi í samningnum, að kaupendur hafi átt að afhenda m.a. víxil að fjárhæð kr. 1.000.000 með gjalddaga 1. október 1999. Sóknaraðili hafi fyrst eftir að greiðslufall hafi orðið á víxlinum komið með mótbárur þess efnis að breytingar hafi verið gerðar á honum og á hann settur annar gjalddagi, eftir að sóknaraðili ritaði nafn sitt á hann. Varnaraðili kveðst hafa leitað skýringa hjá Björgvini Björgvinssyni fasteignasala, sem hafi upplýst, að mótbárur sóknaraðila ættu ekki við rök að styðjast. Fasteignasalinn hafi upplýst, að önnur dagsetning hafi upphaflega verið sett á víxilinn, en gjalddaganum síðan verið breytt í 1. október 1999 og hann sett stafi sína við þá breytingu. Þannig hafi hann afhent kaupendum sólbaðsstofunnar víxilinn til undirritunar. Víxillinn hafi því verið óundirritaður, þegar breytingin var gerð. Varnaraðili byggir á því, að sóknaraðili beri sönnunarbyrðina fyrir því, að víxlinum hafi verið breytt, eftir að hún áritaði hann. Jafnframt beri hún sönnunarbyrðina fyrir því, takist henni að færa líkur fyrir því að breyting hafi verið gerð á víxlinum, að breytingin hafi verið gerð án hennar vitneskju. Engar sannanir hafi komið fram af hálfu sóknaraðila um breytingu á gjalddaga víxilsins, eftir að hún áritaði hann. Ekki sé nægilegt að sýna fram á að önnur dagsetning hafi áður verið rituð á víxilinn. Gera verði þá kröfu til þess, sem haldi fram staðhæfingu af þessu tagi, að sá sýni fram á með óyggjandi hætti að um fölsun hafi verið að ræða og breytingin hafi verið gerð eftir áritun víxilskuldara og án vitneskju hans. Varnaraðili telur auk þess, að fyrirliggjandi kaupsamningur og staðhæfingar fasteignasalans veiti líkur fyrir því, að víxillinn hafi verið með gjalddaganum 1. október 1999, þegar sóknaraðili ritaði nafn sitt á hann. Það sé enginn annar víxill sömu fjárhæðar nefndur í kaupsamningnum. Varnaraðili vísar til 17. kafla laga um meðferð einkamála og til þess að sóknaraðila beri að sýna fram á, að víxlinum hafi verið breytt eða hann falsaður. Auk þess vísar sóknaraðili til 1. gr. víxillaga nr. 93/1933 um það, hvað teljist víxill í skilningi laganna og ennfremur til 1. gr. aðfararlaga um heimild varnaraðila til að gera fjárnám hjá sóknaraðila. Forsendur og niðurstaða. Við aðalmeðferð málsins mætti sóknaraðili til skýrslugjafar, ásamt Björgvini Björvinssyni, fasteignasala, hjá fasteignasölunni Ársölum, sem hafði milligöngu um sölu sólbaðsstofunnar Punktsins. Verður framburður þeirra rakinn, eins og ástæða þykir. Ágreiningur málsaðila snýr að því, hvort gjalddaga víxils að fjárhæð 1.000.000 krónur hafi verið breytt, eftir að sóknaraðili ritaði nafn sitt á víxilinn, eins og áður er lýst. Málsaðilar eru sammála um það, að gjalddaga víxilsins hafi verið breytt, en greinir á um það, hvenær það hafi verið gert. Í skýrslu sinni hér fyrir dómi kvaðst sóknaraðili ekki muna, hvort hún ritaði nafn sitt á einn eða fleiri víxla í tengslum við kaup dóttur hennar á sólbaðsstofunni Punktinum. Hún kvaðst muna það eitt, að engir upphafsstafir hafi verið við gjalddaga umrædds víxils, þegar hún áritaði hann og þá hafi ekki verið verið sýnilegt að gjalddaga hans hafi verið breytt, eins og nú sé greinilegt. Ekki mundi sóknaraðili, hvaða gjalddagi hafði verið á umræddum víxli, þegar hún áritaði hann. Dóttir hennar hafi tjáð henni eftir að hafist var handa um innheimtu víxilsins, að gjalddaga hans hafi verið breytt. Fasteignasalinn Björgvin Björgvinsson bar það fyrir dóminum, að hann hafi annast gerð kaupsamnings um sólbaðsstofuna Punktinn. Víxill sá, sem hér kemur við sögu, hafi verið hlutagreiðsla á umsömdu verði sólbaðsstofunnar. Hann taldi, að allir fjórir víxlarnir, sem afhentir voru samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins hafi verið áritaðir af sömu aðilum. Víxlarnir hafi verið útbúnir í samræmi við samþykkt kauptilboð. Mistök hafi átt sér stað við vélritun á umræddan víxil og hafi þau mistök verið leiðrétt, áður en allir víxilskuldarar árituðu hann. Hann kvaðst geta fullyrt þetta, enda komi þetta heim og saman við efni samþykkts kauptilboðs og kaupsamnings. Hann upplýsti, að upphafstafir þeir, sem skráðir séu á víxilinn séu Þ.B. og séu það upphafsstafir starfsmanns síns, Þórhalls Björnssonar. Þórhallur hafi sennilega vélritað víxlana og breytt síðan gjalddaga víxilsins í samræmi við umsamin greiðslukjör og sett stafi sína við þá breytingu. Hann taldi ekki óeðlilega að þessu máli staðið, þar sem breytingin hafi átt sér stað, áður en víxillinn var áritaður af útgefanda og ábekingum og þeir því áritað víxilinn þannig breyttan. Hann kvaðst hafa verið vitni að umræddri breytingu á víxlinum og hafi þeir þannig verið afhentir seljanda sólbaðsstofunnar. Álit dómsins: Varnaraðili eignaðist umræddan víxil í viðskiptum og ekki er komið fram, að hann tengist á nokkurn hátt viðskiptum þeim, sem varða kaup dóttur sóknaraðila á umræddri sólbaðsstofu. Samkvæmt 91. gr. aðfl. skal beita reglum um meðferð einkamála við úrlausn mála af því tagi, sem hér er til meðferðar. Varnir þær, sem sóknaraðili hefur uppi gagnvart kröfu varnaraðila falla undir ákvæði c. liðar 1. tl. 118. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 (eml.) að mati réttarins. Sóknaraðili ber aftur á móti sönnun þess, að víxli þeim, sem um er deilt, hafi verið breytt eftir að hún áritaði hann. Að mati dómsins ber að líta til eftirtalinna atriða við mat á fullyrðingu sóknaraðila um breytingu á gjalddaga umrædds víxils. Gjalddagi víxilsins er í samræmi við efni kaupsamnings um kaup Áslaugar Sigurbjargardóttur og Áka Péturssonar á sólbaðsstofunni Punktinum. Fyrir liggur, að sóknaraðili áritaði víxilinn í tengslum við þau kaup. Björgvin Björgvinsson fasteignasali fullyrti að víxlinum hafi verið breytt, áður en sóknaraðili og aðrir víxilskuldarar árituðu hann. Aftur á móti mundi sóknaraðili það eitt, að upphafsstafir höfðu ekki verið skráðir við gjalddaga víxilins, þegar hún áritaði hann. Ekki gat hún upplýst hvaða gjalddagi var þá á víxlinum, né heldur hvort hún ritaði nafn sitt á einn eða fleiri víxla í tengslum við umrædd kaup. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, þykir sóknaraðili ekki hafa fært fullnægjandi sönnur fyrir þeirri staðhæfingu sinni að gjalddaga víxilsins hafi verið breytt eftir að hún áritaði hann. Því ber að hafna kröfu sóknaraðila um að aðfarargerð nr. 011-2000-01127 verði felld úr gildi, þar sem fjárnám var gert í eignarhluta sóknaraðila í Úthlíð 9 í Reykjavík þann 2. mars sl. Rétt þykir með vísan til 1. tl. 130. gr. eml. að sóknaraðili greiði varnaraðila málskostnað, sem ákveðst 40.000 krónur að teknu tilliti til lögmælts virðisaukaskatts. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Sigurbjargar Pétursdóttur, um að aðfarargerð nr. 011-2000-01127 verði felld úr gildi, þar sem fjárnám var gert í eignarhluta gerðarþola í fasteigninni Úthlíð 9, Reykjavík þann 2. mars. sl. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Haraldi Sveini Gunnarssyni, 40.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 662/2006	Skaðabætur Vinnuslys Sakarskipting Gagnaöflun Málsástæða Matsgerð	Rafvirkinn P varð undir 26 gifsplötum, sem raðað hafði verið upp við vegg í byggingu, er hann var að vinna við. Krafði hann Í hf. um bætur fyrir líkamstjón sem hann hlaut af þessum sökum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að Í hf. hefði ekki tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins um slysið fyrr en nær tveimur vikum eftir slysdag. Hefði því ekki verið kostur á að stofnunin rannsakaði vettvang slyssins strax, sem hefði getað veitt upplýsingar um atvik að slysinu. Þá hefði heldur ekki farið fram lögreglurannsókn á slysinu. Í hf. taldi að ekki hefði hvílt skylda á félaginu að tilkynna vinnueftirlitinu um slysið þar sem P var ekki starfsmaður þess heldur undirverktaka. Með hliðsjón af 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980 var talið að sjálfstæð skylda hefði hvílt á hverjum atvinnurekenda fyrir sig að tilkynna um slysið samkvæmt 2. mgr. 81. gr. sömu laga. Varð félagið því að bera halla af skorti á sönnun um málsatvik, sem telja yrði að leiða hefði mátt í ljós við rannsókn vinnueftirlitsins eða lögreglu. Fallist var á að starfsmenn Í hf. hefðu bakað félaginu bótaskyldu með því að stafla gifsplötunum upp við vegg þannig að hætta stafaði af fyrir aðra starfsmenn sem unnu í byggingunni. Hins vegar var talið að P hefði sjálfur mátt gera sér nokkra grein fyrir þeirri hættu sem stafaði af frágangi staflans og sýnt af sér óaðgæslu er hann snerti hann. Hann var því látinn bera ¼ hluta af tjóninu sjálfur en Í hf. dæmt til greiðslu bóta að ¾ hlutum.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu stefnda og að málskostnaður falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Að beiðni áfrýjanda var 21. mars 2007 dómkvaddur í Héraðsdómi Reykjavíkur Júlíus Bernburg byggingarverkfræðingur til að láta í té mat á tilteknum atriðum varðandi hleðslu gifsplatna upp að vegg og ætlað átak við að velta þeim fram á gólf. Matsmaðurinn skilaði matsgerð 10. apríl 2007. Hér á eftir eru teknar upp þær spurningar sem lagðar voru fyrir matsmanninn og svör hans: „a. Ef 26 milliveggjaplötum úr gifsi, 120x220 cm að stærð og 15 mm að þykkt er raðað upp að vegg þannig að þær hvíli með efri langhlið á veggnum en neðri langhlið á gólfi, hver geti þá stysta fjarlægð neðri langhliðar innstu/fyrstu plötunnar frá vegg verið svo að staflinn falli ekki?“ Svar: „Plötunum var raðað upp við vegg þannig að neðri langhlið innstu/fyrstu plötu var 8 cm frá vegg ... Efri langhlið innstu/fyrstu plötu var síðan toguð frá vegg þangað til fundarmenn voru sammála um að staflinn væri á mörkum þess að vera stöðugur. Við þessar aðstæður var efri brún innstu plötu 6 cm frá vegg ... Mismunur er 86=2 cm sem er sú fjarlægð sem er þá stysta fjarlægð neðri langhliðar innstu/fyrstu plötunnar frá vegg svo staflinn falli ekki. Niðurstaða matsmanns: 2 cm er stysta fjarlægð neðri langhliðar innstu/fyrstu plötunnar frá vegg svo staflinn byrji að falla (ystu plötur fyrst). Niðurstaða: 2 cm.“ „b. Hversu mikið átak þarf, mælt í kg, til að velta 26 milliveggjaplötum úr gifsi, 120x220 cm að stærð og 15 mm að þykkt sem reistar hafa verið upp að vegg eins og að ofan greinir, miðað við að neðri langhlið fyrstu/innstu plötunnar sé stysta fjarlægð sbr. a. lið frá vegg?“ Svar: „Þegar plöturnar voru í þeirri stöðu sem lýst er í lið a var togað með vog í efri brún innstu/fyrstu plötu. Þegar átakið var komið í 20 kg byrjaði staflinn að velta (ystu plötur fyrst). Niðurstaða matsmanns: Plötustaflinn sem notaður var við mælingar er um 6,6% þyngri en stafli skv. málsskjölum ... Þar af leiðandi þarf 6,6% minna tog til að velta 26 stk. 120x220 (þykkt 15 mm) heldur en 26 stk. 120x270 (þykkt 13 mm). Niðurstaða: 18 kg þarf til.“ „c. Hvaða áhrif, ef einhver, hefur eftirfarandi á svör við spurningum a og b: i. ef plöturnar hvíla á tveimur plönkum við vegg? ii. ef plöturnar hvíla á tveimur plönkum á gólfi? iii. ef plöturnar hvíla bæði á tveimur plönkum á gólfi og tveimur við vegg?“ Svar: „Ekki voru gerðar mælingar til að sannreyna svör við ofangreindum spurningum. Matsmaður taldi að atriði í ofangreindri matsbeiðni hefðu engin áhrif á niðurstöður í liðum a og b þar sem um veltu sé að ræða og þyngd platna, halli platna og hversu þétt þeim er raðað eru þau atriði sem mestu ráða. Niðurstaða matsmanns: Ofangreind atriði (i, ii og iii) hafa engin áhrif á niðurstöður a og b.“ „d. Hvaða áhrif, ef einhver, hefur það á svör við ofangreindum spurningum ef fjarlægð neðri brúnar innstu/fyrstu plötunnar frá vegg er aukin um allt að 15 cm?“ Svar: „Gerð var mæling á átaki til að velta plötunum með fjarlægð neðri brúnar innstu/fyrstu plötunnar 8 cm ... og efri brún þétt að vegg. Átaksmælirinn var settur á efri brún innstu plötu, átaksmælirinn fór í hámarksgildi sem er 25 kg án þess að plöturnar hreyfðust. Mæling var því næst gerð á 13 plötum með sama halla og þurfti 16 kg átak til að velta 13 plötum sem umreiknað gefur 32 kg fyrir 26 plötur. Ef þetta átak er reiknað fyrir 26 stk. 120x220 (þykkt 15 mm) plötur er niðurstaðan 30 kg. Ef sett er upp línulegt samband milli mælinga skv. lið b og mælinga skv. lið d er hægt að reikna út hvaða átak þarf fyrir aðrar fjarlægðir neðri brúnar innstu plötu. Í töflu 1 eru niðurstöður mælinga og útreiknað átak. Í öllum tilfellum er reiknað með að átakið sé á efri brún innstu plötu. Niðurstaða matsmanns: Matsmaðurinn kom fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur 3. maí 2007 og svaraði spurningum lögmanna málsaðila um matsgerðina og staðfesti hana. Stefndi hefur mótmælt því að byggt verði á matsgerð þessari sem sönnunargagni fyrir Hæstarétti. Segir hann matsspurningar „byggjast á getgátum og tilbúnum aðstæðum, en ekki á staðreyndum, skoðun og mati á sýnilegum sönnunargögnum sem er tilgangur matsgerða.“ Þá hafi áfrýjanda verið í lófa lagið að afla matgerðarinnar fyrir aðalmeðferð málsins í héraði. Í matsgerðinni er meðal annars gefið sérfræðilegt álit á atriðum sem kunna að skipta máli við mat á atvikum sem aðilar byggja á í málflutningi sínum. Engin lagaákvæði meina málsaðila að færa fram fyrir Hæstarétti ný sönnunargögn sem snerta málsástæður sem byggt hefur verið á í héraðsdómi. Kemur til athugunar Hæstaréttar hvort og þá að hvaða leyti matsgerðin skiptir máli þegar leyst er úr ágreiningi málsaðila. II. Fallist er á forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að bótaábyrgð áfrýjanda á slysi stefnda verði ekki byggð á því að áfrýjandi hafi fallist á bótaskyldu sína, er ábyrgðartryggjandi hans vísaði stefnda á að leita til tjónanefndar vátryggingafélaganna og úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum. Svo sem fram kemur í héraðsdómi tilkynnti áfrýjandi Vinnueftirliti ríkisins um slysið 15. apríl 2002 eða nær tveimur vikum eftir slysdag. Þess var því ekki kostur að vinnueftirlitið rannsakaði slysvettvanginn strax, en slík rannsókn kynni að hafa veitt upplýsingar um þau atvik að slysinu, sem aðilar deila um. Þá fór heldur ekki fram lögreglurannsókn samkvæmt 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. einnig 3. mgr. 82. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eins og ákvæðið hljóðaði á slysdegi, og f. lið 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Við slíka rannsókn hefði mátt afla skýrslna þeirra starfsmanna áfrýjanda sem komu gifsplötum þeim fyrir sem féllu á stefnda og upplýsa frekar um frágang þeirra við vegginn. Áfrýjandi hefur mótmælt því að á sér hafi hvílt skylda til að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins. Byggir hann þessi mótmæli á því að stefndi hafi verið starfsmaður Rafbergs ehf. sem hafi verið undirverktaki hjá áfrýjanda við byggingarframkvæmdirnar sem stefndi slasaðist við. Tilkynningarskyldan hafi hvílt á undirverktakanum sem vinnuveitanda stefnda en ekki áfrýjanda. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980 skulu atvinnurekendur, þar sem fleiri eiga aðild að starfsemi á sama vinnustað, sameiginlega stuðla að því að tryggja „góðan aðbúnað, heilsusamleg og örugg starfsskilyrði á vinnustaðnum.“ Verður þetta túlkað á þann veg að skyldan til að tilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins samkvæmt þágildandi ákvæði 2. mgr. 81. gr. laganna hafi hvílt sjálfstætt á hverjum atvinnurekendanna fyrir sig þegar svona stóð á. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að slys stefnda hafi ekki verið þess háttar sem nefnt er í greinum 1.3 og 2 í reglum nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa, en þessar reglur voru í gildi á slysdegi. Einnig af þessari ástæðu hafi honum verið óskylt að tilkynna slysið. Stefndi mótmælti þessari ástæðu sem of seint fram kominni. Þar sem engra upplýsinga nýtur í gögnum málsins um að áfrýjandi hafi fyrr byggt málflutning sinn á þessari málsástæðu verður fallist á með stefnda að hún sé of seint fram komin, sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt þessu hvíldi skylda til að tilkynna slys stefnda til Vinnueftirlits ríkisins á áfrýjanda. Verður hann að bera halla af skorti á sönnun um málsatvik sem telja verður að leiða hefði mátt í ljós við rannsókn Vinnueftirlits ríkisins eða lögreglu að því leyti sem þau eru umdeild og teljast óljós. Þau atriði sem hér skipta mestu máli lúta að því hvernig umræddum stafla hafði verið raðað upp að vegg, hvort rafmagnsvír hafi verið festur við fjöður úr rafmagnsdós sem stefndi dró út úr veggnum þannig að aukið hafi hættu á að staflinn félli fram yfir sig og hvernig stefndi stóð að verki sínu umrætt sinn. III. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að starfsmenn áfrýjanda hafi bakað honum bótaskyldu með því að stafla gifsplötunum upp að vegg á þann hátt að hætta stafaði af fyrir aðra starfsmenn sem unnu í byggingunni. Telst þetta meginástæða slyssins. Stefndi var 28 ára gamall þegar slysið varð og mun samkvæmt gögnum málsins vera vanur starfi í nýbyggingum á borð við það sem hann sinnti umrætt sinn. Verður að telja að hann hafi sjálfur mátt gera sér nokkra grein fyrir þeirri hættu sem stafaði af staflanum eins og frá honum hafði verið gengið. Stefndi hlýtur að hafa snert staflann er hann dró út fjöður, sem stóð út úr rafmagnsdós á veggnum, þar sem plötunum hafði verið staflað, enda mun efri brún þeirra hafa náð upp á rafmagnsdósina. Þykir hann með þessu hafa sýnt af sér óaðgæslu og verður því fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi sjálfur átt nokkra sök á slysinu. Þykir hæfilegt að hann sæti lækkun bóta um ¼ hluta af þeim sökum. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi ekki borið fram frekari mótmæli við tölulegum útreikningi bótakröfu stefnda í héraði en þau sem tekin voru til greina í hinum áfrýjaða dómi. Hann verður því dæmdur til að greiða stefnda ¾ hluta þeirra bóta sem héraðsdómur dæmdi eða 4.411.574 krónur. Áfrýjandi hefur mótmælt upphafsdegi dráttarvaxta og talið að hann eigi að vera dómsuppsögudagur í Hæstarétti. Í héraðsdómi eru dráttarvextir dæmdir frá því einum mánuði eftir birtingu stefnu til héraðsdóms fyrir áfrýjanda. Verður fallist á þá niðurstöðu en héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Ístak hf., greiði stefnda, Pétri Kristni Péturssyni, 4.411.574 krónur með 4,5% ársvöxtum af 637.650 krónum frá 2. apríl til 2. ágúst 2002, en af 4.411.574 krónum frá þeim degi til 5. maí 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, var dómtekið hinn 21. september sl., að loknum munnlegum málflutningi. Það var áður flutt hinn 18. júní og dómtekið þann dag en málið var endurupptekið og flutt að nýju hinn 21. september sl. Málið var höfðað fyrir dómþinginu af Pétri Kristni Péturssyni, Austurbraut 8, Keflavík á hendur stefnda, Ístaki hf., Engjateigi 7, Reykjavík, og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Engjateigi 7, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 5. apríl 2005. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefnda yrði gert að greiða stefnanda 6.000.899 krónur, auk 4,5% ársvaxta af 969.000 krónum frá 2. apríl 2002 til 2. ágúst 2002 en af allri fjárhæðinni, 6.000.899 krónum, frá þeim degi til 1. október 2004 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda og tildæmdur málskostnaður tæki mið af því að stefnandi sé eigi virðisaukaskattsskyldur. Stefndi krafðist aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi yrði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krafðist stefndi þess, að dómkröfur stefnanda yrðu lækkaðar verulega og málskostnaður yrði felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda voru engar kröfur gerðar, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Stefnandi er rafvirki og starfaði hjá fyrirtækinu Raftak ehf. þegar hann lenti í vinnuslysi hinn 2. apríl 2002 í byggingu 672 á Keflavíkurflugvelli. Hinn 1. apríl 2002 var stefnandi ásamt samstarfsmanni sínum, Guðmundi Rúnari Jónssyni, að draga raflagnir í rör í byggingu 672 á Keflavíkurflugvelli og notuðu þeir sérstaka ídráttarfjöður við verkið. Rafberg ehf. var undirverktaki hins stefnda félags við þessar byggingaframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Rafberg ehf. mun hafa haft stefnanda að láni frá fyrirtækinu Raftaki ehf. þegar slysið varð. Slysið vildi þannig til að stefnandi var ásamt vinnufélaga sínum að draga rafmagnsleiðslur í bygginguna. Til verksins notuðu þeir þar til gerða fjöður, sem fest var á enda rafmagnsleiðslna, til að draga leiðslurnar um plaströr í veggjum byggingarinnar. Daginn fyrir slysið höfðu stefnandi og vinnufélagi hans lokið við að draga rafmagn í eldhús byggingarinnar. Hugðust þeir halda áfram þar sem frá var horfið daginn eftir. Hafi þeir því skilið fjöðrina eftir, fasta í enda rafmagnsleiðslu, í einni af rafmagnsdósum byggingarinnar. Þegar þeir sneru aftur til starfa daginn eftir hafði 26 gipsplötum verið staflað upp við rafmagnsdósina sem fjöðrin var í. Gipsplöturnar voru reistar af starfsmönnum stefnda, og að sögn stefnanda, þversum upp á rönd við vegginn þannig að þær hafi hvílt á tveimur spýtum sem höfðu einnig verið reistar upp við vegginn. Gipsplöturnar voru 120 cm á breidd og 220 cm á lengd. Rafmagnsdósin sem fjöðrin var í er í 120 cm hæð frá gólfi. Stefnandi heldur því fram, að plöturnar hafi náð upp á miðja dósina og lokað henni að hluta, en stefndi mótmælir því sem ósönnuðu. Þá mótmælir stefndi því jafnframt sem ósönnuðu að plöturnar hafi hvílt á tveimur spýtum upp við vegginn. Stefnandi kveður, að vegna þessa og annars byggingarefnis, sem var í herberginu, hafi hann og félagi hans ákveðið að taka fjöðrina úr rafmagnsdósinni og halda áfram að draga rafmagn í bygginguna á öðrum stað. Þegar stefnandi hugðist losa fjöðrina úr rafmagnsdósinni hafi gipsplötustaflinn, samtals um 600 kg, fallið á hann. Við það slasaðist stefnandi nokkuð. Slysið var tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins, sbr. tilkynningu, dags. 15. apríl 2002, en hvorki rannsakað af Vinnueftirlitinu né lögreglu. Umræddar gipsplötur voru í eigu stefnda, Ístaks hf., sem hafði ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., á slysdegi. Voru það starfsmenn stefnda, af pólsku bergi brotnir, sem stöfluðu gipsplötunum. Með bréfi, dagsettu 12. nóvember 2003, krafðist stefnandi þess, að réttargæslustefndi viðurkenndi bótaábyrgð á slysinu, enda telur stefnandi að slysið megi rekja til gáleysis starfsmanna stefnda. Með tölvubréfi, dagsettu 15. janúar 2004, hafnaði réttargæslustefndi bótaskyldu að svo stöddu. Ágreiningi aðila var vísað til tjónanefndar vátryggingafélaganna. Komst tjónanefndin að þeirri niðurstöðu að tjónið væri ekki bótaskylt. Stefnandi leitaði eftir úrskurði Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum og lá úrskurður nefndarinnar fyrir hinn 25. mars 2004. Niðurstaða nefndarinnar er að stefnandi eigi rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Hinn 5. apríl 2004 tilkynnti réttargæslustefndi með tölvubréfi, að hann hafnaði því að hlíta áliti nefndarinnar í máli stefnanda. Hinn 23. júní 2004 óskaði lögmaður stefnanda eftir því við Sigurjón Sigurðsson lækni að hann mæti tímabundið og varanlegt líkamstjón stefnanda vegna slyssins. Skilaði Sigurjón matsgerð sinni hinn 16. ágúst 2004. Niðurstöður hans voru þær að tímabundin óvinnufærni stefnanda vegna slyssins teldist 100% í tvær vikur en þjáningatímabil 3 mánuðir, þar af væri engin rúmlega. Stöðugleikapunktur var ákvarðaður 2. júlí 2002. Sigurjón mat varanlegan miska stefnanda vegna slyssins 15% og varanlega örorku einnig 15%. Hinn 11. október 2005 voru dómkvaddir matsmenn til þess að meta örorku stefnanda. Er matsgerð þeirra dagsett 26. janúar 2006 og er niðurstaða hennar sú, að varanleg örorka stefnanda sé 12%, varanlegur miski hans 15%, engin tímabundin örorka og þjáningabótatímabil sé í fjóra mánuði frá slysdegi, er matsmenn ákvörðuðu stöðugleikatímapunkt. Stefnandi byggir bótaskyldu stefnda á því, að réttargæslustefndi hafi fyrir sína hönd og stefnda viðurkennt bótaskyldu á slysi stefnanda. Réttargæslustefndi hafi neitað bótaskyldu að svo stöddu í tölvubréfi hinn 15. janúar 2004, en í bréfinu segi m.a.: „Með vísan til alls þessa verður ekki fallist á greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu vátryggingartaka að svo stöddu, en verði ekki fallist á afstöðu félagsins má skjóta henni til Tjónanefndar vátryggingafélaganna og síðan eftir atvikum til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum.“ Stefnandi féllst ekki á niðurstöðu réttargæslustefnda og fór því að hans ráðum og skaut niðurstöðunni til Tjónanefndar og síðar Úrskurðarnefndar. Kveðst stefnandi hafa staðið í þeirri trú að neitun réttargæslustefnda á bótaskyldu „að svo stöddu“ þýddi að neitunin stæði þar til sýnt væri fram á aðra niðurstöðu með þeim leiðum sem réttargæslustefndi sjálfur benti á. Með úrskurði Úrskurðarnefndarinnar, dagsettum 25. mars 2004, hafi verið fallist á bótaskyldu stefnda og réttargæslustefnda. Stefnandi byggir á því að stefndi og réttargæslustefndi séu bundnir við yfirlýsingu réttargæslustefnda um neitun á bótaskyldu að svo stöddu, þar til sýnt yrði fram á bótaskyldu fyrir Tjónanefnd vátryggingafélaganna eða Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Í því sambandi bendir stefnandi á að verði stefndi og réttargæslustefndi ekki taldir bundnir af yfirlýsingu réttargæslustefnda sé málsmeðferð fyrir Tjónanefnd, og í kjölfarið Úrskurðarnefnd, algjörlega tilgangslaus og vandséð hvaða tilgangi þjóni að tryggingafélög bendi á þá málsmeðferð. Tryggingafélag sem neitar bótaskyldu að svo stöddu og bendir á nefndirnar verði einfaldlega að hlíta niðurstöðum þeirra. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfu sína á sakarreglu skaðabótaréttar og ströngum bótareglum skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda á vinnutækjum, aðstæðum og verkstjórn á vinnustað. Stefndi beri skaðabótaábyrgð á vinnubrögðum starfsmanna sinna samkvæmt ólögfestri reglu íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Eigi reglur þessar sér ótal fordæmi í dómum Hæstaréttar. Gipsplötunum, 26 að tölu, hafi verið staflað upp við tvær spýtur, sem reistar hafi verið að vegg byggingarinnar. Plöturnar hafi vegið samtals um 600 kg og þeim verið raðað upp að rafmagnsdósinni sem stefnandi og félagi hans voru að vinna við. Þegar stefnandi tók litla rafmagnsfjöður úr dósinni hafi öll stæðan fallið ofan á hann. Gera verður þá kröfu til starfsmanna á byggingarstað að þeir gangi með forsvaranlegum hætti frá byggingarefnum, sérstaklega þegar starfsmenn annarra fyrirtækja séu við vinnu á sama stað. Almenn skylda til vandaðra vinnubragða, sem ekki skapi slysahættu, sé áréttuð í 13. gr., sbr. a. lið 38. gr. og 42. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980. Framangreindar reglur laganna séu nánar útfærðar í fjölmörgum reglugerðum. Þar sé m.a. að finna ítarlegar hátternisreglur um framkvæmd vinnu á byggingarstöðum. Í reglugerðunum sé auk þess að finna nákvæmar hátternisreglur um það þegar hlutum og byggingarefnum sé staflað upp á byggingarsvæðum. Í 7. gr. reglugerðar nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, segi: „Þegar byrðum er staflað skal séð til þess að hægt sé að gera það án hættu á heilsutjóni, með góðri líkamsbeitingu og án hættu á að staflinn falli.“ Í 2. ml. greinar 1.1. í A. hluta IV. viðauka reglugerðar um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum, og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996 segir: „Ekki má safna eða hlaða efni þannig á byggingarsvæði, að það geti orsakað hættu eða tálmað nauðsynlegri umferð.“ Í gr. 2.1. í A. hluta sama viðauka segi: „Efni, búnaður og almennt hvers kyns hlutir á hreyfingu er geta haft áhrif á öryggi og heilbrigði starfsmanna skulu vera þannig úr garði gerðir að stöðugleiki þeirra sé tryggur.“ Í gr. 14.2. í B. hluta sama viðauka segi: „Efni og búnaði skal komið fyrir og staflað upp þannig að ekki sé hætta á að hann velti eða falli á hlið.“ Samkvæmt framansögðu sé ljóst, að þegar byggingarefni sé staflað á vinnustað skuli þess sérstaklega gætt að staflinn sé stöðugur og ekki hætta á að hann velti eða falli. Einnig skuli þess gætt að staflinn tálmi ekki nauðsynlegri umferð. Um sé að ræða skráðar hátternisreglur í settum lögum. Gera verður ráð fyrir að stæða af 26 gipsplötum, sem eru 1,20 x 2,20 m að stærð, haggist ekki við svo litla hreyfingu, sem felst í að draga rafmagnsfjöður úr rafmagnsdós, nema frágangi stæðunnar sé verulega ábótavant. Rafmagnsfjöður er lítilfjörlegt verkfæri, þ.e. nokkurra cm langur sveigjanlegur gormur, um 1-2 cm í þvermál. Verði að telja að óforsvaranlegur frágangur á gipsplötunum hafi valdið því hve auðveldlega staflinn hrundi. Hér sé því um brot á framangreindum skráðum réttarreglum að ræða. Staðfest sé í lögregluskýrslu yfir vitni að slysinu, að plöturnar hafi verið reistar við planka upp við vegginn þannig að mjög tæpt hafi verið að öll stæðan dytti frá veggnum. Mjög auðvelt hefði verið að koma í veg fyrir slysið, t.d. með því að stafla plötunum upp á gólfinu en reisa þær ekki við vegginn. Einnig verði að telja með öllu óverjandi að láta svo þungan stafla hvíla á tveimur spýtum við vegginn. Mun stöðugra hefði verið að láta plöturnar hvíla beint á veggnum. Þá virðist stefndi hvorki hafa haft nægilega verkstjórn né eftirlit með því hvernig gipsplötunum var raðað. Ekkert liggi fyrir um að þess hafi verið gætt að kanna hvort frá stæðunni hafi verið gengið með forsvaranlegum hætti þegar búið var að koma henni fyrir. Samkvæmt reglunni um vinnuveitendaábyrgð sé ekki nauðsynlegt að sýna fram á hvaða starfsmaður vinnuveitanda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Nægi að sýna fram á að tjón verði rakið til sakar einhvers eða einhverra starfsmanna vinnuveitanda. Fyrir liggur að gipsplöturnar voru í eigu stefnda og að það voru starfsmenn hans sem gengu frá þeim með fyrrgreindum hætti. Á þeirri háttsemi starfsmanna sinna ber stefndi ábyrgð sem vinnuveitandi þeirra. Nauðsynlegt hafi verið fyrir stefnanda og samstarfsmann hans að fjarlægja rafmagnsfjöðrina, svo þeir gætu haldið áfram störfum sínum annars staðar í byggingunni. Lögregluskýrslum, sem teknar hafi verið af stefnanda og vinnufélaga hans, sem var vitni að slysinu, sem og tilkynningu til Vinnueftirlits ríkisins, komi saman um tildrög slyssins, þ.e. að plöturnar hafi fallið við það eitt að stefnandi dró fjöðrina úr dósinni, og sannað er að stefnandi snerti ekki plöturnar. Það breytti þó engu um sakarmat eða ábyrgð stefnda þó sýnt væri fram á að stefnandi hefði komið við stæðuna. Í því sambandi megi benda á að starfsmenn stefnda hafi mátt sjá að verið var að vinna við rafmagnsdósina, þar sem rafmagnsfjöðrin hékk úr henni. Þeim mun meiri aðgæsluskylda hvíldi á þeim að stafla plötunum á öðrum stað eða tryggja a.m.k. að staflinn væri stöðugur og traustur. Öll vafaatriði um sönnun í málinu verði að skýra stefnanda í hag samkvæmt almennum sönnunarreglum. Stefndi tilkynnti slysið til Vinnueftirlits ríkisins, en hlutaðist ekki til um rannsókn þess, hvorki af hálfu Vinnueftirlits né lögreglu. Ber stefndi því allan halla af sönnunarskorti um málsatvik. Um útreikning skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda fari að skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau voru í gildi á slysdegi. Til grundvallar bótaútreikningi liggi örorkumat dómkvaddra matsmanna, dagsett 26. janúar 2006. Samkvæmt því sundurliðist krafa stefnanda þannig: 1. Þjáningabætur 118.800 kr. 2. Varanlegur miski 15% 850.200 kr. 3. Varanleg örorka 12% 5.031.899 kr. SAMTALS 6.000.899 kr. Stefnandi kveðst hafa verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í fjóra mánuði frá slysdegi, eða samtals í 120 daga, vegna afleiðinga slyssins. Samkvæmt ákvæðum 3. gr. skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. 15. gr., nemi þjáningabætur vegna hvers dags sem stefnandi var veikur 990 krónum, miðað við lánskjaravísitölu í október 2004. Krafa vegna þjáningabóta nemi því 990 kr. x 120 = 118.800 krónum. Varanlegur miski stefnanda sé 15%. Fjárhæðin sé reiknuð samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, samkvæmt lánskjaravísitölu í október 2004. Krafa vegna varanlegs miska nemi því 5.668.000 kr.- x 15% = 850.200 krónum. Varanleg örorka stefnanda sé metin 12%. Tvö af síðustu þremur almanaksárum fyrir slysið, þ.e. 1999 og 2000, hafi stefndi verið í námi í flugvirkjun í Bandaríkum Norður Ameríku. Hann hafi komið heim úr því námi vorið 2000. Hvorki sé því rökrétt né sanngjarnt að miða útreikning bóta fyrir varanlegra örorku við tekjur þessara ára. Með vísan til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga miði stefnandi því eingöngu við tekjur síðasta almanaksárið fyrir slysið, þ.e. árið 2001. Tekjurnar séu leiðréttar samkvæmt launavísitölu til stöðuleikapunkts í ágúst 2002 : Ár Tekjur Vísitala Heildartekjur 2001 3.482.774 kr. 226,7 / 224,6 = 1,00935 3.515.338 kr. Stefnandi var 28 ára og 322 daga gamall þegar heilsufar hans var orðið stöðugt, hinn 2. ágúst 2002. Stuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga reiknist því þannig: 13,750 (stuðull f. 28 ára) 13,474 (stuðull f. 29 ára) = 0,276 -0,276 x 322/365 = 0,243 13,750 0,243 = 13,507 Bætur vegna varanlegrar örorku reiknist því: 3.515.338 kr. x 13,507 x 12% = 5.697.800 krónur. Til frádráttar samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga komi eingreiðsla örorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 665.901 króna. Bætur vegna varanlegrar örorku nemi því: 5.031.899 krónum. Vaxtakröfu sína byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga og 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxta sé krafist af bótum fyrir þjáningar og varanlegan miska, samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, frá 2. apríl 2002 til 2. ágúst 2002, en af allri fjárhæðinni frá þeim degi til 1. október 2004. Dráttarvaxta sé krafist frá 1. október 2004, þ.e. mánuði eftir að réttargæslustefnda barst örorkumat Sigurjóns Sigurðssonar, til greiðsludags, samkvæmt 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á því, að hann beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda þar sem ósannað sé að slysið verði rakið til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Af gögnum málsins megi ráða að orsök tjóns stefnanda hafi verið óaðgæsla hans sjálfs við framkvæmd verksins og/eða óhappatilviljun. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að réttargæslustefndi hafi ekki viðurkennt að stefndi bæri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda í tölvubréfi til lögmanns stefnanda, dagsettu 15. janúar 2004. Tölvubréf þetta sé með engu móti hægt að túlka þannig. Í tölvubréfinu felist aðeins ábending um að unnt sé að skjóta ágreiningi aðila til tjónanefndar vátryggingafélaganna og, eftir atvikum, til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, en alls ekki yfirlýsing um að stefndi eða réttargæslustefndi hafi skuldbundið sig til að hlíta niðurstöðum þessara nefnda. Orðalag í tölvubréfinu þess efnis að bótum sé synjað „að svo stöddu“ feli aðeins í sér að mögulegt sé að réttargæslustefndi endurskoði afstöðu sína síðar, en enga skuldbindingu í þá veru. Stefndi byggir og á því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda, enda sé ósannað að tjónið verði rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda, óforsvaranlegs frágangs byggingarefnis, ófullnægjandi verkstjórnar eða annarra atvika eða aðstæðna sem hann beri skaðabótaábyrgð á. Stefndi byggir á því að ósannað sé með öllu að umræddum milliveggjaplötum hafi verið staflað upp á óforsvaranlegan og/eða óvenjulegan hátt. Þvert á móti byggir stefndi á því að uppröðun þeirra hafi verið forsvaranleg og að ekki hafi átt að skapast hætta á að plöturnar yltu eða féllu á hlið við venjulega og eðlilega umgengni um þær. Ekki hafi á nokkurn hátt verið brotið í bága við varúðar- eða hátternisreglur laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eða reglur sem settar hafa verið með stoð í þeim lögum. Er mótmælt fullyrðingum stefnanda um að uppröðun platnanna hafi ekki verið unnin undir nægilegri verkstjórn og eftirliti. Stefndi byggir á því að óvarlegar athafnir stefnanda sjálfs hafi leitt til þess að plöturnar féllu niður. Stefnandi hafi hreyft við plötunum með einhverjum óforsvaranlegum hætti þegar hann dró ídráttarfjöðrina úr dósinni sem valdið hafi falli platnanna. Stefndi byggir á því að 600 kg stæða af 26 milliveggjaplötum sem halli upp við vegg sé eðli málsins samkvæmt mjög stöðug og að umtalsvert átak þurfi til að bifa henni, hvað þá til að láta hana falla til jarðar. Byggir stefndi á því að slík stæða sé stöðug jafnvel þó að halli hennar upp að vegg sé ekki mikill. Þannig sé mótmælt fullyrðingum stefnanda um að stæðan hafi fallið auðveldlega til jarðar. Þá tekur stefndi fram að ef talið verði að stæðan hafi hvílt á tveimur spýtum sé því mótmælt sem stefnandi haldi fram að sú staðreynd hafi breytt nokkru um stöðugleika hennar og valdið því að hún væri óstöðugri en ef hún hefði hvílt á veggnum sjálfum. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki viðhaft þá aðgæslu sem ætlast mátti til af honum umrætt sinn. Stefnandi sé faglærður iðnaðarmaður með allnokkra reynslu að baki. Þegar honum hafi verið ljóst að hreyfa þyrfti við stæðunni með einhverjum hætti hafi honum borið, í ljósi þekkingar sinnar og reynslu, að viðhafa aðferðir sem ekki sköpuðu hættu á að tjón yrði, t.d. að láta vera að reyna að ná í fjöðrina og nota aðra í staðinn, enda var ætlun þeirra félaga, vegna aðstæðna, að draga rafmagn í byggingunni á öðrum stað. Fullyrðingum stefnanda um að honum hafi verið nauðsynlegt að fjarlægja þessa tilteknu fjöður er í ljósi ofangreinds mótmælt sem röngum. Stefndi byggir loks á því að á honum hafi ekki hvílt skylda á grundvelli ákvæða í XII. kafla laga nr. 46/1980 eða reglna nr. 612/1989 um tilkynningu vinnuslysa að tilkynna vinnuslys stefnanda til Vinnueftirlitsins eða lögreglu eða hlutast til um rannsókn á því. Slík skylda hafi hvílt á vinnuveitanda stefnanda. Tilkynning stefnda til Vinnueftirlitsins hafi verið umfram lagaskyldu og gripið til hennar þegar ljóst var að vinnuveitandi stefnanda hefði ekki hlutast til um að tilkynna slysið. Með vísan til þessa mótmælir stefndi því að öll vafaatriði um sönnun í málinu verði skýrð stefnanda í hag. Þvert á móti telur stefndi að almennar reglur skaðabótaréttarins, þess efnis að tjónþoli beri sönnunarbyrði um að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu uppfyllt, eigi við í máli þessu. Varakröfu um lækkun bóta byggir stefndi á því, að lækka beri bætur til handa stefnanda vegna eigin sakar hans, eins og atvikum hafi verið háttað. Stefndi byggir á því að þjáningatímabil stefnanda, sbr. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sé ekki lengra en tvær vikur. Samkvæmt matsgerð Sigurjóns Sigurðssonar læknis hafi stefnandi verið 100% óvinnufær í tvær vikur vegna slyssins, en ekki yfir lengra tímabil. Dómafordæmi séu ótvíræð um að tjónþoli geti ekki verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga meðan hann sé vinnufær. Stefndi mótmælir dráttarvöxtum frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Í öllu falli geti dráttarvextir ekki fallið á kröfu stefnanda á fyrra tímamarki en þegar mánuður var liðinn frá birtingu stefnu í málinu, þ.e. 5. maí 2005. Þá fyrst hafi lögmaður stefnanda látið réttargæslustefnda í té tölulega kröfugerð vegna líkamstjóns stefnanda og hafi þannig ekki fyrir þann tíma fullnægt áskilnaði 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Loks krefst stefndi þess að draga skuli frá skaðabótum greiðslur sem stefnandi kann að hafa fengið frá þriðja manni vegna óhappsins, að öðru leyti en því sem hann hefur þegar tilgreint, sbr. 2. mgr. 2. gr., 2. mgr. 3. gr., 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Er skorað á stefnanda að upplýsa um þessar greiðslur og fjárhæð þeirra, sé þeim fyrir að fara. Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga, nr. 50/1993, almennra reglna skaðabótaréttar, laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi varð fyrir slysi við vinnu sína í húsi á Keflavíkurflugvelli, sem stefndi var að byggja. Byggir stefnandi í fyrsta lagi á því, að stefndi hafi fallist á bótaskyldu með bréfi, réttargæslustefndi hinn 15. janúar 2004, þar sem hann neitað bótaskyldu að svo stöddu, en vísaði stefnanda á Tjónanefnd vátryggingafélaganna og Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum. Verður fallist á það með stefnda að þar sé ekki verið að lýsa yfir að unað verði úrskurðum annarrar þessara nefndar og gefa um það bindandi yfirlýsingu. Bótaábyrgð stefnda verður því ekki á því byggð. Slasaðist stefnandi við það að gipsplötustafli, samtals 600 kg, féll á hann þegar hann var að taka fjöður úr rafmagnsdós. Hafði stefnandi, sem var að vinna við að draga rafmagn í húsið, skilið eftir fjöðrina í dósinni er hann fór frá vinnu daginn áður. Hugðist hann halda áfram þar sem frá var horfið, en er hann kom að hafði gipsplötunum verið staflað upp við vegginn hjá rafmagnsdósinni, sem fjöðrin var í. Engin vitni voru að slysi stefnanda. Samverkamaður stefnanda var þar með stefnanda er slysið varð, en sá ekki atburði. Fyrir liggur að starfsmenn stefnda reistu umræddar gipsplötur upp við vegginn og að rafmagnsdósinni. Samverkamaður stefnanda bar við aðalmeðferð sem og fyrir lögreglu 23. október 2003, að planki hafi verið bak við gipsplöturnar og plöturnar reistar upp við vegginn þannig að mjög tæpt hafi verið að þær dyttu. Verkstjórar hjá stefnda gáfu og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Gátu þeir hvorugir staðfest hvor þeirra hefði haft umsjón með því verki að stafla plötunum upp við vegginn, en kváðu báðir að það hefði verið gert á hefðbundinn hátt af verkamönnum stefnda. Gera má ráð fyrir að stæða af gipsplötum þeirrar stærðar sem um ræðir, haggist ekki sé þess gætt að raða plötunum með forsvaranlegum hætti. Í lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerð byggðri á þeim lögum, er sú regla áréttuð að almennt skuli viðhafa vönduð vinnubrögð sem ekki skapi slysahættu og að ekki megi safna eða hlaða efni þannig á byggingarsvæði að það geti orsakað hættu eða tálmað nauðsynlegri umferð. Eins og að framan greinir var slysið ekki tilkynnt til Vinnueftirlitsins fyrr en nokkrum dögum síðar eða 15. apríl 2002. Hins vegar slysið hvorki rannsakað af Vinnueftirlitinu né lögreglu. Þó svo tilkynningarskylda hvíli á atvinnurekanda starfsmanns hefði stefndi haft tök á að kanna aðstæður betur, en takmarkaðar upplýsingar liggja fyrir frá stefnda og verkstjórum hans. Verkstjórar stefnda gátu ekki borið um hvort eða hvernig hefði verið gengið frá stæðunni, sem hefði þó verið enn ríkari ástæða til þar sem ýmsir starfsmenn og verktakar voru að vinna í sömu byggingu við mismunandi verkþætti. Verður að ætla að svo þung stæða ætti ekki að geta haggast þó við hana sé komið. þegar það er virt verður að telja að starfsmenn stefnda hafi bakað honum bótaskyldu með því að raða ekki plötunum með þeim hætti að ekki stafaði hætta af fyrir aðra starfsmenn sem unnu á svæðinu og stefnanda verði með engum hætti kennt um hvernig fór. Ber því að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda bætur vegna tjóns hans. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu að öðru leyti en því, að stefndi hafnar kröfu stefnanda um þjáningarbætur og mótmælir upphafsdegi dráttarvaxta. Óumdeilt er að stefnandi var ekki frá vinnu vegna slyssin. Hann krefst engu að síður þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga í fjóra mánuði frá slysdegi. Stefndi á einungis rétt til þjáningabóta fyrir það tímabil sem hann telst veikur í skilningi áðurgreindrar lagagreinar. Það skilyrði var ekki fyrir hendi það sem stefnandi var ekki frá vinnu. Á hann því ekki kröfu á þjáningabótum. Stefnandi á rétt á dráttarvöxtum mánuði frá þeim degi er stefnda gerð grein fyrir kröfunni og gat þar með gert sér grein fyrir henni, tölulega, sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt gögnum málsins var það ekki fyrr en við þingfestingu málsins að stefndi hafði undir höndum öll þau gögn og verða dráttarvextir því dæmdir frá 5. maí 2005. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Ístak hf., greiði stefnanda, Pétri Kristni Péturssyni, 5.882.099 krónur, auk 4,5% ársvaxta af 850.200 krónum frá 2. apríl 2002 til 2. ágúst 2002, en af 5.882.099 krónum, frá þeim degi til 5. maí 2005, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 544/2012	Skaðabætur Líkamstjón Varanleg örorka Uppgjör Almannatryggingar Lífeyrissjóður Stjórnarskrá Gjafsókn	A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi 26. september 2005 sem óumdeilt var að V hf. og B báru bótaábyrgð á. Fyrir Hæstarétti snerist ágreiningur aðila aðallega um hvort draga bæri frá skaðabótum vegna umferðarslyssins bætur A frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum. Hæstiréttur féllst ekki á þau sjónarmið A að frádráttur slíkra bóta af félagslegum toga bryti í bága við rétt hans samkvæmt 65. gr. og 72 gr. stjórnarskrárinnar. Þá taldi Hæstiréttur að skýra bæri 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sbr. og 4. mgr. 4. gr. þeirra á þann hátt að frá skaðabótum skyldi draga þær bætur almannatrygginga og lífeyrissjóða sem stöfuðu beinlínis af sama slysi og skaðabæturnar væru greiddar fyrir. Samkvæmt matsgerð sem aflað hafði verið eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hafði örorka A verið metin „á grundvelli afleiðinga umferðarslyssins eingöngu eða því sem næst“. Í ljósi þess var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að fyrrgreindar bótagreiðslur skyldu koma til frádráttar þeim skaðabótum sem V hf. hafði þegar innt af hendi til A.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2012. Hann krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 11.849.895 krónur með 4,5% ársvöxtum af 759.300 krónum frá 26. september 2005 til 25. mars 2006 og af 12.349.895 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 500.000 krónur 31. október 2008 og 600.000 krónur 19. júlí 2010. Þá krefst áfrýjandi þess að dæmd málflutningsþóknun lögmanns síns í héraði verði hækkuð, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður hér fyrir dómi felldur niður. Málsatvikum er lýst á greinargóðan hátt í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er ekki ágreiningur milli aðila um skaðabótaskyldu stefndu vegna umferðarslyss sem áfrýjandi varð fyrir 26. september 2005, heldur um það hvort og þá hverjar bætur þeir skuli greiða áfrýjanda, umfram þær sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur þegar innt af hendi til hans. Aðila greinir einkum á um það hér fyrir dómi hvort draga beri frá skaðabótum vegna umferðarslyssins bætur frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Heldur áfrýjandi því fram að honum yrði ekki bætt að fullu það tjón sem hann hafi orðið fyrir af völdum slyssins ef sú yrði raunin, þar á meðal bryti slík niðurstaða í bága við rétt hans samkvæmt 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með skaðabótalögum nr. 50/1993 voru fyrst lögfestar almennar reglur um bætur fyrir líkamstjón. Tilgangur laganna var meðal annars að móta skýrar reglur, draga úr vafa og ósamræmi og greiða fyrir málsmeðferð. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 311/1997, sem birtur er í dómasafni réttarins 1998, bls. 1976, var því hafnað að þágildandi ákvæði skaðabótalaga leiddu til skerðingar á aflahæfi tjónþola þannig að andstætt væri 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með lögum nr. 37/1999 voru gerðar breytingar á reglum skaðabótalaga, þar á meðal ákvæðum um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku, sbr. 4. gr. til 9. gr. laganna. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 37/1999 var meðal annars tekið fram að margfeldisstuðull 6. gr. skaðabótalaga sé annars eðlis en áður gilti og sé við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt tekjutap sitt vegna varanlegrar örorku. Vegna þessa sé miðað við að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga sem koma í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Reglur skaðabótalaga eru hlutlægar og samkvæmt þeim er farið á sama hátt með alla tjónþola sem eins háttar til um, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 520/2002 sem birtur er í dómasafni réttarins 2003, bls. 2970. Að þessu virtu verður ekki fallist á að ákvæði skaðabótalaga, meðal annars um frádrátt greiðslna af félagslegum toga, séu andstæð 65. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í samræmi við það sem að framan greinir verður að skýra 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. og 4. mgr. 4. gr. þeirra, á þann hátt að frá skaðabótum skuli draga þær bætur almannatrygginga og lífeyrissjóða sem stafa beinlínis af sama slysi og skaðabæturnar eru greiddar fyrir. Í máli þessu bera stefndu sönnunarbyrðina fyrir því að greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins og lífeyrissjóða til áfrýjanda, sem þeir hafa krafist að komi til frádráttar skaðabótum vegna umferðarslyssins 26. september 2005, stafi frá slysinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2005 sem birtur er í dómasafni réttarins 2006, bls. 1850. Eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp óskaði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. eftir mati dómkvadds manns á því hvort Tryggingastofnun og tilteknir tveir lífeyrissjóðir hafi, miðað við gögn málsins, metið áfrýjanda til örorku eingöngu vegna afleiðinga slyssins. Samkvæmt matsgerð C bæklunarlæknis, sem hann hefur staðfest fyrir héraðsdómi og lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, er það álit hans að stofnunin og lífeyrissjóðirnir hafi metið áfrýjanda til örorku „á grundvelli afleiðinga umferðarslyssins eingöngu eða því sem næst.“ Í ljósi þess verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að bótagreiðslur frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum til áfrýjanda skuli koma til frádráttar skaðabótum sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur innt af hendi til hans. Stefndu halda því fram að með hinum áfrýjaða dómi hafi áfrýjanda verið dæmdar hærri bætur fyrir tímabundið atvinnujón en hann eigi tilkall til samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga. Að fenginni þeirri niðurstöðu að bætur af félagslegum toga skuli koma til frádráttar þeim skaðabótum, sem áfrýjandi hefur þegar fengið greiddar og eru lægri en þær bætur, er ekki ástæða til að leyst sé úr þessari málsástæðu til stuðnings sýknukröfu stefndu. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2012. Mál þetta, sem var tekið til dóms 17. apríl sl. að lokinni aðalmeðferð, er höfðað með birtingu stefnu 12. desember 2008. Stefnandi er A, […]. Stefndu eru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík og B, með óþekkt lögheimili í […]. Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega dæmdir til að greiða stefnanda 11.849.895 krónur auk 4,5% ársvaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af 759.300 krónum frá 26. september 2005 til 25. mars 2006 en þá af 12.349.895 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2008 en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags, allt að frádregnum 500.000 krónum þann 31. október 2008. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins en til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málsatvik Hinn 26. september 2005 lenti stefnandi í umferðarslysi. Slysið varð með þeim hætti að stefndi, B, ók bifreið sinni vestur Suðurlandsveg og skammt austan […] losnaði vinstra afturdekk undan bifreið hans. Dekkið lenti framan á bifreið stefnanda, sem kom úr gagnstæðri átt, með þeim afleiðingum að hann missti stjórn á bifreiðinni sem fór út af veginum á miklum hraða. Fram kemur í skýrslu lögreglu sem rituð var í tilefni slyssins, að stefnandi hafi kennt eymsla í hægri hendi og verið fluttur til læknisrannsóknar á slysadeild Landspítala í Fossvogi. Við komu á slysadeild mun stefnandi hafa kvartað undan verk í hálsi og hægri handlegg og verið greindur með tognun á öxl. Óumdeilt er að stefndu bera skaðabótaábyrgð á tjóni því sem af slysinu hlaust, á grundvelli 88. – 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 91. gr. sömu laga. Ágreiningur aðila lýtur hins vegar að umfangi tjóns stefnanda og hvort rekja megi allt tjón hans til umferðarslyssins. Fyrir liggur að stefnandi gekkst á árinu 1991 undir aðgerðir á vinstri öxl, fyrst speglun og fræsingu og síðan opna aðgerð. Kveður stefnandi að vinstri öxl hans hafi síðan þá verið í lagi. Stefnandi lenti í vinnuslysi 2. október 1996. Örorkunefnd mat varanlegan miska stefnanda vegna þess slyss minni en 5% og enga varanlega örorku, með álitsgerð 13. júlí 1997. Krafist var endurmats vegna þess slyss og mat D bæklunarskurðlæknir varanlega hefðbundna læknisfræðilega örorku stefnanda 2%, samkvæmt álitsgerð 15. september 1999. Stefnandi hafði allt frá lokum árs 2003 fundið fyrir óþægindum í hægri öxl og gekkst hann undir speglun og fræsingu í febrúar 2004 og aftur í október 2004. Í febrúar 2005 gekkst hann undir opna aðgerð á öxlinni. Hinn 15. júní 2007 óskuðu stefnandi og stefndi Vátryggingafélags Íslands hf. (VÍS) eftir mati bæklunarskurðlæknanna D og E á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 á líkamstjóni stefnanda vegna umferðarslyssins. Matsgerð þeirra er dagsett 17. september 2007. Meiðslum þeim er stefnandi hlaut í slysinu er lýst þannig að hann hafi þá hlotið háls- og baktognun og varð niðurstaða þeirra sú að tímabundið atvinnutjón stefnanda samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga væri ekkert, tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. þar sem stefnandi væri rúmliggjandi væri ekkert, en án rúmlegu þrír mánuðir, stöðugleikatímapunktur væri 26. desember 2005, varanlegur miski samkvæmt 4. gr. væri 10%, varanleg örorka samkvæmt 5. gr. 10% og hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka 10%. Á grundvelli matsins gengu stefnandi og stefndi VÍS til uppgjörs en stefnandi gerði fyrirvara við stuðul samkvæmt skaðabótalögum, tímabundið tekjutap og stöðugleikapunkt. Með matsbeiðni 16. janúar 2008 til Héraðsdóms Reykjavíkur óskaði stefnandi eftir að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta afleiðingar umferðarslyssins samkvæmt skaðabótalögum, nánar tiltekið líklegar atvinnutekjur og atvinnuþátttöku stefnanda miðað við að slysið hefði ekki átt sér stað, líklegar atvinnutekjur og atvinnuþátttöku stefnanda miðað við núverandi aðstæður, tímabundna örorku stefnanda vegna slyssins, stöðugleikatímapunkt, varanlegan miska og varanlega örorku. Hinir dómkvöddu matsmenn, F geðlæknir og G endurhæfingarlæknir, komust að þeirri niðurstöðu í matsgerð 19. september 2008 að tímabundin örorka stefnanda væri frá 1. janúar 2006 til 25. mars s.á., og teldist síðarnefndi dagurinn vera stöðugleikatímapunktur, varanlegur miski væri 20 stig og varanleg örorka 40%. Hinn 30. október 2008 greiddi stefndi VÍS 500.000 krónur inn á höfuðstól skaðabóta og tilkynnti að félagið myndi ekki una matsgerð dómkvaddra manna heldur biðja um yfirmat. Stefnandi sendi stefnda VÍS 14. nóvember 2008 endanlega kröfu sína í málinu. Stefnandi áskildi sér þar rétt til að höfða mál þegar í stað á grundvelli undirmats og höfða framhaldssök ef yfirmat hækkaði kröfuna. Með yfirmatsbeiðni 3. desember 2008 til Héraðsdóms Reykjavíkur óskaði stefndi VÍS eftir því, með vísan til 12., sbr. 11. kafla, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómkvaddir yrðu þrír matsmenn, tveir læknar og einn lögfræðingur, til að leggja mat á atriði sem þar voru tilgreind í sjö liðum. Beiðni þessi var tekin fyrir á dómþingi 9. janúar 2009. Stefnandi mótmælti því að yfirmatsbeiðni næði fram að ganga, en við meðferð málsins breytti stefndi beiðni sinni um yfirmat þannig að hann krafðist aðallega dómkvaðningar þriggja yfirmatsmanna til að láta í té svör um önnur atriði en þau sem annar og fimmti liður beiðninnar sneri að, en til vara að dómkvaddir yrðu tveir menn til að leggja mat á öll atriði samkvæmt beiðninni. Varakrafa stefnda var tekin til greina með úrskurði dómsins 6. febrúar 2009 og dómkvaddir tveir menn til að leggja mat á öll atriði samkvæmt beiðninni. Þessa niðurstöðu kærði stefnandi til Hæstaréttar Íslands, sem með dómi 23. mars 2009 í máli nr. 91/2009, felldi úrskurðinn úr gildi. Í þinghaldi 16. júní 2009 óskaði stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., eftir mati á sömu atriðum og stefndi hafði áður óskað eftir yfirmati á. Nánar tiltekið var óskað mats á því hvort og þá að hvaða marki stefnandi hefði orðið fyrir líkamstjóni sem rekja mætti til umrædds umferðarslyss, hvenær fyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingar umferðarslyssins, hvenær heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt vegna afleiðinga slyssins, hvort stefnandi hafi verið óvinnufær vegna afleiðinga slyssins og þá hversu lengi, hvert hafi verið þjáningatímabil stefnanda vegna slyssins, hvort stefnandi hafi orðið fyrir varanlegum miska vegna slyssins og þá hversu miklum og loks hvort slysið hafi valdið stefnanda varanlegri örorku og þá hversu mikilli. Stefnandi mótmælti því að matsmenn yrðu dómkvaddir. Munnlegur málflutningur fór fram um þessa beiðni 28. ágúst 2009. Með úrskurði dómsins 23. september 2009 var fallist á kröfu stefnda og dómkvaddir tveir menn til að leggja mat á öll atriði samkvæmt beiðninni. Þessa niðurstöðu kærði stefnandi til Hæstaréttar Íslands, sem með dómi 22. október 2009 í máli nr. 589/2009 staðfesti hinn kærða úrskurð. Í niðurstöðu matsgerðar prófessoranna H og I frá 15. desember 2009 segir að til umrædds umferðarslyss verði rakin einkenni tognunar í hálsi og einkum brjósthrygg en þunglyndi sem fram komi tæpum tveimur árum eftir slysið, flogaveiki og verkir í úlnliðum og höndum verði ekki rakin til slyssins. Fyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingar umferðarslyssins ári eftir slysið eða 26. september 2006. Stöðugleikatímapunktur sé 26. desember 2005. Tímabundin óvinnufærni sé engin. Tímabil þjáningabóta sé frá 26. september 2005 til 26. desember s.á, en þá hafi stefnandi verið veikur án rúmlegu. Varanlegur miski sé 10 stig og varanleg örorka 15%. Stefnandi óskaði í þinghaldi 28. janúar 2010 eftir yfirmati á annars vegar matsgerð F og G og hins vegar matsgerð H og I. Beiðnin var rökstudd með því að varanleg örorka og miski væru vanmetin í matsgerð F og G. Þá væru töluverðar athugasemdir gerðar við matsgerð H og I. Fallist var á dómkvaðningu yfirmatsmanna og voru dómkvaddir J bæklunarlæknir, K prófessor, og L geðlæknir. Niðurstaða matsgerðar þeirra, sem dagsett er 7. apríl 2010, er að varanlegur miski stefnanda sé 20 stig og varanleg örorka 30%. Hinn 19. júlí 2010 greiddi stefndi VÍS 600.000 krónur inn á höfuðstól skaðabóta. Í þinghaldi 19. apríl 2011 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu fjögurra yfirmatsmanna, lögfræðings, geðlæknis, bæklunarlæknis og sérfræðings um vinnumarkaðinn, til að taka til yfirmats annars vegar matsgerð F og G og hins vegar matsgerð H og I. Beiðnin var rökstudd með því að yfirmatsmenn hefðu ekki metið nema lítinn hluta þess sem þeir hefðu verið beðnir um að meta. Yfirmatsmenn hefðu valið tvær spurningar af tíu og svarað þeim. Yfirmat hefði því ekki farið fram um flestar þær spurningar sem undirmatsgerðir hafi lotið að. Stefndi mótmælti því að matsmenn yrðu dómkvaddir. Munnlegur málflutningur fór fram um þessa beiðni 19. apríl 2011. Með úrskurði dómsins 16. maí s.á. var fallist á að dómkvaddir yrðu þrír menn, tveir læknar og lögfræðingur, til að leggja yfirmat á annars vegar matsgerð F og G frá 19. september 2008 og hins vegar matsgerð H og I frá 15. desember 2009, að öðru leyti en því að ekki yrði metin að nýju örorka stefnanda og varanlegur miski. Í niðurstöðu yfirmatsgerðar M geðlæknis, N heimilislæknis og O, hæstaréttarlögmanns og lektors við Háskólann á Bifröst, frá 30. janúar 2012, var komist að þeirri niðurstöðu að stöðugleikatímapunktur væri 25. mars 2006, tímabundið atvinnutjón stefnanda samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga væri frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006, tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. sömu laga væri frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006, án rúmlegu, fyrst hafi verið tímabært að meta afleiðingar slyssins 26. september 2006, líklegar atvinnutekjur stefnanda miðað við að slysið hefði ekki átt sér stað væru 58.237.660 krónur og líklegar atvinnutekjur stefnanda miðað við núverandi aðstæður væru á bilinu 50.633.881 króna til 52.218.001 króna. Stefnandi kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og gaf skýrslu. Fyrir dóminn komu einnig og gáfu skýrslur matsmennirnir F, N, J, K, L, M, G, H og O. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að stöðugleikatímapunktur sé metinn 25. mars 2006. Lögmaður stefnanda vísaði til þess við munnlegan málflutning að síðan þá hafi ástand stefnanda versnað. Hækka beri bætur ef ástand tjónþola versnar eftir stöðugleikatímapunkt. Einnig kom fram hjá lögmanninum að kröfugerð í stefnu sé staðfest með síðustu matsgerð. Vel rökstudd undirmatsgerð gangi framar yfirmatsgerð, þar sem ekki hafi verið metið allt sem beðið hafi verið um. Stefnandi vísar til þess að tímabundið tekjutap sé reiknað frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006. Þá fyrst hafi áhrifa slyssins farið að gæta á tekjur stefnanda. Miðað sé við viðmiðunarlaunin 396.946 krónur á mánuði (árslaunin 4.763.247 krónur deilt með 12) eða samtals 1.124.679 krónur. Frá dragist 60% af greiðslum frá lífeyrissjóði á tímabilinu eða 229.616 krónur, og sé því tímabundið tekjutap samtals 895.063 krónur. Ekki sé gert ráð fyrir að lífeyrisréttindi hafi glatast á tímabili tímabundins tekjutaps vegna reglna um framreikningsrétt. Varanlegur miski sé metinn 20% í matsgerð frá 19. september 2008 en 10% í fyrra mati og hafi þessi 10% þegar verið gerð upp í fyrra uppgjöri málsaðila. Sé því nú krafist viðbótar varanlegs miska, 10%, eða 759.300 króna. Hinn 1. nóvember 2008 hafi miskabætur fyrir 100% miska numið 7.593.000 krónum. Tíu prósent af þeirri fjárhæð séu 759.300 krónur. Ekki sé ágreiningur milli aðila um viðmiðunarlaun. Sé miðað við sömu viðmiðunarlaun og í fyrra uppgjöri aðilanna. Varanleg örorka hafi verið metin 40% í matsgerð frá 19. september 2008 en 10% í fyrra mati og hafi þessi 10% þegar verið gerð upp í fyrra uppgjöri málsaðila. Sé því nú krafist viðbótar varanlegrar örorku, 30%, eða 14.978.819 króna. Varanleg örorka reiknist þannig: Viðmiðunarlaunin 4.763.347 krónur x stuðull 10,482 x 30% viðbótar varanleg örorka eða 14.978.819 krónur. Frá kröfum stefnanda dragist greiðsla stefnda 30. október 2008 inn á höfuðstól að fjárhæð 500.000 krónur. Einnig dragist frá eingreiðsluverðmæti vegna greiðslna frá lífeyrissjóði að fjárhæð 2.061.091 króna og 2.222.196 krónur vegna eingreiðsluverðmætis örorkulífeyrisgreiðslna, sbr. útreikning P tryggingarstærðfræðings hjá stefnda VÍS frá 28. október 2008. Krafa stefnanda sundurliðast svo: Tímabundið tekjutap kr. 1.124.679Frádregin 60% af greiðslu frá lífeyrissjóði kr. -229.616Tímabundið tekjutap samtals kr. 895.063 Viðbótar varanlegur miski kr. 759.300Viðbótar varanleg örorka kr. 14.978.819Samtals kr. 16.633.182 Frádregið v/lífeyrissjóðs kr. -2.061.091 Frádregið v/örorkulífeyris o.fl. kr. -2.222.196Greitt af VÍS inn á höfuðstól 30. október 2008 kr. -500.000Samtals kr. 11.849.895 Krafist sé vaxta af varanlegum miska 4,5% frá slysdegi en af varanlegri örorku og tímabundnu tekjutapi frá stöðugleikapunkti samkvæmt matsgerð frá 19. september 2008, sbr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Upphafsdagur dráttarvaxta miðist við 1. nóvember 2008 en þá hafi verið liðinn meira en mánuður frá því að kröfur stefnanda hafi verið settar fram. Stefnandi vísar til skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 16. gr. Einnig sé vísað til umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 88.-90. gr., sbr. 91. gr. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Þess sé krafist að tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Stefnandi krefjist málskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að ósannað sé að umfang tjóns stefnanda sé eins mikið og kröfugerð hans geri ráð fyrir og að ekki sé sannað að tjón hans megi rekja til umferðarslyssins 26. september 2005. Stefndu vísa til þess að sönnunarbyrði hvíli á stefnanda um orsakatengsl milli umferðarslyssins og tjóns stefnanda og umfangs tjónsins. Stefndu mótmæla einnig kröfum stefnanda tölulega. Krafa um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006 sé ósönnuð, enda liggi ekki fyrir ótvíræð gögn sem sanni að stefnandi hefði hafið störf á sama stað og áður hefði slysið ekki breytt fyrirætlan hans. Stefnandi hafi ekki stundað vinnu þegar slysið hafi orðið og hafi hann því ekki orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni. Beri því að hafna þessum kröfulið. Þá hvíli einnig á stefnanda að sanna hvaða laun hann hefði fengið, ef sannað þætti að hann hefði hafið störf á þessum tíma. Stefndu telja ekki unnt að styðjast við viðmiðunartekjur samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 líkt og stefnandi geri. Beinna liggi við að gagnálykta frá tilvísun 7. gr. laganna til 6. gr. á þá leið að þessi viðmiðunarlaun verði ekki notuð til viðmiðunar til ákvörðunar bóta vegna tímabundins atvinnutjóns samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga. Stefndu andmæla kröfu um bætur fyrir varanlegan miska þar sem varanlegur miski sé of hátt metinn í matsgerð frá 19. september 2008. Stefndu hafi þegar greitt stefnanda bætur vegna varanlegs miska hans. Fram komi í matsgerðinni að þunglyndi það sem matsmenn telji að sé að einhverju leyti afleiðing slyssins sé einn af þeim þáttum sem horft hafi verið til. Þunglyndi stefnanda komi samkvæmt gögnum málsins og frásögn stefnanda sem vitnað sé til í matsgerðinni ekki fram fyrr en löngu eftir stöðugleikatímapunkt sem í matsgerðinni sé talinn vera 25. mars 2006. Á þessum tímapunkti séu varanlegar afleiðingar slyssins komnar fram. Þunglyndi stefnanda geti því ekki talist afleiðing slyssins. Þunglyndi í þeim mæli sem stefnanda sé metið verði a.m.k. ekki rakið eingöngu til slyssins. Einnig verði að taka tillit til þess að fyrir umrætt umferðarslys hafi stefnandi verið búinn að vera óvinnufær í um eitt og hálft ár. Enn fremur hafi stefnandi misst ökuleyfi vegna floga löngu eftir stöðugleikatímapunkt og hafi það að sögn stefnanda verið honum mikið áfall. Stefndu telja að áföll sem stefnandi verði fyrir löngu eftir stöðugleikatímapunkt geti ekki talist í orsakasamhengi við slysið og enn síður sennileg afleiðing þess. Stefndu hafna kröfu um bætur fyrir varanlega örorku þar sem varanleg örorka sé of hátt metin í matsgerð frá 19. september 2008. Stefndu hafi þegar greitt stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku hans. Stefndu vísa til þess að stefnandi hafi verið óvinnufær þegar umrætt umferðarslys varð og hafi langa sögu um alvarleg óþægindi frá öxlum. Stefnandi hafi verið metinn 100% óvinnufær til fyrri starfa vegna útbreiddra stoðkerfisverkja frá 20. september 2004 til september 2005, og frá þeim mánuði áfram til september 2006. Að lokum hafi stefnandi verið metinn áfram 100% óvinnufær fram til mars 2009. Ekkert hafi komið fram um að stefnandi hefði þrátt fyrir þetta getað sinnt sínu fyrra starfi áfram, ef ekki hafði komið til umferðarslyssins, vegna einkenna frá öxl. Þá verði þunglyndi stefnanda og líkleg tekjuskerðing af þeim sökum ekki rakin til slyssins. Niðurstaða í matsgerð frá 19. september 2008 varðandi líklegar atvinnutekjur miðað við að slysið hefði ekki átt sér stað sé haldin verulegum göllum og sé því ekki unnt að byggja útreikning á varanlegri örorku á henni líkt og stefnandi geri. Ekki sé tekið tillit til heilsumissis sem matsmenn taki þó fram að sé ótengdur umferðarslysinu. Ekki sé heldur tekið tillit til axlarmeina eða þunglyndis þótt gögn málsins beri með sér að þessi mein hefðu haft áhrif á starfsgetu stefnanda óháð umferðarslysinu. Sú forsenda að stefnandi hefði haldið áfram störfum hjá sama vinnuveitanda út starfsævina sé af þessum ástæðum einnig hæpin. Af gögnum málsins verði að telja ólíklegt að stefnandi hefði sökum meina sinna getað sinnt því starfi áfram þrátt fyrir að hann hefði ekki lent í umferðarslysinu. Stefndu byggja á því að frá skaðabótakröfu stefnanda skuli samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga draga greiðslur frá lífeyrissjóðum og bætur frá Tryggingastofnun. Samkvæmt útreikningi P tryggingarstærðfræðings nemi frádráttur vegna ætlaðra bótagreiðslna til stefnanda frá þessum aðilum 4.284.287 krónum, sé miðað við að bætur falli niður frá endurmati í mars 2009 og 19.564.365 krónum, sé miðað við að stefnandi haldi óbreyttum bótarétti til loka hefðbundinnar starfsævi. Þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á að endurmatið hafi eða muni breyta rétti hans til greiðslna frá þessum aðilum verði að miða við að hann muni halda þeim óbreyttum til loka hefðbundinnar starfsævi. Stefnukrafa sé 16.133.182 krónur áður en tekið sé tillit til frádráttarliða. Krafan sé því að fullu greidd og verði því að sýkna stefndu. Krafa stefndu um málskostnað úr hendi stefnanda byggir á 1. – 3. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Mál þetta á rætur að rekja til umferðarslyss sem stefnandi varð fyrir 26. september 2005. Ekki er ágreiningur um bótaábyrgð stefndu, en deilt er um umfang tjóns stefnanda og hvort rekja megi allt tjón hans til slyssins, einkum þunglyndi sem stefnandi hefur glímt við eftir slysið. Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir og tvær yfirmatsgerðir. Í fyrstu matsgerðinni, sem er frá 17. september 2007, er tímabundið atvinnutjón stefnanda talið ekkert, þar sem stefnandi var ekki í vinnu er hann lenti í slysinu. Við mat á þjáningartíma er miðað við tognunaráverka á hálsi og baki og tímabundin versnandi óþægindi í hægri öxl. Þjáningartími er metinn þrír mánuðir sem matsmenn telja að ljúki með stöðugleikatímapunkti 26. desember 2005. Við mat á varanlegri örorku var litið til þess að stefnandi er ómenntaður en hefur lengst af unnið í […]. Hann hafði verið metinn til 100% örorku 20. september 2004 og var það mat enn í gildi er hann lenti í umræddu slysi. Matsmenn telji að miklar líkur hafi verið á því að stefnandi næði aftur upp einhverri vinnugetu. Í matsgerð segir að óþægindi í hægri öxl, sem hafi verið aðalorsök óvinnufærni stefnanda, séu nánast gengin til baka og allar líkur á því að vinnugeta hans þess vegna hafi aukist allverulega. Fram hafi komið ný eða endurvakin óþægindi í vinstri öxl sem verið sé að meðhöndla. Þá segir í matsgerð að við slysið hafi stefnandi hlotið tognunaráverka á háls og brjósthrygg og hafi hann enn óþægindi tengd því. Matsmenn telji að þessi óþægindi dragi allverulega úr starfsgetu hans, sérstaklega í ljósi skertrar vinnugetu af völdum annarra stoðkerfisvandamála. Varanleg örorka var því metin 10%. Þá var varanlegur miski metinn 10% og hefðbundin varanleg læknisfræðileg örorka 10%. Í matsgerð þeirra F geð- og embættislæknis og G endurhæfingarlæknis frá 19. september 2008 var tímabundin örorka eða atvinnutjón stefnanda vegna slyssins, talið vera frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006. Um mat á varanlegum miska segir í matsgerð þessari að í slysinu hafi stefnandi orðið fyrir hálstognun og tognun á brjóstbaki. Horft sé til þess að hann hafi hreyfiskerðingu í hálsi og brjósthrygg auk verkja. Þá sé horft til þess að hann hafi ekki getað sinnt áhugamálum sínum, fjölskyldu eða heimilisstörfum vegna verkja og skertrar hreyfigetu. Þá sé einnig horft til þess að vegna langvinnra verkja og hreyfiskerðingar eftir slysið hafi hann þróað með sér þunglyndi sem rekja verði að mestu til slyssins. Samanlagt teljist miski hans hæfilega metinn 20%. Þá var varanleg örorka samkvæmt matsgerð talin vera 40%, sem grundvallast hafi á þeim mun sem hefði orðið í aflagetu stefnanda hefði slys ekki orðið miðað við þær aðstæður sem stefnandi búi við eftir slysið. Ævitekjur stefnanda hefðu getað orðið 80.060.908 krónur, en leiða megi líkum að því að þær verði 48.600.000 krónur. Í niðurstöðu matsgerðar þeirra H prófessors og I prófessors frá 15. desember 2009 segir að til slyssins verði rakin einkenni tognunar í hálsi og einkum brjósthrygg. Þunglyndi sem komi fram tæpum tveimur árum eftir slysið verði ekki rakið til slyssins. Auk þess verði ekki séð að stefnandi búi við umtalsvert þunglyndi. Flogaveiki matsþola og verkir í úlnliðum og höndum verði heldur ekki raktir til þessa slyss. Tímabundin óvinnufærni var ekki talin vera fyrir hendi, en þjáningabótatímabil var talið vera frá slysdegi 26. september 2005 til 26. desember 2005, batnandi án rúmlegu. Matsmenn mátu varanlega miska 10%, en það mat var byggt á þeim afleiðingum slyssins sem rekja mátti til tognunar í háls- og einkum brjósthrygg. Eins og fram hefur komið töldu matsmenn að þunglyndi stefnanda yrði ekki rakið til slyssins. Í niðurstöðu matsgerðar um mat á varanlegri örorku kemur fram að stefnandi hafi leitað til ýmissa lækna vegna heilsufars síns, eftir slysið og leitast við að fara að ráðum þeirra. Jafnframt hafi hann gengist undir sjúkraþjálfun og endurhæfingu að læknisráði. Hann hafi því leitast við að takmarka tjón sitt í skilningi skaðabótaréttar. Matsmenn töldu að í kjölfar slyssins byggi stefnandi við þrekskerðingu af völdum þreytu og verkja, er standi í beinu orsakasambandi við slysið, sem sé til þess fallin að draga úr getu hans til að stunda líkamlega krefjandi starf af hvaða tagi sem er. Hann ætti að geta stundað létt starf af einhverju tagi. Starf af því tagi sem stefnanda myndi henta best væri í reynd láglaunastarf og tekjuminna en fjölmörg þau störf sem heilsuhraustum manni með gott starfsþrek og snerpu gæti staðið til bóta. Feli þetta í sér verulega skerðingu á aflahæfi stefnanda, þegar litið sé til langs tíma. Í því sambandi verði þó að hafa í huga að stefnandi hafi ekki gengið heill til skógar áður en hann varð fyrir slysinu og afleiðingar fyrri meinsemda myndu vafalaust hafa neikvæð áhrif á starfsgetu hans á komandi árum. Starfsval hans gæti því verið þröngt, þegar til framtíðar sé litið, honum henti ekki að vinna yfirvinnu í umtalsverðum mæli, og líklegt sé að hann muni þurfa að hætta störfum fyrr en ella hefði orðið, sökum afleiðinga slyssins. Matsmenn töldu að varanleg örorka stefnanda væri réttilega metin 15%. Með yfirmatsgerð þeirra J bæklunarlæknis, K, prófessors og L, geðlæknis frá 7. apríl 2010, var tekið til yfirmats mat á varanlegum miska og varanlegri örorku. Um mat á varanlegum miska segir í matsgerð þeirra að í slysinu hafi stefnandi hlotið tognunareinkenni á brjósthrygg, sem teljist veruleg og varanleg. Engin önnur slys eða atvik hafi áhrif á þetta mat. Allgóðar líkur hefðu verið á því að stefnandi hefði komist til vinnu eftir aðgerð á hægri öxl, ef slys hefði ekki orðið. Matsmenn telji einnig að þunglyndiseinkenni stefnanda megi rekja til slyssins. Þau teljist veruleg og eigi sinn hluta í miska stefnanda. Enn fremur þyki rétt að reikna með að þau verði varanleg að einhverju leyti. Á hinn bóginn hafi stefnanda borið að leita sér meðferðar við lyfjafíkn, strax eftir að honum varð hún ljós. Það hafi hann ekki gert og verði tekið tillit til þess til lækkunar við ákvörðun varanlegs miska. Miðað við þessar forsendur mátu matsmenn varanlegan miska stefnanda 20%. Um mat á varanlegri örorku segir í matsgerð að stefnandi hafi unnið sem handlangari hjá pípulagningameistara á yngri árum sínum. Hann hafi starfað nokkur ár í fiskvinnslu. Þá hafi hann starfað í eitt ár á bifreiðaverkstæði, en eftir það hafi hann hafið störf hjá […], þar sem hann starfaði nær samfellt í 10 ár við framleiðslu á […]. Þar hafi verið um erfiðisstarf að ræða, sem hafi reynt mjög á líkamlega burði hans. Hann hafi unnið talsverða yfirvinnu í starfi sínu og bætt þannig laun sín. Ljóst sé að heilsutjón stefnanda sé talsvert og það auki enn á vandræði hans að hann geti aðeins leitað á almennan vinnumarkað þar sem hann verði þó að hlífa sér vegna líkamlegra og andlegra einkenna. Hann ætti þó að geta leitað aftur út á vinnumarkaðinn í léttari almenn störf. Stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna slyssins, sem sé einkum fólgið í því að hann verði ekki fær til vinnu í sama mæli og fyrir slysið vegna einkenna í kjölfar þess. Hann verði að forðast álag og aukastörf í framtíðinni, en hann hafi ekki sérstök starfsréttindi og hafi aðallega unnið erfiðisvinnu. Andlegt ástand hans sé einnig með þeim hætti að hann eigi í erfiðleikum með að hefja vinnu á ný og að halda sér að vinnu. Samkvæmt þessu var varanleg örorka stefnanda metin 30%. Seinni yfirmatsgerð sem lögð hefur verið fram, er matsgerð þeirra M geðlæknis, N heimilislæknis og O hæstaréttarlögmanns. Niðurstaða þeirra var sú að þau líkamseinkenni sem hrjái stefnanda og verði á grundvelli læknisfræðilegra gagna sannanlega rakin til slyssins séu tognunareinkenni í brjósthrygg. Hann hafi í slysinu einnig fengið tognunaráverka á hálshrygg og einkenni frá hægri öxl og mjóbaki hafi tímabundið versnað, en þau hafi síðan jafnað sig. Þá töldu matsmenn fyrst tímabært að meta afleiðingar slyssins einu ári eftir slysið eða 26. september 2006 og stöðugleikatímamark var talið vera 25. mars 2006. Varðandi mat á tímabundinni óvinnufærni samkvæmt 2. gr. laga nr. 50/1993, töldu yfirmatsmenn að horfa bæri til þess að stefnandi væri nú nánast alveg einkennalaus frá hægri öxl. Sá bati hefði smám saman skilað sér á síðustu árum og væri með öllu ógerlegt að segja með nokkurri vissu hvenær stefnandi hefði orðið vinnufær hefði slysið ekki orðið. Ekki yrði sagt að stefnandi hefði haft neina sannaða vinnugetu er hann lenti í umferðarslysinu. Þó yrði stefnandi að njóta nokkurs vafa um þetta, einkum í ljósi góðs ástands axla. Því telji yfirmatsmenn að áætla megi að stefnandi hefði orðið vinnufær frá áramótum 2005/2006. Tímabundið atvinnutjón teldist því hafa varað frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006, er stöðugleika hefði verið náð. Þá mátu yfirmatsmenn tímabil þjáningabóta frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006, án rúmlegu. Ekki var lagt fyrir yfirmatsmenn að meta varanlegan miska eða varanlega örorku, þar sem það hafði verið metið með yfirmati frá 7. apríl 2010. Yfirmatsmenn mátu þó líklegar atvinnutekjur og atvinnuþátttöku matsbeiðanda miðað við að slysið hefði ekki átt sér stað og hverjar væru líklegar atvinnutekjur og atvinnuþátttaka stefnanda miðað við núverandi aðstæður. Við mat sitt lögðu matsmenn til grundvallar að ástæðu þess að stefnandi hefði ekki verið á vinnumarkaði frá því að slys varð, væri ekki að rekja til afleiðinga slyssins, heldur væri hana að finna m.a. í misnotkun stefnanda á verkjalyfjum á tímabilinu. Eins og að framan er rakið liggja fyrir þrjú undirmöt í málinu og tvö yfirmöt. Niðurstaða yfirmats þeirra N, M og O, frá 30. janúar 2012, um tímabundið atvinnutjón stefnanda frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006 er í samræmi við undirmat þeirra F og G, frá 19. september 2008. Ber því að leggja til grundvallar að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi varað frá 1. janúar 2006 til 25. mars 2006. Þá liggja fyrir tvær sambærilegar matsgerðir um þjáningabótatímabil, en það er óumdeilt 90 dagar án rúmlegu. Það sem helst greinir að þær matsgerðir og yfirmatsgerðir sem aflað hefur verið í málinu, er að matsmenn eru ekki sammála um áhrif þunglyndis stefnanda við mat á afleiðingum slyssins sem stefnandi varð fyrir. Niðurstaða undirmats þeirra F og G um áhrif þunglyndis við mat á varanlegum miska og orsakir þess þunglyndis samrýmast niðurstöðu yfirmats þeirra K prófessors, J bæklunarlæknis og L geðlæknis, en matsmenn og yfirmatsmenn meta þar varanlegan miska 20%. Bæði undir- og yfirmatsgerð telja að þunglyndiseinkenni stefnanda verði rakin til slyssins, þau séu veruleg og eigi sinn hluta í miska stefnanda. Við mat á því hvort telja megi að þunglyndiseinkenni stefnanda verði rakin til slyssins og séu sennileg afleiðing af því, verður að horfa til þess að engar upplýsingar liggja fyrir um fyrri sögu um geðræn einkenni hjá stefnanda. Engin gögn liggja fyrir um vandamál tengd ofnotkun stefnanda á verkjalyfjum fyrir bílslysið í september 2005, en fyrir það slys hafði stefnandi átt við verki að stríða vegna stoðkerfisvanda, án þess að það hefði leitt til þunglyndiseinkenna eða ofnotkunar verkjalyfja. Rúmlega ári eftir bílslysið var stefnandi enn með verki, sem þrátt fyrir sérhæfða meðferð urðu ekki betri. Þessir langvinnu verkir og mikil vonbrigði með meðferð sem svarar ekki árangri eru áhættuþættir fyrir þróun þunglyndis. Á sama tíma hófst ofnotkun verkjalyfja, en samspil er milli þunglyndis og ofnotkunar verkjalyfja. Þunglyndi getur verið áhættuþáttur fyrir ofnotkun verkjalyfja og ofnotkun verkjalyfja getur ýtt undir þunglyndi eða gert það verra. Erfitt getur verið að greina þunglyndi hjá mönnum með langvinna verki, m.a. vegna þess að mörg einkennanna geta verið svipuð eins og þreyta og svefnerfiðleikar. Það er því vel þekkt að einkenni þunglyndis hjá fólki með langvinna verki eru oft vangreind. Því er það mat dómsins, sem skipað er sérfróðum meðdómendum, að ekki sé útilokað að stefnandi hafi glímt við þunglyndi, þótt það hafi ekki komið fram í örorkumati sem gert var 2. mars 2007. Í ljósi framangreinds er það mat dómsins að tengsl séu milli slyssins sem stefnandi varð fyrir í september 2005 og þeirra áverka sem hann hlaut þá og þunglyndis sem hann glímir við nú. Því er það mat dómsins að undirmat þeirra F og G og yfirmatsgerð þeirra K, J og L gefi rétta mynd af þeim varanlega miska sem stefnandi hlaut í slysinu, þ.e. varanlegur miski 20 stig. Varanleg örorka stefnanda hefur verið metin með þremur undirmatsgerðum og einni yfirmatsgerð. Með síðustu matsgerðinni, yfirmatsgerð frá 30. janúar 2012, var ekki óskað eftir mati á varanlegri örorku og varanlegum miska, en þar var engu að síður lagt mat á mismun á líklegum atvinnutekjum stefnanda ef slys hefði ekki orðið og líklegum tekjum hans eftir slys. Þar sem forsendur þess útreiknings styðjast við það álit yfirmatsmanna að löng fjarvera stefnanda af vinnumarkaði verði ekki talin afleiðing slyssins 26. september 2005, heldur verði fremur rakin til misnotkunar stefnanda á verkjalyfjum, verður sá útreikningur ekki lagður til grundvallar niðurstöðu máls þessa, enda er það mat dómsins að tengsl séu milli slyssins sem stefnandi varð fyrir í september 2005 og þeirra áverka sem hann hlaut þá og þunglyndis sem hann glímir við nú, en þunglyndi þetta getur hafa þróast í kjölfar ofnotkunar verkjalyfja. Við mat á varanlegri örorku verður að líta til þess að stefnandi hafði unnið talsverða yfirvinnu í starfi sínu hjá […] og gafst þannig kostur á að bæta kjör sín. Hann hefur ekki sérstök starfsréttindi, verður að forðast álag og getur einvörðungu unnið létt störf. Þá verður þunglyndi stefnanda rakið til slyssins og hefur það bein áhrif á starfsgetu hans og úthald. Því er það mat dómsins að við mat á varanlegri örorku verði lagt til grundvallar yfirmat þeirra K, J og L, þar sem varanleg örorka var metin til 30%. Þeirri yfirmatsgerð hefur ekki verið hnekkt og er mat dómsins að það gefi rétta mynd af varanlegri örorku stefnanda. Í samræmi við ofangreindar forsendur verður útreikningur tjóns stefnanda eftirfarandi að mati dómsins: Ágreiningur er með aðilum hvort draga beri frá ofangreindri fjárhæð greiðslur frá lífeyrissjóðum og bætur frá Tryggingastofnun, samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga skal draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns tilgreindar greiðslur úr almannatryggingum og frá lífeyrissjóðum. Fyrir liggur að á slysdegi glímdi stefnandi við meiðsl í hægri öxl, sem hann hlaut í vinnuslysi, en í matsgerð þeirra F og G segir að ekki sé annað að sjá, eins og fram komi í matsgerð þeirra D og E, en að mein þau sem stefnandi hafi glímt við í hægri öxl hafi jafnað sig. Við skýrslugjöf fyrir dómi lýsti stefnandi því einnig yfir að slys það sem mál þetta á rætur að rekja til, hafi engin áhrif haft á bata varðandi þau meiðsl sem stefnandi hafði áður hlotið á hægri öxl. Bati hans vegna þeirra meiðsla væri algjör og kvaðst hann ekki kenna sér neins meins í hægri öxl lengur. Samkvæmt þessu verður að gera ráð fyrir að þær greiðslur sem stefnandi fær úr almannatryggingum séu vegna afleiðinga þess slyss sem til úrlausnar er í máli þessu, en ekki vegna afleiðinga annarra slysa sem stefnandi hefur orðið fyrir. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að breytingar verði á þessum rétti stefnanda til greiðslna, þegar til framtíðar er litið. Því ber að draga frá bótum þeim sem stefnandi á rétt til úr hendi stefndu, eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum, sem er samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings, P 19.564.365 krónur, miðað við þann dag sem heilsufar stefnanda var talið orðið stöðugt, 25. mars 2006. Þeim útreikningi hefur ekki verið hnekkt og þar sem sú fjárhæð sem til frádráttar bótakröfu stefnanda kemur, er hærri en nemur kröfu stefnanda, er ljóst að sýkna verður stefndu af kröfum stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi hefur gjafsóknarleyfi í málinu frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu frá 16. september 2009. Greiðist gjafsóknarkostnaður hans að fjárhæð 4.532.059 krónur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., að meðtöldum virðisaukaskatti, 2.450.000 króna. Af hálfu stefnanda flutti málið Einar Gautur Steingrímsson hæstaréttarlögmaður. Af hálfu stefndu flutti málið Einar Baldvin Axelsson hæstaréttarlögmaður. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm ásamt meðdómsmönnunum Nönnu Briem geðlækni og Sigurjóni Sigurðssyni bæklunarskurðlækni. D ó m s o r ð: Stefndu, B og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður milli aðila. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 4.532.059 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., að meðtöldum virðisaukaskatti, 2.450.000 króna.
Mál nr. 429/2004	Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991	Ár 2004, miðvikudaginn 27. október, er á dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp svofelldur úrskurður.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. desember 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fallist er á að fyrir hendi sé sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem að lögum geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Brotið er þess eðlis að telja verður gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 91/2004	Kærumál Málskostnaður	Máli R hf. á hendur H var fellt niður að kröfu þess fyrrnefnda eftir að H hafði lagt fram greinargerð í málinu. H krafðist þess að R yrði gert að greiða sér hærri málskostnað en í úrskurði héraðsdóms. Í Hæstarétti var talið að þegar aðstaðan í málinu væri virt í heild sinni, umfang þess og þeir hagsmunir, sem um væri deilt, væri rétt að fallast á niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað til handa H.	Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 1. mars 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2004, þar sem mál varnaraðila gegn sóknaraðila var fellt niður og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 160.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað „er taki mið af tímaskýrslu lögmanns“ hans. Þá er þess krafist með vísan til „c-liðar 1. mgr. 131. gr. eml. að kæruþola verði gert að greiða sérstakt álag á málskostnaðinn.“ Varnaraðili krefst þess aðallega að málskostnaður sá, sem honum var gert að greiða sóknaraðila með hinum kærða úrskurði, verði felldur niður, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans þegar af þeirri ástæðu ekki til álita í málinu. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila þar sem hann krafðist þess að sóknaraðili yrði dæmdur til að láta afskrá lénið mercedes.is og netfang hjá Interneti á Íslandi að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 10.000 krónur á dag. Var krafa varnaraðila byggð á því að hann hefði umboð frá fyrirtækinu DaimlerChrysler AG til að skrá lénið í eigin nafni, en fyrirtækið væri meðal annars eigandi vörumerkisins Mercedes á Íslandi. Málið var þingfest 6. maí 2003. Sóknaraðili tók til varna í málinu og lagði fram greinargerð. Á dómþingi 17. september sama árs óskaði hann eftir að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins um túlkun á ákvæðum reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1400/2002. Eftir það var málið tekið þrisvar sinnum fyrir og kveðinn upp úrskurður 7. nóvember 2003 þar sem beiðni hans var hafnað. Sú niðurstaða var staðfest í Hæstarétti 12. desember sama árs í máli nr. 461/2003 jafnframt sem sóknaraðili var dæmdur til að greiða varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Á dómþingi 12. janúar 2004 var aðalmeðferð málsins ákveðin 18. febrúar sama árs. Á því dómþingi óskaði varnaraðili hins vegar eftir að málið yrði fellt niður sem og málskostnaður. Gerði sóknaraðili þá kröfu um að sér yrði úrskurðaður málskostnaður úr hendi varnaraðila auk álags. Gekk hinn kærði úrskurður sama dag. II. Sóknaraðili heldur því fram að málshöfðun varnaraðila hafi verið tilhæfulaus þar sem samningi hans og DaimlerChrysler hafi verið sagt upp á árinu 2002. Hafi varnaraðili því ekki haft einkaumboð fyrir fyrirtækið eins og málshöfðun hans fyrir héraðsdómi var byggð á. Þá heldur sóknaraðili því fram að af bréfi DaimlerChrysler til hans 10. febrúar 2004, þar sem óskað var eftir að sóknaraðili umskráði umrætt lén yfir á nafn DaimlerChrysler, megi ráða að varnaraðili hafi verið sviptur heimild til notkunar lénsins talsvert fyrr en hann hefur haldið fram. Varnaraðili bendir á að þegar hann höfðaði málið og allt þar til í byrjun febrúar 2004 hafi hann haft ríka hagsmuni af því að sóknaraðili yrði dæmdur til að láta afskrá umrætt lén. Hafnar hann þeim fullyrðingum sóknaraðila að hann hafi mátt sjá fyrir að forsendur myndu breytast. Þrátt fyrir að legið hafi fyrir frá árinu 2002 að endurnýja þyrfti sölusamning við DaimlerChrysler fyrir 30. september 2003 vegna fyrrnefndrar reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar hafi varnaraðili engu að síður verið umboðsmaður hins erlenda félags á Íslandi og keypt Mercedes bíla beint frá því til sölu hér á landi og notað vörumerki fyrirtækisins með fullu samþykki þess. Bréf það, sem sóknaraðili vísi til, hafi verið sent honum um leið og upp úr samningaviðræðum slitnaði eða 10. febrúar 2004. Ekki sé unnt að fallast á fullyrðingar sóknaraðila um að hann hafi verið sviptur þessum rétti fyrr. III. Krafa sóknaraðila er reist á því að dæma beri honum málskostnað í samræmi við málskostnaðaryfirlit, sem hann lagði fyrir héraðsdóm. Þar kemur fram að vinnuframlag lögmanns hans hafi verið samtals 50,25 klukkustund. Útseld tímavinna hans sé 9.600 krónur á klukkustund og nemi málskostnaðarkrafan því 482.400 krónum. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili bætt við einni klukkustund vegna þinghalds 18. febrúar 2004 þegar málið var fellt niður. Er heildarmálskostnaðarkrafan því 492.000 krónur „auk þeirrar vinnu sem fer í kæru þessa.“ Af málskostnaðaryfirlitinu má ráða að um 20 klukkustundir hafa beinst sérstaklega að þeim þætti málsins, sem skorið var úr um með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 12. desember 2003. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um í máli. Er aðila rétt að krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila síns eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi, sem er lagður fram ekki síðar en við aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Þegar aðstaðan í máli þessu er virt í heild sinni, umfang þess og þeir hagsmunir, sem um var deilt, er rétt að fallast á niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað til handa sóknaraðila. Þá verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki sé ástæða til að dæma varnaraðila til greiðslu álags á málskostnað. Dómsorð: Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Mál þetta er fellt niður. Stefnandi Ræsir hf., greiði stefnda, Halldóri Baldvinssyni, 160.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 397/2013	Sveitarfélög Gjaldtaka Þjónustugjald	OR krafðist þess að úrskurður innanríkisráðuneytisins, um að fella úr gildi ákvörðun OR um álagningu vatnsgjalds á fasteign R, yrði ógiltur. OR hafði lagt vatnsgjald á fasteignina fyrir árið 2011 þegar húsið varð fokhelt í byrjun þess árs en fasteignin var ekki tengd við vatnsveitu OR fyrr en í apríl sama ár. Byggði OR á því að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 hefði henni verið heimilt að krefja R um greiðslu vatnsgjalds þegar á þeim tíma er R hefði getað tengt eignina við vatnsveituna, án tillits til þess hvort hann hafi gert það. Að virtu orðalagi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, eins og það yrði skýrt í ljósi lögskýringargagna, var talið að um vatnsgjaldið færi eftir þeim reglum sem gilda um þjónustugjöld. Af því eðli gjaldsins leiddi að það yrði ekki lagt á nema gjaldandi fengi þá þjónustu sem svaraði til gjaldtökunnar. Hefði því verið óheimilt að heimta vatnsgjaldið áður en R naut þjónustunnar með því að eign hans yrði tengd við vatnsveituna. Var R því sýknaður af kröfu OR.	Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2013 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að ógiltur verði úrskurður innanríkisráðuneytisins 20. janúar 2012 sem felldi úr gildi ákvörðun áfrýjanda um álagningu vatnsgjalds fyrir árið 2011 á fasteign stefnda að Haukdælabraut 96 í Reykjavík. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Áfrýjandi hefur stefnt innanríkisráðuneytinu til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Á grundvelli laga nr. 139/2001 um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur fer áfrýjandi með málefni Reykjavíkurborgar og fleiri sveitarfélaga í nágrenni hennar eftir lögum nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga. Í samræmi við þetta heimtir áfrýjandi gjöld af eigendum fasteigna eftir síðarnefndu lögunum, þar á meðal vatnsgjald fyrir kalt vatn til heimilisþarfa. Á árinu 2008 lagði áfrýjandi vatnsveitu um Haukdælabraut í Grafarholti í Reykjavík. Fólst verkið meðal annars í því að leggja dreifiæð í götuna og heimæðar inn á lóðir við hana, þar á meðal til stefnda, en hann er eigandi Haukdælabrautar 96. Á lóð sinni reisti stefndi hús og var vottorð um fokheldi þess gefið út 4. janúar 2011. Hinn 15. apríl sama ár óskað stefndi eftir því að hús hans yrði tengt vatnsveitu og mun það hafa verið gert 20. sama mánaðar. Áfrýjandi lagði vatnsgjald á stefnda vegna ársins 2011 frá og með því að húsið fékk vottorð um fokheldi 4. janúar 2011. Stefndi kærði álagningu gjaldsins til innanríkisráðuneytisins sem með úrskurði 20. janúar 2012 felldi úr gildi ákvörðun áfrýjanda um álagninguna. Til samræmis við úrskurðinn lagði áfrýjandi vatnsgjald á stefnda vegna eignarinnar fyrir árið 2011 frá 1. maí það ár, en höfðaði jafnframt mál þetta á hendur stefnda á grundvelli 117. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 til að fá hnekkt úrskurði ráðuneytisins. II Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 er heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að gjaldið verði lagt á þegar gjaldandi getur tengt eignina við vatnaveituna án tillits til þess hvort hann gerir það. Þetta hafi stefnda verið kleift þegar húsið var fokhelt og því beri honum að greiða gjaldið frá þeim tíma. Stefndi telur aftur á móti að heimild til gjaldtökunnar miðist við það tímamark þegar eignin hafi verið tengd við vatnsveituna en upp frá því hafi verið heimilt að leggja á gjald fyrir þá þjónustu sem veitt var. Í þessu ljósti ber að skilja málatilbúnað áfrýjanda um að felldur verði úr gildi fyrrgreindur úrskurður innanríkisráðuneytisins 20. janúar 2012, en þar var lagt til grundvallar að gjaldið yrði ekki lagt á fyrr en eign hefði verið tengd vatnsveitu. Samkvæmt þessu er aðeins ágreiningur um greiðsluskyldu stefnda frá 4. janúar 2011 þegar húsið var fokhelt til 1. maí sama ár þegar gjaldið var að nýju lagt á hann í kjölfar úrskurðar ráðuneytisins. Í eldri lögum nr. 81/1991 um vatnsveitur sveitarfélaga var að finna samhljóða heimild í 1. mgr. 7. gr. laganna til að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga sagði í skýringum við þetta ákvæði að flestar sveitarstjórnir hefðu notað orðið vatnsskattur um gjaldið, en lagt væri til að notað yrði orðið vatnsgjald sem lýsti ef til vill betur „eðli þessa gjalds, þ.e. endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa.“ Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að gildandi lögum nr. 32/2004 kom jafnframt fram að gjaldtaka vatnsveitna byggðist á almennum sjónarmiðum um „álagningu þjónustugjalda, þ.e. að ekki skuli ákveða í gjaldskrá hærra gjald en sem nemur meðalkostnaði af að veita þjónustuna, að teknu tillit til fjármagnskostnaðar og fyrirhugaðs stofnkostnaðar vegna framkvæmda samkvæmt langtímaáætlun.“ Að virtu orðalagi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, eins og það verður skýrt í ljósi lögskýringargagna, fer um vatnsgjaldið eftir þeim reglum sem gilda um þjónustugjöld. Af þessu eðli gjaldsins leiðir að það verður ekki lagt á nema gjaldandi fái þá þjónustu sem svarar til gjaldtökunnar. Samkvæmt þessu var óheimilt að heimta vatnsgjaldið áður en stefndi naut þjónustunnar með því að eign hans yrði tengd við vatnsveituna og verður því niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Fer um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda samkvæmt því sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Orkuveita Reykjavíkur, greiði 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Rúnars Lárussonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 27. febrúar síðastliðinn, var höfðað 8. júní sl. af Orkuveitu Reykjavíkur, Bæjarhálsi 1, Reykjavík, á hendur Rúnari Lárussyni, Haukdælabraut 96, Reykjavík. Til réttargæslu er stefnt innanríkisráðuneytinu, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður réttargæslustefnda, innanríkisráðuneytisins, frá 20. janúar 2012 (í máli nr. IRR11040066), þess efnis að fella úr gildi ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda að Haukdælabraut 96, Reykjavík, fastanr. 232-1169, fyrir árið 2011. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál en stefnda var veitt gjafsókn 18. júní 2012. Enn fremur er krafist 25,5 % virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og hann gerir engar kröfur í málinu að svo stöddu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi fer með stjórn vatnsveitu í Reykjavík og víðar og annast álagningu og innheimtu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi stefnanda nær til. Stefnandi lagði vatnsgjald á fasteign stefnda að Haukdælabraut 96 fyrir árið 2011 þegar húsið varð fokhelt 4. janúar það ár. Fram hefur komið að stefnandi hafi óskað eftir tengingu við heimæð 15. apríl sama ár og að tengingu hafi verið lokið 26. sama mánaðar. Stefnandi kærði álagninguna til réttargæslustefnda 11. apríl s.á. og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi þar sem hún væri ólögmæt. Réttargæslustefndi veitti stefnanda færi á að tjá sig um kæruna og sendi stefnandi athugasemdir 28. s.m. ásamt uppdrætti. Með úrskurði réttargæslustefnda 20. janúar 2012 var fallist á kröfur stefnda og hin kærða álagning vatnsgjalds á fasteignina felld úr gildi. Stefnandi telur úrskurðinn ekki í samræmi við lög og hefur því höfðað málið og krafist þess fyrir dóminum að hann verði felldur úr gildi. Innanríkisráðuneytinu var stefnt til réttargæslu samkvæmt 117. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004 feli í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda og hafi skilyrði ákvæðisins til álagningar vatnsgjalds verið uppfyllt. Úrskurður réttargæslustefnda sé því ólögmætur og beri að fella hann úr gildi. Af hálfu stefnda er þess krafist að því verði hafnað að fella úrskurðinn úr gildi enda engar forsendur fyrir því að telja hann ólögmætan. Stefnandi sé lægra sett stjórnvald sem beri að hlíta ákvörðun æðra setts stjórnvalds varðandi skýringar á lögum. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnenda er vísað til þess að samkvæmt ákvæðum 2. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 139/2001 um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur, fari stefnandi með réttindi og skyldur Reykjavíkurborgar samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004. Stefnandi teljist þar með sá aðili sem fari með stjórn vatnsveitu í Reykjavík og víðar í skilningi laganna. Stefnandi annist m.a. álagningu og innheimtu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi fyrirtækisins nái til. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að á árinu 2008 hafi hann lagt dreifiæð um Haukdælabraut, sem hús stefnda standi við, og enn fremur heimæð inn á lóð stefnda. Stefndi hafi reist hús á lóðinni á árinu 2010 sem hafi náð byggingarstigi 4, eða fokheldi, 4. janúar 2011. Í samræmi við ákvæði laga um vatnsveitur sveitarfélaga um að fasteign stefnda væri komin á það stig að hún gæti notið vatns hafi stefnandi lagt vatnsgjald á fasteignina fyrir árið 2011 frá og með þeim tíma. Stefndi hafi síðan óskað formlega eftir tengingu við heimæð 15. apríl 2011 og hafi tengingu verið lokið 26. sama mánaðar. Stefndi hafi kært álagningu stefnanda á vatnsgjaldi til réttargæslustefnda með stjórnsýslukæru, sem borist hefði 6. apríl 2011, og krafist þess að álagningin yrði felld úr gildi. Með bréfi réttargæslustefnda 11. apríl s.á. hafi stefnanda verið gefið færi á að tjá sig um kæruna og hefði stefnandi sent athugasemdir 28. apríl s.á. ásamt uppdrætti. Með úrskurði 20. janúar 2012 hafi réttargæslustefndi fallist á kröfur stefnda og fellt álagningu stefnanda á fasteignina úr gildi. Réttargæslustefndi hafi byggt niðurstöðu sína á túlkun orðalags 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004, þar sem talað sé um þær fasteignir „er vatns geta notið“. Réttargæslustefndi hafi talið að þótt lagning heimæðar inn á lóð stefnda væri til staðar gæti slík tenging ekki falið í sér að fasteign gæti notið vatns í skilningi lagaákvæðisins þar sem til þyrftu einnig að koma „nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu“, eins og segi í úrskurðinum. Stefnandi uni ekki úrskurðinum og sé tilgangur málssóknarinnar á hendur stefnda og réttargæslustefnda að fá hann felldan úr gildi enda standi lög ekki til þess að hann fái staðið óhaggaður. Úrskurðinn beri að fella úr gildi þar sem ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 feli í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda og séu skilyrði ákvæðisins til álagningar þess uppfyllt. Lagaákvæðið áskilji ekki samkvæmt orðalagi sínu að fasteign sé tengd við vatnsveitu. Eina skilyrði fyrir álagningu vatnsgjalds sé að fasteign geti notið vatns svo stefnanda sé heimilt að leggja vatnsgjald á fasteignina. Ekki sé lagastoð fyrir þeirri niðurstöðu réttargæslustefnda að fasteign þurfi að vera tengd við vatnsveitu til að hún teljist geta notið vatns. Réttur skilningur á orðalagi 1. mgr. 6. gr. sé sá að álagning sé heimil við það tímamark er fasteignareigandi njóti raunhæfs möguleika til nota á vatni. Slíkan möguleika hafi hann þegar dreifiæð hafi verið lögð í götu þá sem fasteignin standi við og að hún hafi náð því byggingarstigi sem heimild til álagningar vatnsgjalds miðist við. Í allra síðasta lagi myndist slíkur möguleiki þegar lögð hafi verið heimæð inn á lóð fasteignareiganda. Orðalag 1. mgr. 6. gr. taki þannig til þess tímamarks þegar fasteignareigandi geti notið vatnsins en ekki þess tímamarks þegar hann velji að óska eftir því að formlegar tengingar séu kláraðar. Með þessu taki gjaldskylda vatnsgjalds jafnt til allra fasteignareigenda og verði virk við sama tímamark hjá þeim öllum. Fram komi í 2. mgr. 5. gr. sömu laga að eigandi eða rétthafi lóðar við veg eða opið svæði, þar sem dreifiæð liggi, eigi rétt á að fá eina heimæð lagða frá vatnsveitulögn. Dreifiæð hafi verið lögð í götu og heimæð inn á lóð stefnda að Haukdælabraut 96 á árinu 2008. Tenging við hús stefnda hafi svo verið kláruð í kjölfar þess að stefndi sendi umsókn þar að lútandi til stefnanda 15. apríl 2011. Þegar dreifiæð hafði verið lögð um götuna, en í allra síðasta lagi þegar heimæð var komin inn á lóð stefnda, hafi hann getað notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004. Við úrlausnina skipti máli áskilnaður sem komi fram í 10. gr. sömu laga um að vatnsgjald eigi ekki aðeins að standa undir rekstri vatnsveitu heldur einnig fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar. Tilgangur vatnsgjaldsins sé því að standa undir rekstrarkostnaði og langtímastofnkostnaði af lagningu allra vatnsæða, þ.e. aðalæða, dreifiæða og heimæða. Þá skipti máli að gera skýran greinarmun á vatnsgjaldi samkvæmt 6. gr. laga nr. 32/2004 og notkunargjaldi samkvæmt 7. gr. sömu laga. Vatnsgjald sé fast gjald, sem ætlað sé að standa undir rekstri vatnsveitu og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun vatnsveitu. Vatnsgjaldið taki ekkert mið af notkun vatnsins. Notkunargjald taki hins vegar mið af notkun, þ.e. notkun mældri í rúmmetrum, og sé gjald sem lagt sé á notkun vatns til atvinnustarfsemi eða annars en venjulegra heimilisþarfa. Notkunargjald sé því aldrei lagt á vatn sem notað sé til hefðbundinna heimilisþarfa. Margs konar fleiri sjónarmið séu því til stuðnings að stefndi geti ekki upp á sitt eindæmi valið að óska ekki eftir tengingu fasteignar sinnar við vatnsveitukerfi, er fasteign hans hefur náð fullnægjandi byggingarstigi, þ.e. fokheldi, og sloppið þannig við álagningu vatnsgjalds. Stefndi njóti góðs af vatnsæðum í nágrenni fasteignar eða lóðar sinnar vegna þeirrar skyldu sem lögð sé á samkvæmt 5. mgr. 5. gr. laga nr. 32/2004 um að vatnsveitu sé skylt að sjá um að nægilegt vatn og vatnsþrýstingur sé fyrir hendi til slökkvistarfs. Allir fasteignareigendur á viðkomandi svæði njóti þannig góðs af kostnaði af lagningu og rekstri vatnsveitu og því öryggi sem fylgi því að til staðar sé vatn til slökkvistarfs. Við hönnun og lagningu vatnsveitna sé miðað við það vatnsmagn sem þurfi til slökkvistarfs. Flutningsgeta lagna sé því meiri og lagnir dýrari en ef ekki væri fyrir hendi framangreind skylda samkvæmt lagagreininni. Sú aðstaða sé óeðlileg og í ósamræmi við markmið laganna að fasteignareigandi geti notið hagræðis af vatnsveitu en komið sér hjá þátttöku í kostnaði vegna hennar með því að óska ekki eftir tengingu við vatnsæð þegar hann sannanlega geti notið vatns með líkum hætti og í tilviki stefnda. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 32/2004 sé tekið fram að tilgangur vatnsveitu sé að fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og fyrirtækja. Þá sé gengið út frá því að fasteignir séu tengdar við dreifikerfi sé það mögulegt og fasteign hafi náð tilteknu lágmarksbyggingarstigi. Sú niðurstaða að fasteignareigandi, sem hafi öll tækifæri til að nýta vatn, jafnvel með fullbúinni fasteign sinni, geti valið að tengjast ekki við vatnsveitu og sloppið þannig við greiðslu vatnsgjalds, fari gegn markmiðum laganna enda út frá því gengið að þeir sem geti notið vatns tengist vatnsveitu á viðkomandi svæði og greiði fyrir möguleikann á að njóta vatns. Vatnsgjaldið eigi að standa undir uppbyggingu vatnsveitukerfisins. Með vísan til framangreinds feli ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda og hafi skilyrði ákvæðisins til álagningar vatnsgjalds verið uppfyllt við fokheldi eignar hans 4. janúar 2011. Beri því að taka kröfu stefnanda um að ógilda úrskurð réttargæslustefnda frá 20. janúar 2012 í máli nr. IRR11040066 til greina. Auk kröfu um ógildingu úrskurðarins krefjist stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu vegna reksturs dómsmálsins. Með vísan til 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sé ekki gerð málskostnaðarkrafa á hendur réttargæslustefnda. Um lagarök vísi stefnandi einkum til laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga og reglugerðar nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitarfélaga. Krafa stefnanda um málskostnað sæki stoð sína í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um varnarþing vísist til 1. mgr. 32. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda Málsatvikum lýsir stefndi þannig að hann sé húsasmiður og hafi fengið úthlutað lóð í Grafarholti á árinu 2008 til að reisa þar hús. Skömmu síðar hafi allar aðstæður í þjóðfélaginu breyst. Þegar hann missti atvinnuna hafi hann ekki séð annan kost í stöðunni en að byggja húsið sjálfur til að hafa atvinnu og selja það síðan til að fjármagna smíðina og hafa tekjur. Þessar áætlanir hafi ekki gengið eftir og sitji hann uppi með fleiri en eina fasteign sem hann sé að reyna að selja. Sökklar hússins hafi verið gerðir vorið 2010 og hafi húsið orðið fokhelt 4. janúar 2011. Það hafi verið fyrsta húsið sem reist var við Haukdælabraut. Strax eftir fokheldi hússins og áður en það var tengt við vatnslagnakerfi borgarinnar hafi stefnda borist krafa um greiðslu vatns- og fráveitugjalda frá stefnanda. Með bréfi 4. apríl 2011 hafi stefndi mótmælt álagningu vatnsgjalds á hús sem ekki væri tengt við götuæð. Með bréfi 5. s.m. hafi stefnandi hafnað erindi stefnda og bent á kæruheimild til réttargæslustefnda. Stefndi hafi kært álagninguna til réttargæslustefnda og hafi úrskurður verið kveðinn upp 20. janúar 2012. Fallist hafi verið á kröfu stefnda og álagning vatns- og fráveitugjalds á fasteign hans verið felld úr gildi. Sama dag hafi réttargæslustefndi fellt úr gildi fimm aðrar álagningar vatnsgjalda á fasteignir sem hafi ekki verið tengdar dreifikerfi stefnanda og hefðu aldrei verið. Sýknukrafa stefnda sé byggð á því að úrskurðurinn sé fullkomlega eðlilegur og í samræmi við lög. Álagning vatnsgjalds á hús stefnda, sem ekki hafði verið tengt við dreifikerfi stefnanda, sé ólögmæt. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þá byggi stefndi á því að úrskurður réttargæslustefnda sé bindandi og beri stefnanda að virða hann. Samkvæmt meginreglu stjórnsýsluréttar sé úrlausn æðra stjórnvalds um skýringu á lögum bindandi við þessar aðstæður fyrir lægra stjórnvald. Hinu lægra setta stjórnvaldi beri því að hlíta niðurstöðu æðra stjórnvalds sem hafi endurskoðað ákvörðun hins lægra setta á grundvelli kæru frá aðila, sem eigi lögvarinna hagsmuna að gæta, og beri því að sýkna stefnda. Sveitarstjórnarlög nr. 45/1998 hafi verið í gildi þegar málið var tekið til úrskurðar hjá réttargæslustefnda. Vatnsgjald sé þjónustugjald en ekki skattur, sbr. athugasemd í greinargerð við 6. gr. laga um vatnsveitur sveitafélaga þar sem segi að eðli þess gjalds sé að vera „endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa‟. Þjónustugjald sé almennt skilgreint svo: „Þjónustugjald er greiðsla, venjulega peningagreiðsla, sem tilteknir hópar einstaklinga og lögaðila verða að greiða hinu opinbera eða öðrum, sem hefur heimild til að taka við henni, fyrir sérgreint endurgjald sem látið er í té og er greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið.‟ Af lögmætisreglunni leiði sú meginregla að lögmælt þjónustustarfsemi skuli veitt almenningi að kostnaðarlausu nema annað komi fram í lögum. Það gefi því augaleið að þegar stjórnvöld hafi heimild til töku þjónustugjalda verði að gæta þess að ekki sé innheimt gjald fyrir aðra þjónustu en lagaheimildin leyfi. Þegar farið sé að heimta þjónustugjöld án nokkurrar þjónustu sé gjaldheimtan almennt komin út fyrir mörk lagaheimildar þjónustugjalda og í raun orðin að skattheimtu. Í kröfu stefnanda felist að dómurinn viðurkenni að heimilt sé að skattleggja alla fasteignaeigendur á athafnasvæði stefnanda, án tillits til þess hvort þeir nýti sér þjónustu hans eða ekki. Stefnandi hafi lagt vatnsgjald á fjölda gamalla fasteigna sem hafi aldrei verið tengdar við dreifikerfi vatnsveitu með þeim rökum sem hann tefli fram í þessu máli, þ. e. að þær gætu „notið vatns‟, aðeins ef þær væru tengdar sem þó sé aukaatriði. Ef ætlunin hefði verið að aðrir en þeir sem beinlínis nytu þjónustunnar greiddu vatnsgjald þá hefði orðið að kveða skýrt á um það í viðkomandi lögum. Stefndi mótmæli þeirri málsástæðu stefnanda að áskilnaður, sem fram komi í 10. gr. laga nr. 32/2004, um að vatnsgjald eigi ekki aðeins að standa undir rekstri vatnsveitu heldur einnig fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar, hafi þýðingu í þessu máli. Lagning aðalæða og dreifikerfa sé hluti af lögmætum verkefnum sveitarfélaga í tengslum við brunavarnir. Heimæðar greiði fasteignareigendur að fullu við úthlutun lóðar eða í síðasta lagi við útgáfu byggingarleyfis. Engin sérgreind þjónusta fari fram á þeirri stundu og sú þjónusta sem felist í lagningu heimæðar sé greidd að fullu áður en nokkur þjónusta sé veitt. Stefndi geri jafnframt fyrirvara við fjárhæð vatnsgjalds og hvernig það sé ákvarðað. Ýmsu sé ábótavant í rekstri stefnanda og hafi jafnvel verið óheimilt að blanda saman lögmæltri starfsemi sveitarfélaga, svo sem rekstri vatns- og fráveitu við samkeppnisstarfsemi svo sem rafmagns- og hitaveitu, gagnaveitu og jafnvel risarækjueldi. Ógerlegt sé að átta sig á rekstri þessara fyrirtækja innbyrðis og ársreikningur fyrirtækisins á netinu aðgreini aðeins tekjur eftir starfsemi en ekki gjöld. Á árunum fyrir hrun hafi verið greiddur umtalsverður arður af starfsemi fyrirtækisins til eigenda þess, viðkomandi sveitarfélaga, en óheimilt sé með öllu að greiða arð af starfsemi vatnsveitu til eigenda hennar þegar um sveitarfélag sé að ræða. Ósannað sé að fjármunir, sem innheimtir séu í vatnsgjaldi, hafi ekki verið nýttir til annars en rekstrar veitunnar og eðlilegrar uppbyggingar hennar. Stefnda beri því ekki að greiða umkrafið vatnsgjald án tillits til þess hvort hann sé tengdur dreifikerfi stefnanda eða ekki. Þá mótmæli stefndi því að tilvera brunahana í hverfinu breyti nokkru um niðurstöðu þessa máls. Brunavarnir séu hluti af lögmæltri þjónustustarfsemi sveitarfélaga og samkvæmt 10. gr. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir beri sveitarstjórn ábyrgð á starfsemi slökkviliðs og brunavarna í sínu umdæmi og beri kostnað af henni. Engin heimild sé til að krefjast greiðslu af vatnsnotendum fyrir þessa starfsemi umfram það sem kunni að felast í greiðslu útsvars til sveitarfélaga. Stefndi mótmæli því að hér skipti máli að um sé að ræða „vatnsgjald” samkvæmt 6. gr. laga nr. 32/2004 en ekki „notkunargjald” samkvæmt 7. gr. sömu laga eins og stefnandi haldi fram. Fráleitt sé að halda því fram að vatnsgjald taki ekki mið af notkun vatns. Um sé að ræða „meðaltalsgjald” sem lagt sé á alla notendur, fyrst og fremst í þeim tilgangi að spara kostnað við innheimtu, en afar ósanngjarnt væri gagnvart smærri notendum og heimilum ef stórnotendur væru ekki rukkaðir um „notkunargjald” samkvæmt mæli. Stefndi vísi til meginreglna stjórnsýsluréttar og sveitarstjórnalaga nr. 45/1998 og 138/2011. Einnig til laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga, reglugerðar nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitafélaga og til laga nr. 75/2000 um brunavarnir. Þá sé vísað til 77. gr., 78. gr., sbr. 40. gr. laga nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995. Loks sé vísað til grunnreglna stjórnsýsluréttar, svo sem lögmætisreglunnar og réttareglna um þjónustugjöld. Varðandi kröfu um málskostnað sé vísað til 130. gr. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Helstu sjónarmið réttargæslustefnda Í greinargerð réttargæslustefnda er vísað til þess að stefndi hafi með bréfi til stefnanda 4. apríl 2011 farið fram á skriflegan rökstuðning vegna innheimtu vatns- og fráveitugjalda á fokheldri byggingu við Haukdælabraut 96, sem samkvæmt bréfinu hafi orðið fokheld 4. janúar 2011. Í erindinu sé rakið að meðan á byggingu hússins stóð hafi stefndi ekki séð sér fært að greiða inntökugjöld vatns, hita og rafmagns þar sem gjaldtakan sé óeðlilega há og fari sífellt hækkandi. Ekki hafi því verið hægt að nota vatn við byggingu hússins. Vatn sé því ekki komið í húsið og óvíst hvenær stefnda verði kleift að taka vatn þar inn. Erindinu hafi verið svarað af hálfu stefnanda með bréfi 5. apríl 2011. Þar komi fram að farið hefði verið yfir athugasemd stefnda og niðurstaða stefnanda væri sú að álagningin væri í samræmi við lög um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004 og í því sambandi vísað til 6. gr., 9. gr. og 10. gr. laganna. Samkvæmt 6. gr. sé heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geti notið og megi gjaldið nema allt að 0,5 hundraðshlutum af fasteignamati. Hús stefnda standi við veg eða götu þar sem götuæð vatns sé og geti notið vatns. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. sömu laga eigi eigandi eða rétthafi lóðar við veg eða opið svæði, þar sem dreifiæð liggi, rétt á að fá eina heimæð lagða frá vatnsveitulögn. Í tilviki lóðarinnar Haukdælabrautar 96, fastanr. 232-1169, sé heimæð frá kerfi stefnanda lögð inn á lóðina. Samkvæmt lögum nr. 32/2004 sé ekki lögð sú skylda á vatnsveitu að fylgjast með því hvort einstakar eignir eða matshlutar innan lóðar/fasteignar séu tengd vatni, enda sé í lögunum aðeins lögð sú skylda á vatnsveitu að tengja hverja lóð/fasteign á einum stað. Ekki sé í lögunum að finna undanþágu frá greiðsluskyldu. Með bréfi 11. apríl s.á. hafi réttargæslustefndi óskað eftir umsögn stefnanda um kæruna og afriti af gögnum málsins. Gögnin hafi borist með bréfi 28. s.m. Réttargæslustefndi hafi gefið stefnda færi á að gæta andmælaréttar vegna umsagnar stefnanda og hafi slík andmæli borist réttargæslustefnda með bréfi 17. maí s.á. Af hálfu réttargæslustefnda er enn fremur vísað til þess að í úrskurðinum, sem krafist sé í málinu að felldur verði úr gildi, sé gerð grein fyrir stöðu og hlutverki stefnanda hvað varðar álagningu vatnsgjalds. Þar komi fram að í 1. mgr. 1. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segi að í þéttbýli skuli sveitarfélög starfrækja vatnsveitu í þeim tilgangi að fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og atvinnufyrirtækja. Í 1. mgr. 2. gr. laganna segi að sveitarstjórn fari með stjórn vatnsveitu í sveitarfélaginu nema annað rekstrarform hafi sérstaklega verið ákveðið. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. sé sveitarstjórn heimilt að kjósa sérstaka stjórn til að hafa yfirumsjón með starfsemi vatnsveitunnar og fara með þau verkefni sem sveitarstjórn eru falin með lögunum en með orðunum ,,stjórn vatnsveitu“ sé átt við þann aðila sem beri ábyrgð á daglegri stjórn vatnsveitunnar, hvort sem um sé að ræða sveitarstjórn, sérstaka stjórn vatnsveitu eða annan aðila sem fari með málefni vatnsveitu. Samkvæmt 3. gr. sömu laga sé sveitarstjórnum heimilt að leggja og reka sameiginlega vatnsveitu. Sveitarstjórnir skuli þá gera með sér samkomulag um það með hvaða hætti veitan skuli lögð og rekin. Ákvæði sveitarstjórnarlaga um samvinnu sveitarfélaga gildi um samvinnu sveitarfélaga á þessu sviði nema um annað sé sérstaklega samið. Í 1. mgr. 4. gr. laganna komi svo að lokum fram að sveitarfélag hafi einkarétt á rekstri vatnsveitu og sölu vatns sem hún geti fullnægt innan staðarmarka sveitarfélags. Sveitarstjórn sé heimilt að fela stofnun eða félagi, sem að meiri hluta sé í eigu ríkis og/eða sveitarfélaga, skyldur sínar og réttindi samkvæmt lögunum. Með 1. gr. laga um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur nr. 139/2001 hafi Reykjavíkurborg, Akraneskaupstað, Hafnarfjarðarkaupstað, Borgarbyggð, Garðabæ og Borgarfjarðarsveit verið heimilað að stofna sameignarfyrirtæki um rekstur Orkuveitu Reykjavíkur, Akranesveitu, Andakílsárvirkjunar og Hitaveitu Borgarness er nefnist Orkuveita Reykjavíkur. Slíku sameignarfyrirtæki hafi svo verið komið á fót með sameignarsamningi stefnanda 29. janúar 2004 og sé stefnandi nú í eigu þriggja sveitarfélaga; Reykjavíkurborgar, Akraneskaupstaðar og Borgarbyggðar. Samkvæmt 2. gr. laganna sé tilgangur stefnanda vinnsla og framleiðsla raforku, varma og vatns, dreifing og sala afurða fyrirtækisins ásamt hverri þeirri starfsemi annarri sem nýtt geti rannsóknir, þekkingu eða búnað fyrirtækisins, sem og iðnþróun og nýsköpun af hverju tagi, ásamt annarri viðskipta- og fjármálastarfsemi samkvæmt ákvörðun stjórnar hverju sinni. Í 1. mgr. 5. gr. laganna segi að stefnandi taki við einkarétti Reykjavíkurborgar, Orkuveitu Reykjavíkur, Akraneskaupstaðar, Akranesveitu, Borgarbyggðar, Borgarfjarðarsveitar og Hitaveitu Borgarness til starfrækslu hita-, vatns- og/eða rafveitu. Þá segi í 6. mgr. 5. gr. reglugerðar um Orkuveitu Reykjavíkur nr. 297/2006 að hún beri skyldur Reykjavíkurborgar, Akraneskaupstaðar, Álftaness, Stykkishólms og Grundarfjarðar til starfrækslu vatnsveitna í sveitarfélögunum og yfirtaki þá samninga sem sveitarfélögin hafi gert um vatnssölu til annarra sveitarfélaga. Samkvæmt þessu hafi Reykjavíkurborg falið stefnanda skyldur sínar og réttindi samkvæmt lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004 og teljist stefnandi sá aðili sem fari með stjórn vatnsveitu í Reykjavík, og raunar víðar, í skilningi þeirra laga. Stefnandi teljist því réttur aðili málsins enda annist fyrirtækið álagningu vatnsgjalds í þeim sveitarfélögum er starfsemi fyrirtækisins nái til. Í úrskurði réttargæslustefnda sé enn fremur vísað til þess að í 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga segi að heimilt sé að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geti notið og megi gjaldið nema allt að 0,5 hundraðshlutum af fasteignamati. Í þeim tilvikum þegar matsverð fasteignar liggi ekki fyrir við álagningu vatnsgjalds, en fasteign geti þó notið vatns frá vatnsveitu, sé heimilt að ákveða upphæð vatnsgjalds með hliðsjón af áætluðu fasteignamati fullfrágenginnar eignar, og beri þá að taka mið af fasteignamati sambærilegra fasteigna í sveitarfélaginu. Samhljóða ákvæði sé í 1. mgr. 12. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 401/2005. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð við frumvarp það er varð að lögum nr. 32/2004 segi um 6. gr. að hún sé efnislega að mestu samhljóða 7. gr. gildandi laga um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 81/1991. Í báðum ákvæðunum sé vísað til þeirra fasteigna sem vatns geta notið. Í athugasemdum sem fylgdu hinu eldra frumvarpi segi að eðli þess gjalds sé að vera ,,endurgjald fyrir þá þjónustu sveitarfélagsins að láta íbúum þess á hagkvæman hátt í té kalt vatn til heimilisþarfa‟. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2004 segi svo að stjórn vatnsveitu skuli semja gjaldskrá þar sem kveðið sé nánar á um greiðslu og innheimtu samkvæmt 5.-7. gr. laganna. Miða skuli við að vatnsgjald ásamt öðrum tekjum vatnsveitu standi undir rekstri hennar, þ.m.t. fjármagnskostnaði, og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar. Vatnsgjald teljist því vera þjónustugjald. Með þjónustugjaldi sé átt við greiðslu, venjulega peningagreiðslu, sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði að gjalda hinu opinbera eða öðrum, sem hafi heimild til að taka við henni fyrir sérgreint endurgjald sem látið sé í té, og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Í samræmi við þá grundvallarreglu að stjórnsýslan sé lögbundin verði slíkt gjald ekki innheimt án heimildar í lögum og þá eingöngu til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin nái til, sbr. álit umboðsmanns Alþingis frá 29. apríl 2011 í máli nr. 5796/2009. Þjónustugjöld væru hins vegar ekki tengd notkun hvers og eins heldur sé heimilt að innheimta þau óháð því hversu mikið hver notandi raunverulega nýti sér þjónustuna. Mál þetta snúist einkum um það hvernig túlka beri orðalagið „vatns geta notið“ eins og segi í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 en það sé hvorki útskýrt nánar í lögunum né í lögskýringargögnum. Af hálfu stefnda sé byggt á því að fasteignin nr. 232-1169 sé ekki tengd við vatnsveitukerfi stefnanda og geti þannig ekki notið vatns en af hálfu stefnanda sé byggt á því að heimæð liggi inn á lóðina og því sé innheimtan heimil. Einnig byggi stefnandi á því að þar sem vatnsæð sé á viðkomandi svæði njóti allir eigendur fasteigna á sama svæði þjónustu slökkviliðs og óeðlilegt sé að eigendur geti komið sér undan þátttöku í kostnaði sem af því hljótist með því að óska ekki eftir tengingu við vatnsæð. Samkvæmt fasteignaskrá þjóðskrár Íslands sé fasteign stefnanda skráð sem einbýli, samtals 209,4 m² að stærð, með fasteignamat að tiltekinni upphæð. Ágreiningslaust virtist í málinu að fasteignin hafi ekki verið tengd beint við vatnsveitukerfi stefnanda. Hins vegar hafi stefnandi lagt fram uppdrátt sem sýni hvar vatnsæð liggi eftir Haukdælabraut með heimæð inn á lóðir við götuna, þ.m.t. lóðina nr. 96. Réttargæslustefndi geti ekki fallist á að þar sem heimæð sé fyrir hendi sé komin á slík tenging að fasteignin geti notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004. Til þess skorti enn nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu en slíkt sé nauðsynlegt skilyrði álagningar vatnsgjaldsins og að vatnsgjald verði þannig ekki gjaldkræft fyrr en raunverulegur möguleiki sé á því að hefja nýtingu vatnsins. Réttargæslustefndi hafi áður fjallað um þetta álitaefni í úrskurði sínum frá 28. júlí 2009, þar sem niðurstaðan varð sú að fasteign teldist ekki geta notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 nema hvorutveggja væru uppfyllt: Að til komi lagning heimæðar annars vegar og í kjölfarið tenging við vatnsveitukerfi vatnsveitunnar hins vegar. Samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 32/2004 eigi eigandi eða rétthafi lóðar við veg eða opið svæði, þar sem dreifiæð liggi, rétt á því að fá eina heimæð lagða frá vatnsveitulögn. Samkvæmt 7. mgr. 5. gr. sömu laga ber eiganda að greiða gjald fyrir lagningu heimæðar og skuli gjaldið og gjalddagi þess ákveðið í gjaldskrá samkvæmt 10. gr. laganna. Gjaldið skuli miðað við gerð, stærð og lengd heimæða og megi það nema allt að meðalkostnaði við lagningu heimæða í sveitarfélaginu samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerðum. Heimæðargjald sé fyrst gjaldkræft við úthlutun lóðar, sem sé í eigu sveitarfélags eða það hafi ráðstöfunarrétt á og við útgáfu byggingarleyfis á öðrum lóðum. Kostnaður við lagningu heimæðar sé innheimtur af eiganda með sérstöku heimæðargjaldi sem miðist m.a. við stærð og gerð heimæðar. Réttargæslustefndi geti því ekki fallist á að vatnsgjald verði gjaldkræft þá þegar við lagningu heimæðar enda hafi eigandi þegar greitt fyrir þá þjónustu. Með vísan til framangreinds sé það því niðurstaða réttargæslustefnda að ekki standi lagaheimild til hinnar kærðu álagningu vatnsgjalds þar sem umræddar fasteignir geti ekki notið vatns í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2004 og því beri að fella hana niður. Geti engu breytt um þessa niðurstöðu þó að lagning vatnsæða geri fasteignaeigendum kleift að njóta þjónustu slökkviliðs enda komi fram í 10. gr. laga um brunavarnir nr. 75/2000 að sveitarstjórn hver í sínu umdæmi beri ábyrgð á starfsemi slökkviliðs og framkvæmd eldvarnareftirlits og beri sveitarfélag kostnað af þessari starfsemi. Í 2. mgr. 11. gr. sömu laga komi enn fremur fram að sveitarfélögum beri að sjá um að nægilegt vatn og vatnsþrýstingur sé fyrir hendi til slökkvistarfs. Ákvæðið sé að mestu leyti samhljóða ákvæði 5. mgr. 5. gr. laga nr. 32/2004. Ljóst sé því af framansögðu að greiðsla fyrir þjónustu slökkviliðs verði ekki innheimt með álagningu vatnsgjalds. Í úrskurðarorði komi fram að hin kærða ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteignina nr. 232-1169 við Haukdælabraut 96 sé felld úr gildi. Réttargæslustefndi sé ósammála málsástæðum stefnanda, sem fari í bága við úrskurð og sjónarmið réttargæslustefnda, og mótmæli þeim. Ekki séu skilyrði til að ógilda úrskurðinn en hann sé formlega og efnislega réttur. Niðurstaða Krafa stefnanda um að úrskurður réttargæslustefnda verði felldur úr gildi er byggð á því að hann sé ólögmætur en af hálfu stefnda er því mótmælt. Við úrlausn á þessu álitaefni þarf að taka afstöðu til þess hvort sú niðurstaða í úrskurði réttargæslustefnda, um að fella ákvörðun stefnanda um álagningu vatnsgjalds á fasteign stefnda á árinu 2011 úr gildi, hafi verið ólögmæt. Rök stefnanda fyrir því að ólögmætt hafi verið að fella umrædda álagningu úr gildi eru þau að mögulegt hafi verið að nota vatn í síðasta lagi þegar heimæð hafði verið lögð inn á lóðina enda sé þá uppfyllt skilyrði 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga um að fasteign geti notið vatns. Samkvæmt lagaákvæðinu er heimilt að heimta vatnsgjald af öllum fasteignum er vatns geta notið. Stefnandi telur lagaákvæðið fela í sér fullnægjandi lagastoð fyrir álagningu vatnsgjaldsins. Í úrskurði réttargæslustefnda er gengið út frá því við túlkun á framangreindu lagaákvæði að vatnsgjald teljist vera þjónustugjald sem skilgreint sé þannig að með þjónustugjaldi sé átt við greiðslu sem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verði að gjalda hinu opinbera eða öðrum, sem hafi heimild til að taka við henni, fyrir sérgreint endurgjald, sem látið sé í té, og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Samkvæmt þeirri grundvallarreglu að stjórnsýslan sé lögbundin verði slíkt gjald ekki innheimt án heimildar í lögum og þá eingöngu til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin nái til. Í úrskurðinum er talið að túlka beri orðalagið í 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga um að fasteign geti notið vatns þannig að þótt heimæð hafi verið lögð væri ekki komin á slík tenging við vatnið að fasteignin geti notið vatns í skilningi lagaákvæðisins. Til þess skorti enn nauðsynlegar tengingar við vatnsveitukerfi vatnsveitu en slíkt sé nauðsynlegt skilyrði álagningar vatnsgjaldsins og að vatnsgjald verði þannig ekki gjaldkræft fyrr en raunverulegur möguleiki sé á því að hefja nýtingu vatnsins. Dómurinn fellst ekki á að þessi túlkun réttargæslustefnda á lagaákvæðinu sé ólögmæt. Við úrlausn á því hvernig beri að túlka lagaákvæðið verður að miða við og leggja til grundvallar að öll skilyrði þurfi að vera fyrir hendi til þess að fasteign teljist geta notið vatns í skilningi lagaákvæðisins. Sú röksemd stefnanda stenst því ekki að lagastoð skorti fyrir þeirri niðurstöðu réttargæslustefnda að fasteignin þurfi að vera tengd við vatnsveitu til að hún teljist geta notið vatns. Túlkun á lagaákvæðinu í úrskurði réttargæslustefnda verður samkvæmt því sem fram hefur komið hvorki talin fara gegn lagaákvæðinu né orðalagi þess. Túlkunin er auk þess í samræmi við þá reglu að þjónustugjald verði hvorki lagt á né innheimt nema fyrir því sé viðhlítandi heimild í lögum. Breytir engu í því sambandi þótt fasteign stefnda hafi átt þess kost að tengjast vatnsveitukerfi en stefndi hafi valið að gera það ekki eða að stefndi hafi notið góðs af því að lagnir voru fyrir hendi áður en vatnið var tengt og það komið á. Líta verður til þess að lagaheimildir verða ekki taldar vera fyrir hendi fyrir þær sakir að vatnslagnir voru til staðar án tillits til þess hvort vatnið var komið á og notkun vatns hafin. Þótt vatnsgjaldinu sé samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga ætlað, ásamt öðrum tekjum vatnsveitu, að standa undir rekstri hennar, þ.m.t. fjármagnskostnaði, og fyrirhuguðum stofnkostnaði samkvæmt langtímaáætlun veitunnar nægir það ekki til að álykta að með því sé fullnægjandi lagaheimild fyrir því að leggja vatnsgjaldið á fyrir það tímamark sem samkvæmt framangreindu verður talið felast í túlkun á 1. mgr. 6. gr. laganna um það hvenær fasteign geti notið vatns. Þá verða önnur lagaákvæði eða markmið laganna ekki talin leiða til annarrar túlkunar á 1. mgr. 6. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga en hér að framan greinir. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að málsástæður stefnanda leiði til þess að úrskurður réttargæslustefnda verði talinn ólögmætur. Ber því að hafna kröfu stefnanda um að hann verði felldur úr gildi og er stefndi sýknaður af henni. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigurðar A. Þóroddssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 700.000 krónur án virðisaukaskatts. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 128. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnanda til að greiða málskostnað, sem er ákveðinn 878.500 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, sem greiðist í ríkissjóð. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Rúnar Lárusson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur, í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigurðar A. Þóroddssonar hrl., 700.000 krónur án virðisaukaskatts. Stefnandi greiði 878.500 krónur í málskostnað í ríkissjóð.
Mál nr. 580/2015	Fjármálafyrirtæki Afleiðusamningur Skuldajöfnuður Ógilding samnings	G hf. krafði Þ hf. um greiðslu samkvæmt fjórum samningum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti frá október 2008 og einum samningi frá mars sama ár. Áttu fyrrgreindir fjórir samningar rætur sínar að rekja til ætlaðs taps Þ hf. af fjórum valréttarsamningum frá árinu 2007. Talið var sannað að Þ hf. hefði gengist undir þær skuldbindingar sem lýst væri í samningunum fjórum. Hins vegar hefði ekki verið sýnt fram á að G hf. hefði nýtt sér valrétti samkvæmt valréttarsamningunum og hefðu þeir því fallið niður. Væri bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig framvirka gjaldmiðlaskiptasamninga sem stofnað hefði verið til um skuldbindingu sem væri niður fallin. Af þeirri ástæðu var talið að víkja bæri til hliðar samningunum fjórum frá október 2008 á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var Þ hf. því sýknaður af kröfum G hf. sem byggðust á þeim. Á hinn bóginn var fallist á kröfu G hf. sem var reist á samningnum frá mars 2008. Var ekki talið að framganga G hf. í viðskiptunum hefði valdið Þ hf. fjártjóni sem unnt væri að skuldajafna á móti þeirri kröfu G hf. Var Þ hf. því gert að greiða G hf. nánar tilgreinda fjárhæð.	Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. september 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert aðgreiða sér 341.569.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af 193.764.000 krónum frá 8. október 2008 til 13. sama mánaðar, af340.188.000 krónum frá þeim degi til 13. mars 2009 og af 341.569.000 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrirsitt leyti 18. nóvember 2015.Hann krefst aðallega sýknu af kröfuaðaláfrýjanda, til vara að héraðsdómur verði staðfestur um annað enmálskostnað, en að því frágengnu að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og dráttarvextirekki dæmdir fyrr en frá þingfestingardegi í héraði. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Að gengnum héraðsdómi fékk aðaláfrýjandi heitiðGlitnir HoldCo ehf.Við skuldajöfnuð gildir sú regla að gagnkröfuhafi,sem lýsir honum yfir, þarf að eiga gilda kröfu á hendur aðalkröfuhafa. Efgagnkröfuhafi kýs getur hann efnt aðalkröfu með skuldajöfnuði án tillits tilþess hvort hún sé lögvarin. Því þurfa ekki báðar kröfurnar, sem ganga hvor ámóti annarri, að vera gildar eins segir í hinum áfrýjaða dómi. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hannstaðfestur.Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjandamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi,Glitnir HoldCo ehf., greiði gagnáfrýjanda, Þorbirni hf., 1.200.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2015. I. Mál þetta, sem var dómtekið 13. aprílsl., er höfðað 24. júní 2013 af Glitni hf., Sóltúni 26 í Reykjavík, gegnÞorbirni hf., Hafnargötu 12 í Grindavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndiverður dæmdur til þess að greiða stefnanda 341.569.000 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 193.764.000 krónum frá 8. október 2008 til 13. október 2008,af 340.188.000 krónum frá 13. október 2008 til 13. mars 2009 og af 341.569.000krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu en tilvara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að vextir verði ekki tildæmdir fráeldri tíma en þingfestingardegi. Þá krefst stefndi málskostnaðar. II. Stefnandi er fjármálafyrirtæki semhefur verið í slitameðferð á grundvelli 101. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki síðan í apríl 2009. Áður en stefnandi var tekinn tilslitameðferðar, eða 7. október 2008, ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir valdhluthafafundar fyrirtækisins, víkja félagsstjórn þess frá störfum og skipafélaginu skilanefnd er tók við öllum heimildum stjórnar félagsins. Ákvörðunþessi var reist á heimild í 100. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008. Stefnandi bar á þessum tíma heitið Glitnir banki hf., en áður munbankinn hafa heitið Íslandsbanki-FBA hf. Stefndi er félag sem rekur útgerð ogfiskvinnslu og selur afurðir sínar á erlendan markað. Félagið hefur tekjur íerlendum gjaldmiðlum en rekstrargjöld eru að miklu leyti í íslenskum krónum. Hinn 7. febrúar 2002 undirritaði stjórnstefnda yfirlýsingu þess efnis að hún samþykkti almenna skilmála fyrir markaðsviðskiptivið stefnanda frá maí 2001. Veitti stjórnin þremur starfsmönnum félagsins umboðtil þess að eiga í slíkum viðskiptum við stefnanda í samræmi við almennuskilmálana og rita undir samninga fyrir hönd félagsins. Meðal þessarastarfsmanna var fjármálastjóri stefnda, Ottó Hafliðason. Samkvæmt 1. gr. skilmálanna giltu þeirum öll markaðsviðskipti milli bankans og viðskiptamanns, svo sem umskammtímalánveitingar, gjaldeyrisviðskipti, afleiðuviðskipti og kaup og söluverðbréfa. Þar eru ákvæði um framkvæmd slíkra viðskipta, einkum í 2. gr.skilmálanna. Í 3. mgr. 2. gr. skilmálanna kemur meðal annars fram aðviðskiptamaður skuli senda markaðsviðskiptum bankans beiðni um viðskipti meðsímbréfi, tölvupósti eða í gegnum síma og að allir samningar skuli staðfestirskriflega nema að um stundarviðskipti sé að ræða. Í 8. gr. skilmálanna er síðanfjallað um ábyrgð á samningum auk þess sem í henni felst ákveðinskaðleysisyfirlýsing af hálfu bankans, eins og segir í yfirskrift ákvæðisins.Kom þar meðal annars fram að með undirritun sinni á skilmálana lýstiviðskiptamaður því yfir að markaðsviðskipti gætu verið sérstaklega áhættusöm ogað honum bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hannþörf á því. Í 10. gr. skilmálanna kemur fram að ákvæði Almennra skilmála fyrirframvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, sem Samband íslenskraviðskiptabanka og Samband íslenskra sparisjóða gáfu út í febrúar 1998, giltueinnig um markaðsviðskipti í bankanum eftir því sem við ætti. Í kjölfar þessa hófust nokkuðumfangsmikil og reglubundin viðskipti milli aðila með svonefndastundargengissamninga. Fólu þeir í sér að gerður var samningur um kaup og söluá gjaldmiðlum á ákveðnu stundargengi. Þessir samningar voru oft gerðir upp samadag, en stundum nokkrum dögum síðar. Auk þessara samninga gerði stefndi á árinu2002 tólf framvirka samninga um gjaldmiðla og tvo valréttarsamninga. Þá gerðistefndi einn valréttarsamning við stefnanda á árinu 2003. Engir samningar afþessu tagi, aðrir en stundargengissamningar, voru gerðir milli aðila á árunum2004 til 2006. Á árinu 2007 hófust að nýju viðskiptimilli aðila með framvirka samninga um gjaldmiðla. Samkvæmt yfirliti sem liggurfyrir í málinu munu aðilar jafnframt hafa gert 52 valréttarsamninga á árinu2007 í tveimur áföngum, 6. júní og 13. ágúst 2007. Í fyrsta lagi er um að ræða tólfsamninga sem allir eru dagsettir 6. júní 2007. Þeir fólu í sér mánaðarlegansölurétt stefnda á 100.000 evrum fyrir íslenskar krónur á genginu 91,27, þ.e.9.127.000 krónur í hvert sinn, og var lokadagur síðasta samningsins 5. júní2008. Á tilgreindum samningsdegi, 5. júní 2007, var gengi evrunnar 84,93krónur. Stefnandi kveður aðila hafa á sama tíma einnig gert með sér samning umkauprétt stefnanda á 1.200.000 evrum á ákvörðunardegi, sem var 5. júní 2008, áfyrrgreindu gengi, eða fyrir 109.524.000 krónur. Til þess að kauprétturinn, eðavalrétturinn eins og hann er kallaður í framlögðum samningi, yrði virkur varðstundargengi að verða jafnt eða snerta svokallað innsláttargengi á tímabilinufrá samningsdegi til og með lokatíma á ákvörðunardegi. Innsláttargengið varákveðið 97. Í stöðluðum skilmálum síðastgreindu samninganna voru sérstök ákvæðium uppgjör. Þar segir eftirfarandi: „Ákveði kaupandi að nýta sér valréttinn ogganga að framangreindum viðskiptum skal kaupandi tilkynna þá ákvörðun sínasímleiðis eða með símbréfi fyrir kl. 10:00 f.h. að New York tíma áákvörðunardegi. Þegar gengi valréttarsamnings er hagstæðara en gengi á markaðiá ákvörðunardegi og kaupandi valréttarins hefur ekki í tíma samband viðútreikningsaðilann, sem seljanda valréttarins, eða útreikningsaðilinn, semkaupandi valréttarins, nær ekki í tíma sambandi við seljanda valréttarins erútreikningsaðila heimilt en ekki skylt að gera upp samninginn miðað viðstundargengi kl. 10:00 f.h. að New York tíma á ákvörðunardegi.“ Í orðskýringumskilmálanna er jafnframt tekið fram að tæki kaupandi valréttar ákvörðun um aðnýta sér valréttinn yrði hann að tilkynna seljanda þá fyrirætlun sína klukkan10:00 f.h. að New York-tíma á lokaákvörðunardegi samningsins. Færu viðskiptinþá fram á gengi valréttarins. Afhendingardagur væri tveimur bankadögum eftirlokaákvörðunardag samningsins. Þar segir einnig að ákveði kaupandinn hins vegarað nýta sér ekki valréttinn yrði ekki af gjaldeyrisviðskiptum. Í öðru lagi er um að ræða tólf aðrasamninga, dags. 6. júní 2007, milli aðila um mánaðarlegan sölurétt stefnda á100.000 sterlingspundum á genginu 132,78, en stundargengi sterlingspunds ásamningsdegi, 5. júní 2007, var 125,25 krónur. Stefnandi kveður aðila hafa ásama tíma gert með sér samning um kauprétt stefnanda á 1.200.000sterlingspundum af stefnda fyrir tilgreinda fjárhæð í íslenskum krónum á samagengi þar sem innsláttargengi var ákveðið 144. Ákvörðunardagur var 11. ágúst2008 og afhendingardagur 13. sama mánaðar. Skilmálar valréttarsamningsins umkauprétt stefnanda voru að öllu leyti hliðstæðir fyrrgreindum valréttarsamningium kauprétt stefnanda á evrum. Í þriðja og fjórða lagi virðast aðilarhafa hinn 13. ágúst 2007 gert að nýju með sér jafnmarga og hliðstæða samningaum mánaðarlegan sölurétt stefnda á 100.000 evrum og 100.000 sterlingspundum,þar sem miðað var við að valréttur væri til staðar á ákveðnum dögum á fyrirfram ákveðnu gengi, sem var 94,5 krónur fyrir evru og 138,1 krónur fyrirsterlingspund. Ákvörðunardagur síðasta söluréttarsamningsins var 11. ágúst2008. Stefnandi kveður aðila hafa einnig gert með sér tvo valréttarsamninga,dags. 13. ágúst 2007, þar sem kveðið hafi verið á um kauprétt stefnanda áannars vegar 1.200.000 evrum og hins vegar 1.200.000 sterlingspundum, sem yrðivirkur á ákvörðunardegi 11. ágúst 2008, en kæmu til afhendingar 13. samamánaðar. Skilmálar valréttarsamninganna tveggja, sem lagðir hafa verið fram ímálinu, um kauprétt stefnanda voru að öllu leyti hliðstæðir því sem að framangreinir. Samkvæmt framlögðum gögnum nýttistefndi sér sölurétt á evrum samkvæmt fyrrgreindum samningum til janúar 2008,enda hafði íslenska krónan fram að því ekki fallið svo í verði gagnvart evru aðþað næði 91,27 krónum á gjalddaga samninganna 5. júní 2007 eða 94,5 krónum ágjalddaga samninganna frá 9. ágúst 2007. Eftir það þróaðist gengi krónunnar áþann veg gagnvart evru að ekki var hagstætt að nýta söluréttinn. Stefndi nýttisér einnig sölurétt á sterlingspundum allt fram á gjalddaga samninganna í mars2008, enda hafði gengi sterlingspundsins fram að því ekki náð 132,78 krónum ágjaldaga samninganna frá 5. júní 2007 eða 138,1 krónu á gjalddaga samningannafrá 9. ágúst 2007. Stefnandi kveður aðila hafa gert meðsér samning 28. mars 2008 um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, þar sem mælt hafiverið fyrir um að stefndi seldi 13.810.000 krónur gegn afhendingu stefnanda á100.000 sterlingspundum á afhendingardegi, sem ákveðinn hafi verið 13. mars2008, með loforði um að selja stefnanda sama magn sterlingspunda gegn afhendingustefnanda á 14.410.000 krónum á afhendingardegi ári síðar, þ.e. 13. mars 2009.Í málinu liggur fyrir óundirritað skjal sem ber yfirskriftina „Samningur umgjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti“. Skjalið er dagsett 28. mars 2008og er auðkennt með númerinu SW0000057453. Stefnandi telur skjal þetta vera tilmarks um framangreinda samningsgerð. Þar er samningsdagur sagður vera 13. mars2008. Þar er síðan lýst færslum undir liðnum „Fyrri hluti“, en þar fyrir neðankoma upplýsingar um tiltekið gengi, 138,1. Síðan segir „Kaup ISK 13,810,000Sala GBP 100,000“ og að afhendingardagur sé 13. mars 2008. Fyrir neðan þessarupplýsingar kemur fram að tekið yrði út af reikningi með tilteknu númeri oglagt inn á annan reikning og númer hans tilgreint. Önnur gögn málsins gefa tilkynna að fyrrgreindur reikningur sé krónureikningur í eigu stefnda og sásíðarnefndi gjaldeyrisreikningur sem einnig er í hans eigu. Fyrir neðan þessarupplýsingar er síðari hluta viðskiptanna lýst. Þar er framvirkt gengi sagt vera„144.1 þar af álag/frádrag(-) -11“. Í næstu línu segir „Kaup GBP 100,000.00Sala ISK 14,410,000“ og því næst er afhendingardagur tilgreindur 13. mars 2009.Þar fyrir neðan kemur fram að tekið yrði út af fyrrgreindum gjaldeyrisreikningiog lagt inn á áðurnefndan krónureikning. Í stöðluðum skilmálum skjalsins ersvohljóðandi texti: „Viðskiptamaður er vinsamlegast beðinn um að hafatafarlaust samband við Glitni ef hann telur ósamræmi á milli samnings þessa ogþess sem hann samdi um í gegnum síma. Viðskiptamaður telst hafa samþykktviðskiptin ef hann gerir ekki athugasemd innan einnar klukkustundar frá þvístaðfestingin er send frá Glitni.“ Síðan segir einnig í þessum stöðluðuskilmálum: „Undirritun: Til staðfestingar undirrita samningsaðilar samningþennan. Bankinn sendir samning þennan í símbréfi til viðskiptamanns ogviðskiptamaðurinn sendir samninginn til baka til bankans bæði í símbréfi og ípósti nema um annað sé sérstaklega samið. Með undirritun sinni heimilarviðskiptamaðurinn ofangreindar reikningsfærslur. Jafnframt staðfestirviðskiptamaðurinn með undirritun sinni að hann hafi kynnt sér eðli framvirkragjaldmiðlasamninga og notið ráðgjafar sérfræðinga utan bankans áður en hannundirritaði samninginn.“ Skjalið, sem lagt hefur verið fyrir dóminn, eróundirritað. Í gögnum málsins er ekki að finnatilkynningar frá stefnanda um að hann hafi nýtt sér kauprétti þá sem hann áttiá evrum og sterlingspundum 5. júní 2008. Aftur á móti liggja fyrir tvö skjöl umgerð samninga um gjaldmiðlaviðskipti, dags. 5. júní 2008. Skjölin bera með sérað þeim hafi átt að beina að stefnda. Þar segir í öðru skjalinu orðrétt:„Samningsdagur 05. júní 2008 – 15:26:27 / Gengi 132.78 / Kaup GBP 1,200,000Sala ISK 159,336,00 / Afhendingardagur 09. júní 2008.“ Síðan er tilgreint aðtekið verði út af tilgreindum reikningi stefnda og lagt inn á annan reikning íeigu stefnda. Í hinum samningnum segir orðrétt: „Samningsdagur 05. júní 2008 –15:28:23 / Gengi 91.27 / Kaup EUR 1,200,000 Sala ISK 109,524,000 /Afhendingardagur 09. júní 2008.“ Síðan segir þar að tekið verði út af einumreikningi og lagt inn á annan reikning í eigu stefnda. Í báðum skjölunum segirorðrétt í stöðluðum skilmálum: „Viðskiptamaður er vinsamlegast beðinn um aðhafa tafarlaust samband við Glitni ef hann telur ósamræmi milli samnings þessaog þess sem hann samdi um í gegnum síma. Viðskiptamaður telst hafa samþykktviðskiptin ef hann gerir ekki athugasemd innan einnar klukkustundar frá þvístaðfestingin er send frá Glitni. Staðfesting þessi þarfnast ekkiundirritunar.“ Stefnandi telur að þessi skjöl séu tilmarks um að stefndi hafi annars vegar lofað að afhenda 1.200.000 sterlingspundaf gjaldeyrisreikningi sínum hjá stefnda gegn greiðslu 159.336.000 króna inn áreikning sinn 9. júní 2008. Hafi þá verið miðað við gengið 132,78 krónur semvar eins og áður segir samningsgengi kaupréttarsamnings stefnanda ísterlingspundum. Hins vegar telur stefnandi að stefndi hafi lofað meðsíðargreinda samningnum að afhenda 1.200.000 evrur af gjaldeyrisreikningi sínumgegn greiðslu 109.524.000 króna inn á reikning sinn 9. júní 2008, en þar sémiðað við gengið 91,27 krónur, sem hafi verið samningsgengi kaupréttarsamningsstefnanda í evrum. Að sögn stefnanda framlengdi stefndiþessi framvirku viðskipti með gerð samninga annars vegar um sterlingspund og hinsvegar um evru, sem allir bera yfirskriftina „Gjaldmiðla- og framvirkgjaldmiðlaviðskipti“, fyrst 9. júní 2008 til 11. ágúst sama ár, og síðan áu.þ.b. tveggja vikna fresti, eða með samningum, dags. 12. ágúst, 25. ágúst, 8.september, 23. september og loks 8. október 2008. Málshöfðun stefnanda kveðurhann vera reista á framvirkum viðskiptum stefnanda og stefnda um evru ogsterlingspund á grundvelli síðastnefndu tveggja samninga sem dagsettir eru 8.október 2008. Þrátt fyrir þessa dagsetningu er samningsdagur þeirra beggjatilgreindur 6. október 2008. Til marks um þessa samningsgerð hefur stefnandilagt fram skjöl sem bera með sér að hafa átt að beinast að stefnda. Annars vegar er um að ræða samning meðauðkenninu SW0000071596 og ber hann yfirskriftina „Samningur um gjaldmiðla- ogframvirk gjaldmiðlaviðskipti“. Þar er lýst ákveðnum skiptum á gjaldmiðlum ífyrri hluta annars vegar, miðað við afhendingardaginn 6. október 2008, ogsíðari hluta hins vegar, miðað við afhendingardaginn 13. október 2008. Fyrri hlutanumer lýst á eftirfarandi hátt: „Gengi 90.02 / Kaup ISK 108,024,000 Sala EUR1,200,000 / Afhendingardagur 06. október 2008.“ Þar er síðan gert ráð fyrir aðtekið yrði út af tilgreindum reikningi stefnda og lagt inn á reikning sem ekkier tilgreindur. Síðari hluta gjaldmiðlaskiptanna er lýst með eftirfarandi hættií skjalinu: „Framvirkt gengi 88.72 þar af álag/frádrag (-) -61.82 / Kaup EUR1,200,000 Sala ISK 106,464,000 / Afhendingardagur 13. október 2008.“ Síðan erþví lýst að tekið yrði út af tilgreindum reikningi stefnda og lagt inn á annanreikning. Sömu skilmálar koma fram á skjalinu og á fyrrgreindu skjali, semdagsett er 28. mars 2008 og ber auðkennið SW0000057453. Skjalið er hvorkiundirritað af hálfu stefnda né stefnanda. Stefnandi telur að með þeim samningi,sem skjalið endurspegli, hafi stefnda borið að selja 108.024.000 krónur ásamningsdegi gegn afhendingu stefnanda á 1.200.000 evrum. Með síðari hlutasamningsins kveður stefnandi að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að seljasama magn af evrum 13. október 2008 gegn greiðslu á 106.464.000 króna.Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki efnt þennan þátt samningsins. Hins vegar er um að ræða samning meðauðkenninu SW0000071610. Þar er á sama hátt lýst viðskiptum sem skipt er ífyrir hluta, sem hafi átt að fara fram 6. október 2008, og í síðari hluta, semhafi átt að fara fram 13. sama mánaðar. Fyrri hlutanum er lýst á eftirfarandihátt: „Gengi 131.62 / Kaup ISK 157,944,000 / Sala GBP 1,200,000.00 /Afhendingardagur 06. október 2008“. Því næst er því lýst að tekið verði út aftilgreindum reikningi í eigu stefnda og lagt inn á reikning sem ekki kemur framhver sé. Síðari hlutanum er lýst með eftirfarandi hætti í skjalinu: „Framvirktgengi 130.13 þar af álag/frádrag(-) -51.31 / Kaup GBP 1,200,000.00 Sala ISK156,156,000 / Afhendingardagur 13. október 2008.“ Síðan er því lýst að tekiðverði út af tilgreindum reikningi í eigu stefnda og lagt inn á annanreikning. Sömu skilmálar eru skráðir áskjalið og í fyrrgreindum skjölum sem málshöfðun stefnanda er reist á. Skjaliðer hvorki undirritað af hálfu stefnda né stefnanda. Telur stefnandi að með þeimsamningi, sem skjalið endurspegli, hafi stefndi lofað að selja 157.944.000krónur gegn afhendingu stefnanda á 1.200.000 sterlingspundum á samningsdegi 6.október 2008. Á sama tíma hafi hann skuldbundið sig til þess að selja 1.200.000sterlingspund á gjalddaga 13. október 2008 gegn afhendingu stefnanda á156.156.000 krónum. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki efnt þennanþátt samningsins. Í gögnum málsins liggur heldur ekkifyrir tilkynning frá stefnanda um að hann hafi nýtt sér kauprétti þá sem hannátti í evrum og sterlingspundum 11. ágúst 2008. Aftur á móti liggja fyrir tvöskjöl í málinu um gerð samninga um gjaldmiðlaviðskipti, sem bæði eru dagsett11. ágúst 2008. Skjölin bera með sér að þeim hafi átt að beina að stefnda. Þarsegir orðrétt í öðru skjalinu: „Samningsdagur 11. ágúst 2008 – 15:01:34 / Gengi94.5 / Kaup EUR 1,200,000.00 Sala ISK 113,400,000 / Afhendingardagur 13. ágúst2008.“ Síðan er tilgreint að tekið verði út af tilgreindum reikningi og lagtinn á annan reikning. Í hinum samningnum segir orðrétt: „Samningsdagur 11.ágúst 2008 – 15:02:53 / Gengi 138.1 / Kaup GBP 1,200,000.00 Sala ISK165,720,000 / Afhendingardagur 13. ágúst 2008.“ Síðan er því á sama hátt lýstað tekið yrði út af einum reikningi og lagt inn á annan reikning. Í báðumskjölunum eru sömu skilmálar og fram komu í sams konar skjölum, dags. 5. júní2008, og áður er lýst. Stefnandi telur að þessi skjöl séu til marks um aðstefndi hafi annars vegar lofað að afhenda 1.200.000 sterlingspund afgjaldeyrisreikningi sínum hjá stefnda gegn greiðslu 165.720.000 króna inn áreikning sinn 13. ágúst 2008. Hafi þá verið miðað við gengið 138,1 krónu, semvar eins og áður segir samningsgengi kaupréttarsamnings stefnanda ísterlingspundum frá 13. ágúst 2007. Hins vegar telur stefnandi að stefndi hafilofað að afhenda 1.200.000 evrur af gjaldeyrisreikningi sínum gegn greiðslu113.400.000 króna inn á reikning sinn 13. ágúst 2008, en þar sé miðað viðgengið 94,5 krónur, sem hafi verið samningsgengi kaupréttarsamnings stefnanda íevrum frá 13. ágúst 2007. Að sögn stefnanda framlengdi stefndiþessi framvirku viðskipti með því að gera samninga um gjaldmiðla- og framvirkgjaldmiðlaviðskipti um sterlingspund og evrur, fyrst frá afhendingardegi 13.ágúst 2008 til 20. ágúst sama ár, sbr. samninga, dags. 14. ágúst 2008, og síðanmeð samningum, dags. 21. ágúst, 27. ágúst, 10. september og síðast 3. október2008. Málshöfðun sína kveður stefnandi byggjast á framvirkum viðskiptumstefnanda og stefnda um evru og sterlingspund á grundvelli síðastnefndu tveggjasamninganna sem dagsettir eru 3. október 2008. Þrátt fyrir þessa dagsetningu ersamningsdagur þeirra beggja tilgreindur 1. október 2008. Til marks um þessasamningsgerð hefur stefnandi lagt fram skjöl sem bera með sér að hafa átt aðbeinast að stefnda. Annars vegar er um að ræða samning meðauðkenninu SW000071308, en hann ber yfirskriftina „Samningur um gjaldmiðla- ogframvirk gjaldmiðlaviðskipti“. Eins og í fyrrgreindum samningsskjölum umhliðstæða samninga er þar lýst ákveðnum skiptum á gjaldmiðlum í fyrri hlutaannars vegar, þar sem miðað er við að afhendingardagur sé 1. október 2008, oghins vegar í síðari hluta, en þar skyldi afhendingardagur vera 8. október samaár. Fyrri hlutanum er í skjalinu lýst á eftirfarandi hátt: „Gengi 94.48 / KaupISK 113,376,000 Sala EUR 1,200,000 / Afhendingardagur 01. október 2008.“ Þar ersíðan gert ráð fyrir að tekið yrði út af tilgreindum reikningi og lagt inn áreikning sem ekki er tilgreindur. Síðari hluta gjaldmiðlaskiptanna er lýst meðeftirfarandi hætti í skjalinu: „Framvirkt gengi 94.32 þar af álag/frádrag(-)-61.16 / Kaup EUR 1,200,000 Sala ISK 113,184,000 / Afhendingardagur 08. október2008.“ Síðan er því lýst að tekið yrði út af tilgreindum reikningi og lagt inná annan reikning. Sömu skilmálar koma fram á skjalinu og á fyrrgreindu skjali,sem dagsett er 28. mars 2008 og ber auðkennið SW0000057453, og öðrum hliðstæðumskjölum. Skjalið er hvorki undirritað af hálfu stefnda né stefnanda. Stefnanditelur að með þeim samningi sem skjalið beri vott um hafi stefnda borið að selja113.376.000 krónur á samningsdegi gegn afhendingu stefnanda á 1.200.000 evrum.Með síðari hluta samningsins kveður stefnandi að stefndi hafi skuldbundið sigtil þess að selja sama magn af evrum 8. október 2008 gegn greiðslu á113.184.000 krónum. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki efnt þennanþátt samningsins. Hins vegar er um að ræða samning meðauðkenninu SW0000071311, en hann ber einnig yfirskriftina „Samningur umgjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti“. Þar er lýst ákveðnum skiptum ágjaldmiðlum í fyrri hluta annars vegar, þar sem miðað er við aðafhendingardagur sé 1. október 2008, og hins vegar í síðari hluta, þar semmiðað er við að afhendingardagur sé 8. október sama ár. Fyrri hlutanum er ískjalinu lýst á eftirfarandi hátt: „Gengi 138.49 / Kaup ISK 166,188,000 SalaGBP 1,200,000 / Afhendingardagur 01. október 2008.“ Þar er síðan gert ráð fyrirað tekið yrði út af tilgreindum reikningi og lagt inn á reikning sem ekki ertilgreindur. Síðari hluta gjaldmiðlaskiptanna er lýst með eftirfarandi hætti ískjalinu: „Framvirkt gengi 138.22 þar af álag/frádrag(-) -60.27 / Kaup GBP1,200,000 Sala ISK 165,864,000 / Afhendingardagur 08. október 2008.“ Síðan erþví lýst að tekið yrði út af tilgreindum reikningi og lagt inn á annanreikning. Sömu skilmálar koma fram á skjalinu og á fyrrgreindu skjali, semdagsett er 28. mars 2008 og ber auðkennið SW0000057453, og öðrum hliðstæðumskjölum. Skjalið er hvorki undirritað af hálfu stefnda né stefnanda. Stefnanditelur að með þeim samningi, sem skjalið beri vott um, hafi stefndi skuldbundiðsig til þess að selja 166.188.000 krónur gegn afhendingu stefnanda á 1.200.000sterlingspundum á samningsdegi 1. október 2008. Með síðari hluta samningsinshafi stefndi hins vegar skuldbundið sig til þess að selja 1.200.000sterlingspund á gjalddaga 8. október 2008 gegn afhendingu stefnanda á165.864.000 krónum, en þá er miðað við framvirka gengið 138,22. Stefnandiheldur því fram að stefndi hafi ekki efnt þennan þátt samningsins. Stefnandi krafði stefnda um greiðslusamkvæmt ofangreindum samningum með bréfi 22. júlí 2009. Stefndi neitaðigreiðsluskyldu sinni með bréfi til stefnanda 19. ágúst 2009. Upplýsti félagiðað það myndi halda uppi vörnum yrði dómsmál höfðað til að krefjast efnda ásamningunum. Með bréfi lögmanns stefnanda 8. janúar2010 var stefndi á ný krafinn um greiðslu, en þar var gerð nánari grein fyrirþeim samningum sem krafan væri reist á. Lögmaður stefnda svaraði með bréfi 14.janúar 2010 þar sem óskað var afrita af gögnum málsins. Stefnandi greinir fráþví í stefnu að 28. október 2010 hafi hann sent stefnda yfirlit yfir öllafleiðuviðskipti stefnanda og stefnda, afrit af þeim skilmálum sem umviðskiptin giltu og afrit af þeim samningum sem krafan væri reist á. Með bréfilögmanns stefnanda 11. nóvember 2010 var stefnda gerð grein fyrir því að efkrafan yrði ekki gerð upp, eða um hana samið innan 10 daga frá dagsetningubréfsins, yrði dómsmál höfðað án frekari fyrirvara. Með bréfi stefnanda 11. apríl 2012 varstefnda á ný send innheimtuviðvörun vegna framangreindra samninga. Kemur þarfram að viðræður hafi þá staðið um tíma milli aðila, m.a. um uppgjör áafleiðuskuld stefnda við stefnanda. Hins vegar hefðu tillögur stefnda að lausnekki verið taldar ásættanlegar. Segir í bréfinu að yrði skuldin ekki greiddmyndi stefnandi þurfa að leita atbeina dómstóla til innheimtu kröfunnar. Stefnandi höfðaði mál gegn stefnda áheimilisvarnarþingi félagsins fyrir Héraðsdómi Reykjaness 19. september 2012.Stefndi krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi þar sem aðilar hefðu samiðum að varnarþingið væri Héraðsdómur Reykjavíkur. Af þessari ástæðu felldistefndi niður málið með bókun 13. mars 2013. Eins og áður er rakið var máliðhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 24. júní 2013. III.. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður óumdeilt aðmarkaðsskilmálar bankans, sem stjórn stefnda hafi undirritað 7. febrúar 2002,gildi um þau viðskipti sem hér sé deilt um. Samkvæmt 2. gr. þeirra hafi stefndiekki átt einhliða kröfu um það gagnvart stefnanda að einstakir samningar yrðugerðir, heldur hafi þurft samþykki stefnanda fyrir gerð allra samninga. Á grundvelli 4. gr. skilmálanna byggirstefnandi á því að stefndi hafi samþykkt að kominn væri á skriflegur samningurvið stefnanda í samræmi við VI. kafla laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti(sem nú sé að finna í V. kafla laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007) um aðskyldur stefnanda og stefnda samkvæmt afleiðu skyldu jafnast hver á mótiannarri með skuldajöfnun, við endurnýjun eða við vanefnd, greiðslustöðvun,nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti, og að samningurinn ætti að halda gildi sínuað fullu þrátt fyrir ákvæði 91. og 100. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. Stefnandi bendir á að með 8. gr.skilmálanna hafi stefndi lýst því yfir með undirritun skilmálanna að honum væriljóst að þau viðskipti sem hann kynni að eiga við markaðsviðskipti stefnandagætu verið sérstaklega áhættusöm og því bæri stefnda að afla sér ráðgjafarutanaðkomandi sérfræðinga ef hann teldi hennar þörf. Þá hafi stefndi lýst þvíyfir að hann gerði sér grein fyrir því að stefnandi væri ekki skuldbundinn þvíað fylgjast með stöðu þeirra samninga er stefnandi og stefndi gerðu, þessheldur væri það á ábyrgð stefnda að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samningaer aðilar myndu gera með sér. Auk ákvæða hvers samnings og þeirramarkaðsskilmála sem vísað hafi verið til, kveður stefnandi að um viðskiptinhafi einnig gilt Almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti ogskiptasamninga, sem gefnir hafi verið út af Sambandi íslenskra viðskiptabankaog Sambandi íslenskra sparisjóða, 1. útgáfa, febrúar 1998 („SFF-skilmálarnir“),sbr. 10. gr. markaðsskilmála stefnanda. Stefnandi kveður efnisskipanSFF-skilmálanna vera á þá leið að í fyrri hluta þeirra sé kveðið á um almennaskilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti í sex greinum og í síðari hluta sékveðið á um almenna skilmála fyrir skiptasamninga í 12 greinum. Þá séu ýmishugtök skilgreind og skýrð sem notuð hafi verið í afleiðusamningum aðila. Stefnandi getur þess að ákvæði umvanefndir séu í 3. gr. fyrri hluta SFF-skilmálanna en í 9. gr. síðari hlutaþeirra, en ákvæðin séu efnislega samhljóða. Í gr. 3.1 og 9.1 sé kveðið á umheimild samningsaðila til að rifta samningi, greiði gagnaðili ekki á gjalddagaeða vanefni ákvæði samnings aðila verulega, að undangenginni áskorun um efndir.Í 2. mgr. gr. 3.1 í fyrri hluta sé samningsaðila heimilað að halda eftirgreiðslu við fyrirsjáanlega vanefnd gagnaðila. Í gr. 3.2 í fyrri hluta og gr.9.2 í síðari hluta séu ákvæði um úrræði samningsaðila vegna vanefnda hins áöðrum samningum aðila eða samningum hans við þriðja aðila. Samkvæmt þessumákvæðum sé öðrum samningsaðila heimilt að rifta öllum afleiðusamningum viðgagnaðila, sem ekki innir af hendi greiðslu samkvæmt einhverjum samningi semleggi á hann greiðsluskyldu, hafi sá samningur verið gjaldfelldur vegna þesseða slíkum samningi hafi verið rift, eða hann gjaldfelldur vegna annarravanefnda. Þá séu í gr. 3.3 og gr. 9.3 ákvæði um heimild til riftunar allraafleiðusamninga milli aðila, meðal annars ef árangurslaust fjárnám er gert hjáöðrum samningsaðila, hann leitar nauðasamnings eða honum er skipt í tvö eðafleiri félög. Stefnandi kveður að það sé skilyrðiriftunar samkvæmt framangreindum ákvæðum SFF-skilmálanna, að hún sé tilkynntskriflega. Ekkert í samningum aðila eða skilmálum þeim sem um viðskiptin hafigilt geri hins vegar ráð fyrir því að skuldbinding samkvæmt þeim falli niður.Stefndi hafi ekki rift þeim afleiðusamningum sem krafa stefnanda byggi á,heldur hafi hann kosið að halda þeim opnum. Stefnandi tekur fram að ákvæði umdráttarvexti séu í 2. gr. fyrri hluta SFF skilmálanna en í 8. gr. síðari hlutaþeirra. Þar segi í 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., orðrétt: „Standisamningsaðili ekki skil á greiðslu á afhendingardegi ber honum að greiða hinumsamningsaðilanum dráttarvexti af þeirri upphæð sem er í vanskilum fráafhendingardegi til greiðsludags. Um dráttarvexti í íslenskum krónum ogerlendum gjaldmiðlum fer samkvæmt ákvæðum vaxtalaga.“ Þá segi í 2. mgr. 2. gr.,samanber 2. mgr. 8. gr., orðrétt: „Sá samningsaðili sem ekki er í vanskilumgetur ákveðið að umreikna upphæð sem í vanskilum er í erlendum gjaldmiðli í ISKog reikna þá dráttarvexti af upphæðinni í ISK skv. 1. mgr.“ Í gr. 1.4.2. SFF-skilmálanna segijafnframt orðrétt: „Ef samningsaðilar eru skuldbundnir til að inna greiðslur afhendi til hvors annars á sama bankadegi, í sama gjaldmiðli og samkvæmt samasamningi, skal greiðslunum skuldajafnað þannig að sá samningsaðili sem á aðgreiða hærri upphæð greiðir mismuninn til hins.“ Stefnandi kveður stefnda að lokum hafastaðfest að hann hafi móttekið bæði ofangreinda skilmála og SFF-skilmálanna. Þátekur hann fram að á öllum afleiðusamningum sem aðilar hafi gert með sér umárabil komi fram yfirlýsing af hálfu stefnda þess efnis að hann hafi kynnt séreðli afleiðusamninga og notið ráðgjafar sérfræðinga, ótengdum stefnanda. Þákomi skýrt fram í hverjum samningi að gagnaðili stefnda væri stefnandi. Stefnandi rekur í stefnu ýmsarupplýsingar um efnahag stefnda og tilgang hans með gerð þeirra viðskipta semdeilt er um. Bendir stefnandi á að félagið sé umsvifamikið hlutafélag ísjávarútvegi og hafi hlutafé í stefnda verið skráð á skipulegan verðbréfamarkaðfrá 10. nóvember 1998 til 2. apríl 2004. Stefndi hafi átt í umfangsmiklumafleiðuviðskiptum við lánastofnanir í fjölda ára, líkt og ársreikningarfélagsins frá árinu 2000 til ársins 2008 beri með sér. Þekking stefnda á fjármálamarkaðisé því óumdeild að mati stefnanda. Umfang og fjöldi afleiðuviðskipta stefndasýni einnig fram á áralanga reynslu hans af gerð slíkra samninga og þar meðþekkingu. Stefnandi kveður tilgang stefnda meðþeim afleiðuviðskiptum sem hann hafi verið í við stefnanda hafa verið aðtakmarka gengisáhættu í rekstri félagsins. Afleiðusamningum stefnda hafi veriðætlað að virka þannig að þar sem gengishagnaður eða -tap myndaðist í rekstristefnda, vegna tekna í gjaldmiðli A og kostnaðar í gjaldmiðli B, hafi myndastsamsvarandi gengishagnaður eða -tap vegna afleiðusamninga stefnda viðlánastofnanir líkt og stefnanda. Gengishagnaðurinn og gengistapið hafi átt aðfæra í rekstrarreikning stefnda og jafnast þar út. Með öðrum orðum taki stefndiáhættu í rekstri sínum með gerð afleiðusamninga til þess að útiloka aðrafyrirséða áhættu í rekstri sínum. Stefnandi tekur fram að í árslok 2007,skömmu eftir að ný lög um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 höfðu tekið gildi,hafi eignir stefnda í skráðum verðbréfum numið 237.249.166 krónum. Heildartalaefnahagsreiknings stefnda það ár hafi numið 14.266.856.140 krónum, hreinársvelta hafi verið 4.847.420.438 krónur og eigið fé 2.450.249.119 krónur. Af hálfu stefnanda er jafnframt tekiðfram að Ottó Hafliðason, fjármálastjóri og prókúruhafi stefnda, sem hafi gertþá samninga sem deilt sé um, hafi gegnt stöðu fjármálastjóra stefnda um árabil.Þá hafi hann tekið sæti í stjórn fjármálafyrirtækis samkvæmt tilkynningu fráfjármálaráðuneytinu þann 23. apríl 2010. Bendir stefnandi á að um stjórnarmenní fjármálafyrirtækjum gildi strangar hæfisreglur, sbr. 52. gr. laga umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Stefnandi vísar til þess að þrátt fyrirað stefndi hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir í viðskiptakerfumstefnanda, eftir gildistöku núgildandi laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti,hafi sú flokkun ekki áhrif á viðskiptasamband stefnda og stefnanda, enda hafibáðum aðilum verið ljóst að stefndi hafi þurft að stýra áhættu í starfsemisinni. Þá leiði sú flokkun ekki til þess að greiðsluskylda stefnda falli niður. Stefnandi byggir á því að aðilar hafiátt í umfangsmiklum afleiðu- og gjaldeyrisviðskiptum um árabil fram til október2008. Allir þeir samningar hafi verið gerðir upp að frátöldum þeim fimmsamningum sem málið lúti að og krafa stefnanda sé reist á. Það sýni að venjahafi verið komin á milli aðila um hvernig samningar kæmust á, hvað í þeimfælist og hvernig þeir ættu að skuldbinda aðila. Stefnandi tekur fram að allirsamningarnir, sem hann byggi kröfur sínar á, séu um afleiðuviðskipti í formisamninga um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Allir samningarnireigi það sammerkt að um sé að ræða framlengingu (endurnýjun) fyrri viðskipta.Sérhver samningur sé þó sjálfstæður að formi og efni. Stefnandi byggir á því að viðendurnýjun (framlengingu) afleiðusamnings hafi stefndi viðurkennt að hann væritilbúinn til þess að greiða tap af viðskiptunum í hvert sinn, þó svo aðgreiðslan hafi verið í öðru formi en með greiðslu reiðufjár. Með öðrum orðumhafi stefndi þurft að greiða stefnanda mismuninn á framvirku virði gjaldmiðlaog markaðsverði á hverjum gjalddaga, til þess að fá samþykkta endurnýjun(framlengingu). Framlengingar stefnda kveður stefnandiað hafi átt sér stoð í 4. gr. markaðsskilmála stefnanda og með heimild í V.kafla laga nr. 108/2007. Heimildin taki til þess þegar samningar séuskuldajafnaðir, þeir endurnýjaðir eða vanefndir. Kveður stefnandi að hér sé umtvíhliða samning um skuldskeytingu að ræða milli aðila, þar sem gagnkvæmarkröfur og skuldbindingar séu sjálfkrafa sameinaðar (e. amalgamated) á þann háttað með þessari skuldskeytingu sé fastsett ein ákveðin nettófjárhæð í hvert sinnsem skuldskeyting eigi sér stað og þannig skapaður einn nýr lagalega bindandisamningur sem geri upp eldri samninga aðila (e. novation). Stefnandi kveður sérhvernafleiðusamning aðila, hvort sem aðilar hafi gert upp eldri samning(a) með honumeða ekki, bera sjálfstætt auðkenni óháð fyrri samningum og að hver samningurstandi sjálfstæður í þeim skilningi að skuldbinding hans ráðist að fullu aftexta hans sjálfs án tilvísana til fyrri samninga. Samkvæmt hverjum samningi séskuldbinding um að efna hann á gjalddaga með greiðslu. Stefnandi hafi efntsamningana á afhendingardegi með skuldajöfnuði, eins og honum hafi verið heimiltá grundvelli samninga aðila. Stefnandi tekur fram aðafleiðusamningar séu í eðli sínu áhættuskiptasamningar. Með samþykkt þeirrahafi aðilar samþykkt að taka alla áhættu af gengisþróun umræddra gjaldmiðlafram að gjalddaga. Aðalskylda afleiðusamninga aðila sé flutningur áhættu milliaðila. Þar af leiðandi eigi áhættuskipti samkvæmt afleiðusamningum að eiga sérstað á þeim tíma sem samningur hafi komist á. Þess vegna hafi áhættan afviðkomandi gengisþróun færst yfir á stefnda á samningsdegi. Stefndi gerir jafnframt grein fyrir þvíað með samningum um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti sé átt viðafleiðusamninga sem séu samsettir úr tvennum viðskiptum. Samningarnir geri ráðfyrir viðskiptum stefnanda og stefnda með gjaldeyri bæði í upphafi og loksamningstímans. Í upphafi hvers samnings hafi átt sér stað stundarviðskipti(auðkennd sem fyrri hluti) þar sem gjaldeyrir hafi verið seldur gegn íslenskumkrónum. Samtímis sé samið um framvirk kaup á sömu fjárhæð erlends gjaldeyrisvið lok samnings (auðkennd sem síðari hluti) gegn greiðslu íslenskra króna.Fyrri hluti hvers samnings sé bókaður undir liðnum stundarviðskipti íviðskiptayfirliti fyrir árið 2008 og síðari hluti sem framvirkur samningur ísama yfirliti. Uppgjör (hagnaður/tap) framvirkra samninga umgjaldmiðlaviðskipti ráðist af þróun gengis íslenskrar krónu og þess erlendagjaldmiðils sem samið hafi verið um í hverjum samningi fyrir sig. Stefnandi kveður kröfu sína aðhöfuðstólsfjárhæð 341.569.000 krónur hafa stofnast á grundvelli eftirfarandisamninga um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti: 1) Samningur auðkenndur með númeri SW0000057453. Samningsdagur hafi verið13. mars 2008 með afhendingardegi 13. mars 2009. Samkvæmt samningnum hafistefndi selt 13.810.000 íslenskar krónur (ISK) gegn afhendingu stefnanda á100.000 sterlingspundum (GBP) á samningsdegi, sem jafngildi gengi GBP 138,1,með loforði um að selja stefnanda sama magn GBP gegn afhendingu stefnanda á14.410.000 krónum hinn 13. mars 2009, sem jafngildi gengi GBP 144,1 gagnvart ISK.Stefnandi hafi greitt 14.410.000 ISK, sem jafngildi 91.254,51 GBP, meðskuldajöfnuði á afhendingardegi enda um samrættar kröfur að ræða. Af því leiðiað skylda stefnanda hafi skuldajafnast við skyldu stefnda og eftir standi tapstefnda sem nemi 8.745,49 GBP, sem jafngildi 1.381.000 ISK (8.745,49 * 157,91). Notast sé við miðgengiSeðlabanka Íslands á afhendingardegi við umreikning skuldar stefnda í íslenskarkrónur, en það hafi þann 13. mars 2009 numið 157,91 krónu. Aðilar hafi staðfestgerðan samning í síma þann 28. mars 2008 í samræmi við 3. mgr. 2. gr.Markaðsskilmála Glitnis, sbr. 5. gr. sömu skilmála. Þá hafi fyrri hlutiviðskiptanna þegar verið gerður upp án athugasemda af hálfu stefnda. 2) Samningur auðkenndur með númeri SW0000071308. Samningsdagur hafi verið1. október 2008 með afhendingardegi 8. október 2008. Með samningnum hafistefndi selt 113.376.000 íslenskar krónur (ISK) gegn afhendingu stefnanda á1.200.000 evrum (EUR) á samningsdegi, sem jafngildi gengi EUR 94,48, meðloforði um að selja stefnanda sama magn evra gegn afhendingu stefnanda á113.184.000 krónum hinn 8. október 2008, sem jafngildi gengi EUR 94,32.Stefnandi hafi greitt 113.184.000 ISK, sem jafngildi 655.607,04 EUR, meðskuldajöfnuði á afhendingardegi enda um samrættar kröfur að ræða. Af því leiðiað skyldu stefnanda sé skuldajafnað við skyldu stefnda og eftir standi tapstefnda sem nemi 544.382,96 EUR, sem jafngildi 93.984.000 ISK (544.382,96 * 172,64). Miðgengi Seðlabanka Íslands áEUR/ISK hafi numið 172,64 krónum þann 8. október 2008. Stefndi hafi staðfestgildi samningsins í síma 3. október 2008 og í síma 8. október 2008. Þá hafifyrri hluti viðskiptanna þegar verið gerður upp án athugasemda af hálfustefnda. 3) Samningur auðkenndur með númeri SW0000071311. Samningsdagur hafi verið1. október 2008 með afhendingardegi 8. október 2008. Með samningnum hafistefndi selt 166.188.000 íslenskar krónur (ISK) gegn afhendingu stefnanda á1.200.000 sterlingspundum (GBP) á samningsdegi, sem jafngildi gengi GBP 138,49,með loforði um að selja sama magn GBP gegn afhendingu stefnanda á 165.864.000krónum hinn 8. október 2008, sem jafngildi gengi GBP 138,22. Stefnandi greiði165.864.000 ISK, sem jafngildi 749.261,42 GBP, með skuldajöfnuði áafhendingardegi enda sé um samrættar kröfur að ræða. Af því leiði að skyldustefnanda sé skuldajafnað við skyldu stefnda og eftir standi tap stefnda semnemi 450.738,58 GBP, sem jafngildi 99.780.000ISK (450.738,58 * 221,37). Miðgengi Seðlabanka Íslands á GBP/ISK hafi þann8. október 2008 numið 221,37 krónum. Stefndi hafi staðfest gildi samningsins ísíma 3. október 2008 og í síma 8. október 2008. Þá hafi fyrri hlutiviðskiptanna þegar verið gerður upp án athugasemda af hálfu stefnda. 4) Samningurauðkenndur með númeri SW0000071596. Samningsdagurhafi verið 6. október 2008 með afhendingardegi 13. október 2008. Með samningnumhafi stefndi selt 108.024.000 íslenskar krónur (ISK) gegn afhendingu stefnandaá 1.200.000 evrum (EUR) á samningsdegi, sem jafngildi gengi EUR 90,02 meðloforði um að selja sama magn EUR gegn afhendingu stefnanda á 106.464.000krónum, sem jafngildi gengi EUR 88,72. Stefnandi hafi greitt 106.464.000 ISK,sem jafngildi 708.767,73 EUR, með skuldajöfnuði á afhendingardegi, enda umsamrættar kröfur að ræða. Af því leiði að skyldu stefnanda sé skuldajafnað viðskyldu stefnda og eftir standi tap stefnda sem nemi 491.738,58 EUR, semjafngildi 73.788.000 ISK (491.738,58 * 150,21). MiðgengiSeðlabanka Íslands á EUR/ISK þann 13. október 2008 hafi verið 150,21 króna.Stefndi hafi staðfest gildi samningsins í síma 3. október 2008 og í síma 8.október 2008. Þá hafi fyrri hluti viðskiptanna þegar verið gerður upp ánathugasemda af hálfu stefnda. 5) Samningurauðkenndur með númeri SW0000071610. Samningsdagurhafi verið 6. október 2008 með afhendingardegi 13. október 2008. Með samningnumhafi stefndi selt 157.944.000 íslenskar krónur (ISK) gegn afhendingu stefnandaá 1.200.000 sterlingspundum (GBP) á samningsdegi, sem jafngildi gengi GBP131,62, með loforði um að selja sama magn GBP gegn afhendingu stefnanda á156.156.000 krónum, sem jafngildi gengi GBP 130,13. Stefnandi hafi greitt156.464.000 ISK, sem jafngildi 819.028,64 GBP, með skuldajöfnuði áafhendingardegi. Af því leiði að skyldu stefnanda hafi verið skuldajafnað viðskyldu stefnda. Eftir standi tap stefnda sem nemi 380.917,36 GBP, sem jafngildi72.636.000 ISK (380.917,36 *190,66). Miðgengi Seðlabanka Íslands á GBP/ISK hafi verið 190,66 krónur 13.október 2008. Stefndi hafi staðfest gildi samningsins í síma 3. október 2008 ogí síma 8. október 2008. Þá hafi fyrri hluti viðskiptanna þegar verið gerður uppán athugasemda af hálfu stefnda. Stefnandi tekur fram aðafleiðusamningarnir fimm beri það skýrlega með sér, og hafi stefnda frá upphafimátt vera það ljóst, að (i) gagnaðili stefnda í umræddum samningum hafi veriðstefnandi, (ii) frá og með samþykkt samnings hafi stefndi borið alla áhættu afgengissveiflum viðkomandi gjaldmiðils fram að gjalddaga, sem hafi veriðgagnstæð þeirri áhættu sem stefnandi hafi tekið, (iii) áhætta sem stefnandi ogstefndi tóku hafi ekki verið takmörkuð við að hagnaður eða tap yrði innaneinhverra marka, eða greiðsluskylda við þá forsendu að samningar í tapstöðuyrðu framlengdir. Ekkert í samningum aðila geri ráð fyrir því að greiðsluskyldafalli niður. Stefnandi bendir á að umræddirsamningar séu framlengingar á eldri samningum sama efnis. Í samtali OttósHafliðasonar, fjármálastjóra og prókúruhafa stefnda, og Rúnars Jónssonar,þáverandi starfsmanns stefnanda, komi fram að stefndi hafi ákveðið að óskaeftir því að afleiðusamningar hans og stefnanda yrðu framlengdir á meðan áfölldyndu yfir íslenska fjármálakerfið, þar sem hann hafi talið líklegt aðstjórnvöld gripu inn í atburðarásina með einhverjum hætti. Fram komi í máliRúnars Jónssonar að mögulegt væri að stefnandi tæki þá ákvörðun að ekki yrðihægt að framlengja afleiðusamninga líkt og gert hefði verið. Stefnandi kveðst byggja heimild sínatil skuldajöfnunar á 4. gr. markaðsskilmála stefnanda, sem stefndi hafisamþykkt. Skilmálarnir geri ráð fyrir því að ef afleiðuviðskipti séu ekki gerðupp samkvæmt efni sínu á gjalddaga, og þar með vanefndir, ættu skyldur aðilasamkvæmt hverri afleiðu að jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnun viðvanefndina. Stefnandi hafi því jafnað skuldbindingum aðila saman, samkvæmtsérhverjum samningi, á gjalddaga hans, enda hafi stefndi ekki afhent þærfjárhæðir er honum hafi borið að afhenda á gjalddaga. Þá liggi fyrir að þærfjárhæðir sem stefnda hafi borið að afhenda hafi verið mun hærri en þær semstefnandi hafi átt að afhenda. Heimild sína til skuldajafnaðar kveðst stefnandijafnframt byggja á almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnuð samrættrakrafna. Öll skilyrði skuldajafnaðar hafi verið uppfyllt, enda kröfurnargagnkvæmar, sambærilegar, gjaldfallnar, gildar og skýrar. Þar sem um samrættarkröfur hafi verið að ræða sé ekki þörf á sérstakri skuldajafnaðaryfirlýsingu,heldur sé hin lægri greiðsluskylda dregin frá þeirri hærri, miðað við gjalddagaskuldbindinga, enda hafi kröfur aðilar þá fyrst verið hæfar til þess að mætast.Eftir standi krafa um mismuninn. Stefnandi kveður skuldajöfnuðinn faraþannig fram að greiðsluskylda stefnda í erlendum myntum sé umreiknuð ííslenskar krónur samkvæmt heimild í 4. og 7. gr. (d) markaðsskilmála stefnandasem og 2. mgr. 2. gr. SFF skilmálanna. Við umreikning fjárhæða í íslenskarkrónur sé notast við skráð miðgengi Seðlabanka Íslands á gjalddaga í samræmivið 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Beri gjalddaga ekki upp ábankadegi sé miðað við næsta bankadag á eftir fyrir viðkomandi mynt. Viðskuldajöfnuðinn séu skyldur aðila í fjárhagslegu tilliti „nettaðar út“ þannigað úr verði ein tala, sem nemi að höfuðstólsfjárhæð 341.569.000 krónum.Dráttarvextir bætist við þá fjárhæð frá lokadegi hvers af framangreindumafleiðusamningum, en sá dagur sé jafnframt gjalddagi hvers samnings, tilgreiðsludags í samræmi við c-lið 7. mgr. 7. gr. markaðsskilmála stefnanda, 2.gr. SFF-skilmálanna og 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Dráttarvextirnir reiknist í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjumtíma um grunn dráttarvaxta og vanefndarálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2008 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi kveður stefnda ekki hafaorðið við ítrekuðum áskorunum stefnanda um að greiða skuldina. Þá hafiítrekaðar samningaviðræður stefnanda og stefnda ekki skilað árangri. Stefnanditelur að umræddir samningar hafi komist á í samræmi við lög, samningsskilmálaog markaðsframkvæmd og að kröfur hans á grundvelli framangreindra samninganjóti lögverndar samkvæmt íslenskum lögum. Stefnanda sé því nauðsynlegt aðhöfða mál þetta til heimtu skuldarinnar. Til stuðnings kröfum sínum vísarstefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndirfjárskuldbindinga, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sérstaklega V.kafla laganna, meginreglu 19. gr. laga um Seðlabanka Íslands nr. 36/2001, og27. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfur sínar um dráttarvextikveðst stefnandi styðja við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 5.gr. og 1. mgr. 6. gr. Þá sé krafa um málskostnað reist á XXI. kafla laga nr.91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Um varnarþing vísar stefnandi til 1.mgr. 35. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 33. gr. sömu laga.2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrstalagi á því að hann hafi aldrei lofað að greiða stefnanda samkvæmt gildriskuldarviðurkenningu. Þessar yfirlýsingar, sem lagðar hafi verið fram, fullnægiekki skilyrðum kröfuréttarins til að teljast loforð af hálfu stefnda, en þærlýsi einungis fyrirætlunum bankans um að kaupa íslenskar krónur og erlenda myntog fyrirætlunum hans um að selja íslenskar krónur og erlenda mynt. Þá komi þarfram fyrirætlanir stefnda um að sjá til þess að greiðslur færu um tilgreindareikninga í eigu stefnda, sem ekki hafi lofað að kaupa, selja, skipta eðagreiða bankanum neitt. Hann samþykki ekki einu sinni að bankinn megi sín vegnafara fram samkvæmt fyrirætlunum sínum og að greiðslur megi fara um tilteknareikninga samkvæmt fyrirætlunum bankans. Þá séu greindar yfirlýsingar bankanssvo óljósar og mótsagnakenndar þegar horft sé til málatilbúnaðar hans fyrirdóminum að þær fullnægi hvorki því að teljast viljayfirlýsingar né að fela ísér skuldbindingu. Ekki hafi því verið unnt að samþykkja þær sem gild loforð ogengir samningar hafi stofnast á grundvelli þeirra. Þá hafi stefnandi við fallsitt misst alla möguleika á að fylgja fram fyrirætlunum sínum. Þá mótmælirstefndi hugmyndum stefnanda um að einhver viðurkenning felist í því af hálfustefnda að fyrri leggur hinna umstefndu gerninga hafi verið framkvæmdur afstefnanda sjálfum. Stefndi krefst þess í öðru lagi að hannverði sýknaður á grundvelli skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem sé a.m.k.jafnhá og hver sú fjárhæð sem stefnda kunni að verða gert að greiða stefnanda.Krafa um skaðabætur sé um vangildisbætur, en hún eigi að gera stefnda einssettan og ef þeir gerningar sem krafa stefnanda byggi á hefðu aldrei veriðgerðir. Á því sé byggt að skaðabótakröfu stefnda á hendur stefnanda ljúki semgagnkröfu með skuldajöfnuði á móti sérhverri kröfu sem stefnandi kunni í máliþessu að verða talinn eiga á hendur stefnda, sbr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður þá gerninga semstefnandi reisi kröfur sínar á alla tilkomna fyrir brot gegn stefnda framin meðsaknæmum og ólögmætum hætti af hálfu starfsmanna bankans sem hann ábyrgist ágrundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglna skaðabótaréttar umvinnuveitandaábyrgð. Bankinn hafi átt andstæðra hagsmuna að gæta, sjálfs sínvegna, með þeim gerningum sem hann byggi kröfur sínar á. Á þeim tíma sem þeirhafi verið gerðir hafi stefnandi safnað eignum í erlendri mynt því aðgengishagnaður, sem erlendar eignir færðu honum við fall íslensku krónunnar,hafi borið uppi afkomu hans síðustu misserin fyrir fall hans. Bankinn hafi búiðsvo um hnútana að hann einn hafi getað hagnast á tjóni stefnda. Hann hafihaldið gerningunum að stefnda og framlengt þá jafnvel án aðkomu eða atbeinastefnda og tilkynnt honum eftir á hvernig stefnandi hefði tekið ráð stefnda íhendur sér. Með greindu framferði telur stefndi aðsaknæmis- og ólögmætisskilyrðum almennu skaðabótareglunnar sé fullnægt. Milliframgöngu bankans og tjóns stefnda sé beint orsakasamhengi, verði talið aðstefnandi geti talið til skuldar á hendur honum. Að því marki sé tjón stefndasennileg afleiðing skaðaverka stefnanda. Stefndi byggir á því að allt það tapsem stefnandi krefji stefnda um sé að sama skapi hagnaður stefnanda. Undiryfirskini ráðgjafar hafi stefnandi stundað miskunnarlausa sölumennsku gangvartstefnda og haldið fast að honum afurðum sem einvörðungu hafi orðið stefnda tiltjóns þegar yfir lauk og aukið að sama skapi áhættu hans á sama tíma og þærjuku bankanum tekjur. Stefnandi hafi haldið þeirri skoðun að stefnda aðgerningarnir fælu í sér hagnaðarvon þegar gengi íslensku krónunnar myndistyrkjast á ný, sem aðeins væri tímaspursmál hvenær yrði. Þessum áróðri hafiverið beitt fram á haustið 2008. Bankinn hafi verið sterki aðiliviðskiptasambandsins, og í raun í yfirburðastöðu, og leikið sér aðviðskiptamanni sínum og hagsmunum hans, allt undir yfirvarpi ráðgjafar. Í greinargerð stefnda lýsir hann nánarþeirri háttsemi sem hann telur fela í sér skaðabótaskyld brot af hálfu bankans.Um það vísar stefndi meðal annars til 19. gr. laga nr. 161/2002 sem mæli fyrirum að banki skuli ávallt starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Samkvæmt því ákvæði hafi hvílt ríkleiðbeiningarskylda á bankanum gagnvart stefnda. Hafi honum borið að geraskilmerkilega grein fyrir þeirri áhættu sem viðskipti aðila hafi falið í sér.Stefnandi geti ekki skotið sér undan þeirri lagalegu ábyrgð með því að vísa tilskilmála frá 2002, þar sem kveðið sé á um að viðskiptamaður eigi að leita sérutanaðkomandi sérfræðiráðgjafar. Þá telur stefndi að stefnanda beri aðsanna að það hafi þjónað hagsmunum stefnda að selja honum innsláttarraðirnar,sem hann kallar svo, árið 2007. Þar vísar stefndi til fjögurra samningaraða semgerðar hafi verið 6. júní og 13. ágúst 2007. Stefndi kveður þær hafa falið ísér að smávægileg hagnaðarvon stefnda í 12 mánuði hafi snúist í tólffaldaöndverðu sína, stefnanda til hagsbóta, ef gengi evru og punds færi yfirtiltekin mörk gagnvart íslenskri krónu einhvern tíma á 12 mánaða tímabilihverrar raðar. Telur stefndi að í raun hafi stefnandi með þeim fengið stefndatil þess að taka þátt í nokkurs konar veðmáli sem ekki hafi þjónað hagsmunumstefnda. Þá hafi stefnda verið fyrirmunað að átta sig á eða skynja þá áhættusem hann hafi tekið með þessu þar sem hann hafi ekki fengið afrit eða eintak afinnsláttarröðunum. Því hafi ráðgjöfinni verið ábótavant svo að ekki verðifastar að orði kveðið. Telur stefndi að aldrei hafi mátt leiða hann í þá áhættusem stofnað hafi verið til með innsláttarröðunum, enda hafi hún enganrekstrarlegan tilgang fyrir stefnda eða geti talist réttmæt eða skynsömáhættustýring. Um þessi atriði vísar stefndi enn fremur til ákvæða II. kaflalaga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 4. 5. 6. 7. 8 og 9. gr.þeirra laga, en stefndi telur stefnanda hafa sniðgengið öll þessi ákvæði. Stefndi byggir einnig á því að tveimurdögum fyrir lokadag hverrar innsláttarraðar, fyrir kl. 10:00 að New York-tíma,hafi stefnanda borið að tilkynna stefnda ef hann gerði kröfu á hendur honum ágrundvelli þessara samninga. Engar slíkar tilkynningar hafi verið sendar honuminnan þeirra tímamarka og því hafi kröfur á grundvelli innsláttarraðanna veriðniður fallnar og ógildar. Stefndi dregur í efa að stefnandi hafikomið fram af heiðarleika þegar hann hafi tveimur til þremur dögum eftirlokafrest sinn boðist til þess að lána stefnda fyrir kröfu sinni á hendurhonum, sem þá hafi verið niður fallin. Hafa verði í huga í því sambandi ogárétta, að stefndi hafi ekki haft eintak af innsláttarröðunum heldur hafi þærverið í vörslum stefnanda eins. Stefndi telur að með því að láta hannviðurkenna skuldbindingu á niðurföllnum og ógildum kröfum á hendur sér hafistefnandi framið réttarbrot gegn sér með saknæmum og ólögmætum hætti. Slíktframferði feli í sér fjársvik að mati stefnda, sbr. 248. gr. almennra hegningarlagaog 30. gr. samningalaga. Stefndi kveður stefnanda hafa svo ráðiðþví lánsformi sem við tók. Það hafi verið í formi samnings um gjaldmiðla- ogframvirk gjaldmiðlaviðskipti. Í því formi hafi ætlaðri skuld verið velt áfram.Frá öndverðu og síðan við hverja framlengingu telur stefndi að stefnandi hafibrotið þær lagareglur sem bjóði að hann leiðbeini, ráðleggi heilt, vari viðáhættu og fari í öllu fram með hagsmuni viðskiptavinar að leiðarljósi. Sumar afþessum framlengingum kveður stefndi að stefnandi hafi framkvæmt einhliða og ánsamráðs við stefnda og tilkynnt honum eftir á sem orðnum hlut. Stefndi bendir á að endurlífgun krafnaúr innsláttarröðunum og framlenging þeirra hafi átt sér stað þegar lög nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti höfðu tekið gildi. Telur hann að ákvæði 5. gr.laganna og önnur ákvæði II. kafla þeirra taki til þessara gerninga. Meðgreininni hafi sú skylda verið lögð á stefnanda að vinna í samræmi við eðlilegaog heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum með trúverðugleikafjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Bendir stefndi áað ein meginástæða lagasetningarinnar hafi verið að taka upp MiFID-reglurEvrópusambandsins í landsrétt og beri að horfa til þeirrar fyrirmyndar viðtúlkun þessara ákvæða, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993. Vísar stefndi þar einkumtil 26. gr. tilskipunar 2006/73/EB og telur að það feli í sér brot á ákvæði 5.gr. laganna ef fjármálafyrirtæki fylgir ekki ákvæðum þessarar greinartilskipunarinnar um umbun. Ákvæði 26. gr. tilskipunarinnar hafi verið tekin uppí landsrétt með 24. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd ogviðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þar segi að fjármálafyrirtæki teljist ekkistarfa af heiðarleika, sanngirni og fagmennsku í samræmi við hagsmuniviðskiptavinar ef það áskilur sér þóknun með öðrum hætti en lýst sé í ákvæðumgreinarinnar. Eitt skilyrðanna sem þar er sett, sé að þóknunin geti ekki valdiðhagsmunaárekstrum við skyldur fyrirtækisins til að starfa af heiðarleika,sanngirni og fagmennsku þannig að samræmist hagsmunum viðskiptavinar. Annaðskilyrðið sé að viðskiptavinur sé upplýstur með ítarlegum og skiljanlegum hættium tilvist, eðli og fjárhæð þóknunarinnar. Stefndi telur að stefnandi hafivanrækt þá skyldu með öllu. Það sé þó sínu alvarlegra að sú þóknun, sem hannhafi áskilið sér, sé stefnukrafan sjálf. Telur stefndi að það stangist á viðframangreind fyrirmæli að stefnandi hafi áskilið sér fjárhæð í þóknun sem svaritil þess taps sem hann ætli stefnda að bera sem gagnaðila sínum í viðskiptunum. Stefndi vísar einnig til reglna umhagsmunaárekstur fjármálafyrirtækis og viðskiptavinar, sbr. 8. gr. laga nr.108/2997 og 19. til 21. gr. reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja. Þessi ákvæði, sem eigi sér fyrirmynd í MiFID-reglumEvrópusambandsins, kveði á um að fjármálafyrirtæki skuli gera allar tiltækarráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra sem geti skaðað hagsmuniviðskiptamanns. Dregur stefndi þá ályktun af þessum reglum að gjalda berivarhuga við því að fjármálafyrirtæki njóti fjárhagslegs ágóða á kostnaðviðskiptavinar. Þar sé sú skylda lögð á fjármálafyrirtæki að upplýsaviðskiptamann skriflega um hættu á hagsmunaárekstri. Þá sé þar boðið að þauskrif skuli vera ítarleg til að gera viðskiptamanni kleift að taka upplýstaákvörðun um verðbréfaviðskipti sem hagsmunaárekstur kunni að tengjast. Telurstefndi að stefnandi hafi brotið gegn þessu. Heldur hann því fram að stefnandi,sem hafi verið gagnaðili í samningunum, hafi valdið alvarlegum og óheimilumhagsmunaárekstri milli stefnanda og stefnda með því að hagnaður stefnanda hafiorðið að tjóni stefnda. Með fyrrgreindum reglum hafi borið að afstýra því að súaðstaða skapaðist áður en til viðskipta væri gengið. Stefndi tekur fram að ágreiningslaustsé að hann hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir, en um þá flokkun séfjallað í 21. gr. laga nr. 108/2007 og 25. til 27. gr. fyrrgreindrarreglugerðar. Því hafi hann átt lögvarða kröfu til þeirrar réttarverndar semfylgi þeirri flokkun. Engu breyti í því efni þó að stefnandi telji nú aðstefndi hafi fyrir mistök verið flokkaður sem almennur fjárfestir. Þessu tilstuðnings vísar stefndi til þeirrar þekkingar sem stefnandi hafi átt að hafa áþeim kröfum sem MiFID-reglurnar geri um flokkun viðskiptamanna. Með vísan til þess sem hér hafi veriðrakið telur stefndi að stefnanda hafi borið að ganga frá skriflegum samningivið stefnda eftir 1. nóvember 2007 þar sem sett skyldu fram grundvallarréttindiog skuldbindingar aðila, sbr. 27. gr. reglugerðarinnar og 9. gr. laganna. Ummælií greinargerð með 9. gr. laganna verði ekki skilin með gagnstæðum hætti. Þettahafi stefnandi ekki gert og vísi þess í stað til skilmálaskjalsins frá 2002.Efnisinnihald þess sé ekki í samræmi við þá nýju skipan sem lögin hafi mæltfyrir um. Þá séu hinir umstefndu gerningar óundirritaðir sem einnig sé brot áfyrirmælum 9. gr. laganna. Stefndi vísar til þess að fyrirmæli séuí 14. gr. laganna og 28. til 34. gr. reglugerðarinnar um upplýsingagjöf tilviðskiptamanna. Skylt sé að veita almennum fjárfestum ákveðnar upplýsingar meðgóðum fyrirvara áður en viðskipti séu ráðin, sbr. 2. mgr. 29. gr. Stefndi telurað brot stefnanda gegn skyldu til þess að upplýsa stefnda um þá alvarlegustöðu, sem uppi hafi verið í gjaldeyrismálum og lausafjármálum bankanna alltárið 2008, og um yfirvofandi hættu og alvarlega gjaldeyrisþurrð er líða tók áárið, verði að telja mjög alvarlegt brot á upplýsingaskyldu hans. Á sama tímaog stjórnendum bankans hafi ekki tekist að útvega sér gjaldeyri vegna komandigjalddaga, og öll sund hafi verið lokuð, hafi stefnandi ráðlagt stefnda að takaaukna og nýja gjaldeyrisáhættu og látið sem engin sérstök vandamál steðjuðu aðgjaldeyrisbúskap hans sjálfs og annarra íslenskra viðskiptabanka. Sala áframvirkum skammtímasamningum um gjaldeyri haustið 2008 verði í ljósi þeirraupplýsinga sem síðar hafi komið fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis umgjaldeyrisbrest árið 2008 að teljast alvarlegt brot gegn hagsmunum stefnda, efekki hrein svik. Stefndi vísar nánar um þetta til málsástæðna fyrir því aðbeita beri 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þá felist aukin áhætta í þeirriaðferð, að framlengja skuld með framvirkum gjaldmiðlasamningi, miðað við þaðt.d. að framlengja skuldina aðeins með erlendu láni, þar sem gjaldmiðlaáhættantaki ekki aðeins til skuldarinnar (mismunar á verðmæti myntanna) heldur tilalls höfuðstóls skiptasamningsins. Þannig hafi gjaldeyrisáhættan veriðmargfölduð við þá aðferð sem stefnandi hafi ráðlagt stefnda að nota viðframlengingu á skuldinni miðað við allar aðrar þekktar aðferðir við að gera uppskuld eða framlengja. Stefndi byggir á því að stefnandi hafiþverbrotið þessi fyrirmæli 14. gr. laganna með því t.a.m að allir hinirumstefndu gerningar máls þessa séu gerðir með afturvirkum hætti, þ.eupphafsdagur er eldri en samningsdagur. Telur stefndi að stefnanda hafi boriðsérstaklega að vara við þeirri áhættu sem af samningsgerð leiddi og kunngerafyrir fram hvaða þóknun væri áskilin af hálfu stefnanda. Ummæli í greinargerðlaganna verði ekki skilin á þann veg að stefnandi hafi verið undanþeginnskyldum skv. þessum ákvæðum. Þeir gerningar sem í tímaröð hafi tekið við afinnsláttarröðunum hafi verið þeir fyrstu sinnar tegundar eftir gildistökulaganna. Stefndi vísar einnig til þess að matþurfi að fara fram á hæfi viðskiptavinar og tilhlýðileika fjármálaþjónustusamkvæmt 15. og 16. gr. laga nr. 108/2007 og 34. til 38. gr. fyrrgreindrarreglugerðar nr. 995/2007. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki framkvæmtslíkt mat. Skjal sem stefnandi hafi lagt fram til staðfestingar á því sýni ekkifram á það. Telur stefndi að stefnandi hafi með öllu vanrækt að framkvæma þautilhlýðileikapróf sem honum hafi borið að framkvæma. Stefndi hafi ekki fengiðþær viðvaranir, sem hann hafi átti tilkall til að lögum, áður en einstök viðskiptivoru ráðin, en afleiðuviðskipti séu ekki einföld viðskipti í skilningi 16. gr.laganna og 38. gr. reglugerðarinnar. Þá hafi vanræksla á því að framkvæmatilhlýðileikaprófin leitt til þess að ekkert hafi verið hugað að því af hálfustefnanda, hvort einstök viðskipti væru í samræmi við fjárfestingarstefnuna,eins og hún hafi legið fyrir. Stefndi telur að hinir umstefndu gerningar séuflóknir fjármálagerningar sem útheimti sérstaka ráðgjöf fyrir gerð þeirra, ekkisíst vegna þeirrar áhættu sem af þeim leiði. Þar sem stefnandi hafi vanræktþessa ráðgjafarskyldu hafi bankanum verið óheimilt að leiða stefnda í gerðþeirra. Stefndi tekur fram að gerð sérhvershinna umstefndu gerninga og undanfara þeirra, og sú áhætta sem þeim hafi fylgt,hafi falið í sér brot gegn þeirri fjárfestingarstefnu sem stefnandi hafi skráðeftir stefnda. Í fjárfestingarstefnunni segi að tilgangur stefnda hafi verið aðfá stöðuga ávöxtun af fjárfestingunni og að lágmarka sveiflur, auk þess sem þaðhámarkstap, sem stefndi hafi verið tilbúinn að þola í slæmu ári, væri 10%. Stefndi skírskotar einnig til 18. gr.laga nr. 108/2007 sem og 44. til 46. gr. fyrrgreindrar reglugerðar, en þar sékveðið á um skyldu stefnanda til þess að leita allra leiða til að tryggja sembestu mögulegu niðurstöðu fyrir stefnda úr viðskiptum aðila. Telur hannaðdraganda og framhald viðskipta með hina umstefndu gerninga fela í sér brotstefnanda á skyldum sínum skv. þessum fyrirmælum, svo sem endurrit þeirrasímtala sem stefnandi hafi lagt fram beri glögglega vitni. Auk þess semfjárfestingarstefnan sé látin lönd og leið sé tapinu velt áfram á kjörum semséu slík að um misneytingu sé að ræða, sbr. 31. gr. samningalaga nr. 7/1936 og253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vísar stefnandi sérstaklega tilendurrits símtals sem átti sér stað 3. október 2008 þessu til stuðnings. Með vísan til framangreindra brotastefnanda telur stefndi sig eiga tilkall til skaðabóta úr hendi stefnanda oggerir stefndi þá kröfu að skaðabótakrafan komi til skuldajafnaðar gegn kröfumstefnanda og þar með sýknu af kröfum hans. Verði ekki fallist á sýknu af þeimástæðum sem að framan eru raktar krefst stefndi þess að dómurinn neyti heimilda36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 11/1986 og síðari breytingar, ogvíki til hliðar þeim samningsskuldbindingum stefnda sem hann verði talinn veraí gagnvart stefnanda. Þess sé aðallega krafist að dómurinn leysi stefnda úrþeim skuldbindingum að öllu leyti og sýkni stefnda, en til vara aðsamningsskuldbindingum stefnda verði vikið til hliðar að hluta og þær lækkaðar.Til stuðnings þessari kröfu vísar stefndi til þess sem rakið hafi verið hér aðframan um það hvernig stefnandi hafi með framgöngu sinni gagngert unnið gegnhagsmunum viðskiptamanns síns og leitast við að auðga sjálfan sig á óförumhans, þegar skyldan hafi lotið að því að vernda hann og draga úr áhættu hans afvafasömum fjárfestingum. Telur stefndi að það sé ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að bera gerninga þannig til komna fyrir sig. Í þessu sambandiáréttar stefndi að aðstöðumunur hafi verið með stefnanda og stefnda sem hafireitt sig á ráð og ráðvendni starfsmanna bankans. Stefndi sé hvorkibankastofnun né fjárfestingafélag, heldur sé tilgangur með rekstri hans útgerð,fiskverkun, síldarsöltun, fiskkaup og sala afurða, auk fasteignarekstrar ogannarrar starfsemi í eðlilegum tengslum við framangreint. Stefndi tekur fram að ýmsarvísbendingar hafi komið fram um það opinberlega að framganga starfsmannabankans hafi einkennst af öðru en ráðvendni. Hafi það m.a. orðið stefnanda efnitil þess að höfða mál á hendur fyrrverandi stjórnendum sínum og endurskoðanda.Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis séu margar alvarlegar athugasemdir gerðar.Allt frá því að bankinn hafi fallið hafi af og til birst fréttir afsakamálarannsókn á starfsháttum hans fyrir hrun, tengdum markaðsmisnotkun íútlánastarfsemi, með gjaldeyri og með hlutabréf. Fyrir hrun bankakerfisins hafihins vegar verið orðinn markaðsbrestur með gjaldeyri, þ.e.a.s. markaðurinn hafiverið uppþornaður í þeim skilningi að ekkert framboð hafi verið, sbr. lýsingu ískýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sjá m.a. bls. 122 í 7. bindi skýrslunnar. Á blaðsíðu 123 í sömu skýrslu komi framað þegar í mars 2008 hafi orðið hrun á gjaldeyrismörkuðum hér á landi sem hafimeðal annars leitt til þess að vaxtamunur milli evru og íslenskrar krónu hafiþurrkast út. Á þessum tíma hafi allir bankarnir keppst um að ná til síngjaldeyri innanlands enda hafi erlendir aðilar þá dregið að sér höndum íviðskiptum við íslensku bankana. Meðal annars hafi enginn áhugi verið hjáerlendum aðilum á því að kaupa skuldabréf af stefnanda í upphafi árs 2008.Þessi staða hafi verið stefnanda ljós, sem markaðsaðila og viðskiptavaka meðgjaldeyri á markaði hér á landi, en stefnda algerlega hulin, sem ekki hafi vitaðannað en að möguleikar íslenskra banka til að afla sér gjaldeyris væruóbreyttir. Þetta hafi þó átt að teljast grundvallarupplýsingar þegar komið hafiað ráðgjöf til stefnda um það hvort hann ætti að gera skammtímasamninga viðstefnanda um framvirka sölu á gjaldeyri, sbr. 14. gr. laganna og 31. gr.reglugerðar nr. 995/2007. Þegar sumarið 2008 hafi útlit stefnandaverið orðið verulega dökkt þar sem hann hafi verið með stór lán á gjalddagainnan tíðar. Þörf stefnda á gjaldeyri á þessum tíma hafi því verið gríðarleg ogmöguleikar til öflunar gjaldeyris litlir, sjá bls. 15 í 2. bindi skýrslurannsóknarnefndar Alþingis. Staða stefnanda hafi versnað enn um miðjanseptember 2008 vegna hruns banka Lehman bræðra. Á þeim tíma hafi tilraunirbankans til þess að afla sér gjaldeyris með sölu á útibúi hans í Noregi ekkigengið eftir og Bayerische Landesbank í Þýskalandi, einn helsti lánveitandiíslenskra banka, hafi hafnað því að framlengja lán til stefnda og hafi haft hugá því að draga úr lánveitingum til Íslands. Þessi staða hafi orðið til þess aðstjórnarformaður stefnanda hafi leitað til Seðlabanka Íslands 24. september2008 og óskað aðstoðar og gjaldeyris til þess að geta staðið við skuldbindingarbankans. Framvinda atburða sé almennt þekkt, en eins og fram komi í forsendumdóms Hæstaréttar í málinu nr. 340/2011, hafi á þessum tíma verð talið„fyrirsjáanlegt“ að stefnandi færi í þrot næstu daga eftir 29. september 2008,en á þeim tíma hafi allir stærstu lánveitendur stefnanda gjaldfellt lán sín tilbankans, sjá bls. 251 í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Stefndi bendir á að gerningar þeir semstefnandi krefjist greiðslu á í máli þessu hafi allir farið fram eftir aðgjörbreytt staða hafði átt sér stað á gjaldeyrismörkuðum hér á landi. Hinnelsti sé frá 28. mars 2008 og fjórir af þeim fimm samningum, sem stefnandikrefjist greiðslu vegna, séu gerðir eftir að fyrirsjáanlegt hafi verið aðstefnandi væri á leið í þrot. Tveir samningar hafi verið gerðir eftir fallbankans. Stefndi telur að það hafi verið í öllumtilvikum andstætt ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti að stofna til þessaraviðskipta og undanfarandi viðskipta einnig, án þess að upplýsa um gerbreyttastöðu á gjaldeyrismörkuðum, og í október 2008 án þess að stefndi upplýsti umsína eigin stöðu sem gagnaðila stefnda í þessum samningum. Telur stefndi ljóstað samningar þeir sem gerðir hafi verið í október 2008 hafi verið gerðir eftirað stefnandi vissi eða mátti vita að svonefnd gagnaðilaáhætta fyrir stefnda varorðin alger og því ljóst að samningarnir gætu aðeins orðið stefnda til tjóns,burt séð frá þróun krónunnar, enda gangaðilinn á þeim tíma þegar orðinnógjaldfær. Þörf á gjaldeyri innanlands til þess að standa skil á gjaldföllnumerlendum kröfum, og sú staðreynd að erlendir lánamarkaðir hafi verið lokaðir ásama tíma, geri það að verkum að telja verði nær öruggt að tjón myndi hljótastaf þeim samningum sem stefnukröfur lúti að. Þá hafi aðdragandi lokagerningannaekki síður verið ámælisverður. Stefndi byggir á því að réttarstaðaaðila við gerð þessara samninga hafi í öllum tilvikum verið þannig að ólögmætthafi verið af hálfu stefnanda að stofna til þeirra. Hagsmunaárekstur milliaðila hafi verið augljós og að stefnandi hafi í öllum tilvikum látið sínahagsmuni og þörf fyrir að útvega sér gjaldeyri ganga framar hagsmunum stefnda.Þá hafi stefnandi búið yfir upplýsingum um eigin stöðu og stöðu ágjaldeyrismarkaði sem stefndi hafi ekki haft og ekki getað haft vitneskju um.Verði ekki talið að til viðskiptanna hafi verið stofnað með saknæmum og ólögmætumhætti, þannig að til bótaskyldu stofnist, þá telur stefndi að minnsta kostiólögmætt að stofna til viðskiptanna án þess að upplýsa stefnda áður um breyttaraðstæður á markaði og stöðu stefnanda, sbr. 5., 14. og 18. grein laga nr.108/2007. Í öllu falli teljist það ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju, skv. 36. gr. samningalaga, að stefnandi beri fyrir sigsamninga, eða heimti ágóða af samningum, sem til sé stofnað án þess að stefndihafi verið upplýstur um sérstaka og aukna áhættu sem slíkum samningum fylgivegna breytinga á markaðsaðstæðum og stöðu stefnanda. Þessi breytta staða hafiverið mjög afgerandi og alvarleg og telur stefndi að aldrei hefði verið stofnaðtil þessara samninga ef upplýst hefði verið um þá stöðu. Telur stefndi að hérsé um fjársvik að ræða, sbr. 248.gr. almennra hegningarlaga og 30. gr.samningalaga. Stefndi vísar einnig til þess aðupplýst hafi verið um stórfellda markaðsmisnotkun stefnanda misserin fyrir fallhans 7. október 2008. Telur stefndi að ef hann hefði vitað um hana á þeim tíma,sem hinir umstefndu gerningar og undanfarar þeirra hafi átt sér stað, hefðuþessi viðskipti ekki orðið. Þá telur stefndi að markaðsmisnotkun með gjaldeyriog með hlutabréf í bankanum hafi haft áhrif á gengi íslensku krónunnar stefndaí óhag. Markaðsmisnotkun og leynd hennar jafngildi svikum þegar stefndi séóafvitandi um hana fenginn til þess að gera þá samninga sem um er deilt. Hefðuupplýsingar um markaðsmisnotkun legið fyrir, eða hefði hún ekki átt sér stað,megi ætla að gengi krónunnar hefði ekki fallið svo mikið sem raun hafi orðið áog umkrafið tjón stefnda því orðið minna. Stefndi vísar þessu til stuðningsmeðal annars til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 193/2013 frá 12.desember 2013, þar sem stöðu bankans þegar í mars 2008 sé lýst. Þá komi þarfram að staða bankans hafi síðan farið versnandi og í byrjun september sé komiðupp neyðarástand í bankanum vegna skorts á gjaldeyri og lausafé. Þar sé einnigstaðfest að stefnandi hafi leynt viðskiptamenn sína stöðu sinni og erfiðleikum viðað útvega gjaldeyri og lausafé. Þessi atvik teljist sönnuð í máli þessu meðvísan til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi vísar loks til þess að það sébæði óeðlilegt og ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandikrefjist greiðslu á skuld sem ekki hafi verið stofnað til með gildum hætti.Vísar stefndi til fyrri umfjöllunar um að krafa stefnanda eigi rætur að rekjatil framlengingar á endurlífgun niðurfallinna og ógildra krafna úrinnsláttarröðunum. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndakrefst hann þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Í fyrsta lagi byggirstefndi á því að hinir svonefndu framvirku samningar um gjaldmiðlaskipti, semstefnandi krefjist greiðslu á, séu í raun ekki annað en lánssamningar sembundnir séu við gengi tiltekinna gjaldmiðla, þ.e. annars vegar evru og hinsvegar sterlingspunds. Eins og áður segir hafi stefnandi haldið því ranglegafram við stefnda að hann ætti kröfur á hendur honum vegna svonefndrainnsláttarréttinda samkvæmt eldri samningum sumarið 2008. Skuld stefnda aðþessu leyti sé í íslenskum krónum þar sem hún sé mismunur eftir skuldajöfnuð.Gjaldmiðlaskiptasamningar þeir sem stefnandi hafi gert við stefnda feli í sérað hann hafi fengið greiðslufrest á skuldinni gegn því að greiða hana síðar, á lokadegisamningsins, miðað við gengi tiltekins gjaldmiðils á þeim degi. Þannig hafiverið notast við form gjaldmiðlaskiptasamnings til þess að veita skammtímalánsem hafi verið gengistryggt. Stefndi byggir á því að ef fjármálafyrirtæki kjósiað fella lánveitingu inn í gjaldmiðlaskiptasamning, búa lánssamning í slíktform, þá sé sú lánveiting bundin sömu takmörkunum og lánveitingar almennt, þ.e.óheimilt sé að gengistryggja lánið sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Slíklánveiting sé þess vegna óheimil, enda feli samningur um að skuld í íslenskumkrónum taki mið af gengi erlendra gjaldmiðla á gjalddaga skuldarinnar í sérgengistryggingu á viðkomandi skuld. Allir samningar stefnanda séu þessusama marki brenndir, þ.e. þeir snúist ekki aðeins um skipti á gjaldmiðlumheldur einnig framlengingu á láni. Til skýringar tekur stefndi dæmi af þeimskiptasamningi sem lagður hafi verið fram um evru með upphafsdegi 1. október2008. Upphafsfjárhæðir séu 1.200.000,00 EUR og 113.376.000 ÍSK ogviðmiðunargengið sé 94,48. Það gengi sé hins vegar ekki gengi evru þann dag,heldur sé það gengi sem stefnandi hafi ákveðið sem grunngengi tilverðtryggingar á samningnum. Miðgengi evru þennan dag hjá Seðlabanka Íslandshafi verið 153,05. Þannig hafi verðmæti evruhöfuðstólsins numið 183.660.000krónum, en ekki 113.376.000 krónum. Mismunurinn, 70.284.000 krónur, sé lániðsem stefnandi hafi framlengt. Á afhendingardegi framvirka hlutasamningsins 8.október 2008 hafi gengi evru verið 172,64. Stefnandi telur þá skuldina eiga aðtaka mið af gengi 1.200.000 evra að frádregnum nefndum höfuðstól að fjárhæð113.184.000 krónur. Þannig fái hann út að stefndi skuldi honum 8. október 200893.984.000 krónur, eða sem nemi hækkun um 23.700.000 krónur á einni viku.Þannig telur stefndi að um sé að ræða „gíraða“ gengistryggingu á skuld semskili stefnanda 1.753% ársávöxtun á kröfuna. Undir gengisáhættu sé af stefnandahálfu, sett mun hærri fjárhæð en ætluð skuld. Allt það sem að framan er rakið telurstefndi að styðji að dómurinn neyti tilvitnaðrar lagaheimildar samkvæmt kröfumstefnda og breyti þeim samningsskuldbindingum sem stefnandi byggi á og lýsihina ólögmætu skilmála óskuldbindandi við uppgjör kröfunnar. Jafnframt vísarhann til 30. og 31. gr. samningalaga, svo sem nánar greini hér að framan. Kröfurbyggðar á láni í íslenskum krónum hafi hér verið færðar í búning samnings umgjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðalviðskipti og okurvextir áskildir. Stefndi tekur fram að stefnandi reiknií skuldajafnaðarútlistun sinni mótframlag sitt gegn kröfu sinni á stefnda ekkisamkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands án þess að það sé útskýrt. Þá séekki getið heimildar til að fara fram með þeim hætti eftir að hafa sjálfur lýstþví yfir að skylt sé að nota Seðlabankagengið. Telur stefndi að dæmið sem rakiðsé að framan kunni að vera ástæða þess að stefnandi skýri þetta ekki. Til stuðnings varakröfu sinni um lækkunvísar stefndi einnig til þess hvernig stefnukrafan lækki ef gangkrafa stefnandaer reiknuð á Seðlabankagengi samningsdags í stað tilbúins gengis stefnanda.Eins hvernig hún lækki ef stefnukrafan taki mið af genginu þann 7. október2008, sbr. gr. 3.4 og 4 á bls. 8 í skilmálum Sambands íslenskra viðskiptabankaog Sambands íslenskra sparisjóða um framvirk gjaldmiðlaviðskipti ogskiptasamninga. Um kröfu stefnda þess efnis aðupphafstími dráttarvaxta taki mið af stefnubirtingardegi vísar hann til þesshversu langur tími hafi liðið fram að málshöfðun frá lokadögum þeirra gerningasem málið lúti að, þ.e. hversu stefnandi hafi dregið málshöfðun lengi. IV. Ágreiningur máls þess lýtur aðgreiðsluskyldu hins stefnda félags á grundvelli fjögurra samninga um framvirkgjaldmiðlaviðskipti, sem stefnandi kveður stefnda hafa gengist undir í byrjunoktóber 2008 og eins samnings sem gerður hafi verið 28. mars 2008. Slíkirsamningar eru afleiðusamningar, en með þess háttar samningi samþykkjasamningsaðilar að kaupa eða selja tiltekin verðmæti á fyrir fram ákveðnu verðiá tilgreindum gjalddaga, þar sem veðjað er á ákveðna þróun verðbreytinga framað þeim tíma. Eins og gerð er grein fyrir í kafla II eiga fjórir af þessum fimmsamningum rætur að rekja til ætlaðs taps stefnda af fjórum valréttarsamningumfrá júní og ágúst 2007. Átti stefnandi rétt á því að kaupa af stefnda 1.200.000evrur í tveimur af þessum valréttarsamningum, og 1.200.000 sterlingspund íhvorum hinna tveggja, á fyrir fram ákveðnu verði í íslenskum krónum þann 5.júní og 11. ágúst 2008. Samninginn, sem dagsettur er 28. mars 2008, kveðurstefnandi tilkominn vegna nýtingar stefnda á sölurétti á sterlingspundum, semhann hafi átt fyrr í sama mánuði. Ekki hafa verið lögð fram í málinuundirrituð eintök þeirra samninga sem stefnandi reisir kröfugerð sína á. Verðurað leggja til grundvallar að þau liggi ekki fyrir. Hins vegar hefur stefndiekki andmælt því sérstaklega að hafa fengið í hendur þau skjöl sem um ræðir. Í stöðluðum skilmálum sem koma fram áskjölunum eru misvísandi kröfur gerðar til undirritunar þeirra og til hvers þaðleiðir ef þess er ekki gætt af hálfu viðskiptamanns að staðfesta efnisamningsins með undirritun. Annars vegar segir þar: „Viðskiptamaður ervinsamlegast beðinn um að hafa tafarlaust samband við Glitni ef hann telurósamræmi á milli samnings þessa og þess sem hann samdi um í gegnum síma.Viðskiptamaður telst hafa samþykkt viðskiptin ef hann gerir ekki athugasemdinnan einnar klukkustundar frá því staðfesting er send frá Glitni.“ Neðar ískjalinu segir hins vegar orðrétt: „Undirritun: Til staðfestingar undirritasamningsaðilar samning þennan. Bankinn sendir samning þennan í símbréfi til viðskiptamannsog viðskiptamaður sendir samninginn til baka til bankans bæði í símbréfi og ípósti nema að um annað sé sérstaklega samið. Með undirritun sinni heimilarviðskiptamaðurinn ofangreindar reikningsfærslur. Jafnframt staðfestirviðskiptamaðurinn með undirritun sinni að hann hafi kynnt sér eðli framvirkragjaldmiðlasamninga og notið ráðgjafar sérfræðinga utan bankans áður en hannundirritaði samninginn.“ Í almennum skilmálum markaðsviðskipta íGlitni banka hf., sem vísað er til í framangreindum skilmálum, og stefndi hafðisamþykkt 7. febrúar 2002, er einnig við það miðað að gerður skuli skriflegursamningur um einstök markaðsviðskipti önnur en stundarviðskipti með gjaldeyrieða verðbréf. Í niðurlagi 2. gr. þessara skilmála er kveðið á um það að bankinnsendi frumrit allra annarra samninga til viðskiptamanns, sem „skuldbindur sigtil að senda undirrituð frumrit samninga til bankans innan þriggja daga frá þvísamningar voru gerðir“. Samkvæmt dómafordæmum leiðir ekki af fyrirmælum laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti að gera verði skriflegan samning um einstökviðskipti, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 93/2011, 513/2011 og647/2013. Stefndi mótmælir skuldbindingargildiumræddra skjala meðal annars á þeim grunni að hann hafi aldrei lofað að afhendastefnanda á gjalddaga þann gjaldeyri, sem þau kveða á um, gegn greiðslustefnanda á þeim fjárhæðum í íslensku krónum sem þar er lýst. Færa má rök fyrirþví að skilmálar stefnanda, sem var starfandi viðskiptabanki á þessum tíma ogbjó yfir sérfræðiþekkingu á samningsgerð af þessu tagi, hafi getað gefiðstefnda tilefni til að ætla að ekki yrði af þeim reikningsfærslum, sem skjaliðmælti fyrir um, nema að það væri undirritað af hans hálfu. Eftir sem áðurverður ekki fram hjá því litið að í hinum sérstöku skilmálum kemur jafnframtfram að viðskiptamanni beri að tilkynna bankanum ef hann telur að skjaliðendurspegli ekki þau viðskipti sem samið hafi verið um í síma. Geri hann þaðekki innan einnar klukkustundar teljist hann hafa samþykkt viðskiptin. Eins ogskilmálarnir eru úr garði gerðir telur dómurinn að skuldbindingargildi þeirragerninga, sem stefnandi reisir kröfur sínar á, velti í raun ekki á skriflegristaðfestingu þeirra, sbr. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr.93/2011, 513/2011 og 647/2013. Eftir sem áður verður að gera kröfu um aðstefnandi sýni fram á það að stefndi hafi á annan hátt en með undirritun þeirragengist undir þær skuldbindingar sem stefnandi heldur fram. Til stuðnings því að það hafi stefndigert hefur stefnandi lagt fram endurrit af hljóðupptökum símtala millistarfsmanns stefnanda, Rúnars Jónssonar, og fjármálastjóra stefnda, OttósHafliðasonar, sem fóru fram 28. mars 2008 vegna gerningsins sem ber númeriðSW0000057453 og 3. og 8. október 2008 vegna gerninga númer SW000071308,SW0000071311, SW0000071596 og SW0000071610. Í fyrsta símtalinu 28. mars 2008hringir Rúnar í Ottó. Eftir að hafa rætt um önnur málefni tekur Rúnar fram aðhann hafi einnig hringt af öðru tilefni. Þar segir hann orðrétt: „Rúnar: Þaðvar söluréttur sem var einhvern tímann í mánuðinum .. / Ottó: Já… / Rúnar: …sem var einhvern tíma… hefur allavega eitthvað farið framhjá, það hefur verið…hann hefur verið góður á þeim tíma og reiknað með að hann yrði nýttur… / Ottó:Hmm… / Rúnar: … en honum var ekkert lokað sko, af því að þetta verður bara tilSPOT samningur….þannig að þar var verið að selja 100 þús. pund eða eitthvaðsvoleiðis… / Ottó: Hmm… / Rúnar: … og það náttúrulega var fyrir einhverjum … erég að fá einhverja meldingu að hafi verið fyrir einhverjum tveim vikum síðan ogþá var þetta náttúrulega bara lengst niður í kjallara sko… Á ég ekki bara aðframlengja þessum samningi? Þetta eru 100 þús. pund… / Ottó: Hmm.. / Rúnar: …og hérna.. hann er náttúrulega á genginu bara 137 eða eitthvað… / Ottó: … Já… /Rúnar: … og… af því að honum var ekkert lokað… ég meina … þú veist … við lokumþeim aldrei neitt sko… af því það verður alltaf til bara samningurinn sko… /Ottó: Hmm…/ Rúnar: … eins og þú ætlir að afhenda pundin inní hann sko… / Ottó:Já.. / Rúnar: … en pundin eru ekki til, eða voru ekki þá og hafa ekki veriðsko… að detta inn… / Ottó: …já, já… / Rúnar: … þannig að þá hefur hann aldrei …hefur hann ekkert rúllað í gegn. Viltu kannski bara að samningnum sé alltafbara lokað, eða? / Ottó: Nei, nei, við höfum nú verið að reyna að vakta þetta ísameiningu, sko. / Rúnar: Já, já…, þetta hefur alla vega eitthvað misfarist aðgera eitthvað í því, þá hefur hann hangið þarna sko… / Ottó: …já / Rúnar: … ogþú ert í sjálfu sér ekki með neitt að ráði í gangi hérna. Eigum við ekki baraað leyfa honum að ferðast þessum…. / Ottó: ….Jú, jú…. / Rúnar: ….litla djöfli,bara… / Ottó: …jú, jú … / Rúnar: …ha.. / Ottó: Jú, jú, við skulum bara geraþað.. / Rúnar: Eigum við ekki bara að setja hann í…mér dettur einna helst í hugað setja‘ann bara í eitt ár! / Ottó:... já… / Rúnar: ..(hlær)…ha! / Ottó: Égheld að það sé alveg óhætt. / Rúnar: Þetta eru hundrað þúsund pund sko, þúveist…þau eru ekkert að fara fipa okkur…. við bara nennum ekkert að vera að… /Ottó:…. nei… / Rúnar: …úr því þetta var eitthvað sem var ætlað …af því þettavar eitthvað sem var í hagnaði, leiðinlegt að vera að búa til eitthvað tap afhonum sko.. / Ottó: Já, akkúrat… / Rúnar: Eigum við ekki bara…. / Ottó: …jú,jú, við skulum …. / Rúnar: …eigum við ekki bara að framlengja honum í eitt árog… / Ottó: Jú, við skulum bara gera það… / Rúnar: …og við finnum hann baraþangað til hann brosir framan í okkur, þá… / Ottó: …já… / Rúnar: … gerum viðbara eitthvað við hann… / Ottó: …já, akkúrat.“ Ágreiningslaust er að þarna ræða samanstarfsmenn sem höfðu umboð til þess að annast þau markaðsviðskipti fyrir höndaðila sem um er fjallað í framangreindu skjali. Þar samþykkir fjármálastjóristefnda fyrir hönd félagsins að gera samning til eins árs um viðskipti með100.000 sterlingspund án þess að þar sé vikið nánar að eðli þeirra. Stefnandihefur einnig lagt fram gögn sem sýna að fyrri hluti þeirra viðskipta, semskjalið vísar til, hafi farið fram þannig að teknar voru 13.810.000 krónur afreikningi stefnda nr. 255 og 100.000 sterlingspund lögð inn á reikning nr.280015 í eigu stefnda. Þessar færslur eru í samræmi við skjalið sem um ræðir.Sama dag eru 100.000 sterlingspund tekin út af fyrrgreindum reikningi, en afgögnum málsins má ráða að sú fjárhæð hafi verið notuð til að ná fá fram hagnaðiaf söluréttarsamningi á sterlingspundum sem varð virkur 11. mars 2008. Stefndihreyfði ekki andmælum við þessum viðskiptum. Þó að samtalið sé um margt óljóstþykir nægjanlega fram komið að stefndi hafi samþykkt að gangast undir þær skuldbindingarsem lýst er í fyrrgreindu skjali sem ber númerið SW0000057453. Því er fallist áað samningur þess efnis hafi komist á milli aðila. Dómurinn telur enn fremur aðhann sé nægjanlega skýr um skyldur og réttindi aðila varðandi þærfjármunafærslur sem þar er lýst. Þannig má af honum ráða að stefnda hafi semgagnaðila stefnanda borið að standa honum skil á 100.000 sterlingspundum 13.mars 2009 gegn greiðslu stefnanda á 14.410.000 krónum. Í símtali fyrrgreindra starfsmanna semátti sér stað 3. október 2008 hringdi Rúnar í Ottó. Þar vekur Rúnar máls ásamningum sem þeir séu „að rúlla á undan okkur“ samtals að fjárhæð 2,4milljónir evra og 2,4 milljónir sterlingspunda. Tekur Rúnar fram að „Swapmarkaðurinn“ væri orðinn „ferlega afskræmdur og leiðinlegur“, og að kjörin þarværu orðin skelfileg. Því spyr hann hvort stefndi geti reynt að „afhendaeitthvað inn í þetta bara“. Kemur fram í máli hans að með því væri komið í vegfyrir að þessu væri velt „endalaust þarna niður sko“. Síðan ræðir hann almenntum þróun á gengi krónunnar og áhrifa hennar á markaðinn. Talið berst síðan aðnýju að því hvort stefndi geti greitt inn á „þetta“. Þeir ræða síðan hvaðasamningar þetta séu og Rúnar bendir ítrekað á að kjörin yrðu „skelfileg“ meðþví að framlengja þá. Orðrétt segir Rúnar m.a.: „Þú veist ég, ég bara skohefði, það þarf ekkert endilega að tæma þetta eða neitt svoleiðis sko en þaðgetur vel verið að við, við viljum síðan hætta ef við sjáum einhverja sól í þvíen, þú veist, og förum að fá einhvern vaxtamun til að vinna með okkur sko, einsog upphaflega hugmyndin var og að þetta myndi bara smalast þarna uppeftir skomeð tíð og tíma, en meðan markaðurinn er svona þá er þetta náttúrulega bara aðhúrrast niðureftir.“ Síðan spyr hann Ottó hvort hann eigi von á einhverjum sterlingspundumeða evrum sem hægt væri að nota til að trappa samningana niður. Ljóst er afsamtalinu að Ottó hefur eintök samninga fyrir framan sig sem hafi „átt að faraí gegn“ 1. október á tilteknu gengi og spyr hvað felist í frádragi sem þar komifram. Endar samtalið með því að þeir sammælast um að ræða saman um þetta eftirhelgi. Ottó og Rúnar áttu aftur samtal ummálið 8. október 2008. Í fyrstu ræða þeir almennt um ískyggilega stöðuefnahagsmála á Íslandi en talið berst síðan að téðum samningum. Ottó virðistgeta séð samningana í „fyrirtækjabankanum“ í gegnum tölvu, en stendur í þeirrimeiningu að um tvo samninga sé að ræða en ekki fjóra. Síðan segir í endurritisamtalsins: „Rúnar: Ég sé að það voru tveir samningar á gjalddaga sjötta semhefur, var ekki búið að ganga frá að framlengja / Ottó: Nei / Rúnar: Og svo erutveir samningar á gjalddaga í dag / Ottó: Já er það þess vegna sem það erufarnir út þarna tveir? / Rúnar: Voru þeir settir í gegn eða?“ Eftir nokkraumræðu um hvaða samningar þetta séu komast þeir að þeirri niðurstöðu að umfjóra samninga sé að ræða. Síðan segir Ottó: „Ottó: Jáh, en við erum búnir aðtaka þá afstöðu í þessu drasli, við erum með samninga líka hjá Landsbankanum /Rúnar: Já / Ottó: Þannig að við ætlum bara að reyna að ýta þessu frá okkur ámeðan þessi ósköp eru að ganga yfir ... það er verið að braska þarna meðpólitíkina líka í þessu sko / Rúnar: Já / Ottó: Þeir verða að huga að því hvaðsé undir þarna.“ Rúnar vekur þá máls á því að á einhverjum tímapunkti „munimenn segja heyrðu nei það er bara ekki hægt að framlengja lengur, þú veist,hvað verður gengið þá?“ Hann vísaði í því sambandi til þess að mikið gengi á ístarfsemi bankans og óvissa ríkti um framhaldið. Ottó spyr þá hvort þeir tveirsamningar sem væru á gjalddaga myndu „þá bara fara í gegn á eftir eða hvað?“Rúnar sagði svo ekki vera, en að hann vissi ekki hvenær yrði ákveðið að geraþað. Síðan segir Ottó: „Jájá, það er málið sko, jájájá en heyrði já en hvaðeigum við að, getum við gert eitthvað með þessa samninga fjóra sem eru núna /Rúnar: Já ég meina við getum bara tekið áfram bara viku á undan okkur, baraeins og við höfum verið að gera / Ottó: Já já / Rúnar: Hah / Ottó: Eigum viðekki bara að gera það, og svo þá hlýtur að koma einhver / Rúnar: Ég á von á þvíað það, við (muldur) í næsta vika byrji á betri stað, ég vona að menn séu aðfara, að allir séu að fara eitthvað framúr sér í öllu dótinu núna og lækningfinnist en Davíð ætlar ekki að senda menn fyrr en á föstudaginn að hitta Pútínog / Ottó: Nei nei / Rúnar: Þetta eru langir dagar / Ottó: Já, þetta errosalegt, en heyrðu Rúnar minn þú skoðar þetta og gerir bara það sem þú geturtil þess að rúlla þessu áfram: Rúnar: Ég geri það.“ Þegar síðara samtalið átti sér staðvirðast tveir af þessum fjórum samningum hafa þegar verið framlengdir, þ.e. 3.október 2008 með gerð samninga SW0000071308 og SW0000071311. Af samtalinuverður þó skýrlega ráðið að það var í samræmi við vilja stefnda að gera það,enda hafði sú ákvörðun verið tekin af hans hálfu að ýta þeirri tapstöðu, semstefndi var í samkvæmt eldri samningum um framvirk gjaldmiðlaskipti, áfram unsgengi krónunnar styrktist. Af öðrum gögnum má ráða að fyrri hluti færslna, semfyrrgreind fjögur skjöl mæla fyrir um, fóru fram 3. og 8. október 2008, ísamræmi við áform stefnda. Stefndi hreyfði ekki andmælum við því að hann hefðiveitt samþykki sitt fyrir viðskiptunum fyrr en löngu síðar. Þó að fyrrgreintsamtal sé um margt óljóst þykir nægjanlega fram komið að stefndi hafi með þvígengist undir þær skuldbindingar sem lýst er í fyrrgreindum skjölum sem beranúmerin SW000071308, SW0000071311, SW0000071596 og SW0000071610. Dómurinnfellst því á að samningar þess efnis sem skjölin bera með sér hafi komist ámilli aðila. Þá telur dómurinn að samningarnir séu nægjanlega skýrir um skyldurog réttindi aðila varðandi þær fjármunafærslur sem þar er lýst. Þannig má afhonum ráða að stefndi hafi sem gagnaðili stefnanda átt að standa bankanum skilá 1,2 milljónum sterlingspunda og 1,2 milljónum evra 8. október 2008 gegngreiðslu stefnanda á samtals 279.048.000 krónum og að honum bæri 13. samamánaðar að standa stefnanda skil á sömu fjárhæðum í sömu myntum gegn greiðslustefnanda á samtals 262.620.000 krónum. Stefndi hafnar einnig greiðsluskylduþar sem hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem hann telur unnt aðskuldajafna á móti kröfu stefnanda á hendur félaginu. Röksemdir stefnda fyrirskaðabótakröfu sinni lúta í meginatriðum að þeim viðskiptum sem samningarnirendurspegla og stefnandi reisir kröfur sínar á, sem og undanfara þeirraviðskipta. Að því frágengnu krefst hann ógildingar á skuldbindingum sínumsamkvæmt samningunum og virðist reisa þá málsvörn að mörgu leyti á sömuröksemdum og skaðabótakröfu sína, auk þess sem hann teflir þar framviðbótarröksemdum. Það er skilyrði skuldajafnaðar að báðarkröfurnar, sem er ætlað að mætast, séu gildar. Því telur dómurinn rétt að takafyrst til skoðunar hvort efni sé til þess að fella úr gildi þá samninga semfjárkröfur stefnanda eru reistar á með vísan til ógildingarreglna laga nr. 7/1936um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þó að fyrrgreindir samningar séusjálfstæðir að efni og formi og skuldbinding samkvæmt þeim ráðist að fullu aftexta þeirra sjálfra án tilvísana til fyrri samninga verður ekki fram hjá þvílitið að skuldbinding stefnda samkvæmt þeim helgast af fyrri viðskiptum aðilaum framvirk gjaldeyriskaup og -sölu. Þessum viðskiptum er lýst í kafla II. Einsog þar er rakið má rekja fjóra af þessum samningum til fjöldavalréttarsamninga, sem stefndi kallar innsláttarraðir, og eru dagsettir 6. júníog 13. ágúst 2007. Í grófum dráttum má lýsa þeim á þann veg að stefndi fékkmánaðarlegan sölurétt á tilgreindri fjárhæð í evrum og sterlingspundum á fyrirfram ákveðnu gengi í heilt ár, en á móti öðlaðist stefnandi rétt til að kaupaaf stefnda samtals sömu fjárhæðir í evrum og sterlingspundum í loksamningstímans á sama gengi. Eins og fram hefur komið rekur stefndiútgerð og selur afurðir á erlendan markað. Hann hefur því tekjur í erlendumgjaldmiðlum en útgjöld í íslenskum krónum. Með því að tryggja sér rétt til þessað selja evrur og sterlingspund á fyrir fram ákveðnu gengi, sem jafnframt varhærra en á samningsdegi, varði stefndi sig fyrir styrkingu íslensku krónunnar ásamningstímanum. Ef hún hins vegar veiktist meira en samningsgengi sagði tilum, og þannig að innsláttargengi var náð einhvern tíma á samningstímanum,leiddu samningarnir til taps hjá stefnda sem vó á móti gengishagnaði félagsinsaf völdum veikingar hennar. Verður að leggja til grundvallar að efni þessaragagnkvæmu samninga hafi því miðað að því að stýra gengisáhættu stefnda þannigað bæði gengistap og gengishagnaður væri innan ákveðinna marka. Umræddir valréttarsamningar eru ekkiundirritaðir af hálfu aðila. Stefndi hefur einnig haldið því fram að hann hafi aldreifengið í hendur valréttarsamningana er mæltu fyrir um kauprétti stefnanda.Stefnandi, sem var viðskiptabanki á þessum tíma, og sérfróður um gerð samningaaf þessu tagi, hefur ekki hrakið þá fullyrðingu stefnda. Miðað við framlögðgögn verður þó að ganga út frá því að aðilar hafi á samningstímanum gengið útfrá því að þeir væru bundnir af meginefni þessara samninga. Ber því að leggjaþað til grundvallar. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er hins vegarósannað að stefnda hafi verið kunnugt um efni staðlaðra skilmála samninganna,m.a. um uppgjör þeirra. Lokaákvörðunardagar kaupréttarstefnanda samkvæmt framangreindum valréttarsamningum voru 5. júní og 11. ágúst2008. Í valréttarsamningunum, er kváðu á um kauprétt stefnanda, var í ákvæði umuppgjör skýrlega kveðið á um það að kaupanda valréttar bæri að tilkynnaákvörðun sína um að nýta hann, með símtali eða símbréfi fyrir tilgreindan tíma.Þar var þó kveðið á um ákveðna undantekningu frá því skilyrði þegar kaupandinnværi útreikningsaðili og „næði ekki í tíma sambandi við seljanda valréttarins“.Var honum þá heimilt en ekki skylt að gera samninginn upp miðað viðstundargengi á tilgreindum tíma á ákvörðunardegi. Leggja verður þann skilning ískilmálana að væri seljanda valréttar ekki tilkynnt í tíma að kaupandinn ætlaðiað nýta valréttinn eða að það hafi verið reynt án árangurs félli valrétturinnniður. Stefnandi, sem samdi sjálfur umrædda skilmála, hlaut að vera af þvíbundinn. Stefnandi var útreikningsaðili auk þessað vera kaupandi valréttar samkvæmt framangreindum samningum. Engin gögn umsamskipti aðila er lúta að lokum þessara samninga liggja fyrir í málinu. Þó aðmikill fjöldi afrita af símtölum frá þessum tíma, sem og tölvubréfa milliaðila, hafi verið lögð fram í málinu, liggja hvorki fyrir afrit símtalastarfsmanna 5. júní eða 11. ágúst 2008 né afrit símbréfa eða tölvuskeyta fráþessum dögum þar sem vikið er að kauprétti stefnanda. Stefnandi erfjármálastofnun og verður að ætlast til að hún haldi til haga tilkynningum afþessu tagi til að honum sé unnt að færa sönnur á réttindi sín. Stefnandi hefurhvorki sýnt fram á að tilkynnt hafi verið um þá fyrirætlun bankans að nýtaþessa valrétti né að reynt hafi verið að gera það með sannanlegum hætti. Gegnneitun stefnda er því ósannað að það hafi verið gert. Verður því að ganga útfrá því að kaupréttur stefnanda samkvæmt tveimur valréttarsamningum, dags. 6.júní 2007, og tveimur valréttarsamningum, dags. 13. ágúst 2007, um kaup ásamtals 2,4 milljónum evra og 2,4 milljónum sterlingspunda á fyrir fram ákveðnugengi, hafi fallið niður. Í símtali sem starfsmaður stefnanda,Rúnar Jónsson, á við fjármálastjóra stefnda, Ottó Hafliðason, 9. júní 2008víkur Rúnar að framlengingu ótilgreindra samninga um 1,2 milljónir evra og 1,2milljónir sterlingspunda. Þar spyr hann Ottó: „Rúnar: Heyrðu ég sé að það erutveir hérna samningar sem eru á gjalddaga í dag sem ekki komust inn á yfirlitiðaf því að þar var nú einfaldlega bara búið að exer- sæsa á þá það voru hérnaupp á tólfhundruð evrur og tólfhundruð pund, fékkstu ekki tölvupóst yfir það? /Ottó: Nei / Rúnar: Á fimmtudaginn eða eitthvað / Ottó: Nei ég hef ekki ég varað / Rúnar: Þegar það er á gjalddaga þá er sent svona út en þetta ernáttúrulega var svo langt inn í manni hvert eða er sko / Ottó: Bíddu nú við,hvað er þetta já á hundrað fjörtíu og fjórar og níutíu og sjö / Rúnar: Það ersem sagt níutíu og einn tuttugu og sjö / Ottó: Já og hundrað þrátíu og tveir ogsjötíu og átta / Rúnar: Já já það eru þeir það er spurning að skrölta þessu? /Ottó: Já / Rúnar: Aðeins á undan sér bara / Ottó: Verðum við ekki að fara baraeitthvað stutt fram? / Rúnar: Jú eigum við ekki bara að setja þetta í mánuð eðaeitthvað? / Ottó: Jú jú ég mundi halda það /..../ Rúnar: Við skulum bara hafaþetta tvo mánuði / Ottó: Já ókey / Rúnar: Ég meina það er bara, bara frádrag áþessu / Ottó: Já ég átti von á því líka.“ Í þessu símtali er ljóslega skírskotaðtil tveggja samninga um gjaldmiðlaviðskipti sem dagsettir eru 5. júní 2008 ogvoru á gjalddaga 9. sama mánaðar, þegar framangreint símtal átti sér stað.Stefndi kannaðist ljóslega ekki við að hafa fengið þá í hendur 5. júní 2008 engat fundið þá til. Eins og áður er rakið liggja ekki fyrir símtöl milli Rúnarsog Ottós frá 5. júní 2008 og verður ekki séð að stefndi hafi óskað eftir þessumviðskiptum. Efni þessara samninga er rakið í kafla II. Þar er annars vegar gertráð fyrir því að teknar yrðu 1,2 milljónir sterlingspunda af reikningi stefnda9. júní 2008 og að á sama tíma yrðu 159.336.000 krónur lagðar inn á annanreikning stefnda miðað við gengið 132,78. Hins vegar er þar miðað við að teknaryrðu 1,2 milljónir evra af reikningi stefnda 9. júní 2008 og að lagðar yrðu109.524.000 krónur inn á reikning stefnda miðað við gengið 91,27. Þetta er samagengi og miðað var við í valréttarsamningum aðila, dags. 6. júní 2007, sem meðákvörðunardaginn 5. júní 2008 og afhendingardag 9. sama mánaðar. Stefnandilítur svo á að til þessara samninga hafi verið stofnað í tengslum við efndir áskuldbindingum aðila samkvæmt fyrrgreindum valréttarsamningum. Skuldbindingumsamkvæmt þessum samningum hafi síðan verið viðhaldið með því að framlengja þær,eins og rakið er í kafla II, uns stofnað hafi verið til tveggja af þeimsamningum sem um er deilt í máli þessu, þ.e. samninga nr. SW0000071610 og nr.SW0000071596. Hinir tveir samningarnir sem um erdeilt, þ.e. samningar nr. SW0000071311 og nr. SW0000071308, telur stefnandi aðeigi með sama hætti rætur að rekja til tveggja samninga um gjaldmiðlaviðskipti,sem dagsettir eru 11. ágúst 2008, en áttu að vera á gjalddaga 13. ágúst 2008.Ákvörðunardagur tveggja valréttarsamninga aðila, dags. 13. ágúst 2007, umkauprétt stefnanda á 1,2 milljónum evra á genginu 94,5 og 1,2 milljónumsterlingspunda á genginu 138,1, voru 11. ágúst 2008 og gjalddagi þeirra 13.ágúst sama ár. Engin gögn liggja fyrir um að stefndi hafi óskað eftirviðskiptum þeim sem fyrrgreindir tveir samningar um gjaldmiðlaviðskiptiendurspegla. Eins og áður er rakið féllu gagnkvæmarskuldbindingar aðila samkvæmt fyrrgreindum valréttarsamningum niður á ákvörðunardögumþeirra, þar sem ekki var tilkynnt eða reynt að tilkynna stefnda um að stefnandiætlaði að nýta sér réttindi sín samkvæmt þeim. Ekkert tilefni var því til þessað eiga í þeim gjaldmiðlaviðskiptum sem stefnandi heldur fram að stefndi hafisamþykkt með fyrrgreindum framvirkum samningum sem enduðu með gerð þeirrafjögurra samninga sem hér eru til umfjöllunar. Þó að stefndi hafi samþykktframlengingar á þessum skuldbindingum, þar á meðal þær sem enduðu með gerðþeirra framvirku samninga sem hér eru til úrlausnar, verður að líta til þess aðekkert liggur fyrir um að stefnda hafi verið kunnugt um þá skilmála sem giltuum uppgjör valréttarsamninganna sem að framan greinir. Ekki verður því séð aðhonum hafi mátt vera ljóst að stefnanda bæri að tilkynna að hann ætlaði að nýtasér þá valrétti sem þar var kveðið á um. Á þeim tíma sem framangreind viðskiptiáttu sér stað, eftir að kaupréttur stefnanda samkvæmt fyrrgreindumvalréttarsamningum var niður fallin, höfðu lög nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti tekið gildi. Taka lögin meðal annars til viðskipta meðfjármálagerninga fyrir eigin reikning, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna,en valréttarsamningar og samningar um framvirk gjaldmiðlaviðskipti teljast tilfjármálagerninga, sbr. d-lið 1. mgr. 2. gr. laganna. Um slíka gerningafjármálafyrirtækja gilda reglur II. kafla laganna um fjárfestavernd ogviðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þar er í 5. gr. lögð sú skylda áfjármálafyrirtæki að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahættiog venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins oghagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Dómurinn fellst á það með stefnda að meðþví að viðhalda skuldbindingum félagsins gagnvart stefnda, sem fallnar voruniður samkvæmt skilmálum framangreindra valréttarsamninga, hafi stefndi semfjármálastofnun vanrækt skyldur sína samkvæmt þessu ákvæði. Telst það bæðiósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig framvirkagjaldmiðlaskiptasamninga sem þannig hefur verið stofnað til um skuldbindingusem fallin var niður. Af þessari ástæðu ber að víkja til hliðar samningum aðilanr. SW0000071610, SW0000071596, SW0000071311 og SW0000071308 á grundvelliheimildar í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Stefndi verður því sýknaður af kröfum stefnanda sem byggjast áþessum samningum. Þegar hefur verið komist að þeirriniðurstöðu að framvirkur samningur hafi komist á milli aðila sem ber númeriðSW0000057453, dags. 28. mars 2008, með þeim skilmálum sem þar er kveðið á um.Fyrir liggur að fyrri hluti þessara viðskipta hafi verið efndur í samræmi viðefni hans í tengslum við uppgjör á sölurétti stefnda á 100.000 sterlingspundum13. mars 2008, sem stofnað var til sumarið 2007. Samkvæmt ákvæðum samningsinsum síðari hluta viðskiptanna bar stefnda að standa stefnanda skil á 100.000sterlingspundum 13. mars 2009 gegn greiðslu stefnanda á 14.410.000 krónum. Þau viðskipti sem samningurinn lýtur aðtengjast eðlilegri stýringu á gjaldeyrisáhættu stefnda. Með honum samþykktistefndi að taka frá samningsdegi áhættu af veikingu krónunnar, en sú þróunleiðir til aukinna tekna stefnda í íslenskum krónum. Á móti samþykkti stefnandiað taka á sig áhættu af styrkingu krónunnar umfram tilgreind mörk. Miðað viðframlögð gögn verður að ætla að stefnda, sem er umsvifamikið útgerðarfélag,hafi átt að vera kunnugt um eðli þessara áhættuskipta. Engu breytir í því efniþó að stefndi hafi verið flokkaður sem svonefndur almennur fjárfestir en ekkifagfjárfestir. Að teknu tilliti til þess sem hér hefur verið rakið verður aðhafna því að samningurinn hafi í raun falið í sér gerð lánssamnings meðólögmætri gengistryggingu. Jafnframt er það niðurstaða dómsins að ekki hafiverið sýnt fram á að efni samningsins, aðdragandi að gerð hans eða staðasamningsaðila valdi því að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju aðbera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekki er heldur á það fallistað nein atvik, sem urðu eftir samningsgerðina, geti út af fyrir sig leitt tilþeirrar niðurstöðu. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að aðrar ógildingarreglurþeirra laga geti átt við um gerð þessa samnings. Stefndi hefur heldur ekki sýnt fram áþað að framganga stefnda í þessum viðskiptum, eða öðrum viðskiptum aðila semstefnandi hefur vísað til, hafi valdið félaginu fjárhagstjóni, sem unnt er aðskuldajafna á móti kröfu stefnanda sem reist er á framangreindum samningi. Íþví efni ber að hafa í huga að stefndi hefur ekki efnt skuldbindingar sínar semsamningarnir og undanfarar þeirra kveða á um. Skuldajöfnuður milli skuldbindingaaðila á grundvelli samnings nr. SW0000057453, og útreikningur á kröfustefnanda, sem nánar er lýst í stefnu og kafla III, hefur ekki sætt andmælumsem gefa tilefni til athugunar á málatilbúnaði stefnanda að því leyti. Þvíverður á það fallist að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda að fjárhæð1.381.000 krónur á grundvelli samningsins. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda umupphafsdag dráttarvaxta og reisir þau á því hve langur tími hafi liðið frálokadögum þeirra gerninga sem málið lýtur að fram að málshöfðun. Gjalddagisamningsins, sem krafa stefnanda byggist á, var umsaminn og fer því umdráttarvexti samkvæmt almennum skilmálum markaðsviðskipta stefnanda og stefndasem og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Undanþáguregla 4. mgr. sömu greinartekur því ekki til kröfunnar. Fyrir liggur að stefnandi krafði stefnda umgreiðslu samkvæmt samningnum með bréfi 22. júlí 2009, en gjalddagi hans var 13.mars 2009. Stefndi hafnaði greiðsluskyldu með bréfi 19. ágúst sama ár. Afframlögðum gögnum verður helst ráðið að málshöfðun hafi einkum dregist vegnasamningaviðræðna milli aðila um kröfur stefnanda. Eins og atvikum er háttaðgeta einungis reglur um fyrningu kröfuréttinda valdið því að krafa stefnanda umdráttarvexti falli niður. Fyrningarfresti þeirra var slitið með málshöfðunstefnanda á heimilisvarnarþingi stefnda 19. september 2012. Það mál var felltniður með bókun 13. mars 2013 og var málið höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkurinnan frests samkvæmt 22. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.Krafa um dráttarvexti er því ófyrnd og ekki efni til þess að líta svo á að húnsé fallin niður. Því ber að fallast á hana eins og í dómsorði greinir. Í ljósi niðurstöðu málsins þykir réttað hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir dómi. Uppkvaðning dóms þessa hefur dregistfram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Dómari og aðilar töldu ekki efni til þess að að endurflytja málið. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Stefndi, Þorbjörn hf., greiðistefnanda, Glitni hf., 1.381.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. mars 2009 tilgreiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Subsets and Splits

No community queries yet

The top public SQL queries from the community will appear here once available.